107 Bijlage 3p RO-180268 - 73193 DR HVO-NGE Deelgebied 3 Geertruidenberg - Tilburg versie 3.0
Tekst van het document
Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
Hoogspanningsverbinding ZuidWest 380 Oost, Deelgebied 3
AT-140 19-03-2018
Meridiannummer 002.678.00 0645889 RO-180268 versie 3.0 30 juli 2020 Opgesteld naar WSCS-OCE versie 2
Riel Explosive Advice & Services Europe Europe B.V. Alphenseweg 4a 5133 NE Riel Nederland Postbus 21 5133 ZG Riel Nederland T +31 (0) 13 518 6076 F +31 (0) 13 518 6077 www.reaseuro.com info@reaseuro.com
Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3 Opdrachtgever
:
Arcadis Nederland B.V.
Kenmerk
:
73193/RO-180268 versie 3.0
Plaats en datum
:
Riel, 30 juli 2020
Revisie anno 2020
:
dhr. T. van Wijk, MA
Gecontroleerd door
:
dhr. K. Schuddinck, Historicus dhr. R. Frickel, Senior OCE-deskundige
Goedgekeurd door
:
dhr. M. Taks, Hoofd Advies
REASeuro
REASeuro
dhr. M. Taks Hoofd Advies
dhr. R. Frickel Senior OCE-deskundige
Informatiebescherming. Op grond van artikel 6:162 BW mag niets uit dit document worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze, inclusief digitale verwerking, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van REASeuro. De opdrachtgever mag voor intern gebruik duplicaten maken.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 1 van 140
INHOUDSOPGAVE Pagina 1
INLEIDING ............................................................................................................................................... 4 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6
AANLEIDING................................................................................................................................................................................ 4 PROJECT- EN ANALYSEGEBIED................................................................................................................................................... 4 DOEL............................................................................................................................................................................................ 5 METHODIEK ................................................................................................................................................................................ 5 ONDERZOEKSUITSLUITINGEN .................................................................................................................................................... 6 LEESWIJZER ................................................................................................................................................................................. 7
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ............................................................................................. 8
3
WERKWIJZE AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN ................................................................. 12 3.1 ALGEMEEN ......................................................................................................................................................................... 12 3.2 NAUWKEURIGHEID AFBAKENING ....................................................................................................................... 12 3.2.1 Horizontale verplaatsing NGE in de bodem ................................................................................................12 3.2.2 Cartografische onnauwkeurigheid ..................................................................................................................13 3.2.3 Onduidelijke locatieomschrijving of soort NGE .........................................................................................14 3.2.4 Wijzigingen van straatnamen en huisnummers .........................................................................................15 3.3 AFBAKENING VERDACHTE GEB IEDEN .............................................................................................................
15 3.3.1 Naar aanleiding van grondgevechten ...........................................................................................................15 3.3.2 Naar aanleiding van artilleriebeschietingen ................................................................................................15 3.3.3 Naar aanleiding van projectielen van luchtdoelgeschut ........................................................................16 3.3.4 Naar aanleiding van bombardementen ........................................................................................................16 3.3.5 Naar aanleiding van bombardementen met staafbrandbommen .....................................................17 3.3.6 Naar aanleiding raketaanvallen ........................................................................................................................19 3.3.7 Naar aanleiding van luchtaanvallen met boordwapens .........................................................................19 3.3.8 Naar aanleiding van neergekomen vliegtuigen .........................................................................................19 3.3.9 Naar aanleiding van neergekomen V-wapens ...........................................................................................19 3.3.10 Naar aanleiding van de aanwezigheid van verdedigingsstellingen
...................................................20 3.3.11 Naar aanleiding van mijnenvelden..................................................................................................................20 3.3.12 Naar aanleiding van de inzet van vernielingsmiddelen ..........................................................................21 3.3.13 Naar aanleiding van munitiedump .................................................................................................................21
4
OVERZICHT OORLOGSHANDELINGEN ................................................................................................ 22
5
ANALYSE OORLOGSHANDELINGEN BEVRIJDING OKTOBER-NOVEMBER 1944 ............................. 29 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 5.10
LITERATUUR, 27 OKTOBER 1944............................................................................................................................................ 29 LITERATUUR, 28 OKTOBER 1944............................................................................................................................................ 30 LITERATUUR, 29 OKTOBER 1944............................................................................................................................................ 31 LITERATUUR, 30 OKTOBER 1944............................................................................................................................................ 33 LITERATUUR, 31 OKTOBER – 5 NOVEMBER 1944 ................................................................................................................ 34 LITERATUUR, DUITSE ARTILLERIEBESCHIETINGEN NOVEMBER 1944 – JANUARI 1945 ..................................................... 35 NEDERLANDSE ARCHIEVEN...................................................................................................................................................... 36 BUITGEMAAKTE DUITSE DOSSIERS UIT DE NATIONAL ARCHIVES AND RECORDS ADMINISTRATION ..............................
37 MUNITIERUIMINGEN EOD ...................................................................................................................................................... 37 LUCHTFOTOANALYSE ............................................................................................................................................................... 38
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 2 van 140
5.11 6
ANALYSE OORLOGSHANDELINGEN .................................................................................................... 42 6.1 6.2 6.3 6.4
7
LEEMTEN IN KENNIS ................................................................................................................................................................. 50 AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN..................................................................................................................................... 50
CONCLUSIE EN ADVIES ........................................................................................................................ 52 8.1 8.2
9
ANALYSE BOMBARDEMENT 4 OKTOBER 1944...................................................................................................................... 42 ANALYSE RAKETBESCHIETINGEN 21 OKTOBER 1944 ........................................................................................................... 44 ANALYSE BOMBARDEMENT BIJ ZANDSCHEL OP 6 DECEMBER 1944 .................................................................................. 45 ANALYSE LUCHTAFWEERGESCHUT EN BOMKRATERS ............................................................................................................ 46
LEEMTEN IN KENNIS EN NGE-RISICOGEBIEDEN ................................................................................ 50 7.1 7.2
8
AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN..................................................................................................................................... 40
CONCLUSIE HVO-NGE .......................................................................................................................................................... 52 ADVIES....................................................................................................................................................................................... 52
BIJLAGEN ............................................................................................................................................... 54 BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9 BIJLAGE 10 BIJLAGE 11
BEGRIPPENLIJST (2 BLADEN) .......................................................................................................................................... 55 GERAADPLEEGDE LITERATUUR ....................................................................................................................................... 57 ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN ....................................................................................................... 77 ARCHIEFONDERZOEK INTERNATIONALE ARCHIEVEN ................................................................................................ 118 EOD EN MMOD: MUNITIERUIMINGEN.................................................................................................................... 127 CARTOGRAFISCH MATERIAAL ...................................................................................................................................... 128 OVERZICHT LUCHTFOTO’S........................................................................................................................................... 132 IN HET VERLEDEN UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ...................................................................................................... 134 CHECKLIST WSCS-OCE EN VERZENDLIJST ..............................................................................................................
