107 Bijlage 3p RO-180268 - 73193 DR HVO-NGE Deelgebied 3 Geertruidenberg - Tilburg versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 55 van 140

Begrip Risicogebied (NGERisicogebied)

Oorlogshandeling

Opsporingsgebied Positief advies

Projectgebied

Projectgebonden Risicoanalyse -Niet Gesprongen Explosieven (PRANGE)

Reguliere werkzaamheden

Verdacht gebied

Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCSOCE)

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

Definitie Het NGE-Risicogebied is horizontaal afgebakend, waarin zijn opgenomen: Eventuele onzekerheden en onnauwkeurigheden uit het bronnenmateriaal (o.a. cartografische onnauwkeurigheden). De maximale horizontale verplaatsing van NGE in de bodem. Gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van NGE. Voorbeelden van oorlogshandelingen zijn: Bombardementen Artilleriebeschietingen Munitiedump Munitieongevallen Vliegtuigcrashes Aanwezigheid van verdedigingswerken Het verdachte gebied binnen het projectgebied waar voorafgaand aan de reguliere werkzaamheden de opsporing naar NGE wordt geadviseerd. Analyse van het bronnenmateriaal heeft aangetoond dat NGE kunnen worden aangetroffen in het analysegebied. Een vervolgstap van het NGE-bodemonderzoek wordt geadviseerd. Tevens vormt een positief advies de legitimatie voor het indienen van een Raadsbesluit t.b.v. van een Rijksbijdrage. Het door de opdrachtgever aangegeven gebied waarbinnen reguliere werkzaamheden (niet NGE-gerelateerd) uitgevoerd gaan worden of waar een functieverandering wordt doorgevoerd. Bureaustudie waarin het verdachte gebied binnen het NGE-Risicogebied wordt afgebakend. Daarnaast worden de risico’s van de voorgenomen reguliere werkzaamheden in relatie tot de aan te treffen NGE vastgesteld. De PRA-NGE bestaat o.a. uit: Indien nodig het opvullen van leemten in kennis van het HVO-NGE.

De horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied. Een NGE-Risicoanalyse. Het bepalen van aanvaardbare risico’s. Het opsporingsadvies. De mogelijkheid tot een proefdetectie. Alle door de opdrachtgever voorgenomen niet NGE-gerelateerde werkzaamheden. Enkele voorbeelden zijn civieltechnische, milieutechnische en archeologische werkzaamheden. De horizontale en verticale afbakening van het NGE-Risicogebied. Bij de afbakening is o.a. rekening gehouden met: o Het vaststellen van de horizontale verplaatsing van de NGE in de bodem (inkaderen NGE-Risicogebied). o De mogelijke inperking van de onzekerheden en onnauwkeurigheden uit het bronnenmateriaal. o De naoorlogse werkzaamheden (zoals ontgravingen, ophogingen etc.). o De bodemkundige parameters (zoals grondsoort en draagkracht van de grond). Het WSCS-OCE is het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het opsporen van Conventionele Explosieven. Hierin zijn onder andere richtlijnen, proceseisen en deskundigheidseisen opgenomen. Het WSCS-OCE is sinds 1 juli 2012 de opvolger van de Beoordelingsrichtlijn Opsporen Conventionele Explosieven (BRL-OCE) en is wettelijk verankerd in de Arbowet.

Om het maatschappelijk belang – veiligheid en gezondheid van en rondom de arbeid – te waarborgen, is door de overheid gekozen voor een wettelijk verplichte certificatieregeling voor de borging van de kwaliteit/veiligheid van het opsporen van conventionele explosieven.

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 56 van 140

BIJLAGE 2

GERAADPLEEGDE LITERATUUR

Voor dit HVO-NGE is de volgende literatuur geraadpleegd: Auteur Amersfoort, H. en Kamphuis, P. Alphen, van, J., Alphen, van, J., Alphen, van, J., Beer, de, A. en R. Peeters, Beer, de, A. en G. Kobes Beer, de, A., Bollen, H. en Vroemen, P., Bol, S., en C. Kops, Brongers, E.H., Brongers, E.H., Brongers, E.H., Buitkamp, J., Canadian Military Historical Section, Dekker, T., Didden, J. en M. Swarts, Didden, J. en M. Swarts, Didden, J. en M. Swarts, Didden, J. en J.L.G. van Oudheusden Didden, J., en M. Swarts, Eijkens, J. en P. Spapens Gaal, F. van Groeneveld, G., Heemkundekring De Heerlyckheit Dongen, Heemkundevereniging Sprang-Capelle, Huurman, C., Janse, F., Jolie, J,

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

Titel Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (Den Haag 2012). 3 November 1944. De slag om het Markkanaal (Breda 1983). Oosterhout 1944-1945. Oorlog en bevrijding in woord en beeld (Breda 1985). Tussen Waal en Lek 1939 – 1945 (Zaltbommel 1994). Uitzinnige vreugde in een stad vol zorgen. De bevrijding van Tilburg (2004). Het leven gebroken (Tilburg 2002).

Relevant Nee

Afkorting -

Ja Ja

ALP1 ALP2

Ja Nee

ALP3 -

Ja

BEE1

Zo maar een Stad, Tilburg 1940-1945 (Tilburg 1994). Canadezen in actie. Nederland Najaar 1944-Voorjaar 1946 (Warnsveld 1994). Oosterhout in de Tweede Wereldoorlog (Oosterhout 2012). Opmars naar Rotterdam. De Luchtlanding (Baarn 1982). Opmars naar Rotterdam. Van Maasdijk tot Moerdijk (Baarn 1982). Opmars naar Rotterdam. De laatste fase (Baarn 1983). Van de Mark naar de Moerdijk. Oorlog en bevrijding in woord en beeld (Breda 1984). Report no. 173: The Watch on the Maas (z.p. 1947).

Ja Nee

BEE2 -

Ja Nee Ja

BOL BRO

Nee Nee

-

Ja

CMH

Tilburgs bevrijding beschreven door de bevrijders (Tilburg 1999). Brabant bevrijd (Hulst 1993).

Nee

-

Ja

DID1

Einddoel Maas. De strijd in zuidelijk Ned. Tussen september en december 1944 (Weest 1984). Provinciestad in oorlogstijd. Waalwijk en omgeving 1939-1945 (Tilburg 1991). Waalwijk en de Wereldoorlog. Zes verhalen uit de jaren 19391945 (Drunen 1994); Autumn Gale / Herbststurm. Kampfgruppe Chill: the German recovery autumn 1944 (Boxtel 2013). Een vrijheid zonder vrede. Oorlogskroniek Midden-Brabant oktober ‘44-mei ‘45 (Tilburg 1995). Een monumentaal oorlogsverhaal. De Meierij tussen 1939 en 1945 in gedenktekens (Den Bosch 2003). Nach Holland. De meidagen van 1940 door Duitse ogen (Zwolle 2018). Dongen van mobilisatie tot bevrijding 1939-1945, deel 1 (Dongen 1984). Bevrijdingsuitgave (Sprang-Capelle 1990).

Ja

DID2

Ja

DID3

Nee

-

Nee

-

Nee

-

Nee

-

Nee

-

Nee

-

Ja

HSC

Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-’45 (Eindhoven 2001). Tilburg 1940-1945, jaren van verduistering, deel 4 (Tilburg 1984). Luchtgevechten boven West-Brabant en de Biesbosch. Tweede pinksterdag 1940 (2000 Muiderberg).

