4 Ambtelijk Overdrachtsdocument voor collegevorming
Tekst van het document
Inhoud 1.
INLEIDING ................................................................................................. 4
2.
TRENDS ..................................................................................................... 6
Veeldeling ...................................................................................................... 6 Dichtbij organiseren ....................................................................................... 6 Klimaat ........................................................................................................... 6 Technologie .................................................................................................... 7 3.
OPGAVEN ................................................................................................... 9 Veerkrachtige samenleving............................................................................. 9 Participatie ................................................................................................... 10 Structuur versterken .................................................................................... 10 Stedelijk netwerk ......................................................................................... 11 Uitvoeringskracht ......................................................................................... 12
4.
FINANCIEEL PERSPECTIEF .......................................................................... 15 Begrotingspositie ......................................................................................... 15 Financieel meerjarenperspectief ...................................................................... 15 Onontkoombaar ............................................................................................ 16 Incidenteel gedekte ambities .......................................................................... 16 Nieuwe wensen en suggesties......................................................................... 17 Begrotingsopgave ......................................................................................... 17 Risico's en onzekerheden ............................................................................... 19 Vermogenspositie ......................................................................................... 20 Reserves zijn goed en financiële positie gezond ................................................. 20 Weerstandsvermogen is uitstekend ................................................................. 20 Grondopbrengsten ........................................................................................ 21
5.
BELEIDSVOORSTELLEN .............................................................................. 23 Veerkrachtige samenleving: de keuzes ......................................................... 23 Burgerparticipatie en het vertrouwen in de overheid: de keuzes ................... 24 Structuur versterken: de keuzes ................................................................... 25 Duurzaamheid: de keuzes ............................................................................. 26 Stedelijk Netwerk: de keuzes........................................................................ 27 Uitvoeringskracht: de keuzes........................................................................ 27
1
BIJLAGE 1 | FINANCIËN ...................................................................................... 31 A.
Incidenteel gedekte ambities ................................................................. 31
B.
Lokale lasten .......................................................................................... 32
C.
Toekomstige winstverwachtingen Grondbedrijf 2022-2027 .................... 33
BIJLAGE 2 | STRATEGISCHE KOERS, WAALWIJK ONDERNEMENDE PIONIERSTAD ........ 35 BIJLAGE 3 | OVERZICHT BELEIDSVOORSTELLEN .................................................... 38
2
3
1. INLEIDING Beste nieuwe gemeenteraad, Het overdrachtsdocument verschijnt altijd na de gemeenteraadsverkiezingen. Het is een a-politieke, ambtelijke schets van maatschappelijke ontwikkelingen, opties voor bestuurlijke keuzes en beleidsvraagstukken voor een nieuwe raadsperiode. Het is dienstbaar aan alle politieke partijen die na de verkiezingen werken aan een coalitieakkoord. Elke vier jaar geven verkiezingen nieuwe inzichten en gezichten aan het fundament van onze lokale democratie. U treft een ondernemende gemeenschap aan van inwoners die van aanpakken weten: in hun straat, kern, vereniging en als ondernemer. Die mentaliteit gecombineerd met gezonde eigenwijsheid om al pionierend nieuwe wegen in te slaan, maakt wat Waalwijk nu is. Het DNA van ondernemen en pionieren zit diep geworteld in onze gemeenschap. Er loopt een directe lijn van de agrarisch ontginning van het slagenlandschap in de Langstraat via de industriële opbloei van de schoenen- en leerindustrie tot de huidige maakindustrie en logistiek. Het heeft in Waalwijk nooit ontbroken aan (nieuwe) inwoners die de handen uit de mouwen steken en de veerkracht hebben om bij wisselende omstandigheden de bakens te verzetten. Het zit in het verleden en heden van Waalwijk. De uitdaging is om dit in de toekomst te versterken. Als gemeenteraadslid heeft u (opnieuw) mandaat gekregen om de Waalwijkse gemeenschap te dienen.
Een belangrijke verantwoordelijkheid. U weet als geen ander dat er verschillende visies zijn op wat van waarde is. Dat belangen soms uiteen kunnen lopen en dat niet iedereen in staat is om zijn of haar mening gehoord te krijgen. In de gemeenteraad komen diverse belangen samen, worden ze gewogen en wordt democratisch het algemeen belang gedefinieerd. Samen met partijprogramma’s, de strategische visie en koers, de begroting en andere inzichten vormt dit document bouwstenen voor de komende gemeenteraadsperiode. Wij wensen u veel succes bij het formuleren van een coalitieakkoord.
Sacha Ausems, burgemeester van Waalwijk Jan Lagendijk, gemeentesecretaris en algemeen directeur
4
5
2. TRENDS ‘Wat de toekomst brenge moge’, niemand die het zeker weet. Toch zijn er ontwikkelingen en trends te onderscheiden die van invloed zullen zijn op de gemeente Waalwijk, op uw keuzes. In vogelvlucht schetsen we de belangrijkste ontwikkelingen. Veeldeling De afgelopen 2 jaar heeft de coronapandemie ons leven beheerst. In de beginperiode was er grote solidariteit en veel eensgezindheid. Maar al snel werden de tegenstellingen groter en sloeg het om in verdeeldheid. Door de coronacrisis zijn tegenstellingen in de samenleving scherper naar boven gekomen. De pandemie is dan wel op zijn retour, de veeldeling is dat niet. En er is blijvende druk op alle typen van zorg ontstaan. Onze inwoners verschillen van mening over het goede leven en of de samenleving rechtvaardig is. Er zijn verschillen in de toegang en beschikbaarheid van zorg, een goed inkomen, de mogelijkheden om gezond te leven of de woning te verduurzamen en de energiekosten te verlagen. We willen voor onze inwoners dat ze op een gezonde manier in onze stad kunnen leven. Mensen geven naar eigen inzicht vorm en inhoud aan hun leven en hebben gelijke kansen om mee te doen. We streven ernaar dat we een veerkrachtige samenleving zijn waarin iedereen meedoet. We hebben iedereen nodig voor een leefbare omgeving, we vragen aan alle Waalwijkers om een bijdrage te leveren binnen hun eigen mogelijkheden.
Wie daarbij hulp nodig heeft kan op de gemeenschap en de gemeente rekenen voor ondersteuning. Als we onze structuur van de stad versterken, moeten we er ook voor zorgen dat de basis voor en van onze inwoners op orde is en blijft. Dichtbij organiseren De coronajaren hebben als een vergrootglas gewerkt voor wat eigenlijk al eerder zichtbaar was. Het vertrouwen van inwoners in de overheid staat onder druk. Veel Nederlanders voelen zich in de steek gelaten door de overheid. De toeslagenaffaire, het niet kunnen oplossen van de gevolgen van de gaswinning in Groningen en de lange formatie zorgen ervoor dat de landelijke overheid ver weg en anoniem voelt. Inwoners hebben behoefte aan een overheid die herkenbaar, benaderbaar en aanspreekbaar is. Het op afstand in de regio ‘efficiënt’ weg organiseren van beleid en uitvoering dat diep raakt aan de leefsituaties van burgers is niet wenselijk. Lokaal willen inwoners zelf richting en verantwoordelijkheid nemen voor hun directe leefomgeving. Soms door letterlijk aan de tekentafel te zitten. Het steeds vroeger betrekken van inwoners kan helpen om draagvlak te creëren, maar wil niet zeggen dat iedereen altijd zijn zin krijgt. Er moet een nieuw samenspel gevonden worden tussen inwoners(verenigingen), ondernemers, gemeenteraadsleden, college en ambtenaren.