136 TEKENINGEN ................................................................................................................................................................. 137 CERTIFICERING REASEURO......................................................................................................................................... 138
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 3 van 140
1
INLEIDING
In dit hoofdstuk is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van het Historisch VooronderzoekNiet Gesprongen Explosieven (HVO-NGE). Daarnaast zijn het analysegebied, het doel van het onderzoek en de methodiek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer. 1.1
AANLEIDING
Tussen Rilland en Tilburg worden diverse werkzaamheden aan het elektriciteitsnetwerk uitgevoerd (aanleg 380 kV, aanpassing 150 kV, etc.). Vanwege de voorgenomen werkzaamheden dient een HVO-NGE te worden uitgevoerd. Vanwege de lengte van het tracé is het projectgebied verdeeld in drie deelgebieden. Voorliggend HVO-NGE heeft betrekking op deelgebied 3. 1.2
PROJECT- EN ANALYSEGEBIED
Het projectgebied betreft deelgebied 3 van het tracé Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost. Het analysegebied betreft een straal van 250 meter rond het projectgebied om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de omgeving van het projectgebied ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.
Figuur 1: Project- en analysegebied van het gehele tracé Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost. (Bron: ESRI).
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 4 van 140
Figuur 2: Project- en analysegebied van deelgebied 3. (Bron: ESRI).
1.3
DOEL
Doel van het HVO-NGE is antwoord te geven op de volgende vragen: • Is er sprake van een NGE-Risicogebied in (gedeelten van) het projectgebied naar de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? • Welke soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoede Niet Gesprongen Explosieven (NGE) kunnen worden verwacht? • Wat is het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden? 1.4
METHODIEK
De rapportage is opgesteld volgens het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE, versie 2016). Aan de hand van een aantal bronnen wordt NGE-gerelateerde informatie van het analysegebied geïnventariseerd. In de inventarisatie van het bronnenmateriaal wordt gezocht naar gebeurtenissen die hebben geleid tot het in de bodem komen van NGE en gebeurtenissen die hebben geleid tot het verwijderen van NGE uit de bodem. Uit de geraadpleegde (historische) bronnen komen oorlogshandelingen naar voren.1 Per oorlogshandeling wordt beoordeeld of deze relevant is voor het analysegebied en of voldoende historische gegevens beschikbaar zijn voor het analyseren van de oorlogshandeling. Deze beoordeling bestaat uit het beantwoorden van de volgende vragen:
Oorlogshandelingen worden gedefinieerd als ‘gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van NGE’. Voorbeelden van dergelijke gebeurtenissen zijn opgenomen in de begrippenlijst in bijlage 1. 1
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 5 van 140
Vond de oorlogshandeling plaats binnen het analysegebied? • De oorlogshandeling heeft betrekking op het analysegebied. De oorlogshandeling wordt opgenomen in de oorlogshandelingenlijst. • De oorlogshandeling vond buiten het alanysegebied plaats. De oorlogshandeling is niet relevant en wordt niet vermeld in de oorlogshandelingenlijst. Wordt de exacte locatie van de oorlogshandeling binnen het analysegebied duidelijk uit het bronnenmateriaal? • De locatie van de oorlogshandeling kan nauwkeurig worden herleid aan de hand van het bronnenmateriaal. De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. • De locatie van de oorlogshandeling kan niet met voldoende zekerheid en nauwkeurigheid worden vastgesteld. De oorlogshandeling kan niet nader worden geanalyseerd. Zijn meerdere bronnen beschikbaar, of wordt de oorlogshandeling door één betrouwbare bron vermeld? Er is sprake van één betrouwbare bron of meerdere bronnen die de oorlogshandeling bevestigen. De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. Eén onvoldoende betrouwbare bron vermeldt de oorlogshandeling. De oorlogshandeling wordt gemeld in de oorlogshandelingenlijst, maar het is niet mogelijk deze te analyseren.
• •
Op basis van analyse van de relevante oorlogshandelingen wordt vastgesteld of binnen het analysegebied een aantoonbaar verhoogd risico bestaat op het aantreffen van NGE. Als dat het geval is, wordt het NGERisicogebied horizontaal afgebakend naar de situatie van 1940-1945 en wordt een advies gegeven. Het eindresultaat betreft deze rapportage en, in het geval van een positief advies, een bijbehorende Bodembelastingkaart. Bij het opstellen van het HVO-NGE is gebruik gemaakt van ArcGIS Pro 2.2.32. Binnen dit geografische informatiesysteem zijn kaartmateriaal en luchtfoto’s ingepast op de hedendaagse topografische kaart. Daarnaast is GIS gebruikt voor het aanduiden van locaties waar oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden op basis van de oorlogshandelingenlijst (zie hoofdstuk 3) en het intekenen van NGERisicogebieden, militaire infrastructuur etc. Het onderzoek is uitgevoerd door een projectteam bestaande uit Historici, een GIS-specialist en een Senior OCE-deskundige/Kwaliteitsmanager. Op pagina 1 van dit rapport staan de betrokken deskundigen vermeld. 1.5
ONDERZOEKSUITSLUITINGEN
In overeenkomst met de uitgebrachte offerte, is een aantal onderzoeksuitsluitingen vastgesteld. In dit HVO-NGE worden de volgende zaken uitgesloten: • Hoeveelheid achtergebleven NGE. De hoeveelheid achtergebleven NGE is uitsluitend aangegeven indien dit kon worden achterhaald op basis van het geraadpleegde bronnenmateriaal. Indien dit niet mogelijk was, is dit als onbekend genoteerd. • Contra-indicaties. Ontwikkelingen in de periode 1945 tot heden worden in dit HVO-NGE niet onderzocht. Het vaststellen van contra-indicaties op basis van historisch onderzoek wordt door REASeuro als te beperkt beschouwd. Indien sprake is van een NGE-Risicogebied wordt geadviseerd de contra-indicaties en de gevolgen hiervan in een Projectgebonden Risicoanalyse-Niet Gesprongen Explosieven (PRA-NGE) op te nemen. • Verticale afbakening. De verticale afbakening van de NGE-Risicogebieden hangt nauw samen met vast te stellen contra-indicaties, zoals het afgraven of ophogen van gebieden. Het nauwkeurig vaststellen van een verticale afbakening wordt om deze reden niet in het historisch vooronderzoek verricht. Indien 2
In het vervolg aangeduid als GIS.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 6 van 140
sprake is van een NGE-Risicogebied, wordt geadviseerd de verticale afbakening vast te stellen in een PRA-NGE. Wel is in dit HVO-NGE een indicatieve maximale penetratiediepte opgenomen ten opzichte van het maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. De maximale penetratiediepte vormt de ondergrens van de verticale afbakening. Deze wordt hoofdzakelijk bepaald door de weerstand van de bodem en de wijze waarop het betreffende NGE in het gebied terecht is gekomen. 1.6
LEESWIJZER
In hoofdstuk 2 zijn de geraadpleegde bronnen opgenomen. Op basis van deze bronnen is in hoofdstuk 4 een oorlogshandelingenlijst samengesteld. De oorlogshandelingen die als relevant zijn aangemerkt in de gebeurtenissenlijst, worden in hoofdstuk 5 en 6 geanalyseerd om vast te stellen of sprake is van een NGERisicogebied. Tot slot is in hoofdstuk 8 het advies opgenomen. Een begrippenlijst ter verduidelijking is opgenomen in bijlage 1. Uitgebreide opsommingen van de geraadpleegde bronnen met aanvullende toelichting zijn weergegeven in bijlage 2 tot en met 8. Bijlage 9 bevat een checklist op basis van het WSCS-OCE. De tekeningen zijn opgenomen in bijlage 10. Tot slot zijn in bijlage 11 de certificaten van REASeuro opgenomen.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 7 van 140
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
In dit hoofdstuk is beschreven welke bronnen zijn geraadpleegd. Per geraadpleegde bron is in de bijlagen een overzicht opgenomen van het verzamelde bronnenmateriaal. Volgens het WSCS-OCE dient een aantal bronnen verplicht en aanvullend te worden geraadpleegd. REASeuro voldoet aan de gestelde eisen in het WSCS-OCE en raadpleegt daarnaast aanvullende bronnen die niet verplicht zijn gesteld. De bronnen die voor dit HVO-NGE zijn geraadpleegd, zijn weergegeven in Tabel 1. Bron Literatuur Nederlandse archieven Gemeentelijk archief Provinciaal archief Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Nationaal Archief (NA) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) • Munitieruimrapporten • Mijnenveldkaarten • MMOD3-archief Luchtfotocollecties Bibliotheek Wageningen Universiteit Topografische Dienst Kadaster (Zwolle) • Luchtfotocollectie • Geallieerde stafkaartencollectie The National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)
Verplicht volgens WSCSOCE □
Geraadpleegd voor voorliggend HVO-NGE ■
□ □
■ ■ ■ ■ ■
□ □ □
■ ■ ■
□
■
□
■ ■ ■
Luftbilddatenbank (Estenfeld) Internationale archieven The National Archives (Londen, UK)
■
Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg, DE)
■
National Archives and Records Administration (College Park (MD), US)
■
Library and Archives Canada (Ottawa, CA)
■
Overige bronnen Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945
■
Vergeltungswaffen: V1 en V2 inslagen in Nederland
■
Getuigen / locatiedeskundigen In het verleden uitgevoerde NGE-bodemonderzoeken
■
Tabel 1: Geraadpleegde bronnen.