Nee Ja

JAN

Ja

JOL

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 57 van 140

Joossen, P., Klep, C. en Schoenmaker, B., Kobes, G. en Penders, J. Lerecouvreux, M., Loon, A.J.A. van en R.M. Peeters Luijten, A.F.M., Middlebrook, M., en Everitt, C., Mooren, P., Website Op ’t goede spoor, Heemkundekring Waspik, Pater, de, B.C. e.a., Roitero, D.L., Shores, C.F., Shores, C.F. en C. Thomas, Shores, C.F. en C. Thomas, Shores, C.F. en C. Thomas, Studenten afdeling Geschiedenis Mollerinstituut, Studiegroep Luchtoorlog 19391945 Vergultungswaffen.nl, Watertoren Dongen, Wijnen, P.A., Wijngaarden, van, P., en P. Staal Zijlmans, B.,

Tilburg’s donkere dagen in 1944 (z.p. 1944). De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank. (’s-Gravenhage 1995). Opdat wij niet vergeten. Fusillades in Midden-Brabant (Goirle 1992). L’Armée Giraud en Hollande, 1939-1940 (Parijs 1951). De Lindeboom. Jaarboek VIII 1984 (1985)

Nee Ja

KLE

Nee

-

Nee Ja

LOO

Canada en Noord-Brabant. Een band voor altijd (Soesterberg 2002). The Bomber Command War Diaries. An operational reference book 1939-1945 (Leicester 1996). Oorlog onderweg. Tilburg in de Tweede Wereldoorlog (Tilburg 1994). http://www.goedespoorwaspik.nl

Nee

-

Nee

-

Ja

MOO

Nee

-

Grote Atlas van Nederland 1930-1950 (Zierikzee 2005). Fall Braun / De strijd om de Kapelsche veer 1944-1945 (Tilburg 1991). 2nd Tactical Air Force (Oxford 1970). 2nd Tactical Air Force. Volume One: Spartan to Normandy, June 1943 to June 1944 (Oxford 2004). 2nd Tactical Air Force. Volume Two: Breakout to Bodenplatte July 1944 to January 1945 (Oxford 2005). 2nd Tactical Air Force. Volume Three: From the Rhine to Victory January to May 1945 (Oxford 2006). Tilburg Bezet .... Bevrijd ’40-’45, een periode van angst, leed en vreugde (Tilburg 1984).

Nee Nee

-

Nee Nee

-

Nee

-

Nee

-

Nee

-

http://www.studiegroepluchtoorlog.nl/

Ja

SGLO

http://www.vergeltungswaffen.nl ‘Over de toren’, http://www.watertorendongen.nl/?p=2 Wij mogen hen niet vergeten, 1940 – 1945 (Drongen 1989). Luchtalarm (Bergen 1995).

Ja Ja Nee Nee

VER WAT -

Ja

ZIJ1

Ja

ZIJ2

Ja

ZWA1&2

Lokale oorlogsfragmenten. Geertruidenberg 1940-1945 (Breda 1983). Zijlmans, B., De bevrijding van Raamsdonk en Raamsdonksveer. Lokale Oorlogsfragmenten 1940-1945, deel 2 (Geertruidenberg 1997). Zwanenburg, G.J., En Nooit was het Stil. Kroniek van een Luchtoorlog (2 dln. & supplement; Oldemarkt). Tabel 5: Verwijzing literatuur.

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 58 van 140

In de onderstaande tabellen worden per periode de gebeurtenissen die betrekking hebben op het analysegebied weergegeven. Mobilisatie en inval, augustus 1939 – mei 1940 Toen in augustus 1939 duidelijk werd dat oorlog in Europa onvermijdelijk zou worden, begon in Nederland de mobilisatie. Tienduizenden soldaten werden opgeroepen, en Nederland bereidde zich voor op een Duitse aanval. In de ochtend van 10 mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen na een serie bombardementen op vliegvelden en legerbases. Duitse parachutisten landden in de omgeving van Den Haag om het regeringscentrum uit te schakelen, terwijl een invasiemacht via de grens Nederland binnendrong. Op kleinschalige gevechten in Oost-Nederland na kon het Duitse leger hier eenvoudig oprukken, om vervolgens bij de Grebbelinie, voor de Afsluitdijk en langs de Moerdijk verwikkeld te raken in felle gevechten. Op 14 mei 1940 werd Rotterdam gebombardeerd, waarna Nederland met uitzondering van de provincie Zeeland capituleerde. In Zeeland zou de strijd, mede door de aanwezigheid van Franse en Belgische troepen, nog tot 27 mei 1940 duren. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar 10 mei 1940

Gebeurtenis Om halfvijf werd het signaal ‘veilig’ gegeven, maar onmiddellijk daarna verschenen er weer Duitse bommenwerpers boven de stad. Tussen halfvijf en halfzes kwamen er bommen neer dicht bij de verkeersbrug op de Bosscheweg, op het Lijnsheike, op de Heikant en in de omgeving van de Bredaseweg op het punt waar de spoorlijn naar Turnhout de Bredaseweg kruiste. De eerste dodelijke slachtoffers onder de burgerbevolking [van Tilburg]. Bommen op de Bredaseweg, de Bosscheweg, de Heikant, de Langestraat, de Noordstraat en de Fabriekstraat. In het centrum vallen elf brisantbommen waarvan één blindganger. De Duitsers vallen Nederland binnen. Vanaf de Dongecentrale schieten Nederlandse militairen een Duitse Junkers met een mitrailleur neer. Het toestel maakt een noodlanding in Den Hout.

11 mei 1940

12 mei 1940

Duitse opmarsroutes (pijlen) en Franse stellingen langs het Wilhelminakanaal (streepjes) op 12 mei 1940.

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Bron BEE1 LOO MOO

Pag. 19 79 17

JAN

17

ZIJ1

125

ZIJ1

23

BRO

254

Pagina 59 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis

Bron

Pag.

13 mei 1940

Het vierde vliegtuig van 264 Squadron, dat op 13 mei de thuisbasis niet meer zal bereiken, is de Defiant van P.E.J. Greenhous en F.D. Greenhalgh. Het toestel is op 5 maart 1940 afgeleverd aan 19 Maintenance Unit en op 5 april wordt het bij het squadron ingedeeld. In het gevecht met de Duitsers boven het grondgebied van Made schiet boordschutter F.D. Greenhalgh, alvorens een Duitse Bf 109 (Messerschmitt) hun vliegtuig treft, twee Bf 109 (Messerschmitts) neer. Greenhalgh heeft intussen de getroffen en snel dalende Defiant verlaten. Greenhous echter is van mening dat zijn schutter nog steeds in het vliegtuig zit en zal daarom proberen een noodlanding te maken. De noodlanding wordt uitgevoerd op een weiland nabij de Rijsdijk te Oosteind onder de gemeente Oosterhout.

JOL

30-31

De nabij Oosteind gecrashte Defiant (Green 1).

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 60 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis

Een Britse Boulton Paul Defiant I van 264 Squadron crashte om 6.50 uur bij Oosteind-Rijnsdijk nabij Oosterhout na te zijn neergeschoten door Duitse jachtvliegtuigen. Tabel 6: Overzicht gebeurtenissen Duitse inval mei 1940.

Bron

Pag.

SGLO

T0602

De bezetting van 1940 tot juni 1944 (D-Day) Na de capitulatie werd Nederland bezet. Duitse militairen werden ondergebracht in voormalige Nederlandse kazernes en de vliegvelden werden door de Duitse luchtmacht, de Luftwaffe, overgenomen. De meeste Duitse militairen bevonden zich langs de kust. Hier werden stellingen aangelegd ter voorbereiding op een eventuele geallieerde invasie. Al tijdens de Duitse inval begon de Britse Royal Air Force (RAF) met de luchtoorlog tegen Duitsland. Bommenwerpers werden ’s nachts uitgestuurd voor kleinschalige bombardementen op doelen van militair belang. Deze bommenwerpers verdwaalden met grote regelmaat, waardoor vergissingsbombardementen eerder regel dan uitzondering waren. De grote verliezen dwongen de Britten tot een andere tactiek. Vanaf 1942 werden bombardementen uitsluitend uitgevoerd door grote groepen bommenwerpers, die met tientallen tot honderden vliegtuigen één doel aanvielen. Vanaf 1942 verschenen daarnaast Amerikaanse bommenwerpers boven Nederland. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar 31 december 1940

Gebeurtenis Een Britse Bristol Blenheim IV van 114 Squadron stortte om 14.20 uur neer bij De Moer, tussen Loon op Zand – St. Joachimsmoer nabij Gilze-Rijen. Het toestel werd neergeschoten door lichte Flak en explodeerde op impact. 31 juli / 1 Een Wellington bommenwerper van 25 O.T.U. werd om 3.00 uur neergeschoten augustus door Flak en kwam neer bij Loon op Zand “Finantien”. Van de vijf 1942 bemanningsleden kwam er één om het leven. 24/25 mei In de nacht van 24 op 25 mei 1944 stortten ongeveer acht geallieerde vliegtuigen 1944 neer in de omgeving van Tilburg. Een toestel kwam neer op de Heikant en een in de Hasselt. Tabel 7: Overzicht gebeurtenissen Duitse bezetting tot juni 1944.