Klimaat Het nieuwe kabinet heeft grote ambities op het gebied van energieopwekking en besparing, de vergroening van onze leefomgeving, klimaatadaptatie en de transitie naar een circulaire economie. Geld is nationaal geen probleem en ook het draagvlak is groot. Maar tussen het uitspreken van steun en het doen zit een wereld van verschil. 6
Lokaal merken we daar alles van. Een groene en verkoelde buurt is wat we willen, maar dat vraagt om meer ruimte, soms ten koste van andere zaken. Behalve tussen willen en accepteren zit er ook een verschil tussen willen en kunnen. De energietransitie vraagt van een deel van onze inwoners om investeringen die voor hen te hoog zijn en juist zij zijn tegelijkertijd gebaat bij lagere energiekosten. Technologie De wereld wordt kleiner en sneller. Dat biedt kansen voor thuiswerken, e-health oplossingen en snellere dienstverlening. Europa wil koploper zijn in de ontwikkeling en toepassing van nieuwe technologie. Op slechts 50 kilometer van de gemeente Waalwijk zit de Brainport regio, één van de koplopers in Europa. De technologische kennis van Brainport, de expertise van gedrag in Tilburg en het Data-cluster in ’s-Hertogenbosch vormen een slimme ring rondom Waalwijk waar inwoners en bedrijven van kunnen profiteren. Maar technologie mag geen ideologie zijn. Het roept ook vragen op over privacy en veiligheid. Is technologie een kansen gelijkmaker of vergroot het juist de verschillen? Ook criminelen maken gebruik van technologische mogelijkheden voor hun ondermijnende activiteiten, zoals de verkoop van privé-data of door mensen via fake news tegenover elkaar te zetten.
Voor de lokale overheid is een belangrijk rol weggelegd om technologie in dienst te stellen van de samenleving, voor iedereen.
7
8
3. OPGAVEN We werken aan het creëren van publieke waarde: dat wat de Waalwijkse gemeenschap collectief als waardevol ervaart, democratisch tot stand gekomen is en ook in praktijk terugkomt in de uitvoering. Dat vraagt om keuzes in de komende raadsperiode voor de korte termijn, maar ook voor de lange termijn. Op basis van de beschreven trends, onze strategische visie en koers zien we een vijftal opgaven die centraal staan in de volgende raadsperiode. Ze zijn van invloed op de keuzes waar u voor komt te staan bij diverse onderwerpen. De beleidsvoorstellen in hoofdstuk 5 raken vaak meerdere opgaven en zijn concrete uitwerkingen in lijn met die 5 opgaven. Veerkrachtige samenleving Onze sociale infrastructuur zucht onder de toenemende vraag naar zorg. Dat is de belangrijkste opgave op dit moment. Natuurlijk moeten we hier iets mee en laten we niemand in de kou staan. Maar we kunnen niet steeds hetzelfde doen en andere resultaten verwachten, we moeten ook andere accenten leggen, scherper kiezen en het anders organiseren. Wij zien de volgende drie lijnen: Het verder verbeteren van onze werkwijze en processen, waardoor we de doorlooptijden kunnen verkorten en dus sneller de nodige zorg bij onze inwoners kunnen krijgen. 2. Nog meer nadruk op preventie.
Met goede laagdrempelige indicatievrije voorzieningen en activiteiten kunnen we voorkómen dat problemen groeien, waardoor er minder (dure) specialistische, geïndiceerde individuele zorg nodig is. Hier hoort bij dat we meer gaan inzetten op het bouwen van verbinding en ontmoeting tussen mensen. Een persoonlijk netwerk betekent meer sociale steun. Onderwijs, werk, buurtwerk, sport en cultuur zijn belangrijke dragers van verbinding en ontmoeting. Ook het doen van leefstijlinterventies (gezond eten en voldoende beweging) vermindert de zorgvraag. Soms kan stedenbouw de hefboom zijn voor het oplossen van sociaal-maatschappelijke uitdagingen. Bijvoorbeeld een openbare ruimte die stimuleert om te lopen of fietsen en elkaar te ontmoeten. 3. Naar ons gevoel ontkomen wij er niet aan om ook te kijken naar de omvang en het niveau van het zorgaanbod. Wij pleiten niet voor het domweg in de steek laten van mensen in nood. Maar de vraag is wel of we als overheid de ambitie kunnen volhouden om met het huidige brede aanbod van zorgvoorzieningen te werken aan een goede kwaliteit van leven van onze inwoners. Voor een deel gaat het er om meer zaken tot de eigen verantwoordelijkheid van onze inwoners te rekenen. En voor een deel gaat het om het anders kijken naar onze gezondheidsidealen. Dit kan met het concept ‘positieve gezondheid’.
We definiëren ‘gezondheid’ niet meer als de afwezigheid van ziekte of gebrek, maar als het vermogen van mensen om met de fysieke, emotionele en sociale levensuitdagingen om te gaan en zoveel mogelijk zelf verantwoordelijkheid te nemen en regie te voeren. 1.
Een andere opgave is gericht op het maatschappelijk “meedoen”, op het bijdragen aan de kwaliteit van de samenleving. Dat kan met regulier betaald werk. Maar ook bijvoorbeeld als mantelzorger, als vrijwilliger in de (sport)vereniging of bij 9
straatschoonmaak-acties. Het actief betrekken en aanspreken van inwoners en het waarderen van hun inzet door de gemeenschap, de lokale overheid, kan daarbij helpen. Net als ondersteuning. In de gemeente Waalwijk telt iedereen, doet iedereen mee en hebben we iedereen nodig. Werk of als dat niet kan een zinvolle dagbesteding en (positieve) gezondheid zijn daarbij de basis. Het zorgt voor sociaal kapitaal, het leren kennen van de ander en elkaar helpen als dat nodig is. En hoewel de Waalwijkse economie booming is en we veel werknemers van buiten halen zijn er altijd inwoners die moeilijk aan een baan komen. Blijvende inzet is voor die inwoners nodig. Van werkgevers, van Waalwijk als gemeenschap en de gemeente. Participatie In deze tijd zien inwoners de manier van (samen)leven en de fysieke leefomgeving snel veranderen. Steeds meer legt de Rijksoverheid daarbij de regie en uitvoering neer bij gemeenten. De lokale overheid als het gezicht van al die veranderingen, de eerste overheid. We kunnen en willen als eerste overheid niet zonder het betrekken van inwoners bij al die veranderingen. Inspraak bij beleidsvoornemens, het (mee) laten ontwerpen van bijvoorbeeld het herinrichten van straten en wijkend en het uitdagen om het anders te doen, zijn daarbij noodzakelijk.
Belangrijk daarbij is het betrekken van een breed scala van inwoners, niet alleen zij die ‘de microfoon’ makkelijk weten te vinden. Het gaat er om het hele perspectief op een zaak te krijgen, de ‘wijsheid’ van velen aan te boren en daarmee tot gekende en gedragen besluiten te komen. Betrekken is wat anders dan gelijk krijgen, het algemeen belang moet uiteindelijk gediend worden. Als uitgangspunt hanteren we dat elk besluit uitlegbaar moet zijn. Het als inwoner deelnemen aan het publieke debat, mee verantwoordelijkheid nemen, in actie komen en samen met anderen en de overheid werken aan een (nog) mooiere gemeente, is de basis van een dynamische gemeenschap. Dat kan op veel manieren, net wat iemand (praktisch) uitkomt en past. Structuur versterken Werken aan de gemeente Waalwijk doen we door de problemen van vandaag aan te pakken, maar ook door naar de toekomst te kijken en daarop te anticiperen. Door eenmalige inkomsten uit de verkoop van bedrijfskavels kan de gemeente Waalwijk de komende jaren investeren. Maar dit wordt op termijn minder. Daarom is het belangrijk om een deel van de investeringsruimte te gebruiken om de kracht van de gemeente structureel te versterken. Op die manier werken we aan een toekomstbestendige, brede welvaart. En een stad waarin niet alleen materiële welvaart telt, maar ook een stad met een brede blik op het goede leven, wat van waarde is.
De mogelijkheden om nu te investeren moeten we aangrijpen, ook al zijn de resultaten daarvan pas jaren later zichtbaar. De afgelopen jaren is geïnvesteerd in een majeure structuurversterking in de vorm van de transformatie van de binnenstad. Ook dit is langere termijnwerk. De plannen en uitvoering komen op onderdelen nu op stoom, maar om echt het verschil te kunnen maken is volhouden en doorontwikkelen cruciaal.