Literatuur In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de geraadpleegde literatuur. In de literatuur is gezocht naar beschrijvingen van voor het analysegebied mogelijk relevante gebeurtenissen. Deze gebeurtenissen zijn per tijdvak in de in bijlage 2 opgenomen tabellen weergegeven. Per gebeurtenis is een verwijzing opgenomen naar de betreffende bron en bladzijde. Gemeentelijk en Provinciaal Archief De gemeentearchieven van Dongen, Geertruidenberg, ’s Gravenmoer, Loon op Zand, Made en Drimmelen, Oosterhout, Sprang-Capelle, Raamsdonk, Tilburg en Waspik en het provinciaal archief van Noord-Brabant zijn geraadpleegd. In ieder geval is conform de richtlijnen van het WSCS-OCE gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, oorlogsschaderapporten en stukken met betrekking tot geruimde NGE. Daarnaast wordt gezocht naar overige stukken met betrekking tot NGE. In bijlage 3 is een gedetailleerd 3
MMOD staat voor Mijn- en Munitieopruimingsdienst en was een van de voorlopers van de EOD.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 8 van 140
overzicht opgenomen van alle geraadpleegde archieven en inventarissen en de informatie die in de archieven en inventarissen is aangetroffen. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag Het NIMH beheert onder andere de collecties Gevechtsverslagen en –rapporten mei 1940 (Collectie 409), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II/De Groene Serie (Collectie 492) en Duitse verdedigingswerken (Collectie 575). De collecties 409 en 575 dienen volgens het WSCS-OCE te worden geraadpleegd indien er aanwijzingen zijn dat grondgevechten hebben plaatsgevonden in mei 1940 of dat er Duitse stellingen hebben gelegen. Om vast te stellen of binnen het analysegebied sprake was van grondgevechten in mei 1940 is de collectie 492 geraadpleegd. Hieruit is gebleken dat dit niet het geval was, waardoor de collectie 409 niet is geraadpleegd. De collectie 575 is ter aanvulling geraadpleegd. De resultaten van het raadplegen van het NIMH zijn verwerkt in bijlage 3. NIOD instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) in Amsterdam Het NIOD beschikt over de archieven van de diverse bezettingsautoriteiten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Voorbeelden hiervan zijn archieven van de Duitse politie-instanties en de archieven van de Duitse militaire staf in Nederland. In het NIOD is informatie aangetroffen voor het analysegebied, zie bijlage 3.
Nationaal Archief (NA) in Den Haag In het NA zijn onder andere het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het archief van de Commissie van Proefneming en het Bunkerarchief geraadpleegd. Dit heeft informatie opgeleverd voor het analysegebied, zie bijlage 3. Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) De EOD heeft de inventarissen van de munitieruimrapporten4 beschikbaar gesteld. Dit zijn de munitieruimingen die zij van 1971 tot en met heden door heel Nederland hebben uitgevoerd. In bijlage 5 is een overzicht opgenomen van de in het analysegebied verrichte ruimingen. Daarnaast is bij de EOD nagevraagd of in het analysegebied mijnenvelden of mijnenverdachte gebieden hebben gelegen. De EOD heeft overzichtskaarten aangeleverd die informatie bieden over de mogelijke aanwezigheid van mijnenvelden binnen het analysegebied, zie bijlage 6. Tot slot is het MMOD-archief geraadpleegd. De MMOD is een voorloper van de EOD en heeft direct na de oorlog veel munitie geruimd. Het MMOD-archief is ondergebracht in de Semi-Statische Archiefdiensten (SSA) in Rijswijk. In het MMOD-archief is informatie voor het analysegebied aangetroffen, zie bijlage 5. Geallieerde stafkaart Bij de afdeling GEO-informatie van het Kadaster in Zwolle is de geallieerde stafkaart besteld.
De geallieerde stafkaart is gebruikt om te achterhalen of bombardementen in het analysegebied hebben plaatsgevonden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakten de geallieerden gebruik van het zogenaamde Nord du Guerrecoördinaatsysteem. Deze coördinaten staan op de stafkaart vermeld. Op de stafkaart zijn de voor het analysegebied relevante kaartvierkanten geselecteerd, zie bijlage 6. Met behulp hiervan is vastgesteld of er bombardementen binnen de kaartvierkanten of de onderliggende coördinaten hebben plaatsgevonden. Naast de reguliere versie van de stafkaart is ook gezocht naar een versie met een defence overprint. Op deze versie staan bij de geallieerde inlichtingendiensten bekende Duitse stellingen aangegeven. Deze defence overprint is echter niet beschikbaar gebleken, en is opgenomen in bijlage 6.