Bron SGLO

Pag. T0934

SGLO

T1742

BEE1 BEE2

116 19

De periode juni 1944 (D-Day) tot en met oktober 1944 Op 6 juni 1944 landde een geallieerde invasiemacht in Normandië. Van daaruit rukten Britse, Canadese en Amerikaanse eenheden op richting Duitsland. De opmars verliep voorspoedig, maar in september 1944 liepen de geallieerden ten zuiden van Nederland vast. Om een doorbraak richting Duitsland te forceren, werd op 17 september 1944 Operatie Market Garden in gang gezet. Parachutisten moesten bruggen over de rivieren tussen Eindhoven en Arnhem veroveren, waarna grondtroepen door Nederland Duitsland binnen konden dringen. Na hevige gevechten bij Arnhem mislukte de operatie. De zuidelijke provincies werden gedurende de maand oktober en november bevrijd, waarbij op verschillende

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 61 van 140

plaatsen fel werd gevochten. Uiteindelijk bevroor het front in een lijn van de Oosterschelde richting de Maas en de Waal. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar 20 juli 1944

Oktober 1944

6 oktober 1944

20 oktober 1944

Gebeurtenis Allied Expeditionary Air Force. In de middag werden vier Spitfires uitgestuurd voor patrouillevluchten in het gebied van Dordrecht en Heusden, waarbij aanvallen werden gedaan en treffers geplaatst op een vrachtwagen, een sleepboot met sleep bij Geertruidenberg en een fabriek in Oosterhout. Opmarsroutes Operation Pheasant

Bron ZWA2

Pag. 257

ALP1

2

De resterende vijf torens [waaronder de toren bij Dongen] van de maatschappij waren wel beschadigd geraakt door granaattreffers e.d., doch konden na herstel spoedig weer in dienst worden gesteld. Dat de toren van Dongen niet is opgeblazen is te danken aan enkele leden van de verzetsgroep Dongen. In het gedenkboek ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de waterleidingmaatschappij staat: ‘Deze dapperen waren P. Vorstenbosch, A. Mertens, J. Evers en J. v. Hees. Zij hebben de springstof, welke door de Duitsers tegen het reservoir en de wand van de toren was geplaatst, voor het grootste gedeelte weggehaald en in de Donge geworpen; verder hebben zij de draden doorgeknipt, waarmede de springstof aan een telefooninstallatie, welke de Duitsers in de woning van Adrianus Schellekens hadden aangebracht, was verbonden. Voor deze moedige daad is de Maatschappij aan deze mannen zeer veel dank verschuldigd’. Tilburg kwam in het frontgebied te liggen en dat was duidelijk te zien aan de geallieerde jagers en jachtbommenwerpers die het gebied vóór de linies afstroopten op zoek naar Duits militair vervoer en belangrijke militaire doelen. Zo werden bijvoorbeeld de Rielseweg en Loonseweg beschoten, op de Heikant worden boerderijen in brand geschoten op 6 oktober 1944.

Getuigenverslag: “De zware aanvallen op de weg van Loon op Zand van deze middag (20 oktober) hebben we persoonlijk medegemaakt, en eerlijk gezegd, heel wat angsten uitgestaan […]. We waren Tilburg nauwelijks uit of daar begon het lieve leventje. De Engelsche piloten doken als ’t ware tusschen de boschjes op den grooten weg. No. 1 kwam links, we vielen rechts tegen de berm, doch gelukkig vuurde hij niet, anders waren we onherroepelijk eraan gegaan. Daar kwam no. 2. Vlug een deckungslocher in, op een meter naast me een verschroeide grasbaan, ’n stofwolk over ons heen, hel dreunen van de grond en een helsch lawaai van de over ons heen donderende en vurende machine. Dan even stil… Gelukkig we

WAT

-

BEE1

116117

BEE1

117

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 62 van 140

Datum / jaar

25-27 oktober 1944

26 oktober 1944

27-28 oktober 1944

Gebeurtenis waren er nog … Verder op 200 meter afstand brandde een roode Kruisauto. “Gewoon laten branden”, zeiden we, maar jawel, plots stemmen uit het bosch: “Zurück. Lebensgefährlich’” Dan ’t sissen van granaten, gevolgd door ’n geweldige klap en een stofwolk torens hoog, en van de roode kruiswagen was niets meer te zien. Hoe bestaat het dat verband en linnen met zulk een geweld uiteen kunnen spatten? Weer verder … een dood paard – kapotte karretjes- ’n brandend huis … 3 vernielde huizen en 3 dooden. Verder werden tijdens de bevrijdingsgevechten in oktober 1944 vier bijzondere scholen (Broekhovenseweg, Groeseindstraat, Heikant en Ringbaan-Zuid) en twee openbare scholen (Korte Schijfstraat en Langestraat) licht beschadigd. Verder werd over de hele oostzijde van de stad langs het Wilhelminakanaal schade aangericht. De Cameronians en de Glasgow Highlanders hadden de opdracht gekregen om het kanaal bij de spoorbruggen over te steken en twee km noordwaarts gevolgd te worden door Seaforth, het derde bataljon van deze 46e Highland Infanteriebrigade. Dit had tot gevolg dat de Oisterwijksebaan, Loven, omgeving Sacramentskerk, de wijk achter het ziekenhuis, de Bloemenwijk, Rosmolen, Groeseind en Heikant vele granaatinslagen te verwerken kregen en veel schade opliepen.

De geallieerde troepen kunnen snel oprukken; het grootse deel van Den Bosch is in Britse handen, Vught en Oisterwijk worden bevrijd. Daarom bereiden de Duitse troepen een beperkte terugtocht voor, waarbij ze zich terugtrekken op Stellung Zwei, een nieuwe frontlijn langs de lijn Dongen – Loon op Zand – Drunense Duinen – Afwateringskanaal – Vlijmen. We zagen dat in Midden-Brabant het LXXXVIllste Korps zich had teruggetrokken op Stellung Zwei. Een nieuwe frontlijn die liep van Dongen tot aan het Afwateringskanaal. In deze nieuwe linie nam Loon op Zand een sleutelpositie in. Het dorp lag op een kruispunt van wegen en vormde de toegangsweg tot de Langstraat. De geallieerden konden niet om deze plaats heen. Ten westen ervan lag alleen open polderland en ten oosten de dichte bossen van de Loonse en Drunense Duinen. Dat besefte ook het Duitse opperbevel.

Bron

Pag.

LOO

83 en 98

HSC

z.p.

DID1

223226

Loon op Zand viel onder de verantwoordelijkheid van de 256ste Volksgrenadierdivisie van Franz. Deze had de verdediging toegewezen aan niet minder dan drie bataljons, oftewel de helft van zijn infanterie. Het 2de bataljon van het 481ste (ll/481) groef zich in ten oosten van het dorp, 1/456 moest het dorp zelf verdedigen en ll/456 werd ten noorden in reserve gehouden. Bovendien bevond zich in het dorp nog een compagnie van het StuGKompanie 363, die we voor het laatst in Vught zagen, voegden zich ook bij de verdediging. De aanvallers, militairen van de 7de Armoured-divisie, hadden geen vermoeden niet wat hun te wachten stond. In de nacht van 26 op 27 oktober vielen slechts veertig granaten op het dorp. Een duidelijke indicatie dat de Woestijnratten niet veel tegenstand verwachtten. In de vroege ochtend vertrok het verkenningsbataljon, het 8ste King’s Royal Irish Hussars, uit Udenhout. De eerste Cromwell liep in de Kloosterstraat meteen op een mijn. Een tweede tank die het via de akkers wilde proberen overkwam hetzelfde. Achteropkomende infanterie kwam onder zwaar vuur te liggen en na een half uur werd de eerste poging Loon op Zand te veroveren afgeblazen. Generaal-majoor Verney besloot dat de Duitse verdedigers eerst maar eens ‘stormrijp’ moesten worden geschoten. Twee uur lang walste een orkaan van vuur en staal over het dorp heen.

De Duitsers in Loon leden zware verliezen en I/456 ruilde van plaats met II/456. Hierdoor leek het daarna alsof de beschieting geen enkel effect had gesorteerd. Toen de Britten, twee bataljons van de Queen’s, het

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 63 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis dorp bestormden, gingen opnieuw twee tanks verloren. Ook de tweede poging was op niets uitgelopen.