10
De gemeente Waalwijk kent een forse braindrain. Door gebrek aan vervolgopleidingen zien we vooral hogeropgeleiden (HBO, WO) vertrekken voor studie en werk. Daardoor ontgroent en vergrijst de gemeente Waalwijk snel terwijl het bedrijfsleven door technologisering en groei steeds meer hogeropgeleiden nodig heeft. We moeten dus op zoek naar manieren op jongeren aan Waalwijk te verbinden. Bijna nergens in Brabant vind je per 1.000 inwoners zoveel ondernemingen, zzp’ers en banen als in de gemeente Waalwijk. De uitdaging is om de gemeente ook in de toekomst de plek te maken voor nieuw ondernemerschap. Om ons voorzieningennivau op peil te houden moeten we een schaalsprong maken: sneller groeien in inwonersaantal. In de verstedelijkingsstrategie van Brabant wordt er gekozen voor bouwen binnen de bestaande stad door verdichting. Ook de gemeente Waalwijk kan een meer (binnen)stedelijk woon- en leefmilieu ontwikkelen, aanvullend op andere bestaande woonmilieus. Goede Hoogwaardig Openbaar Vervoer (HOV) knoopunten en aantrekkelijke HOV-omgeving zijn steeds vaker belangrijke krachten achter de nieuwe economie en netwerken. En ze zijn belangrijk in het verkrijgen van voldoende woningbouwaantallen. De huidige OV-verbinding van Breda, Tilburg en ’sHertogenbosch is onvoldoende. En ook het huidige busstation en omgeving zijn niet de katalysator van een stedelijk interactiemilieu.
Stedelijk netwerk We zien de afgelopen jaren de bovenlokale dynamiek en het belang daarvan voor de gemeente Waalwijk enorm toenemen. Het gaat hier niet eens om verschuiving van (beleids)bevoegdheden en uitvoering, maar om strategische agendasetting. Op verschillende regionale tafels worden strategische keuzes gemaakt die uiteindelijk de mogelijkheden beïnvloeden om onze ambities waar te maken. Voorbeelden hiervan zijn de Regionale InvesteringsAgenda (RIA), verstedelijkingsregio’s, Hart van Brabant, BrabantStad en Midsize Brabant (M7), Regiodeal West- en Midden-Brabant en op landelijk niveau. Om ook het standpunt van middelgrote gemeenten te versterken, en specifieke issues in Den Haag duidelijk te maken werken deze gemeenten samen in het M50-netwerk waarvan gemeente Waalwijk vicevoorzitter is. Soms hebben we direct toegang tot deze belangrijke overlegtafels, als de tweede grootste gemeente van Hart van Brabant, als M7-lid. Maar vaak ook niet, terwijl onze belangen daar wel besproken worden. We zien dat de dynamiek van en dit type strategische agensetting kwantitatief en kwalitatief meer vragen van ons als gemeente. En we zien dat we soms onvoldoende in staat zijn om dit spel te spelen en daarmee de belangen en ambities van de gemeente Waalwijk goed in te brengen.
11
Dailu Urban System van Waalwijk, door P. Tordoir 2018
Voor de dagelijkse zaken zoals zorg, onderwijs, werk, verplaatsen inwoners van Waalwijk, Loon op Zand en Heusden zich vooral binnen de Langstraat. De Langstraat vormt een zelfstandig Daily Urban System (DUS) met Waalwijk als centrale knoop. De tweede oriëntatie van inwoners is evenredig gericht op ’s-Hertogenbosch en Tilburg. De ‘lijnen’ naar Breda/Oosterhout en het Lang van Altena zijn veel dunner. Om aan te sluiten op de leefwereld van onze inwoners en om politiek-strategische redenen zal de gemeente Waalwijk de komende jaren meer werk moeten maken van samenwerking met zowel Midden-Brabant als Noordoost-Brabant. Uitgangspunt daarbij is het versterken van de het Daily Urban System van de Langstraat. Uitvoeringskracht De mogelijkheden van de gemeente om huidige taken, nieuwe taken en ambities te realiseren staan onderdruk. De gemeentelijke organisatie moet meegroeien met deze nieuwe taken en ambities. In capaciteit, maar ook in kwaliteit. De huidige tijd vraagt vaak om andere (samenwerkings)manieren, andere kennis en kunde. Vanuit het Rijk komen nieuwe taken af op Waalwijk. Bijvoorbeeld de Wet Open Overheid (WOO), de Omgevingswet, uitbreiding van BIBOB en de rechtmatigheidsverantwoording door college zorgen voor forse ambtelijke inzet die in niet één- op- één wordt gefinancierd door het Rijk.
De afgelopen jaren zijn er veel goede ambities geformuleerd, opgestart maar soms door corona, of de stikstofkwestie in de uitvoering vertraagd. In het fysiek domein is er de afgelopen jaren werk gemaakt van plan- en besluitvorming. Denk bijvoorbeeld aan het realiseren van een nieuwe insteekhaven en de gebiedsontwikkeling van de Gedempte Haven. De komende periode ligt de focus voornamelijk op het concretiseren van deze plannen en de uitvoering ervan. De kwaliteit van de uitvoering en het betrekken van inwoners daarbij is essentieel. De initiatieven en pilots die de afgelopen jaren zijn gestart 12
moeten worden geëvalueerd en bij succes de nieuwe norm worden. Dit kan gevolgen hebben voor de financiering, van tijdelijk naar structureel. De gemeente groeit. Bedrijven breiden uit en nieuwe bedrijven komen graag naar Waalwijk. We gaan vol voor extra woningbouw om het voorzieningenniveau overeind te houden. En mede door onze gezonde financiële positie en de huidige mogelijkheden om eenmalig te investeren, hebben we mooie ambities en plannen. Het is nodig dat de organisatie meegroeit en tegelijkertijd robuuster wordt. We lopen in de huidige bezetting tegen de grenzen aan van wat minimaal nodig is om uitvoering te geven aan onze taken en ambities. Zowel in kwantiteit als in kwaliteit. Het vasthouden van medewerkers en het aantrekken van nieuwe kennis en talenten is in deze arbeidsmarkt ontzettend moeilijk. De afgelopen jaren hebben we hard gewerkt om onze arbeidsmarktpositie te versterken. Toch zullen we nog meer moeten doen om huidige medewerkers te behouden en intern op te leiden, ontwikkelingsmogelijkheden aan te bieden en te zorgen voor een aantrekkelijke werkplek.
13
14
4. FINANCIEEL PERSPECTIEF Financieel perspectief: het eerste beeld De opgaven zijn beschreven. Vraag die open staat is welke financiële ruimte er is om aan de slag te gaan met deze opgaven. Dit doen we in deze paragraaf op hoofdlijnen, daarna volgt de gedetailleerde uitwerking. De structurele begrotingsruimte ziet er als volgt uit:
Actuele begrotingspositie
2023
2024
2025
2026
-631
616
1.163
1.263
Bedragen x 1.000 euro
De structurele financiële ruimte in de eerste jaren is er niet of beperkt, maar loopt op naar ongeveer 1,2 miljoen euro in 2026. Vanuit het oogpunt van Provinciaal toezicht is het verantwoord om alleen de laatste 2 jaar een sluitende begroting te hebben, waarbij je de tekorten in de eerste jaren opvangt door de inzet van reserves. Dit betekent concreet dat uitgegaan mag worden van ongeveer 1,1 miljoen structurele begrotingsruimte. Naast de exploitatie is ons vrij besteedbaar vermogen een belangrijk gegeven voor onze financiële positie. Hierbij zijn 2 onderdelen van belang; de weerstandsratio en de stand van de Algemene Reserve (AR) en de grondexploitatie. Met een ratio van 2,2 is onze weerstand om risico's op te vangen uitstekend. Dit wordt met name veroorzaakt door de stand van de AR: op dit moment 11,9 miljoen. De minimale stand van zowel de AR als de grondexploitatie is 5 miljoen. In die situatie is de weerstandsratio nog steeds 1,6 en dus voldoende. Vanuit dat perspectief is de incidentele investeringsruimte maximaal 6,9 miljoen. De grondverkopen zijn van invloed op ons beschikbare vermogen. De verwachting is nu dat de grondverkopen tot aan 2027 bruto nog 35 miljoen opleveren. In het resterende deel van dit hoofdstuk gaan we meer gedetailleerd in op onze begrotings- en vermogenspositie.
Begrotingspositie Financieel meerjarenperspectief De begrotingspositie wordt meerdere keren per jaar gedeeld. Hieronder een overzicht met het meest actuele beeld dat gedeeld is met de raad 1.