4
Beschikbaar van 1971 tot heden. De munitieruimrapporten worden ook wel MORA’s of UO’s genoemd.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 9 van 140
Luchtfoto’s De volgende luchtfoto-instanties zijn geraadpleegd voor het verkrijgen van luchtfoto’s van tijdens en vlak na de oorlog: • Luchtfotocollectie van de Universiteit Wageningen, afdeling Speciale Collecties (Wageningen UR). • Luchtfotocollectie Topografische Dienst Kadaster Zwolle, afdeling GEO-informatie (Kadaster). • Luchtfotocollectie The National Collection of Aerial Photography in Edinburgh (NCAP). In bijlage 7 is een overzicht opgenomen van de gegeorefereerde en geanalyseerde luchtfoto’s van het analysegebied en is de selectie van deze luchtfoto’s gemotiveerd. De luchtfoto’s geven informatie over de situatie in oorlogstijd en mogelijk zijn sporen van de oorlog, zoals kraters en verdedigingsstellingen, waar te nemen. De luchtfoto’s zijn ingepast in tekening 01. The National Archives (TNA) in Londen REASeuro beschikt over kopieën van diverse gegevens uit The National Archives in Londen. Het betreft voornamelijk kopieën van de Operations Record Books (ORB’s) van de 2nd Tactical Air Force. Deze luchtmacht voerde in 1944 en 1945 inleidende bombardementen uit vooruitlopend op de geallieerde troepenbeweging. Daarnaast beschikt REASeuro over een groot aantal ORB’s van de Engelse eenheden Coastal Command, Bomber Command en Fighter Command. Tot slot zijn ook de ORB’s van de zogenaamde Auster Squadrons geraadpleegd.
Deze squadrons waren uitgerust met kleine waarnemingsvliegtuigen die de Duitse posities doorgaven aan de artillerie-eenheden. Er is gezocht naar luchtaanvallen en artilleriebeschietingen die hebben plaatsgevonden in het analysegebied. In bijlage 4 is deze informatie opgenomen. Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv (BAMA) in Freiburg De database van REASeuro bevat diverse stukken uit het Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv in Freiburg. Deze afdeling van de Duitse nationale archieven bevat stukken van de Duitse krijgsmacht tussen 1495 en 1990. REASeuro beschikt over krijgsdagboeken, kaarten, correspondentie en luchtfoto’s van de Duitse luchtmacht en marine uit de Tweede Wereldoorlog. In deze stukken is gezocht naar relevante informatie voor het analysegebied. Het raadplegen van het BAMA heeft geen relevante resultaten opgeleverd voor dit HVO-NGE. National Archives and Records Administration (NARA) in College Park (MD) REASeuro beschikt over een collectie archiefstukken uit de Amerikaanse National Archives and Records Administration. Het betreft stukken met betrekking tot de activiteiten van de Amerikaanse luchtmacht, zoals de Mission Reports, luchtfoto’s en stukken van de militaire inlichtingendienst. Het raadplegen van de NARA heeft geen relevante resultaten opgeleverd voor dit onderzoek, zie bijlage 4.
Library and Archives of Canada (LAC) in Ottawa Het LAC bevat de archieven van het Canadese leger. Een deel van de collectie is digitaal beschikbaar. In de digitale collectie is gezocht naar relevante stafkaarten met defence overprint. Het raadplegen van het LAC heeft geen relevant kaartmateriaal opgeleverd. Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) De Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 houdt een onlineregister bij van alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het betreft een overzicht van meer dan zesduizend neergekomen vliegtuigen. Dit register is geraadpleegd, de resultaten zijn verwerkt in bijlage 2. V1- en V2-inslagen De website http://www.vergeltungswaffen.nl geeft een overzicht van neergekomen Vergeltungswaffen (Vergeldingswapens) in Nederland. Het vormt een aanvulling op de overige bronnen over V-wapens zoals de gemeentearchieven. Vanaf 1944 probeerde het Duitse leger het tij van de oorlog te keren door de inzet
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 10 van 140
van speciale V-wapens. De V-1 is een onbemand straalvliegtuig met explosieve lading, de V-2 is een ballistische raket met explosieve gevechtskop. Het raadplegen van de website heeft resultaten opgeleverd voor dit HVO-NGE, zie bijlage 2. Getuigen en locatiedeskundigen Voor dit HVO-NGE zijn geen getuigen gehoord, omdat de bovenstaande bronnen voldoende informatie met betrekking tot het analysegebied bevatten. In het verleden uitgevoerde NGE-bodemonderzoeken In de database van REASeuro is gezocht naar in het verleden uitgevoerde NGE-bodemonderzoeken die relevant zijn voor het voorliggende HVO-NGE. Mogelijk relevante NGE-bodemonderzoeken omvatten historische vooronderzoeken, projectgebonden risicoanalyses, detectierapporten en proces-verbalen van oplevering. In bijlage 8 is weergegeven welke in het verleden uitgevoerde onderzoeken in de omgeving zijn uitgevoerd.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 11 van 140
3
WERKWIJZE AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN
Zoals zal blijken uit de volgende hoofdstukken bevinden zich in het Deelgebied 3 Geertruidenberg-Tilburg diverse NGE-Risicogebieden. In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de afbakening van deze NGERisicogebieden tot stand is gekomen. 3.1 ALGEMEEN In principe geldt dat heel Nederland niet verdacht is op de aanwezigheid van NGE, totdat op basis van feitelijk bronnenmateriaal het tegendeel wordt bewezen. Bij een HVO-NGE wordt getracht voldoende feitelijk bronnenmateriaal te vinden, op basis waarvan het gerede vermoeden op de aanwezigheid van NGE al of niet kan worden onderbouwd. Het is niet uit te sluiten dat buiten de afgebakende NGE-Risicogebieden NGE worden aangetroffen. Het is evengoed mogelijk dat in een NGE-Risicogebied tijdens de opsporing geen NGE wordt aangetroffen. Dit kan worden veroorzaakt door het ontbreken van feitelijke informatie. Het afbakenen van NGE-Risicogebieden op basis van historisch feitenmateriaal is geen ‘exacte wetenschap’. De afbakening van NGE-Risicogebieden gebeurt waar mogelijk conform bijlage 3 van het WSCS-OCE. Wanneer het toepassen van de richtlijnen uit het WSCS-OCE niet mogelijk of ontoereikend is, wordt gemotiveerd afgeweken van deze richtlijnen. Op grond van het verzamelde feitenmateriaal en expert judgement wordt getracht het NGE-Risicogebied zo goed mogelijk af te bakenen.
3.2 NAUWKEURIGHEID AFBAKENING Bij dit HVO-NGE is rekening gehouden met een aantal factoren die van invloed zijn op de nauwkeurigheid van de afgebakende NGE-Risicogebieden, namelijk: 1. De horizontale verplaatsing van NGE in de bodem. 2. De cartografische onnauwkeurigheid en de onnauwkeurigheid van het bronnenmateriaal. 3. Onduidelijke locatieomschrijvingen in de broninformatie. In de volgende paragrafen worden deze factoren toegelicht. 3.2.1 Horizontale verplaatsing NGE in de bodem Na inslag in de bodem kan een blindganger van een vliegtuigbom, door zijn kinetische energie, ondergronds nog een aanzienlijke horizontale afstand afleggen. De afstand die een blindganger kan afleggen, is afhankelijk van diverse factoren, waaronder de bodemopbouw. Op basis van een studie van diverse onderzoeken door onder andere de Amerikaanse luchtmacht, wordt de maximale ondergrondse horizontale verplaatsing als volgt vastgesteld per kaliber vliegtuigbom: Gewicht vliegtuigbom in lbs. Maximale verplaatsing in meters (Afgerond) 100 5,48 (6,0) 250 5,48 (6,0) 500 7,1 (8,0) 1.000 8,0 (8,0) 2.000 9,5 (10,0) >2.000 11,66 (12,0) Tabel 2: Ondergrondse horizontale verplaatsing van afwerpmunitie, per kaliber.