Bron

Pag.

Verney besloot nu-letterlijk- zwaarder geschut in stelling te brengen. In de avond begon een enorme beschieting van het dorp. Pas na acht uur, om twee uur ’s nachts, hield het artillerievuur op. In het nachtelijk duister slopen gedaanten op de Duitse stellingen af. Vanuit drie richtingen werd de verdediging in de klem genomen. Langzaam maar zeker moesten de Volksgrenadiere het veld ruimen en in de ochtendschemering werd er in het dorp zelf gevochten. Maar het waren niet de Woestijnratten, maar de Highlanders die Loon op Zand zouden bevrijden. Terwijl de strijd in en om Loon op Zand op 28 oktober was losgebrand, trok het grootste deel van de Woestijnratten voorzichtig verder in westelijke richting. Het belangrijkste was contact krijgen met de Polen bij het 1ste Korps. Patrouilles van de 7 de Armoured hadden de vorige dag al geconstateerd dat een grote groep Duitsers zich had ingegraven pal ten westen van de Loonsche Heide. Van daaruit had de vijand een onbelemmerd uitzicht over de lege vlaktes tot aan de weg Tilburg-Loon op Zand. De vraag was alleen hoe sterk was de vijand? Drie verkenningswagens van het 11 de Hussars, twee Daimlers en één White Scout Car, gingen vroeg in de ochtend zoek naar het antwoord op deze vraag. Vanuit Tilburg namen ze de weg naar Dongen. Na ongeveer vijf kilometer naderden ze De Heidebloem.

Hier splitste de weg zich: rechtsaf naar De Moer, linksaf naar Dongen. De laatste kilometer vóór de splitsing was het terrein volkomen vlak. De Heidebloem zelf lag midden in een stuk bos en de commandant van de Troop, luitenant J. Cousins, vertrouwde het niet helemaal. Net vóór het vlakke stuk liet hij de voertuigen halthouden. Hij tuurde gespannen door zijn verrekijker maar kon niets ontdekken. Cousins besloot het erop te wagen. Vol gas stoven de drie voertuigen, de Daimlers voorop, op De Heidebloem af. Honderd meter van de splitsing gebeurde wat Cousins had gevreesd. Er vloog een steekvlam tussen de bladeren vandaan en de voorste Daimler werd getroffen door een Panzerfaust. De chauffeur kwam om het leven, de andere twee bemanningsleden kropen door een sloot terug. Cousins, die in de tweede Daimler zat, probeerde zijn chauffeur te laten keren. De Daimler kwam met een wiel in de zachte berm terecht en sloeg over de kop. De chauffeur was meteen dood, maar Cousins en de schutter kropen heelhuids uit het wrak. Ze renden weg over de velden maar werden neergemaaid voor ze dekking hadden kunnen vinden. Inmiddels was een Sturmgeschütz tevoorschijn gekomen uit het bos. De eerste Duitse granaat vloog door de voorruit van de White, maar het voertuig bood een klein doelwit en met meer geluk dan wijsheid wist het te ontkomen.

De Duitse bezetting had de nadering van de Britten overigens pas op het allerlaatste moment opgemerkt. Ze zaten te ontbijten toen de Troop aan kwam rijden. De wachtpost die de Panzerfaust had afgevuurd had hen gealarmeerd. Al met al was de eerste poging door te stoten in de richting van Oosterhout mislukt. Een tweede, meer directe, route via De Moer bleek die dag ook al niet haalbaar. Ongeveer halverwege De Moer en Loon op Zand, stootten de Woestijnratten op een goed ingegraven Duitse groep in de bossen bij Huis ter Heide. Hier bevond zich het andere Sturmgeschütz van Sturmgeschützkompanie 363. Ook hier kwamen de Britten niet verder.

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 64 van 140

Datum / jaar

27-29 oktober 1944

28 oktober 1944

Gebeurtenis

Bron

Pag.

Vanwege de geallieerde aanval op Loon op Zand komen ook granaten neer in Sprang. Ook tijdens de nacht komen granaten neer in Capelle. Inwoners brengen de nacht door in de kelder. Deze nieuwe linie kwam op 27 oktober ook op een andere plaats al onder vuur te liggen. De 51st (Highland) Infantry Division en de 7th Armoured Division vielen op die dag Loon op Zand aan. Dit knooppunt van wegen, dat in het noorden en oosten aan de Loonse en Drunense Duinen grensde, leek de geallieerden een goede opstap naar de Maas. Zo kon bovendien de 59. Infanteriedivision, die zich bij Drunen bevond, de pas worden afgesneden. Drie Duitse bataljons hadden Loon op Zand en omgeving echter tot een vesting omgebouwd. Tijdens de eerste twee aanvallen werden de ‘Desert Rats’ door het Duitse geschut teruggeslagen. De Britten gebruikten ook hier de artillerie als breekijzer. Na het invallen van de duisternis kreeg Loon op Zand een achturige beschieting te verduren. De volgende dag hervatten drie bataljons van de 51st Division de aanval. Komend uit drie richtingen, vochten zij zich een weg naar de dorpskern. De weg naar de Maas lag echter niet onmiddellijk open. In de bossen ten noorden van Loon op Zand hielden zich nog vele Duitse eenheden schuil. Zij maakten het de Britten van de 51st Division, die in de richting van Kaatsheuvel trokken, bijzonder lastig.

Dit dorp werd pas op 29 oktober bevrijd, nadat de Britse veldartillerie ook eerst een zware beschieting had uitgevoerd. Die kostte 28 burgers het leven. De Duitsers hadden een snelle geallieerde doorstoot naar de Maas verijdeld, maar tegelijkertijd werd hun situatie steeds benauwder. De 7th Armoured Division nam op 29 oktober Dongen en ‘s-Gravenmoer in. Voor de 7de Armoured was die 28ste oktober niet zo succesvol verlopen. Een deel van de divisie was betrokken bij de strijd om Loon op Zand. Een ander deel wilde meer naar het zuiden oprukken in westelijke richting. Vroeg in de ochtend vertrokken daarom drie verkenningswagens van het 11de Hussars naar Tilburg. Van daaruit namen ze de weg naar Dongen. Na vijf kilometer kwamen ze bij de Heidebloem. Hier splitste de weg zich: Linksaf naar Dongen en rechtsaf naar De Moer. De laatste kilometer voor de splitsing was het terrein volkomen vlak. Bij de Heidebloem was een stuk bos en de commandant van de Troop, luitenant J. Cousins, liet de voertuigen halthouden vlak voor het open stuk. Hij vertrouwde het niet helemaal.

HSC

z.p.

KLE

218219

DID1

181182

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 65 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis Door zijn verrekijker bestudeerde hij aandachtig het bos. Geen enkele beweging verstoorde de bladeren en Cousins besloot het er maar op te wagen. Hij vertelde de chauffeurs dat ze zo hard mogelijk op de splitsing af moesten rijden. Hij was er toch nog niet helemaal gerust op. De twee Daimlers gingen voorop, gevolgd door de White. Vol gas stoven de drie voertuigen op de Heidebloem af. Cousins hield angstvallig het bos in de gaten. Nog steeds bleef alles rustig. Sergeant Walker in de voorste Daimler was nog maar honderd meter van het doel. Plotseling brak de hel los. De steekvlam van een Panzerfaust schoot uit het gebladerte naar voren en een fractie van een seconde later werd Walkers verkenningswagen getroffen. De sergeant en zijn schutter ontkwamen door in een sloot te duiken en terug te kruipen. De chauffeur was gewond en stierf later. Cousins die daar net achter reed liet zijn chauffeur omdraaien. Maar bij deze manoeuvre kwam de Daimler met één wiel in de sloot terecht en sloeg over de kop. De chauffeur was meteen dood maar Cousins en de schutter kropen uit het wrak. Ze renden over de velden naar wat bomen die dekking konden bieden maar werden neergemaaid voor ze halverwege waren.

Bron

Pag.

BOL

94

ZIJ2

3640

Inmiddels was een Sturmgeschütz tevoorschijn gekomen uit het bos en die nam het laatste voertuig, de White onder vuur. Hoewel een granaat door de voorruit knalde wist de chauffeur het voertuig razendsnel om te draaien en in volle vaart terug te rijden naar Tilburg.