1
Raadsinformatiebrief 002-2022
15
2022
2023
2024
2025
2026
1.239
15
718
1.214
1.214
2.446
1.871
2.180
2.232
2.232
-1.482
-840
-721
-720
-720
Decembercirculaire
97
0
0
0
0
Begrotingspositie
2.300
1.046
2.177
2.726
2.726
Begroting 2022 incl. amendementen Najaarsbericht 2021 Correctie incidentele baten en lasten
2
Bedragen x 1.000 euro
Na het vaststellen van de begroting en het najaarsbericht zijn er (autonome) ontwikkelingen geweest waardoor het begrotingsbeeld moet worden bijgesteld. Een aantal zaken hiervan zijn onontkoombaar en de overige zijn afhankelijk van beleidskeuzes en ambitieniveau. In de volgende paragrafen zullen we achtereenvolgens ingaan op de financiële effecten van de autonome ontwikkelingen/onontkoombaarheden en de verschillende beleidskeuzes die we moeten maken. Onontkoombaar Voor dit type budgetmutatie geldt dat er geen keuzemogelijkheid is. Hierover zijn al besluiten genomen of afspraken gemaakt waarop niet meer kan worden teruggekomen. Ook effecten vanuit gemeenschappelijke regelingen behoren tot deze categorie. Op dit moment zijn deze mutaties aan de orde.
Correctie dubbele boeking bijdrage Baanbrekers Begroting Baanbrekers 2022-2026 Terugdraaien egalisatiereserve reisdocumenten Mutatie begrotingsaldo
2022
2023
2024
2025
2026
-477
-346
-287
-254
-254
-1.201
-1.407
-1.274
-1.309
-1.209
113
139
0
0
0
-1.565
-1.677
-1.561
-1.563
-1.463
735
-631
616
1.163
1.263
Geactualiseerde begroting Bedragen x 1.000 euro, ‘-’ is nadeel voor begroting
Incidenteel gedekte ambities In eerdere begrotingen heeft de raad voor een aantal ambities besloten tot incidentele dekking. Soms uit onzekerheid van de ontwikkeling, soms vanuit het motto dat er eerst bewijslast moet worden aangedragen voordat er structurele middelen beschikbaar worden gesteld. Het gehele overzicht is terug te vinden in bijlage 1. In onderstaand overzicht staat het totaalbedrag per jaar aan beschikbaar gestelde incidentele middelen.
2
Correctie op grond van nieuw toezichtkader Provincie
16
Totaal incidenteel gedekte ambities
2022
2023
2024
2025
2026
3.684
1.356
192
167
0
Bedragen x 1.000 euro
Aan de hand van het overzicht in de bijlage is de keuze aan u om te bepalen of deze activiteiten in 2023 en verder nog incidenteel of structureel worden gecontinueerd. Nieuwe wensen en suggesties Deze categorie bevat ambities die nog niet eerder in een kadernota of begroting zijn meegenomen. We hebben hiervoor aan de hand van trends en ontwikkelingen en de maatschappelijke actualiteit verkend wat voor de gemeente Waalwijk belangrijke thema’s zijn waar aanvullend budget voor nodig is. In bijlage 3 is het totaaloverzicht opgenomen. Een ding is zeker. Niet alles is mogelijk, zeker niet zonder extra middelen, waardoor we keuzes moeten maken. De politieke afweging vergt evenwichtskunst op verschillende aspecten, zoals continuïteit en vernieuwing, inhoud en financiën. Begrotingsopgave Zoals gezegd is het niet mogelijk om al het bestaande beleid te continueren en ook de nieuwe ambities te omarmen. Dit betekent dat we keuzes moeten maken in wensen en beschikbare dekkingsmiddelen. Op hoofdlijnen zijn er een aantal knoppen waar u aan kan draaien. • Beperken van ambities voor nieuw beleid; • Inwisselen van nieuw voor oud beleid binnen een begrotingsprogramma; • Inwisselen van nieuw voor oud beleid binnen de hele begroting; • Nieuw (incidenteel) beleid incidenteel dekken uit bijvoorbeeld AR en eventuele risico’s meenemen in de risicoparagraaf.
Vanwege een strenger toezichtkader van de Provincie is dit moeilijker dan voorheen; • Verhogen van de opbrengsten door bijvoorbeeld verhogen van de tarieven; • Bezuinigen op de ambtelijke organisatie; • Investeringen in ambities koppelen aan toekomstige opbrengsten van grondverkoop. Een drietal van bovenstaande punten verdienen wat toelichting. 1. Incidenteel dekken van ambities is lastig vanwege nieuw toezichtskader In 2021 hebben de gezamenlijke Provincies een handreiking “Verduidelijking structurele en incidentele baten en lasten” opgesteld. Deze handreiking bevat geen nieuwe regelgeving maar scherpt de uitleg van de BBV-voorschriften over de begrippen “incidenteel” en structureel” sterk aan. De criteria aard, omvang en materiele omvang bepalen of een begrotingspost incidenteel of structureel is. Algemeen uitgangspunt daarbij is dat in beginsel alle begrotingsposten structureel zijn. Gevolg is dat ambities incidenteel dekken uit de AR, grondopbrengsten of een andere reserve lastig is. Worden deze toch opgevoerd in het meerjarenperspectief, dan corrigeert de Provincie deze achteraf bij de controle van de begroting. Op basis van deze bevindingen bepaalt ze haar toezicht. De meest praktische manier om hiermee om te gaan is ambities te definiëren als een (meerjarig) project met een harde begin- en einddatum en een concreet resultaat. Dit vergt nog nadere uitwerking.
Hiertoe zijn we uiteraard bereid. 17
2. Verhogen van de opbrengsten is mogelijk Als gemeente hanteren we diverse belastingen en tarieven waarbij in principe het uitgangspunt is kostendekkende tarieven als het om diensten gaat zoals vuilophaal en rioolafvoer. Om echter structureel de vrij inzetbare inkomsten te kunnen laten toenemen is de Onroerende Zaakbelasting (OZB) het beste middel. De opbrengst is jaarlijks circa 13 miljoen euro. 1% Stijging per jaar (boven de prijsindex) levert dus structureel 130.000 euro op. Bovendien is het een generieke belasting waarmee je investeringen in de stad kunt betalen. In onderstaande tabel geven we als indicatie inzicht wat dit aan extra inkomsten zou kunnen betekenen. Stijging OZB
2023
2024
2025
2026
Jaarlijks 1%
130
260
390
520
Jaarlijks 2%
260
520
780
1.040
Jaarlijks 3%
390
780
1.170
1.560
Bedragen x 1.000 euro
Naast verhoging van de tarieven kunnen de inkomsten ook toenemen door extra woningbouw. De ambitie om te groeien naar 55.000 inwoners zal onder meer bereikt worden via extra woningbouw en daarmee een hogere opbrengst aan OZB. Deze groei zal ongetwijfeld ook tot hogere kosten leiden. Het lijkt echter reëel te veronderstellen dat er per saldo ook vrij besteedbare ruimte overblijft. De hoogte ervan is echter niet in te schatten. Andere tariefverhogingen hebben minder effect op de inkomsten. Voor de afvalstoffenheffing en rioolrechten mag niet meer geheven worden dan de kosten. Dan blijft parkeerbelasting, toeristenbelasting, precariobelasting, hondenbelasting en tarieven voor sportaccommodaties, begraafplaatsen over. Voor wat betreft parkeren is in de begroting 2022 rekening gehouden met kostendekkende tarieven. Dus daar zit weinig ruimte. Voor de toeristenbelasting hebben we raming in het najaarsbericht 2021 reeds bijgesteld in relatie tot de arbeidsmigranten. Dus ook hier zijn de mogelijkheden beperkt. De overige belastingen en tarieven bieden wel mogelijkheden, maar het financieel effect is beperkt. Het is uiteraard aan u om keuzes te maken over de hoogte van de tarieven. Uit de vergelijking van de woonlasten blijkt in ieder geval dat de gemeente Waalwijk zich aan de onderkant begeeft voor wat betreft de hoogte ervan.
Als het voor nieuwe ambities of investeringen in de stad nodig is om over extra structurele middelen te beschikken dan zit hier dus een mogelijkheid, zonder dat de gemeente hierdoor uit de pas loopt. Voor meer informatie over de hoogte en vergelijking van de lokale lasten verwijzen we naar bijlage 1. Besparing op bestaand beleid en de ambtelijke organisatie is lastig en vraagt scherpe keuzes Bij de ombuigingsoperatie voor de begroting van 2021 hebben we de ambtelijke organisatie kritisch tegen het licht gehouden en de efficiency mogelijkheden bekeken. Dit heeft geleid tot een ombuiging van ongeveer 1 miljoen euro. Deze optie kan voor nu alleen serieus worden overwogen als u bereid bent scherpe keuzes te maken over het niveau van onderhoud in de gemeente, de dienstverlening aan 3.