De afstand van de horizontale verplaatsing wordt door REASeuro bij de in de richtlijn voor afbakening genoemde afstand opgeteld om het NGE-Risicogebied af te bakenen. In Figuur 3 op de volgende pagina is een voorbeeld weergegeven van de horizontale verplaatsing van een blindganger na inslag in de bodem.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 12 van 140
Figuur 3: Horizontale verplaatsing van een blindganger van een vliegtuigbom.
3.2.2 Cartografische onnauwkeurigheid Het is gebleken dat bij de inpassing van de diverse kaarten (de huidige ondergrond, geallieerde stafkaarten etc.) en luchtfoto’s enige onnauwkeurigheid onvermijdbaar is. De onnauwkeurigheid verschilt per kaart en luchtfoto. Voor dit Vooronderzoek zijn diverse luchtfoto’s besteld, die zijn ingepast in GIS. De afwijking bij het inpassen van deze luchtfoto’s is variabel en is afhankelijk van het aantal herkenningspunten op de luchtfoto. Bij het intekenen van NGE-Risicogebieden op basis van deze luchtfoto’s wordt een buffer in acht genomen ter ondervanging van deze cartografische afwijking. Luchtfoto’s zijn waardevolle bronnen voor het achterhalen van de exacte locatie van oorlogshandelingen. Toch beschikken ook luchtfoto’s over grote onnauwkeurigheid. Deze onnauwkeurigheid kan worden veroorzaakt door de kwaliteit van de foto: op een korrelige foto zijn bomkraters moeilijk waarneembaar. Ook haarscherpe luchtfoto’s kennen echter beperkingen. Als een luchtfoto is gemaakt van een gebied dat anno 2018 volledig is veranderd, is het inpassen van de luchtfoto op de huidige ondergrond niet mogelijk zonder enige onnauwkeurigheid. Naast het inpassen speelt ook de vertekening door de cameralens een rol in deze onnauwkeurigheid. De bolling van de lens zorgt met name bij de rand van de foto’s voor een vervorming van het beeld.
Hoewel bij het inpassen van luchtfoto’s wordt gepoogd de onnauwkeurigheid zo ver mogelijk te verkleinen, is het tot nul reduceren van de afwijking zelden mogelijk. Sommige bronnen, met name ORB’s, maken gebruik van het Nord du Guerre-coördinatenstelsel om de locatie van oorlogshandelingen weer te geven. Piloten van bommenwerpers en jachtbommenwerpers noteerden hun waarnemingen met een coördinaat in de logboeken. Het Nord du Guerre-coördinatenstelsel is opgedeeld in kilometervakken, die zijn weergegeven op de geallieerde stafkaart. In bijlage 6 is een voorbeeld opgenomen van een kaartvierkant. Bij het noteren van coördinaten vanaf deze kaart is sprake van drie soorten onnauwkeurigheden: 1. Onnauwkeurigheid in notatie Stafkaarten zijn voorzien van een coördinatenstelsel gebaseerd op kaartvierkanten, het zogenaamde Nord du Guerre-coördinatenstelsel. Een kaartvierkant is een locatieaanduiding van één kilometer bij één kilometer. In sommige gevallen zijn de locaties op honderd meter (zescijferig coördinaat) en op tien meter (achtcijferig coördinaat) nauwkeurig. In de notatie van dit soort coördinaten zit daarom altijd een afwijking, deze afwijking is afhankelijk van het aantal cijfers, waarmee het coördinaat is genoteerd. Dit houdt in dat bij
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 13 van 140
een achtcijferig coördinaat geen punt maar een vak van 10x10 meter wordt aangeduid waarbinnen het doelwit zich bevindt. 2. Projectie van de geallieerde stafkaart De geallieerde stafkaart is samengesteld op basis van vooroorlogse kaarten, die gedurende de oorlogsjaren zijn geüpdatet en aangevuld met nieuwe informatie. Door de beperking van de techniek en gebrek aan de mogelijkheid om gebieden goed in te meten, is de kaart onnauwkeurig, zie Figuur 4. In het figuur zijn twee afbeeldingen opgenomen. Links is de huidige nauwkeurige ondergrond weergegeven waarbij een deel van een straat (Brugstraat in Roosendaal) is aangegeven die ten tijde van de Tweede Wereldoorlog al lag. In het figuur rechts is een deel van de geallieerde stafkaart weergegeven, waarbij dezelfde straat is aangegeven. Het verschil in afstand bedraagt 13 meter. Bij productie van kaarten worden de kaartelementen vertekend weergegeven om een overzichtelijk kaartbeeld te creëren, bijvoorbeeld wegen zijn breder weergegeven dan dat ze in werkelijkheid op schaal zouden moeten worden ingetekend, anders zouden ze niet zichtbaar zijn.
Figuur 4: Weergave verschil huidige ondergrond en geallieerde stafkaart. (Bronnen: ESRI en Kadaster).
3. Waarnemingsonnauwkeurigheid van de piloot Veel luchtaanvallen werden onder moeilijke omstandigheden uitgevoerd. Vaak was het nacht, bewolkt, slecht weer of lagen de vliegtuigen onder vuur van Duits luchtafweergeschut. Daarnaast waren de navigatiemiddelen in de Tweede Wereldoorlog niet zo ver ontwikkeld. Piloten hadden tijdens de missies stafkaarten om zich te kunnen oriënteren. Hierdoor kunnen waarnemingen slecht genoteerd zijn en afwijken van de werkelijkheid. De combinatie van deze onnauwkeurigheden leidt tot een relatief grote onnauwkeurigheid bij het intekenen van oorlogshandelingen op basis van ORB’s. Indien mogelijk wordt daarom altijd een tweede bron (bijv. luchtfoto) gebruikt om het betreffende NGE-Risicogebied af te bakenen. 3.2.3 Onduidelijke locatieomschrijving of soort NGE In de verschillende geraadpleegde bronnen is informatie aangetroffen, waarvan de locatieverwijzing onvoldoende concreet is om een NGE-Risicogebied af te kunnen bakenen. Hieronder wordt een aantal veel voorkomende voorbeelden gegeven, waardoor een (locatie-)omschrijving in een bron niet nauwkeurig is. • Neergestorte vliegtuigen In het geval van de neergestorte vliegtuigen blijkt dat de locatieomschrijving vaak niet specifiek is. Zo wordt bijvoorbeeld als locatie van een neergestort vliegtuig enkel een plaatsnaam gegeven.
Op basis van die vage locatieomschrijving is het niet mogelijk een gebied af te bakenen. • Soort NGE Ook de soort NGE is vaak niet concreet weergegeven. Zo komt het voor dat in de gemeentelijke
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 14 van 140
•
archieven of literatuur wordt gesproken van ‘granaten’. Echter, over de nationaliteit en het kaliber wordt geen informatie gegeven. Onbekende locaties In sommige gevallen is van oorlogsgerelateerde gebeurtenissen niet of onvoldoende bekend waar ze hebben plaatsgevonden. Zo werd in geraadpleegde archieven meermaals melding gemaakt van neergekomen bommen ‘in een weiland’ of ‘in het kanaal/rivier’. De precieze locaties kunnen aan de hand van de overige bronnen niet meer worden achterhaald.