28/29 oktober 1944

Overigens was het niet zozeer slimme opzet alswel stom geluk geweest voor de Duitsers dat het allemaal zo was gelopen. Zij zaten juist te ontbijten toen Cousins Troop de Heidebloem naderde. Geen van de Duitsers had iets in de gaten tot op het allerlaatste moment een wachtpost de voorste Daimler ontdekte. Hij was het ook die de Panzerfaust had afgevuurd en zo de anderen alarmeerde. Een minuut later en de verkenningswagens zouden als eerste gevuurd hebben. Dongen zou misschien een dag eerder bevrijd zijn. In de nacht van 29 op 30 oktober naderde het Britse leger Oosteind vanuit ’s Gravenmoer. Voor de Engelsen Oosteind konden binnenrukken, moest eerst een noodbrug over de Donge gelegd worden. Die was de avond tevoren door de Duitsers opgeblazen. Met een onderstel van een tank waarop een schaarbrug was gemonteerd, werd een brug over de Donge gelegd en kon de bevrijding van Oosterhout beginnen. De linkervleugel, die het snelst oprukt, nadert via Zandschel, Eendennest en de Moerassen Waspik-Boven. De rechtervleugel koerst op Nieuwe Vaart en Capelle aan waardoor de Duitsers genoodzaakt zijn zich terug te trekken. Vroeger in de middag, om 15.00 u, hebben tanks van het 1e Royal Tank Regiment van de 22e Armoured Brigade, die tot de 7e British Armoured Division behoort, via De Moer het kruispunt bij de Loonsche Dreef bereikt.

Zij zijn 350 meter van het Oude Veepad verwijderd, waar zij in noordwestelijke richting afdraaien en voortgaan tot de noordrand van Klein Dongen en Dongensche Vaart. De begeleidende infanterie, het 1e / 7e Queens Royal onder bevel van LieutenantColonel W.O. Griffith, heeft om 16.20 u bevel ontvangen naar Klein Donge en Dongenschevaart op te rukken en de daar bereikte positie te beschermen. Om 20.00 u bereiken zij hun doel en elk tank-squadron in de voorste lijn krijgt een compagnie infanterie toegewezen. ’s Nachts moesten zij patrouille uitsturen langs de Donge om te zien waar deze met tanks kan worden overgestoken, maar dat blijkt nergens mogelijk te zijn.

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 66 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis Op dezelfde tijd dat ‘s middag, het 1e Royal Tank Regiment het Oude Veepad heeft genaderd, breken 29 tanks van het 5e Royal lnniskilling Dragoon Guards door de Duitse linie en rukken naar Dongen op.

Bron

Pag.

Een verkenningseenheid van de 7e British Armoured Division, het 11e Hussars, gaat in noordelijke richting lang de ‘s Gravenmoersevaart de situatie bekijken. Zij raakt aan de Hoge Brug, zo’n anderhalve kilometer ten westen van Waspik-Boven, slaags met de Duitsers. Vooral een stuk PAK 40, dat tussen de huizen bij de splitsing Achterstedijk-Kerkpad (thans Schoolstraat) is opgesteld, bezorgt veel overlast. Met vlammenwerpers en geschut wordt het weerstandsnest opgeruimd, waarna de brug, die door verzetsmensen van vernietiging is gered, onbeschadigd in handen van de Britten valt. Het moet intussen dan al rond de klok van 21.00 u zijn al het 1e Black Watch verbinding maakt met haar linker-buurman, de Woestijnratten. Daar rond die tijd bij Waspik Duitse infanterie met twee Sturmgeschütze is waargenomen wordt besloten de aanval af te breken en in stelling te gaan. Het 7e Argyll and Sutherland Highlanders wordt naar voren gedirigeerd om de frontlijn te versterken. Ten zuiden van de spoorlijn graven zij zich voor de nacht in. Het bataljon 7e Black Watch van Lieutenant-Colonel C.F. Cathcart neemt met twee compagnieën (A+B) bij Nieuwe Vaart posities in. De D-Company wordt verder naar het noorden bij Capelle opgesteld. Omdat het een bijzondere heldere nacht is gaan tanks van opnieuw het 11e Hussars om 22.00 u in noordoostelijke richting op verkenning uit.

Een voor de Duitse infanteristen van het 456e Grenadierregiment wel erg onverwachte en onwelkome actie. De situatie aan Duitse zijde is zorgwekkend, bij Loon op Zand en Kaatsheuvel hebben de Duitsers zich kranig geweerd tegen de oprukkende Tommies, maar tegen de geweldige Britse overmacht aan manschappen en materieel kunnen zij het niet bolwerken. Vroeg in de ochtend van zondag 29 oktober vindt er tussen de Duitse staven druk overleg plaats. De divisiecommandant van de 256e Volksgrenadierdivision, Oberst Franz, bericht om 5.00 u de stafchef van het LXXXVIIle Armeekorp. Oberstleutnant i.G. Von Prittwitz und Gaffron, dat hij met de krachten waarover hij beschikt de vijand niet zal kunnen tegenhouden. Vanuit de omgeving van Kaatsheuvel houden de Britten het front voortdurend onder trommelvuur en zetten van daaruit om 6.45 u hun aanval niet alleen in westelijke richting voort, maar rukken nu ook naar het noorden op, waar zij bij Horst (Kaatsheuvel) met tanks door de Duitse linie heen breken. General Reinhard vraagt om 9.05 u aan General Von Zangen van de 15e Armee of het eerdere bevel aan Oberst Franz, om onvoorwaardelijk stand te houden, nog steeds van kracht is. Von Zangen beaamt dat en zegt dat er nog niets anders besloten is. Reinhard wijst Von Zangen er nadrukkelijk op dat het legerkorps aan de Maas niets heeft staan.

Von Zangen weet dit en zegt dat hij Feldmarschall Walter Model van Heeresgruppe B daarover al heeft geïnformeerd. Er zal op allerlei manieren geprobeerd worden versterkingen naar het Maasfront te brengen.

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 67 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis

Bron

Pag.

29 oktober 1944

Ook bij het XIIde Korps werden die laatste oktoberdagen spectaculaire vorderingen gemaakt. Op 29 oktober nam de 7de Armoured wraak voor het fiasco bij Heidebloem, een dag eerder. Ook nu ging het niet van een leien dakje. Vier afdelingen artillerie schoten de hele omgeving in puin. Hierna kon de aanval van start gaan. De taak was opgedragen aan de infanterie van de 1ste Rifle Brigade die meereed op twaalf Shermans van het 5de Royal Inniskilling Dragoon Guards. Nog ver voor de Heidebloem liepen de eerste twee Shermans vast in het drassige terrein. Een poging om de zachte grond heen te rijden werd afgebroken toen kort na elkaar twee van de tanks in een mijnenveld terecht kwamen. Een paar minuten later werd een Sherman in brand geschoten. De Britten trokken zich ijlings terug voor ze nog meer verliezen leden.

DID1

234

DID2

182

Drie kwartier later volgde de tweede poging. Deze keer bleven de tanks achter. De infanteristen kozen een wat noordelijker route en slaagden er in tot vlakbij de vijandelijke stelling te sluipen. Gedekt door het mitrailleurvuur van de tanks stormden ze naar voren en verjoegen ze de vijand. Hiermee was de laatste Duitse stelling vóór Dongen gebroken. Intussen had het 1ste Royal Tanks via De Moer ook Dongensche Vaart bereikt. Toch slaagde de vijand erin de opmars opnieuw tijdelijk te blokkeren. De voorste tank werd in brand geschoten en versperde de weg voor de rest van de colonne. Later in de avond werd het wrak weggesleept en werd de opmars hervat tot in Klein Dongen. De Woestijnratten stonden nu nog maar een paar kilometer voor hun einddoel, Oosterhout. Ook de rechterburen, de Highlanders, waren die dag weer een paar kilometer opgerukt. De volgende ochtend pas, 29 oktober, werd het Duitse steunpunt onder handen genomen. Vier artillerieafdelingen vuurden eerst weer een dodelijke lading af op de positie. Daarna ging de aanval van start. Een compagnie infanterie van het 1ste Rifle Brigade reed mee op twaalf tanks van het 5de Dragoon Guards. Nog een heel eind van de Heidebloem kregen de smalle rupsbanden van de Shermans steeds meer problemen met het modderige terrein. De tanks kropen verder en twee kwamen muurvast te zitten in de blubber.