18
inwoners en bedrijven en het voorzieningenniveau. Met het huidige ambitieniveau, de opeenstapeling van opgaves en de toegenomen complexiteit van het werk hebben onze mensen het hard te halen. Corona speelt hierin ook een negatieve rol. Met onze organisatieontwikkeling proberen we dit te compenseren en te zorgen dat Waalwijk een ondernemende pionierstad is en blijft. Risico's en onzekerheden Een sluitende meerjarenbegroting is geen vanzelfsprekendheid, zeker niet in de afgelopen jaren met sterk fluctuerende inkomsten vanuit het Rijk en onzekerheden in het sociaal domein (met name de jeugdzorg). Onze begroting bevat naast een aantal berekende risico's nog een aantal directe en indirecte onzekerheden. Deze worden hieronder kort toegelicht. 1. Ombuigingen nog niet gerealiseerd Voor de begroting 2021 hebben we vanwege oplopende tekorten een omvangrijke ombuigingsoperatie gehad. In totaal zijn er maatregelen getroffen voor een bedrag van bijna 5 miljoen euro. Deze zijn deels gerealiseerd, maar een aanzienlijk deel ook nog niet. Hieronder de actuele stand.
Ombuigingen Gerealiseerd Nog te realiseren
Bedragen x 1.000 euro
2022 3.386 1.823 1.563
2023 4.170 2.037 2.133
2024 4.952 2.183 2.769
2025 4.952 2.183 2.769
2026 4.952 2.183 2.769
Het grootste deel van de nog te realiseren ombuiging zit binnen het sociaal domein: circa 2,3 miljoen. Hiervoor zijn verschillende beheersmaatregelen getroffen die financieel ook effect hebben. Onzeker is echter of de daling van de kosten ook onder aan de streep zichtbaar blijft vanwege de autonome groei en de toegenomen complexiteit van de problematiek. Hierdoor nemen de zorgkosten per traject toe. In de begroting is hier rekening mee gehouden. 2. Herverdeling gemeentefonds kan een voordeel betekenen Er is nog geen definitief akkoord op de herverdeling van het gemeentefonds. De discussie draait met name om de wegingsfactoren die afhankelijk van het gewicht dat ze krijgen tot een voordeel dan wel nadeel leiden per gemeente. De meest actuele berekening laat een voordeel van € 40 per inwoner voor de gemeente Waalwijk zien. Dit zou structureel circa 1,9 miljoen voordeel betekenen. De discussie is echter nog niet beslecht. En ook het invoerjaar 2023 is nog niet zeker. Daarnaast wordt er gesproken over een ingroeitraject van 4 jaar. 3. Arbeidsmarktsituatie kan leiden tot hogere lasten De afgelopen periode is de krapte op de arbeidsmarkt enorm toegenomen. Het is moeilijk aan goed gekwalificeerd personeel te komen en de concurrentie is hevig. Deels kan de gemeente Waalwijk zich als organisatie met de bijbehorende ambities in de stad onderscheiden van anderen.
Maar in toenemende mate worden andere arbeidsvoorwaarden (o.a. salaris, reiskosten) belangrijker. Daarin lopen we niet voorop. Afhankelijk hoe de arbeidsmarkt zich ontwikkelt en de ambities waaraan gewerkt wordt zal dit impact hebben op ons loongebouw of flexibel personeelsbudget en daarmee ontstaat een extra last voor de begroting. 19
4. Inflatie en rente stijgen naar verwachting verder Nederland heeft te maken met de hoogste inflatie sinds tijden. Dit heeft tot gevolg dat geplande investeringen substantieel duurder worden. Denk daarbij aan projecten uit het IUP, onderwijshuisvesting en sportaccommodaties. Als de hoge inflatie langdurig aanhoudt, dan zal ook de rente op de leningen worden verhoogd wat weer leidt tot een extra last voor de begroting. Vermogenspositie Reserves zijn goed en financiële positie gezond Naast de exploitatie is ook onze vermogenspositie van belang. Deze is de afgelopen jaren steeds beter geworden. Dit werd onlangs nog bevestigd in een benchmarkonderzoek van BDO waarin de gemeente Waalwijk een 9 scoorde voor haar financiële positie. Van de beschikbare reserves is een klein deel vrij besteedbaar. De overige zijn gevormd met een specifieke bestemming. Bij het vaststellen van de begroting 2022 is de volgende stand van de belangrijkste reserves met u gedeeld Reserve Algemene reserve (AR) Reserve grondexploitatie Beleidsreserve Reserve MuseumPlus Reserve onderwijshuisvesting
Bedragen x 1.000 euro
Stand begin 2022 11.900 5.000 2.000 1.250 6.300
Van bovenstaande reserves zijn de AR en de reserve grondexploitatie vrij besteedbaar waarbij we voor beiden een ondergrens aanhouden van 5 miljoen. De conclusie is gerechtvaardigd dat de gemeente Waalwijk er financieel gezond voorstaat. Echter niet vergeten mag worden dat de vrij besteedbare reserves ook onderdeel vormen van ons weerstandsvermogen. Deze is nodig om onze risico’s af te dekken. Weerstandsvermogen is uitstekend Periodiek informeren wij de raad over het weerstandsvermogen. Dan worden de risico’s ingeschat en gekwalificeerd en in verband gebracht met het beschikbare vrij besteedbare vermogen. De laatste inventarisatie dateert van de vastgestelde begroting 2022 en telt op tot een bedrag van 14,6 miljoen euro aan risico’s. Naast de risico’s inventariseren we ook onze weerstandscapaciteit. Oftewel over welke middelen kunnen we beschikken als de nood aan de man is. De weerstandscapaciteit wordt berekend door de vrije reserves (19 miljoen) op te tellen bij het 100% verhogen van de OZB (13 miljoen). Samen maakt dit een weerstandscapaciteit van 32 miljoen. Vervolgens kan de weerstandratio berekend worden door de weerstandscapaciteit in relatie te brengen tot de ingecalculeerde risico’s. Dat geeft het volgende beeld. Weerstandsratio = Bedragen x 1.000 euro
32.100 14.600
=
2,2
Een ratio van 2,2 is te classificeren als uitstekend. Daarmee kunnen we de conclusie trekken dat de gemeente Waalwijk over voldoende weerstand beschikt om risico’s te 20
kunnen opvangen. Dat is ook nog het geval als geen rekening wordt gehouden met een structurele OZB-verhoging van 100%. Dan wordt de ratio 1,3 en dat is nog steeds voldoende. Grondopbrengsten De afgelopen jaren heeft de gemeente Waalwijk veel grond verkocht. De winst op deze grondverkopen is vooral geïnvesteerd in de leefbaarheid en het voorzieningenniveau van de stad. Ondanks dat het vanwege het stringentere toezichtkader van de Provincie ingewikkelder is geworden om incidentele middelen in te zetten, vinden we het wel belangrijk om een perspectief te schetsen van de toekomstige grondverkopen en de bijbehorende risico’s. Het perspectief van de toekomstige grondverkopen is geraamd op ruim 35 miljoen euro. Hierbij is nog geen rekening gehouden met de toekomstige winstverwachting van Haven 8 Oost afronding (het gebied tussen Haven 8 Oost en het Drongelens kanaal), maar ook niet met de verschuldigde vennootschapsbelasting. Meer details over de totstandkoming van dit bedrag staan in bijlage 1.
21
22
5. BELEIDSVOORSTELLEN In dit hoofdstuk leggen wij beleidskeuzes voor geordend naar de opgaven zoals die beschreven staan in hoofdstuk 3. De bedragen bij de beleidskeuzes zijn indicatief van aard. Uiteraard zijn ze nader onderbouwd, maar soms is het een investering waar structurele kapitaallasten tegenover staan, soms is het incidenteel werk- of stimuleringsbudget voor een paar jaar of structureel budget voor een nieuwe ambitie. In het vervolgproces kunnen wij ondersteunen om dit specifieker uit te werken. Veerkrachtige samenleving: de keuzes Borgen wat goed loopt, maar incidenteel gefinancierd is De lijn naar een veerkrachtige samenleving waarin iedereen mee kan doen is al ingezet. Onderstaande beleidsonderwerpen zijn al in gang gezet met incidenteel geld en dragen bij aan het veerkrachtig maken van onze inwoners. Verschillende doelgroepen worden hiermee bediend. De eerste prioriteit is het borgen van de continuïteit.