3.2.4 Wijzigingen van straatnamen en huisnummers In de naoorlogse periode hebben binnen de relevante gemeenten diverse wijzigingen plaatsgevonden met betrekking tot straatnamen en huisnummers. In de gemeentearchieven zijn diverse archiefstukken geraadpleegd over deze wijzigingen en vernummering. Bij het analyseren van oorlogshandelingen is rekening gehouden met deze wijzigingen om exacte locaties te kunnen bepalen. 3.3 AFBAKENING VERDACHTE GEBIEDEN Op basis van de beoordeling en evaluatie van het bronnenmateriaal is bepaald of ten gevolge van een oorlogshandeling mogelijk NGE kunnen zijn achtergebleven. Als dat het geval is, is een NGE-Risicogebied afgebakend. Deze NGE-Risicogebieden zijn na overleg tussen historici en een Senior OCE-deskundige zo goed mogelijk afgebakend, waarbij de richtlijnen voor afbakening in het WSCS-OCE leidend zijn geweest. In sommige gevallen zal blijken dat moet worden afgeweken van deze richtlijnen. Waar dit het geval is, is dit aangegeven. Daarnaast biedt in een aantal gevallen het WSCS-OCE geen richtlijn voor het afbakenen van verdachte gebieden. In deze gevallen heeft de afbakening plaatsgevonden op basis van expert judgement van de historici en de Senior OCE-deskundige. Onderstaand wordt per type oorlogshandeling beschreven hoe de NGE-Risicogebieden zijn afgebakend.
3.3.1 Naar aanleiding van grondgevechten Het WSCS-OCE biedt geen richtlijn voor het afbakenen van NGE-Risicogebieden naar aanleiding van grondgevechten. Onder grondgevechten worden gevechten op de grond verstaan, waarbij strijdende partijen op relatief korte afstand elkaar beschoten met bijvoorbeeld handvuurwapens, mitrailleurs, hand- en geweergranaten en granaatwerpers (niet zijnde artillerie). Ook de inzet van bijvoorbeeld pantserwagens en tanks valt onder grondgevechten. In dit Vooronderzoek zijn de NGE-Risicogebieden afgebakend als een zogenaamde conflictzone. Dit is een globaal afgebakend gebied waarbinnen (intensieve) gevechtshandelingen hebben plaatsgevonden. De afbakening is gebaseerd op het beschikbare bronnenmateriaal, maar kan gezien de aard van de gevechtshandelingen niet nauwkeurig worden begrensd. Bij de meeste grondgevechten is de exacte locatie niet bekend. De kalibers zijn vastgesteld aan de hand van het geraadpleegde bronnenmateriaal. 3.3.2 Naar aanleiding van artilleriebeschietingen In het geval van artilleriebeschietingen is volgens het WSCS-OCE sprake van een NGE-Risicogebied. Dit gebied dient situationeel te worden afgebakend. Onder artilleriebeschietingen worden beschietingen over een lange afstand verstaan. Een van de doelen was het bieden van vuursteun, waarbij gericht vuur werd afgegeven op een bepaald doel.
Een andere vorm van een artilleriebeschieting is vuur afgeven verspreid over een groot gebied met als doel de vijand te demoraliseren, de vijand dekking te laten zoeken en om zo veel mogelijk schade te veroorzaken. Er wordt daarnaast onderscheid gemaakt in krombaangeschut (projectiel beschrijft een kromme of steile baan) en vlakbaangeschut (projectiel beschrijft een overwegend rechte baan). Net als bij grondgevechten zijn de NGE-Risicogebieden afgebakend als conflictzone. Omdat artillerie niet nauwkeurig was, kunnen granaten verspreid over een groot gebied zijn neergekomen. De NGERisicogebieden naar aanleiding van artilleriebeschietingen zijn afgebakend op basis van de
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 15 van 140
locatieomschrijvingen in de literatuur, de oorlogsschaderapporten, waargenomen kraters op luchtfoto’s en op basis van de munitieruimingen van de EOD. 3.3.3 Naar aanleiding van projectielen van luchtdoelgeschut Meerdere keren is in de bronnen een melding aangetroffen van een neergekomen granaat van luchtafweergeschut. Volgens het WSCS-OCE is een krater van een gedetoneerde incidentele luchtafweergranaat niet verdacht tenzij er indicaties zijn dat het geen incidentele luchtafweergranaat betreft. Het WSCS-OCE biedt verder geen richtlijnen voor het afbakenen van een verdacht gebied voor blindgangers van luchtafweerprojectielen, waarvan de exacte inslaglocatie niet bekend is. Vanwege de aanwezigheid van luchtafweergeschut in en in de omgeving van de gemeente Woensdrecht, Bergen op Zoom en Roosendaal en Nispen, kan niet worden uitgesloten dat er granaten van luchtafweergeschut in het analysegebied zijn neergekomen. Granaten van luchtafweergeschut worden op vliegtuigen afgevuurd met tijdschokbuizen. Dit betekent dat de granaten detoneren als zij een schok ervaren, bijvoorbeeld door het raken van een vliegtuig. Als ze geen vliegtuig raken, moeten zij na een vooraf ingestelde tijd alsnog detoneren en verscherven in de buurt van het vliegtuig.
Als de tijdschokbuizen niet functioneren, valt de granaat als blindganger op de grond, waar deze alsnog detoneert of als blindganger achterblijft. Daarnaast kwam het voor dat munitie van luchtdoelgeschut was uitgerust met veiligheden, waardoor de granaten die terugvielen op het maaiveld niet meer konden detoneren. Het is niet in te schatten waar granaten van luchtafweergeschut zijn neergekomen, omdat het luchtafweergeschut meebeweegt met de overvliegende vliegtuigen. Granaten kunnen tot vele kilometers van het afweergeschut neerkomen. Om deze reden is het niet mogelijk een NGE-Risicogebied af te bakenen ten gevolge van neergekomen luchtafweergranaten, tenzij een concrete inslaglocatie bekend is of het luchtdoelgeschut tegen gronddoelen is ingezet. 3.3.4 Naar aanleiding van bombardementen Het WSCS-OCE hanteert bepaalde richtlijnen voor het afbakenen van NGE-Risicogebieden naar aanleiding van bombardementen. Niet alle bombardementen zijn conform deze richtlijn af te bakenen. Er zijn vrijwel bij iedere locatie waar meerdere bombardementen hebben plaatsgevonden uitzonderingen. In deze paragraaf zijn de verschillende manieren van afbakenen beschreven. Er kan onderscheid worden gemaakt in de volgende soorten bombardementen: • Noodafworpen door bommenwerpers met meerdere bommen. • Bombardementen door (middel)zware bommenwerpers op strategische locaties.