Een poging om langs de zachte grond heen te trekken liep vast in een mijnenveld, waar nog eens twee tanks verloren gingen. Kort daarna werd een Sherman getroffen door een 75-mmPak. De gemengde Britse strijdmacht trok zich terug om de wonden te likken en

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 68 van 140

Datum / jaar

30 oktober 1944

Gebeurtenis een nieuw plan te bedenken. Bij de tweede poging, drie kwartier later, reden de tanks niet mee. De infanterie koos een nieuwe route, iets noordelijker, en zag kans zonder al te veel verliezen tot vlak bij de vijand te komen. Gedekt door de mitrailleurs van de tanks stormden ze naar voren en zuiverden het bos. In hoog tempo ging het nu verder en diezelfde avond nog werd Dongen bevrijd. Ondertussen had het 1ste Royal Tanks de Dongensche Vaart bereikt. De Woestijnratten stonden nu vlak bij hun einddoel Oosterhout. Maar ook voor de Highlanders zat het er bijna op. Die dag, zondag 29 oktober, was het front weer een flink stuk in noordelijke richting opgeschoven. De 154ste brigade die de hele dag in reserve heeft gelegen tussen Udenhout en Helvoirt wordt op mars gezet. Voorop het 1ste Black Watch in de zogenaamde ‘Kangaroos’, op de voet gevolgd door het 7de Argyll and Sutherland Highlanders. Aan het einde van de middag, het begint al te schemeren, bereiken de twee bataljons respectievelijk Zandschel en Hooge Zandschel, een kilometer of twee ten westen van Kaatsheuvel. Daar wordt hun opmars tot staan gebracht door een paar Sturmgeschütze. Het is het restant van het bataljon Philip (I/456) dat nel als bij Loon op Zand opnieuw roet in het gooit. Eén Sherman wordt in brand geschoten en het is duidelijk dat verder oprukken die dag weinig zin meer heeft.

Op 30 oktober 1944 was de “Operatie Pheasant” inmiddels zo ver gevorderd dat de Duitsers zich hadden terug getrokken achter de laatste goed te verdedigen hindernis: de Mark-Dintellinie. Deze moeilijk te nemen waterlinie bestond uit het Wilhelminakanaal (Geertruidenberg-Oosterhout), het Markkanaal (OosterhoutTerheijden), de rivier de Mark (Terheijden-Standdaarbuiten) en de rivier de Dintel (Standdaarbuiten-Dintelsas). Achter deze waterlinie was een tot de tanden gewapende vijandelijke troepenmacht samen getrokken. Het gebied tussen de Mark-Dintellinie en de grote rivieren, met als belangrijkste objecten de Moerdijkbruggen, moest op persoonlijk bevel van Hitler tot het uiterste worden verdedigd.

Bron

Pag.

DID3

207

ALP1

3

Maandag 30 oktober 1944. Jawel hoor, de Tommies kwamen eraan! Het was een sombere dag. De lucht was betrokken en daarom moesten de bevrijders het karwei zonder vliegtuigsteun opknappen. In het regimentsdagboek van het 1e Royal Tank Regiment staat over deze gedenkwaardige dag het volgende opgetekend: “05.30 uur Reveille. Het verkenningspeleton ging op onderzoek uit en stelde vast dat de. Brug op kaartcoördinaten 058420 nog bruikbaar was. De

ALP2

5960

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 69 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis brug op kaartcoördinaten 061428 was helaas opgeblazen maar de mogelijkheid bestond om op die plaats een “schaarbrug” uit te leggen.”

Bron

Pag.

Uit de stafkaart en bovenstaande gegevens valt af te leiden dat het hier gaat om bruggen over de Donge een oosten van Oosteind. De brug die niet meer gebruikt kon worden lag tussen Oosteind en ’s Gravenmoer. Deze brug was de avond tevoren om ongeveer 18.00 uur door een Duits Sprengkommando opgeblazen. De andere brug over de Donge, meer in de richting van de watertoren, was alleen maar beschadigd omdat het opblazen niet goed was gelukt. Een “schaarbrug” lag op een tankonderstel en werd vanaf de tank in één beweging uitgeklapt en neergelegd. Daarna reed de tank achteruit en de brug was voor gebruik gereed. Het verslag gaat als volgt verder: “De schaarbrug” werd zo vlug mogelijk uitgelegd en meteen trokken onze tanks er overheen. Het B eskadron nam de noordelijke route door HORST, kaartcoördinaten 0442, en het A eskadron trok zuidelijk daarvan door HEIKANT, kaartcoördinaten 0341.” Meteen nadat de Engelsen over de noodbrug waren getrokken kwamen ze in Oosteind. Overigens door hen Horst genoemd omdat dit zo op de stafkaart was aangegeven. In het dorp kwamen opgetogen burgers uit hun schuilkelders. Ze wisten aan hun bevrijders al snel duidelijk te maken dat een groep Duitsers de polder in was gevlucht. De Engelsen stuurden er een tank achter aan. De vluchters werden op de Rijsdijk ontdekt maar ze openden meteen het vuur. Er ontstond een korte schotenwisseling.

De Duitsers moesten al snel het onderspit delven en ze gingen roemloos ten onder in de strijd voor hun “Führer”. Vier Duitse soldaten sneuvelden, twee raakten zwaargewond en de rest gaf zich toen maar over. We volgen nog even het journaal van 1. R.T.R.: “Het A eskadron rukte zonder veel moeilijkheden op en bereikte kaartcoördinaten 015414 (ongeveer waar nu de wijk Slotjes ligt). Tegelijkertijd was het verkenningspeleton door Dongen en Oosterhout gereden en ze vonden beide plaatsen vrij van vijand.”

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 70 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis

Bron

Pag.

In Oosteind verschenen eerst enkele grote tanks en daarna de infanterie. Tevoren waren nog 25 Duitse soldaten de Provinciale weg gepasseerd die boerderijen in brand staken. Op 30 oktober om 9.30 uur arriveerden de Engelsen bij de kerk in Oosteind. Een geallieerde soldaat kwam om tijdens de bevrijding van Oosteind en werd begraven in de voortuin van een huis aan de Provinciale weg.

BOL

9596

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 71 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis Op de Rijsdijk waren nog Duitsers actief en Kees van Dongen, 37 jaar oud en landbouwer uit Oosteind, zou dat met de dood moeten bekopen. Toen in de namiddag van 30 oktober de strijd wat geluwd was besloten Dirk de Wit, Kees van Dongen en Harry Diepstraten naar de polder te gaan om hun paarden op te halen die daar voor de roofzuchtige Duitsers waren verstopt. Achter op de Rijsdijk bij het Kraanschot bleken nog ingegraven Duitsers te zitten die op alles wat bewoog schoten. Kees van Dongen werd in zijn arm geraakt en bloedde hevig. Met een halster probeerden de anderen zijn arm af te binden. Tot het donker werd moesten ze op de grond blijven liggen en uiteindelijk vertrokken ze richting Geertruidenberg. Kees van Dongen was dusdanig verzwakt dat ze hem achter moesten laten. Pas op de volgende dag kon men hem ophalen, maar hij was toen al overleden. De vier Duitsers aan de Rijsdijk werden door de Engelsen onschadelijk gemaakt en begraven in de berm.

Bron

Pag.

DID1

237238

De eerste twee uur lag Oosteind nog onder artillerievuur van terugtrekkende Duitsers. Sommige panden waren zwaar en veel licht beschadigd. Elektrische bovenleidingen en het bovengrondse telefoonnet werden zwaar beschadigd. Bij het Geel huis aan de Leijssenstraat en bij de Paulusabdij in de Hoogstraat stond antitankgeschut van de Duitsers opgesteld. Hiermee wilde men de opmars van de Engelsen vertragen. De bediening van het geschut bij het Geel huis werd door de Engelsen onschadelijk gemaakt. Daarbij ging een Engelse tank verloren. Een Engelse militair kwam om het leven.

Duitse soldaten waren tot het laatste moment ingekwartierd in de boerderij van de familie Wouters in de Leijsendwarsstraat 26, schuin tegenover de Paulusabdij. Toen vlakbij granaten ontploften, werd de familie door de Duitsers gesommeerd naar de kelder te gaan. Enkele malen schoten ze nog richting Oosteind en pas toen de Engelsen heel dichtbij waren vertrokken ze nadat men enkele boerderijen in brand had gestoken. Geallieerde opmarsroutes 30 oktober 1944.