Hiervoor is het volgende nodig: € 315.000 structureel om flexibele schil team WijZ te verlengen (incidenteel gedekt tot en met 2023) € 550.000 structureel voor voortzetten van de maatschappelijke ondersteuning, ca 9 fte (incidenteel gedekt tot en met 2023) € 50.000 structureel voor integratie van arbeidsmigranten (incidenteel gedekt tot en met 2022) € 35.000 structureel voor het uitbreiden van aantal uren van praktijkondersteuner Jeugd GGZ bij huisartsen (€ 128.000 reeds structureel beschikbaar) € 70.000 structureel om de cultuurnota te continueren (incidenteel gedekt tot en met 2022) € 50.000 structureel voor continuering maatschappelijke activering (€ 150.000 reeds structureel beschikbaar) € 55.000 structureel voor voortzetten van het programma inclusieve en toegankelijke gemeente; capaciteit en activiteitenbudget. Raadsvoorstel volgt medio 2022 (incidenteel gedekt tot en met 2022) € 144.000 structureel Beschermd Wonen. Op termijn gedecentraliseerd van regio naar gemeente. De doelgroep lichtverstandelijke beperking (LVB) gaan we zelf doen (incidenteel gedekt tot en met 2022). Vanaf 2023 gaat de gemeente de dagbesteding organiseren voor Beschermd Wonen. Budgetten (Rijk) gaan mee, hoewel mogelijk aanvullend financiering nodig is.
€90.000,- structureel voor 1fte beleidsadviseur voor uitvoeren jeugdkader (incidenteel gedekt tot en met 2022) Op het Veilig Thuis vraagstuk van veiligheid en zorg zijn nieuwe taken opgenomen. Binnenkort zal een verkenning zijn afgerond op wat hiervoor financieel en organisatorisch nodig is.
23
Investeren in preventief werken Naar de toekomst kijkend is de belangrijkste opgave een beweging te maken van curatief naar preventief werken. Een belangrijk kenmerk daarvan moet zijn het creëren en vergroten van sociale netwerken. Heb je een groot netwerk, dan betekent het dat er meer sociale steun is en minder afhankelijkheid van de zorg. Waalwijk heeft behoefte aan plekken waar en andere manieren waarop (kwetsbare) mensen lotgenoten of professionals treffen, indicatievrij. We willen onderzoeken hoe we onze inwoners hulpmiddelen kunnen aanrijken om actief hun eigen lichamelijke en geestelijke gezondheid goed te houden. En met dit alles de beweging maken van curatief naar preventief. Dit vergt substantiële nader uit te werken investeringen voor:
€ 900.000 geschat voor 4 jaar voor het realiseren van inloopvoorzieningen voor ouderen, zowel fysiek als programmatisch. € 650.000 voor 4 jaar voor 3 indicatievrije herstelvoorzieningen geleid door ervaringsdeskundigen (Waalwijk, Waspik, Sprang-Capelle). Dit ter ondersteuning van kwetsbare inwoners en leidend tot minder aanvragen voor (individuele) voorzieningen bij het toegangsloket. € 1.000.000 indicatief voor innovatiebudget voor een duurzame verschuiving van curatief naar preventief en indicatievrijwerken.
Sterke vrijetijdsvoorzieningen Deelnemen aan vrijetijdsvoorzieningen draagt bij aan een gezond en evenwichtig leven. Mentale en fysieke veerkracht ontstaat door te sporten en bewegen en door verrijking van de geest bij culturele activiteiten. Deze voorzieningen en activiteiten zijn ook ontmoetingsplaatsen voor sociale contacten en betekenisvol leren. Ter ondersteuning daarvan de volgende beleidsvoorstellen:
€ 1.325.000 hogere investering sporthal Waspik door vertraging, stijging bouwkosten, omgevingsdialoog, infra, stedenbouwkundige visie etc. (€ 3.000.000 reeds beschikbaar) € 250.000 incidenteel voor aanleg van 3 beachvolleybalvelden in Waspik bij de nieuwe sporthal. Door verhuur ontstaat er een interessante businesscase. Is ook randvoorwaarde voor sporthal Waspik, gesteld door provincie. € 250.000 incidenteel om sporten in openbare ruimte laagdrempeliger te maken: A. Renovatie Cruijffcourt (€ 100.000), B. tweede 'court' Landgoed Driessen (€ 150.000) € 80.000 structureel voor senior beleidsmedewerker cultuur (cultuurmakelaar) als buitenboordmotor om samen met inwoners en de bestaande professionele en vrijwilligersorganisaties nieuwe culturele ontwikkelingen, initiatieven en activiteiten te ontwikkelen.
Burgerparticipatie en het vertrouwen in de overheid: de keuzes Inwoners willen zelf vormgeven aan hun leefomgeving, zeker nu veranderingen steeds sneller elkaar opvolgen. Zonder het betrekken van inwoners, het krijgen van draagvlak gaan veel transities niet lukken. De nieuwe participatieverordening (april/mei 2022), Omgevingswet en de Right to Challenge bieden inwoners meer inspraak mogelijkheden. Eerder onderzochten we samen met een raadswerkgroep de mogelijkheden voor het werken met een burgerbegroting.
24
Of deze verbeterde participatiemogelijkheden ook leiden tot meer vertrouwen in de overheid hangt af van de kwaliteit van de uitvoering, waar we met onze organisatieontwikkeling in investeren.
€ 100.000 structureel om een impuls op burgerparticipatie te realiseren, zoals bijvoorbeeld website meedoen, bewonerspanel, uitdaagrecht, interne trainingen. Enkele jaren geleden is het initiatief om naar Antwerps model een “burgerbegroting” in te voeren ‘on hold’ gezet. Dit in afwachting van meer politiek zicht op de participatieopgaven voor de komende jaren. De collegevorming is een goed moment om deze heroverweging te doen. De kosten hangen af van het beschikbaar te stellen budget. Naar schatting gaat het om € 500.000 tot € 1.000.000. Het vertrouwen in de overheid is niet alleen afhankelijk van hoe participatie vorm krijgt, maar ook van de kwaliteit van de gemeentelijke dienstverlening en van de ambtelijke, bestuurlijke en politieke mores. Wij zetten in op de uitvoering van onze recente dienstverleningsvisie. Zie hiervoor het beleidsvoorstel onder kopje 3 bij uitvoeringskracht
Structuur versterken: de keuzes Om de brede welvaart in de gemeente Waalwijk ook in de toekomst vast te houden zijn er een aantal investeringen nodig in de sociaal-economische structuur van de gemeente Waalwijk. Op basis van een uitgebreide analyse hebben we vier lijnen om te investeren, daarmee versterken we de gemeente Waalwijk structureel: jongeren vasthouden, nieuw ondernemerschap, OV-bereikbaarheid en een meer stedelijk woon- en leefmilieu. 1. Positionering & Profilering Een krachtig, inclusief en inspirerend verhaal over wie we zijn en wat ons tot een gemeenschap maakt is belangrijk. Belangrijk voor de gemeenschapszin, om de uitdagingen van morgen aan te gaan en om de positie van de gemeente Waalwijk in het stedelijk netwerk te vergroten. De strategische koers om de gemeente Waalwijk extern te profileren als een ondernemende gemeenschap en een pionierende stad helpt ons daarbij. In het voorjaar van 2022 hebben we dit vertaald naar een interne communicatieaanpak, de volgende stap is het extern communiceren.
€50.000 voor vervolg communicatiestrategie Ondernemende Pionierstad gericht op externe stakeholders.
2. Kennis, Talent en Start-Ups Waalwijk is een van de meest ondernemende gemeenten van Brabant. Dit vertaalt zich in actieve inwoners maar ook in veel ondernemers en zzp’ers. We kennen grote Waalwijkse ondernemersfamilies uit het verleden, we hebben de nieuwe ondernemers van de toekomst nodig. Met dit programma willen we jongeren ondersteunen bij het ondernemerschap via coaches, een aantrekkelijk bedrijfsverzamelgebouw met gedeelde faciliteiten openen en verbindingen met onderwijsinstellingen in Brabant leggen.