• Duikbombardementen door Spitfire en Typhoon jachtbommenwerpers met een klein aantal bommen (één tot drie). • Tapijtbombardementen door bommenwerpers. Tijdens het onderzoek is op een aantal moeilijkheden gestuit: • In geval van nood wierpen vliegtuigen hun bommen af omdat met minder ballast sneller kon worden gevlogen. Deze bommen waren niet gericht op een specifiek doel. Het WSCS-OCE biedt geen richtlijn voor de afbakening van een dergelijke noodafworp. • Geen bruikbare luchtfoto’s. In verschillende gevallen is gebleken dat geen luchtfoto’s beschikbaar zijn van kort na de aanvallen. De beschikbare luchtfoto’s zijn van enige tijd na de aanvallen, waardoor de kans bestaat dat kraters reeds zijn gedicht. Het afbakenen van NGE-Risicogebieden naar aanleiding van bombardementen vindt op de volgende manieren plaats: • Duikbombardement krateranalyse. Het WSCS-OCE biedt geen richtlijn voor een duikbombardement waarbij kraters zijn waargenomen. Duikbommenwerpers konden één tot drie bommen bij zich dragen. Indien één of twee kraters zijn
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 16 van 140
•
•
•
waargenomen en het bekend is dat er twee of drie bommen zijn afgeworpen, is afgebakend op basis van krateranalyse. Het NGE-Risicogebied is in dit geval afgebakend op basis van de afstand tussen de twee waargenomen kraters. Hierbij wordt de cartografische onnauwkeurigheid en de horizontale verplaatsing opgeteld. De resulterende afstand is geprojecteerd op de waargenomen kraters. Duikbombardement kraterpatroon onbekend. Volgens het WSCS-OCE dient een NGE-Risicogebied, in het geval van een duikbombardement op een zogenaamd ‘Pin Point Target’, te worden afgebakend op 181 meter vanuit het hart van het doel. Dat is exclusief de eventuele horizontale verplaatsing van een blindganger en de cartografische onnauwkeurigheid. Vaak blijkt dat het hart van het doel niet exact bekend is. In gevallen waarin de locatie van het bombardement indicatief aangeduid is, is een cirkel met een straal van 181 meter om de contouren van het omschreven doel getrokken. Een voorbeeld hiervan is een aanval op een kampement of een verdedigingswerk. Wanneer bekend is dat een dergelijk doel is aangevallen, wordt geen cirkel van 181 meter rondom het hart van het doel afgebakend, maar 181 meter rondom de contouren van het gehele kampement of verdedigingswerk. Tapijtbombardement.
Bij een bombardement dat is uitgevoerd door middelzware en/of zware bommenwerpers dient volgens het WSCS-OCE de richtlijn ‘Tapijtbombardement’ te worden toegepast. In dit geval wordt het NGE-Risicogebied bepaald door een analyse van het inslagenpatroon. De maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen binnen een inslagenpatroon wordt geprojecteerd op de buitenste inslagen van het inslagenpatroon. Dat is exclusief de eventuele horizontale verplaatsing van een blindganger en de cartografische onnauwkeurigheid. Bij tapijtbombardementen waarbij niet kan worden bepaald welke kraters opeenvolgend zijn, wordt situationeel een NGERisicogebied afgebakend. Het NGE-Risicogebied wordt in deze gevallen bepaald door, aan de hand van de technische informatie van het toestel, vast te stellen om de hoeveel meter een bom werd afgeworpen. Tapijtbombardement. Bij een bombardement dat is uitgevoerd door middelzware en/of zware bommenwerpers dient volgens het WSCS-OCE de richtlijn ‘Tapijtbombardement’ te worden toegepast. In dit geval wordt het NGE-Risicogebied bepaald door een analyse van het inslagenpatroon. De maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen binnen een inslagenpatroon wordt geprojecteerd op de buitenste inslagen van het inslagenpatroon. Dat is exclusief de eventuele horizontale verplaatsing van een blindganger en de cartografische onnauwkeurigheid.
Bij tapijtbombardementen waarbij niet kan worden bepaald welke kraters opeenvolgend zijn, wordt situationeel een NGERisicogebied afgebakend. Het NGE-Risicogebied wordt in deze gevallen bepaald door, aan de hand van de technische informatie van het toestel, vast te stellen om de hoeveel meter een bom werd afgeworpen. Afbakening van één enkele krater. Op luchtfoto’s kunnen ook enkele of losse kraters te zien zijn waarvan/waarbij: o geen andere bronnen beschikbaar zijn die de herkomst van de krater kunnen bevestigen; o geen kraters in de nabije omgeving zijn waar te nemen; o geen aanwijsbaar doel in de nabije omgeving aanwezig is. Op basis van een enkele bron (een luchtfoto) is het niet mogelijk een NGE-Risicogebied af te bakenen.
3.3.5 Naar aanleiding van bombardementen met staafbrandbommen In sommige gevallen werden brandbommen ingezet bij bombardementen. Dergelijke staafbrandbommen werden met behulp van zogenaamde Small Bomb Containers (SBC’s) met tientallen tegelijk afgeworpen, om over een groot gebied brand te kunnen stichten. De spreiding van de staafbrandbommen na afworp is afhankelijk van verschillende factoren; afwerphoogte en vliegsnelheid zijn hiervan de belangrijkste.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 17 van 140
Het Britse Air Ministry heeft vóór en gedurende de Tweede Wereldoorlog diverse testen gedaan met 4 lbs staafbrandbommen, om de werking ervan te analyseren en verbeteren. Hierbij zijn onder meer proeven gedaan om de spreiding van deze staafbrandbommen te testen. Deze testen wezen uit dat de staafbrandbommen na een val van ca. 75 meter stabiliseerden, en in een langwerpig patroon neerkwamen dat evenredig in lengte en breedte toenam naarmate de afwerphoogte toenam. Uit de testen bleek dat de verhouding tussen de lengte en de breedte van het inslagenpatroon 4 op 1 bedroeg. 90% van de bommen kwam geconcentreerd neer, terwijl de overige 10% om verschillende redenen ver buiten het patroon neerkwam. Een voorbeeld van de resultaten van testen zijn weergegeven in Figuur 5.
Figuur 5: 4 lbs bomb trial. (Bron: TNA, AIR 2/7537).
Aan de hand van de informatie uit deze onderzoeken kan een NGE-Risicogebied naar aanleiding van een bombardement met staafbrandbommen onderbouwd worden afgebakend. Hierbij is het van belang om vast te stellen waar de brandbommen zijn neergekomen. Door een lijn te trekken tussen de twee inslagen die op grootste afstand van elkaar liggen, kan de maximale bekende lengte van het patroon worden bepaald.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 18 van 140
3.3.6 Naar aanleiding raketaanvallen Onder raketaanvallen worden aanvallen verstaan van jachtbommenwerpers, waarbij luchtgrondraketten worden afgevuurd op een gronddoel. Raketten werden bijvoorbeeld ingezet tegen treinen en vijandelijke stellingen. Volgens het WSCS-OCE dient een NGE-Risicogebied in het geval van een raketbeschieting, waarvan het inslagenpatroon bekend is, te worden afgebakend op basis van krateranalyse. De maximale afstand tussen twee opeenvolgende kraters binnen het inslagenpatroon wordt bepaald. Het verdacht gebied wordt afgebakend door deze afstand te projecteren op de buitenste inslagen van het inslagenpatroon. Dat is exclusief de eventuele horizontale verplaatsing van een blindganger. Bij voorliggend HVO-NGE is gebleken dat het niet mogelijk is om een NGE-Risicogebied af te bakenen op basis van krateranalyse. De reden hiervoor is dat bij de verschillende raketaanvallen geen afzonderlijk inslagenpatroon te onderscheiden is, of dat door artilleriebeschietingen geen onderscheid kan worden gemaakt tussen kraters die veroorzaakt zijn door het detoneren van raketten of artilleriegranaten. Ook kan het zijn dat geen kwalitatieve luchtfoto’s beschikbaar zijn van kort na de aanvallen. In dit geval wordt een raketaanval afgebakend op basis van de richtlijn ‘Raketbeschieting op een zogenaamd Pin Point Target, inslagenpatroon onbekend’ uit het WSCS-OCE.