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 72 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis

Bron

Pag.

Ook de Highlanders hadden het die maandag niet erg moeilijk gehad. De 152ste Brigade bevrijdde Waalwijk en ontdekte dat de vijand de bruggen over het Afwateringskanaal achter zich had opgeblazen. Patrouilles stonden aan het einde van de middag aan de Bergse Maas. Sprang Capelle viel zonder slag of stoot in handen van het 1ste Gordon Highlanders (De rest van de 153ste Brigade moest die dag het frontgedeelte bij ‘s Hertogenbosch overnemen). Alleen de 154ste Brigade merkte dat nog niet alle Duitsers waren verdwenen. In Waspik-Boven was het 1ste Black Watch op het eerste serieuze verzet van die dag gestuit. Het 7de Argyll and Sutherland Highlanders nam ‘s middags de spits over samen met het B-eskadron van de Northamptonshires. Ook zij kwamen niet ver. Aan het begin van Raamsdonk stuitte de strijdmacht op de buitenste rand van het ‘Brückenkopf Keizersveer’. Hiertoe gedwongen door het felle Duitse vuur, ging de infanterie aan weerskanten van de weg in dekking. De tanks reden alleen verder. Al snel ging het mis. De eerste twee Shermans werden kort na elkaar in brand geschoten. De derde nam wraak en vernietigde het Duitse kanon dat hiervoor verantwoordelijk was. Er hing rond die tijd een dikke walm tussen de huizen en de strijd werd met de minuut chaotischer en onoverzichtelijker. De bataljonscommandant, luitenantkolonel A. MacKinnon, besloot zich in te graven met zijn mannen.

Onzekerheid was ook het trefwoord voor de reacties aan Duitse kant. Die ochtend leek alles nog duidelijk. Von der Damerau had zich bij Franz en Reinhard beklaagd over het gebrek aan antitankwapens en mijnen. Hij leek desondanks vastberaden zijn opdracht tot een goed einde te brengen. Daar kwam nog bij dat generaal Reinhard versterking had gevonden voor Von der Damerau’s 476ste Regiment. In de buurt van de Donge-Centrale bij Geertruidenberg (die in de voorgaande nacht was opgeblazen) lag de Schnelle Abteilung 505 onder Hauptmann Ott (tot 1 oktober onderdeel van de verkenningsafdeling van de 245ste Divisie). Deze Abteilung beschikte over een aantal Sturmgeschütze plus wat halfrupsen met luchtafweer. Tot op dat moment was de Abteilung in reserve gehouden door het 15de Leger. Ott moest ‘s middags naar de brug bij Keizersveer om die te beschermen tegen een geallieerde doorbraak. Rond die tijd ontbrandde de strijd in en om Waspik. Het 15de Leger had niet veel vertrouwen in de kracht van Von der Damerau’s troepen, want de Schnelle Abteilung moest onverwijld naar Raamsdonk. De bescherming van de brug werd overgedragen aan Von der Damerau’s llde

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 73 van 140

Datum / jaar

Gebeurtenis bataljon. In de nacht van 30 op 31 oktober wisselden de twee eenheden van plaats. De 7de Armoured-Divisie ondervond uiteraard nauwelijks meer tegenstand die dag. Toch duurde het nog een hele poos eer de Woestijnratten in Oosterhout waren. Dat kwam vooral omdat de Duitsers een groot aantal bruggetjes in de lucht hadden laten vliegen. En de tanks konden door het drassige terrein, alleen over de wegen oprukken.

Bron

Pag.

DID2

183184

ZIJ1

137

ZIJ1

137

Over de sluizen bij Oosterhout vluchtten die ochtend nog Duitse troepen van de 711de en 719de Divisie. Daarna werden de laatste bruggen opgeblazen. Een deel van hen waaronder een aantal SS’ers van de Landstorm Nederland was te laat en bleef aan de oostkant van het kanaal achter. Deze achterhoede was het die de Woestijnratten tussen het Geel Huis en Horst (bij Oosterhout) ophield. Op de smalle dijkweggetjes konden de tanks niet manoeuvreren. Eén Sherman werd precies in de loop getroffen, een sterk staaltje. Een tweede tank werd ook getroffen en een derde die haastig probeerde te keren gleed van de dijk af en kwam in de sloot terecht. Maar om twee uur was ook dit verzet gebroken en het 1ste Royal Tanks trok Oosterhout binnen, toegejuicht door de uitgelaten bevolking. Om 20.00 uur vertrekken de Rode-Kruissoldaten uit het ziekenhuis te Raamsdonksveer, ze laten er drie gewonde Poolse soldaten achter. Vanaf 5.00 uur valt er zwaar geschutvuur en zware ontploffingen waar te nemen. De Duitsers blazen de Dongecentrale, het daarbij behorend Openlucht-station en de magazijnen op. 31 oktober Het geschutvuur klinkt nog dichterbij dan gisteren. De mooie kerktoren van 1944 Raamsdonksveer is door de Duitsers opgeblazen. De Sprengcommando’s hebben in de omgeving van Geertruidenberg handen vol werk. ‘s-Middags is er opeens weer leidingwater.

Schuilkelders worden in gereedheid gebracht, want er is gewaarschuwd dat Geertruidenberg onder artillerievuur komt te liggen. Er is weer brand op de Dongecentrale. De Duitsers hebben geschut opgesteld aan de Statendam en achter de R.K kerk aan de Venestraat (tanks). In de huizen aan de Elisabethstraat zitten heel veel Duitse soldaten. In het café van de Wed. Van der Pluym aan de Zuidwal, zit ook een groep van zo’n twintig Duitsers, die er enkele dagen geleden al zijn aangekomen. Zij koken hun potje op de kachel in het café, halen water aan de pomp bij Hartong en pikken daar en passant ook nog de appels en peren. Het zal iets over 17.00 uur zijn als er drie grote Duitse tanks (Tiger- of Jagdpanther?) Geertruidenberg komen binnen rijden. Vermoedelijk staat er ook een aan de Statendam. De tanks komen uit de richting Made. Om precies 17.15 uur begint het feest! Granaten fluiten door de lucht en de wegspattende scherven maken een trommelend geluid op de straatstenen. De eerste granaten komen neer in de buurt van de overweg bij Spitters. Vermoedelijk zijn deze bedoeld voor de Duitse tanks die Geertruidenberg binnen rijden, en die zijn opgemerkt door het verkenningsvliegtuig dat boven Geertruidenberg rondcirkelt. Om 18.25 uur slaat de eerste granaat in bij het stadhuis aan de Markt. Tabel 8: Overzicht gebeurtenissen juni t/m oktober 1944.

November 1944 tot de Duitse capitulatie mei 1945 In de winter van 1944 kwam het front in Nederland nagenoeg stil te liggen. In november werd Walcheren bevrijd, en in Limburg vochten de geallieerden tot december door in een poging door te breken naar Duitsland. Gelijktijdig werden in deze periode V-1 en V-2 Vergeltungswaffen afgevuurd. Deze langeafstandswapens waren gericht tegen Londen en Antwerpen, maar kwamen vaak vroegtijdig neer op Nederlands grondgebied. Deze nieuwe Duitse dreiging leidde tot een toename van de geallieerde luchtaanvallen op doelen in het bezette deel van Nederland. Vanaf maart 1945 kwam weer beweging in het front. Canadese eenheden, die door in Duitsland oprukten, bogen af richting Oost-Nederland en trokken via de Achterhoek Nederland binnen. In april 1945 werd ook vanaf het rivierengebied richting het noorden

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 74 van 140

opgetrokken, waarna het Nederlandse grondgebied ten oosten van Amersfoort binnen enkele weken bevrijd werd. De Duitse bezettingsmacht in West-Nederland capituleerde pas op 5 mei 1945. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar 2 november 1944

3 november 1944

4 november 1944

Gebeurtenis Langs de spoordijk en in de Bergse polder hebben de Duitsers zich ingegraven. Geallieerde vliegtuigen werpen papieren uit waarop zij de overgave van de Duitsers eisen. Er gaan geruchten dat de Tommies bezig zijn een brug over de Donge te slaan nabij Staten dam. Bij de Dongecentrale is er opnieuw brand. Aan de Haven zijn veel huizen beschadigd. De Duitse tanks zijn nog steeds in Den Berg. Om 11.45 uur wordt een Duits militair begraven op het kerkhof nabij St. Agnes. Om 12.00 uur een kort granaatvuur op Den Berg. Engelse tanks schieten vanaf het Heereplein te Raamsdonksveer op Den Berg, het is een zeer hevig bombardement. Daarna is het angstwekkend stil. In de buurt van de Dongecentrale hoort men mitrailleurvuur. Vanaf Raamsdonksveer schieten de Engelsen de gehele nacht op Den Berg. In de middag vliegen er jachtvliegtuigen en bommenwerpers over Geertruidenberg. ‘s-Middags spelen er zich in de Antonetta-stichting te Raamsdonksveer minder fraaie tonelen af. Een aantal Engelse ‘bevrijders’, in bijzijn van zich passief gedragende Orde Dienst-mannen, vergrijpen zich aan enige gedetineerde vrouwen. ’s-Avonds om 23.00 uur beschieting van Geertruidenberg. De gehele nacht granaatvuur. De gehele dag granaatvuur. ‘s-Morgens is er een Rode-Kruisauto aangekomen met hevig bloedende gewonde Duitse militairen. Om 9.45 uur een hevige beschieting uit de richting Oosterhout.