€ 350.000 incidenteel voor deze coalitieperiode (incidenteel gedekt tot en met 2022)
3. HOV en Bereikbaarheid De kwaliteit van de OV-verbinding in de gemeente Waalwijk (concessie) en de plek van aankomst (busstation en omgeving) zijn niet op basisniveau. 25
De provincie Brabant onderkent dit. De afgelopen jaren hebben we gewerkt aan het agenderen van dit vraagstuk in de (stedelijke) regio en bij de provincie. Met succes, de noodzaak tot een kwaliteitssprong wordt breed onderkend. We willen nu concreet toewerken naar een locatiekeuze voor het busstation en omgeving, het voor- en natransport via deelmobiliteit uitwerken en de loop- en fietsstructuren verbeteren.
€ 4.500.000 investering in een nieuw busstation en omgeving inclusief deelmobiliteit op basis van locatiekeuze en uitwerking (eind 2022). € 300.000 eenmalig voor mobiliteitsmaatregelen gericht op loop- en fietsroutes, verkeersveiligheid en andere quick wins.
4. Stedelijk leven Waalwijk moet een schaalsprong maken in aantal inwoners (snel groeien naar 55.000 inwoners) en samenstelling (jongeren behouden). Daarom werken we aan een meer stedelijk woon- en leefmilieu in de binnenstad, aanvullend op bestaande milieus in Waalwijk zoals dorps, vinex- en naoorlogse wijken. De binnenstad wordt behalve de "place to buy” ook veel meer de "place to be". We maken werk van onze woonambities in de stedelijke regio’s (om meer woningbouw naar de gemeente Waalwijk te halen), concentreren en vernieuwen functies in de binnenstad en kiezen bewust voor verdichting om meer ruimte te maken voor groen en blauw.
€ 650.000 voor structureel maken capaciteit fysiek domein ten behoeve van versnelling in de woningbouw (incidenteel gedekt tot en met 2022). € 100.000 structureel voor stedenbouwbeleid: vervolg op palmbout-traject, stedenbouwkundige visieontwikkeling gemeente breed. € 50.000 structureel voor extra inzet op het woonbeleid ten behoeve van versnelling in de woningbouw. € 50.000 incidenteel voor het opstellen van een nieuwe detailhandelsvisie Waalwijk. € 500.000 incidenteel voor het verplaatsen van de bibliotheek en €30.000 structureel. € 15.000.000 incidenteel fondsvorming voor transformatielocaties in de binnenstad € 75.000 structureel voor uitbreiding van het bestaande werkbudget van het programma binnenstad.
Duurzaamheid: de keuzes Om de ambities op het gebied van duurzaamheid te halen, samengevat in het doel om in 2043 klimaatneutraal te zijn, moet alles op alles gezet worden. De ambities zijn op papier vastgelegd en vragen nu om budget voor uitvoering.
€ 250.000 als cofinanciering voor het provinciale programma ‘De Grote Oogst', het verduurzamen van de grootste bedrijventerreinen van Brabant, voor Waalwijk Industrieterrein Haven. € 80.000 incidenteel en € 160.000 structureel voor voldoende capaciteit (3 fte) op grootschalige energieopwekking. € 320.000 structureel voor capaciteit energie in de gebouwde omgeving. Het gaat bijvoorbeeld om projectleiders (4fte). € 80.000 structureel voor een beleidsmedewerker Blauwe & Groene omgeving. Uitvoeringsagenda regionale klimaatadaptatie, als cofinanciering maar nog niet beprijst. €120.000 structureel voor programma- ondersteuning Duurzaamheid: 1,5 fte 26
€ 385.000 structureel voor het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed, 2 projecten per jaar. € 75.000 structureel voor het duurzame beheer van de openbare ruimte. Door versneld ontwikkelen van gronden neemt het beheer areaal toe. € 82.000 eenmalig voor de aanschaf van nieuwe borstelmachines voor verwijdering onkruid zonder gebruik van chemische middelen. Verduurzaming van sportaccommodaties, nog niet beprijst en begroot. De Gaard, eerste ‘blauwe sportaccommodatie’ van Brabant door wateropslag en waterbuffering. Nog niet beprijst en begroot.
Stedelijk Netwerk: de keuzes De gemeente Waalwijk is als knooppunt van de Langstraat een scharnierpunt tussen Midden-Brabant en Noord- Oost Brabant. Tegelijkertijd hebben onze belangen als ondernemende pionierstad en ambities impact op het stedelijk netwerk van Brabant. Om onze belangen en ambities waar te kunnen maken moeten we steeds intensiever samen werken in regionale en provinciale netwerken. Regionale samenwerking In het najaar van 2022 sluiten de stedelijke regio’s Breda-Tilburg (SRBT) en ’sHertogenbosch (SRsH) een akkoord met elkaar (gemeenten), waterschappen, provincie en het Rijk. Waalwijk is in beide regio’s lid van de kerngroep. Via de akkoorden willen we extra woningbouwaantallen binnenhalen, afspraken maken over een kwaliteitssprong van het OV en de economische positie van Waalwijk versterken.
€ 300.000 incidenteel voor deze coalitieperiode voor de continuering van de functie senior beleidsmedewerker economie (incidenteel gedekt tot en met 2022). € 200.000 incidenteel voor deze coalitieperiode om de Waalwijkse inzet in de (kerngroep) van de stedelijke regio’s Breda-Tilburg (SRBT) en ’s-Hertogenbosch (SRsH) te kunnen continueren (incidenteel gedekt tot en met 2022).
Uitvoeringskracht: de keuzes De realisatie van alle politieke ambities in de gemeente Waalwijk steunt in belangrijke mate op de inzet en kwaliteit van onze ambtenaren. Het lijkt soms wat moeilijk te verdedigen, maar om in de samenleving dingen tot stand te brengen zijn vaak ambtenaren nodig om dit mee van de grond te tillen. De afgelopen jaren zijn er veel plannen en ambities geformuleerd. Deels zijn die ambtelijk en samen met maatschappelijke partners opgewerkt naar concrete investeringen en projecten. In sommige gevallen moet dit nog gebeuren. Doordat de gemeente Waalwijk relatief makkelijk kan investeren via eenmalige uitgaven (de verkoop van bedrijfskavels levert substantieel geld op) zijn er huidige projecten waarvoor de financiering afloopt. Dit stelt ons voor een continuïteitsvraag. Met dit vraagstuk erbij zien wij vier opgaven om de ambtelijke organisatie optimaal dienstbaar te maken aan het realiseren van de politieke doelstellingen: 1. Continuïteit huidige taken Door verschillende oorzaken komt de continuïteit van het uitvoeren van bestaande taken in het gedrang. Soms is de oorzaak de toegenomen taken en de complexiteit daarvan 27
voor de organisatie, het aflopen van tijdelijke financiering of is de oorzaak gelegen in het niet kunnen waarmaken van eerder voorgenomen ombuigingen.
€ 250.000 eenmalig voor de aanschaf van een vuilniswagen, er is geen reserve voertuig meer beschikbaar. € 50.000 structureel voor het terugdraaien van ombuigingen op bouwtoezicht. Structurele bezuinigen onder meer door vergrote bouwactiviteit is niet mogelijk gebleken. € 100.000 structureel voor 1fte capaciteit bij het team financiën. Door toegenomen werkdruk en complexiteit van gemeentefinanciën staat de uitvoering onder druk. € 220.000 structureel voor extra capaciteit bij vergunningen. Uit (benchmark) onderzoek blijkt structurele onderbezetting bij het takenpakket en volume. € 70.000 voor het structureel maken van het budget voor de jurist ondermijning (incidenteel gedekt tot en met 2023). € 60.000 structureel voor het behoud van 1 fte ICT-servicebalie als gevolg van toegenomen digitalisering en hybride werken. € 25.000 structureel werkbudget om de continuïteit van gegevensbescherming en informatiebeveiliging te kunnen borgen. € 25.000 structureel voor het continueren van tijdelijke formatie bij kabinetszaken
(incidenteel gedekt tot en met 2022)
€ 25.000 structureel voor capaciteit vormgeving bij communicatie (incidenteel gedekt tot
en met 2023). 2. Nieuwe gemeentelijke taken inhoud geven We zien drie nieuwe taken afkomen op de gemeente. Allereerst de invoering van de omgevingswet. Ondanks uitstel kunnen we niet anders dan zorgen dat we klaar staan bij de inwerkingtreding. Daarnaast moeten we onze websites aanpassen zodat ze toegankelijk zijn voor iedereen (audio en visueel- beperkte, taalniveau) en wordt het college verantwoordelijk voor de rechtmatigheidstoets.
Om omgevingswet proof te worden is het volgende nodig: o € 700.000 incidenteel voor de vervolgfase (2023 - 2029) om aan de wettelijk verplichte onderdelen omgevingsvisie en omgevingsplan te voldoen. o € 500.000 incidenteel voor de vervolgfase (2023 – 2025) voor extra capaciteit voor nieuwe taken zoals toetsing participatie, bruidsschat (regels overgedragen van Rijk naar gemeenten) en vergunningenchecks. o € 250.000 structureel verminderen legesopbrengsten. € 30.000 structureel voor de toegankelijkheid van alle websites en apps inclusief de jaarlijkse audits. € 30.000 structureel voor capaciteit en software om de rechtmatigheidsverklaring door het college te kunnen waarborgen.
3. Vastgestelde ambities zonder budget faciliteren College en raad hebben enkele ambities vastgesteld zonder daarvoor middelen (werkbudget en capaciteit) vrij te maken. Om te voorkomen dat dit papieren ambities worden doen we enkele voorstellen.
€ 350.000 structureel voor datagedreven werken. Daarmee zorgen we voor continuering van de ingezette aanpak (incidenteel gedekt tot en met 2022).
28
€ 200.000 eenmalig voor innovaties voor het thema informatiesamenleving: onder meer ICT- toepassingen en de moderne werkplek. € 25.000 eenmalig voor de uitvoering van de vastgestelde dienstverleningsvisie voor inwoners en bedrijven.
4. Organisatieontwikkeling en aantrekkelijk werkgeverschap De positie van de gemeente op de arbeidsmarkt is de afgelopen jaren snel verzwakt. Het vasthouden van medewerkers en het aantrekken van nieuwe kennis en talenten blijkt uitzonderlijk lastig te zijn. De arbeidsmarktpositie moet daarom worden versterkt, terwijl de aanwezige kennis moet worden vergroot en beter gebruikt.
€ 300.000 eenmalig en € 150.000 structureel voor organisatieontwikkeling gericht op (nieuwe) samenwerking, flexibel werken en kennisontwikkeling. €300.000 structureel en € 100.000 eenmalig voor het verbeteren van de arbeidsvoorwaarden en arbeidsmarktcommunicatie. € 300.000 eenmalig voor het aanpassen en vergroenen van het atrium in het stadhuis
29
30
BIJLAGE 1 | FINANCIËN A. Incidenteel gedekte ambities 2022
2023
2024
Communicatieadviseur griffie
54
Flexibele schil team Wijz
315
Continuering inzet vanuit programma economie Waalwijk stad van kennis & talent/ stop braindrain Datagedreven werken
200
Ambities veiligheid Nieuw jeugdbeleid m.b.t. nieuw jeugdkader 2020 Preventief interventieteam basisschoolleerlingen
152
Echtscheidingsloket
100
Integratiebeleid arbeidsmigranten
50
Uitvoering evenementenbeleid
33
Culturele projecten in sociaal domein
20
Schuldhulpverlening Tegemoetkoming waardevolle bomen particulieren Uitwerken ambities fysiek domein
70
650
Uitbreiding communicatie/vormgeving
25
25
Uitbreiding juridische capaciteit TVVB
45
45
Uitbreiding juridische capaciteit THRM
89
89
Ondermijningsjurist
70
Borgen rechtmatigheid van zorg
140
Beschermd wonen
144
Waalwijk omgevingswet proof
125
Strategie: verstedelijkingsakkoord
60
Samenwerking Tilburg university
25
25
25
Schoenenmuseum
167
167
167
Schoolmaatschappelijke begeleiding
550
550
0
3.684
1.356
192
2025
2026
315
125 180 120 163
12
Totaal incidenteel gedekte ambities Bedragen x 1.000 euro
31
140
167 167
0
B. Lokale lasten De gemeentelijke woonlasten worden gevormd door ozb, afvalstoffenheffing en rioolheffing, waarbij onderscheid gemaakt wordt in een- en meerpersoonshuishoudens. De overweging om aanpassingen door te voeren in individuele tarieven om inkomsten te verhogen kan mede afhankelijk zijn van de huidige woonlasten van huishoudens en hoe die zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld. Onderstaande grafieken geven inzicht in beiden aspecten.
32
C. Toekomstige winstverwachtingen Grondbedrijf 2022-2027 2022 Haven Zeven
€
317.138
Afbouw Haven 1 t/m 6
€
839.626
Haven 8 West
€
863.817
Haven 8 oost fase 1
€
4.863.221
Achter de Hoven
€
18.581
Waesgeerd West
90.103 €
6.992.486
€
12.205.932
€
10.924.449
€
1.749.831
€
1.749.831
2023 Haven 8 West
€
2.783.597
Haven 8 oost fase 1
€
9.148.782
Achter de Hoven
€
32.448
Waesgeerd West
€
25.835
Kasteellaan vm. Basisschool
€
171.718
Akkerlaan 20
€
15.198
Jacob Marisstraat
28.354 2024
Haven 8 oost fase 1
€
9.148.783
Waesgeerd West
€
25.835
Akkerlanen (*)
€
1.749.831
2025 Akkerlanen (*)
€
1.749.831
2026 Akkerlanen (*)
€
1.749.831
2027 Landgoed Driessen Akkerlanen (*)
€
380.291 1.749.831 € 2.130.122
Totaal toekomstige winstprognose o.b.v. voorcalculatie
€
35.752.651
*Akkerlanen 1e jaar winstneming 2024. In 2023 geen winstname vanwege boekwaarde plan
Het bovenstaand overzicht vergt enige toelichting. Een dergelijk overzicht wordt ook opgenomen in de op handen zijnde Nota grondexploitatie 2022. In de Nota grondexploitatie worden de winsten echter geprognosticeerd in het jaar dat het complex afgesloten wordt. Op basis van de BBVvoorschriften dienen winsten genomen te worden op basis van de POC-methode 33
(Percentage Of Completion). Hier is in bovenstaand overzicht op basis van aannames zoveel als mogelijk rekening mee gehouden. Uiteraard allemaal op basis van inschatting, ervan uitgaande dat de percelen allemaal verkocht worden binnen de ingeschatte termijnen en ook het verloop van de kosten dienovereenkomstig verloopt. Met de verschuldigdheid van vennootschapsbelasting (Vpb) is hierbij nog geen rekening gehouden.
34
BIJLAGE 2 | STRATEGISCHE KOERS, WAALWIJK ONDERNEMENDE PIONIERSTAD Een krachtig, inclusief en inspirerend verhaal over wie we zijn en wat ons tot een gemeenschap maakt is belangrijk. Belangrijk voor de gemeenschapszin, om de uitdagingen van morgen aan te gaan en om de positie van Waalwijk in het stedelijk netwerk te vergroten. De strategische koers om de gemeente Waalwijk te profileren als een ondernemende gemeenschap en een pionierende stad helpt ons daarbij. Tegelijk doen we in de strategische koers voorstellen om de gemeente Waalwijk structureel sterker te maken. Deze extra investeringen voor de toekomst zijn aanvullend op lopende en andere ambities en investeringen. Ze zijn nodig om de brede welvaart toekomstbestendig te maken en helpen om het profiel van Ondernemende Pionierstad te versterken. Middelgrote steden dreigen achterop te raken BrabantKennis agendeerde met het rapport Midsize Brabant met succes de positie en kracht van middelgrote steden in Brabant. Deze steden hebben te maken met uitdagingen die vergelijkbaar zijn met grotere steden, maar beschikken niet over hetzelfde oplossingsvermogen. Door de grotere steden in Brabant steeds meer kennis, kapitaal en talent weten te binden, dreigen middelgrote steden verder achterop te raken. Voor een middelgrote stad zoals Waalwijk, is niets doen dus geen optie.