Hierbij wordt het NGE-Risicogebied bepaald door een afstand van 108 meter gemeten vanuit het hart van het doel. Vaak is gebleken dat het hart van het doel niet exact bekend is. In die gevallen is 108 meter om de contouren van het doel getrokken. Bij de genoemde 108 meter is de cartografische onnauwkeurigheid en de horizontale verplaatsing van een blindganger in de bodem opgeteld, zie paragraaf 3.2.1. 3.3.7 Naar aanleiding van luchtaanvallen met boordwapens Onder boordwapens worden boordkanonnen en boordmitrailleurs verstaan. Het WSCS-OCE biedt geen richtlijn voor het afbakenen van NGE-Risicogebieden naar aanleiding van beschietingen met boordwapens. Aanvallen met boordgeschut zijn lastig af te bakenen omdat: 1. De locaties van aanvallen met boordwapens slechts in uitzonderlijke gevallen nauwkeurig kunnen worden vastgesteld. 2. In het geval van een ‘strafing’ (aanval met boordwapens) de wapens al ruim van tevoren worden afgevuurd, waardoor de spreiding van dusdanige grootte is dat het gefundeerd afbakenen van een NGE-Risicogebied niet mogelijk is. Om bovenstaande redenen is het afbakenen van een NGE-Risicogebied slechts in uitzonderlijke gevallen mogelijk. Daar waar bekend is dat aanvallen zijn uitgevoerd met boordmitrailleurs, wordt geen NGERisicogebied afgebakend.
Met boordmitrailleurs worden kogels (Klein Kaliber Munitie, KKM) afgeschoten welke in de regel geen springstof bevatten. De kogel is het projectiel dat wordt verschoten. 3.3.8 Naar aanleiding van neergekomen vliegtuigen De richtlijn in het WSCS-OCE schrijft voor dat in het geval van een crashlocatie van een vliegtuig het NGERisicogebied situationeel dient te worden afgebakend. Wanneer de exacte locatie van een neergestort vliegtuig niet te achterhalen is op basis van het geraadpleegde bronnenmateriaal, wordt geen verdacht gebied afgebakend. Het kan ook voorkomen dat een vliegtuig op het maaiveld neer is gekomen, waardoor vliegtuigonderdelen naar alle waarschijnlijkheid niet in de bodem terecht zijn gekomen, of reeds tijdens de oorlog zijn geborgen. Ook in deze gevallen wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend. 3.3.9 Naar aanleiding van neergekomen V-wapens In de omgeving van Deelgebied 3 Geertruidenberg-Tilburg zijn diverse V1’s en V2’s neergekomen. Volgens het WSCS-OCE dient het gebied dat is getroffen door een V1 te worden afgebakend met 15 meter rondom het inslagpunt, vanwege de horizontale verplaatsing (in het geval van een blindganger) en 50 meter
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 3.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 3
Pagina 19 van 140
rondom een krater van een gedetoneerde V1. In het geval van een (gedeeltelijk) gedetoneerde V2 dient het verdacht gebied situationeel te worden afgebakend. Aangezien de kracht van een explosie van een V1 of V2 zeer groot is, wordt niet verwacht dat explosieve componenten zijn achtergebleven nabij het inslagpunt. De restanten van een V1 kunnen bijvoorbeeld ver buiten een gebied van 50 meter terecht komen. Daarnaast is de verwachting, gezien de schade die de V1’s en V2’s in de gemeenten hebben veroorzaakt, dat ze volledig zijn gedetoneerd en geen explosieve componenten zijn achtergebleven nabij het inslagpunt. Om deze redenen worden naar aanleiding van de V-wapens geen NGE-Risicogebieden afgebakend. Wel kunnen door het inslaan van een V-wapens giftige stoffen in de bodem zijn achtergebleven. Gezien het gezondheidsrisico zijn de locaties van de inslagen ter kennisgeving op de kaart geprojecteerd. 3.3.10 Naar aanleiding van de aanwezigheid van verdedigingsstellingen Voorafgaande en gedurende de Tweede Wereldoorlog werden verschillende verdedigingsstellingen aangelegd door Nederlandse, Duitse en geallieerde eenheden. Deze zijn onder te verdelen in: • Verdedigingswerk Dit is een groepering van wapenopstellingen en/of geschutopstellingen. Volgens het WSCS-OCE is het grondgebied binnen de grenzen van het verdedigingswerk verdacht op achtergebleven NGE.
Hierbij dient de cartografische onnauwkeurigheid te worden toegevoegd. • Wapenopstelling Een wapenopstelling is een opstelling voor handvuurwapens, machinegeweren en/of andere (semi)automatische wapens, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk. Uitgangspunt is dat de locatie van de wapenopstelling verdacht is op de aanwezigheid van NGE. Omdat een wapenopstelling op basis van luchtfoto’s is afgebakend, dient rekening te worden gehouden met de cartografische onnauwkeurigheid. • Geschutopstelling Locatie van geschut, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk. Volgens het WSCS-OCE is het NGE-Risicogebied een gebied met een straal van 25 meter rondom het hart van de geschutopstelling, maar niet verder dan een eventueel aangrenzende watergang. Hierbij dient de cartografische onnauwkeurigheid te worden toegevoegd. • Loopgraaf Een loopgraaf is meestal te herkennen aan een zigzaggend patroon. Uitgangspunt is dat het gebied binnen de contouren van de loopgraaf verdacht is. Omdat een loopgraaf op basis van luchtfoto’s is afgebakend, dient de cartografische onnauwkeurigheid te worden toegevoegd om de contour van de loopgraaf. Indien de exacte ligging van een loopgraaf kan worden vastgesteld door middel van grondspiegel kan het verdachte gebied worden teruggebracht tot de exacte ligging van de loopgraaf.
• Mangat Dit is een gat in de grond met schuilfunctie, niet in gebruik genomen als schuttersput. Mangaten zijn volgens het WSCS-OCE niet verdacht tenzij er aanwijzingen zijn dat ze in gebruik zijn genomen als schuttersput. Het is aannemelijk dat de mangaten die zich bevinden in gebieden waar ook grondgevechten hebben plaatsgevonden, zijn gebruikt als schuttersput. De mangaten die zijn gebruikt als schuttersput zijn verdacht op mogelijk achtergebleven NGE. Aangezien er geen aanwijzingen zijn dat de mangaten in het analysegebied gebruikt zijn als schuttersput, is naar aanleiding van mangaten in dit HVO-NGE geen NGE-Risicogebied afgebakend. Omdat volgens het WSCS-OCE stellingen worden afgebakend op basis van luchtfoto’s, dient rekening te worden gehouden met de cartografische onnauwkeurigheid. 3.3.11 Naar aanleiding van mijnenvelden Volgens het WSCS-OCE is het gebied binnen de contouren van het mijnenveld verdacht, als op basis van de mijnenruimrapporten is gebleken dat niet alle mijnen zijn geruimd en feitelijke onderbouwing voor