Vermoedelijk willen de Engelsen de Duitse tanks uit Den Berg verdrijven waarvan zij zoveel last ondervinden. De Duitsers dreigen iedereen, die zich buiten op straat vertoont, neer te schieten. Op de toren van de Ned. Hervormde kerk zit een uitkijkpost van de Duitsers. De toren krijgt ‘snachts een paar voltreffers en de wijzerplaat wordt van de toren geschoten. Bovenaan de Leerthouwerstraat is de nieuwsgierige Sjaan Berende door Duitsers vanuit het station in zijn buik geschoten. Ondanks de Duitse waarschuwingen wilde Berende toch een kijkje gaan nemen aan de Emmaweg. Kort na 13.00 uur verlaten de drie Duitse tanks Den Berg. Engelse jachtvliegtuigen bestoken de Duitse stellingen met mitrailleurs. Bij Statendam is een Poolse tank op een mijn gelopen, twee burgers en twee Poolse daarbij gewond geraakt. Door Den Berg gaat als een lopend vuurtje het gerucht dat over een uur de Tommies in de stad zullen zijn. De Duitsers trekken schietend uit Den Berg terug, ze gaan via de polder naar Drimmelen. Boven Made en Drimmelen hangen grote rookwolken. ‘s-Avonds valt boven Made een rode gloed waar te nemen. Weer hevig granaatvuur gedurende de nacht. Bij de ondergrondse informatiediensten bestond, overigens ten onrechte, de indruk dat de Duitsers de BommeIerwaard niet krachtig wilden verdedigen.

Deze indruk ontstond mede op grond van het feit dat er al veel vrachten munitie uit de BommeIerwaard naar Ophemert en Tiel werden vervoerd. Deze munitie bleek echter niet uit de BommeIerwaard te komen doch uit Noord-Brabant waar de Duitsers grote opslagplaatsen aangelegd hadden. Vele daarvan, zoals o.a. bij Loon op Zand, hebben zij wegens onvoldoende afvoermogelijkheden toch zelf nog in de lucht laten springen. Deze ontploffingen gingen dag en nacht door en waren ondanks het lawaai van de gevechten tot in ons gebied goed hoorbaar. Om 5.00 uur hevig granaatvuur uit de richting van Steelhoven-Den Hout, dat enkele uren aanhoudt. Om 8.00 uur nog steeds granaatvuur. Anneke Dirven gedood. De R.K kerk getroffen door granaten. Vijftien vliegtuigen beschieten de Duitse stellingen. De straten zijn bezaaid met glasscherven en granaatscherven. Er valt hevig mitrailleurvuur waar te nemen. Rond de middag is het weer rustig.

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Bron ZIJ1

Pag. 138139

ZIJ1

139

ALP3

125

ZIJ1

139

Pagina 75 van 140

Datum / jaar 5 november 1944 9-16 november 1944 6 december 1944

Gebeurtenis Op 5 november ging de geallieerde opmars voort, maar geen van de divisies boekte die dag veel terreinwinst. De Polen bevrijdden Geertruidenberg. Geertruidenberg werd door Duitse artillerie beschoten.

In de ochtend is een vliegtuigbom neergekomen op de Zandschel, geen ongevallen. In de avond is er aanhoudend Duits granaatvuur, vermoedelijk richting Waalwijk. Tabel 9: Overzicht gebeurtenissen winter 1944 – mei 1945.

Bron KLE

Pag. 221

CMH

21

HSC

z.p.

Naoorlogse periode Direct na de oorlog begon de wederopbouw van Nederland. Verdedigingswerken, bunkers en achtergebleven NGE werden opgeruimd. Voor het ruimen van de duizenden mijnenvelden werden onder meer Duitse krijgsgevangenen ingezet. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar 15 december 1944 29 december 1944 Januari 1945

Gebeurtenis Een V1 kwam neer bij Huis ter Heide bij Sprang-Capelle.

Bron VER

Pag. V0113

Een V1 kwam neer bij Klein Dongen bij de Moerse Dreef nabij de Ruiterbaan.

VER

V0258

In Oosteind waren in januari 1945 drie V-1 bommen naar beneden gekomen, die bij een aantal huizen langs de Provinciale weg, de Groenendijk en Hoogendijk de ramen en deuren eruit hadden geblazen. 23 januari Om 20.15 uur vliegt een Duits verkenningsvliegtuig boven Geertruidenberg, twee 1945 minuten later openen de Duitsers het granaatvuur op de Dongecentrale! 24 januari ’s-Morgens om 7.30 uur openen de Duitsers opnieuw het vuur op de 1945 Dongecentrale. 26 maart Een V1 kwam neer op de gemeentegrens Dongen/Kaatsheuvel op de Korte 1945 Dreef. Twee huizen raakten ernstig beschadigd. Tabel 10: Overzicht gebeurtenissen naoorlogse periode.

BOL

131

ZIJ1

238

ZIJ1

238

VER

V1511

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

Pagina 76 van 140

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

BIJLAGE 3

ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN

Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog bestond het analysegebied uit verschillende gemeentes. Conform de richtlijnen van het WSCS-OCE zijn de archieven van deze (voormalige) gemeentes geraadpleegd Tevens worden de gemeentearchieven geraadpleegd. Tevens worden de relevante gemeentearchieven geraadpleegd waarbinnen het analysegebied sinds de Tweede Wereldoorlog binnen heeft gelegen. Binnen de gemeentearchieven dienen volgens de richtlijnen van het WSCS-OCE in ieder geval stukken van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde NGE en oorlogsschaderapporten te worden geraadpleegd. Voor voorliggend onderzoek zijn deze dossiers waar mogelijk geraadpleegd. In onderstaand figuur is een overzicht weergegeven van de (voormalige) gemeentes bij het analysegebied.

Naast de gemeentearchieven dient volgens het WSCS-OCE het provinciale archief van Noord-Brabant te worden geraadpleegd. Dit archief is ingezien in ’s-Hertogenbosch. Daarnaast zijn ook het Nationaal Archief, het Nederlands Instituut voor Militaire Historie en het NIOD instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies geraadpleegd. De resultaten van het onderzoek uit de volgende archiefinstellingen zijn opgenomen in deze bijlage: • Regionaal Archief Tilburg te Tilburg (RCA) o Archief van de gemeente Dongen o Archief van de gemeente Geertruidenberg o Archief van de gemeente ’s Gravenmoer o Archief van de gemeente Loon op Zand o Archief van de gemeente Made en Drimmelen o Archief van de gemeente Oosterhout o Archief van de gemeente Raamsdonk o Archief van de gemeente Tilburg • Streekarchief Langstraat Heusden Altena te Heusden (SALHA) o Archief van de gemeente Sprang-Capelle

002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0

DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3

Pagina 77 van 140

• • • •

o Archief van de gemeente Waspik Brabants Historisch Informatie Centrum te ’s-Hertogenbosch (BHIC) o Archief van de provincie Noord-Brabant Nationaal archief o Toegang 2.04.53.15: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen. Nederlands Instituut voor Militaire Historie o Collectie 575: Bureau Inlichtingen/ Duitse verdedigingswerken. NIOD Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies o Toegang 077: Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest