2026-47-SKH-Bijlage-3-Brief-1119038-Rekenkamer-gemeente-Waalre-Bevindingenrapport-Inwonersparticipatie-2-maart-2026
Tekst van het document
Afwegingen inwonersparticipatie Om te bepalen of inwonersparticipatie dient te worden toegepast wordt het afwegingskader van Pro- Demos ingezet. Uitgangspunt daarin is dat partici- patie wordt toegepast wanneer “het te verwach- ten is dat er belanghebbenden zijn die in aanzien- lijke mate geraakt zullen worden door het betref- fende beleid of besluit, ofwel wanneer te ver- wachten is dat betrokken bewoners of experts over relevante ervaringskennis of inzichten be- schikken die bruikbaar zijn bij de ontwikkeling van het beleid of besluit.”. Tegelijkertijd geeft het af- wegingskader ruimte om van participatie af te zien. Onder meer bij tijdsdruk, of beperkte finan- ciële middelen of beperkte ambtelijke capaciteit. Er zijn verschillende elementen die bepalen op welke manier en in welke mate inwonersparticipatie plaatsvindt. De keuze over de (mate van) inwo- nersparticipatie wordt genomen door raad of college. Daaruit volgt een opdracht voor de organisatie. Vervolgens gaat de organisatie aan de slag. BMT’er: “Als je kijkt naar het proces dat ze gaan lopen voor de ontwikkeling van Ekenrooi Zuid, dan zie je dat dit alle ele- menten heeft die je wil zien in een parti- cipatietraject.
Hier is serieus goed over nagedacht.” Medewerker: “Nadat het BMT feed- back had gegeven op het plan van aan- pak voor het particpatietraject, was ik ervan overtuigd geraakt dat we het be- ter anders vorm konden geven. Dat de wethouder hierin mee ging en ook van mening was dat het er echt beter van werd, gaf me een fijne steun in de rug.” Inwoners laten reflecteren op het speelveld Bij gebrek aan participatiebijeenkomsten, is het BMT door de ambtelijke organisatie gevraagd om aan de voorkant te reflecteren op de opzet van participatietrajecten. Ambtenaren stonden open voor feedback, wijziging van aanpak en gaven terug er meer mogelijk was dan vooraf gedacht. Dat geeft aan dat het inspireren van de organisatie op mogelijkheden en werkvor- men en het bij elkaar (en bij anderen) in de keuken kijken, drempelverlagend kan werken. Pagina 22 van 46 De praktijk laat zien dat het overleg over het al dan niet starten van een inwonersparticipatietraject en over de daarbij behorende vorm en mate van participatie niet expliciet of structureel plaatsvindt. Als gevolg daarvan is de onderliggende afweging niet altijd vastgelegd of navolgbaar. Ook is er geen aanja- ger binnen de organisatie actief die motiveert en stimuleert om inwoners te betrekken op dossiers. Op welke trede de participatie werd ingestoken, was de afgelopen twee jaar vooral afhankelijk van de fac- tor tijd.
Daarbij vergeleken waren andere afwegingen zoals de verrijking van het voorstel door inbreng en expertise van inwoners, de vergroting van de haalbaarheid , versterking van het draagvlak en verbe- terde betrokkenheid of community-building, van ondergeschikt belang. De wijze waarop de inwoner wordt betrokken is veelal een ambtelijke afweging, of (als het de omge- vingswet betreft) van de extern ontwikkelaar. Naast tijd en handelingsperspectief spelen ook politieke druk en de aanwezigheid van actieve betrokken partijen een belangrijke rol bij de keuze voor inwo- nersparticipatie. Wanneer vanuit college of raad expliciet wordt meegegeven dat participatie gewenst of noodzakelijk is, legitimeert dit politieke signaal het vrijmaken van tijd en middelen. Daarnaast is de mate van participatie afhankelijk van of zich - en zo ja, welke inwoners (individueel of als groep) zich melden. De historie en ervaringen met deze inwoners wegen daarbij zwaar. Positieve ervaringen kun- nen leiden tot actieve uitnodiging en samenwerking, terwijl eerdere spanningen of weerstand juist te- rughoudendheid kunnen veroorzaken. Als inwoners zich nadrukkelijk melden omdat zij een rol willen hebben kan dat participatie dus zowel versterken als afremmen.
Aandachtpunten rondom het speelveld Wanneer het doel en invloed van de inwoners- participatie niet aan de voorkant duidelijk is, dan zien we dat dit invloed heeft op het ver- trouwen van inwoners in de gemeente. Voor- alsnog slaagt de gemeente er niet altijd in om die duidelijkheid te scheppen. Dat zagen we bijvoorbeeld bij het traject rondom Welzijn Wonen en Zorg. De initiatiefnemers van dit burgerinitiatief zochten actief de gemeente op om samen op te trekken. De gemeente gaf te kennen dat ze een participatietraject wilden lopen en daarvoor graag aan wilden sluiten bij de bijeen- komsten. Tegelijkertijd kon de gemeente lange tijd geen duidelijkheid geven over de invulling van die participatie en welke rol zij voor zichzelf zagen. Uiteindelijk werd gekozen voor een variant van infor- meren. Veel minder dan waar het burgerinitiatief op had gehoopt, zeker door de lange aanloop die het traject kende. Ook het moment waarop inwoners worden aangehaakt is van belang voor het speelveld. BMT leden waren unaniem van mening dat inwoners vaak pas (te) laat worden aangehaakt. Dat lijkt vooral te gel- den bij ruimtelijke ontwikkelingen waarbij de gemeente niet zelf ontwikkelt (iets wat in Waalre veel voorkomt door de beperkte grondpositie). In de beleving van het BMT wordt soms het participatietra- ject gestart, als het project al min of meer is af- getikt.
Dit speelde bijvoorbeeld bij de Molen- straat. Daar was de initiatiefnemer al drie keer door de stedenbouwkundige terug gestuurd om een nieuw ontwerp te maken. Inwoners geven er de voorkeur aan, om meer voorin het traject input te mogen leveren en daarna tussentijds geïnformeerd te worden over de vorderingen. BMT’er: “Het ontwerp dat aan de inwoners wordt voorgelegd is een met het college afge- stemd, min of meer goedgekeurd én er ligt al een anterieure overeenkomst onder… Tja, dan vraag ik me wel af hoe groot hun beïnvloeding in dat stadium nog is. Daar wil je als inwoner toch veel eerder iets van mogen vinden.” Inwoner na participatiebijeenkomst: “Als ik uitgenodigd wordt voor een bewonersavond waarbij de gemeente iets toelicht en vragen wil beantwoorden, dan ga ik er van uit dat die vra- gen ook aanleiding zijn om bij te sturen, of om daarvan te leren. Maar ze draaien gewoon hun eigen verhaal af. Ik bespeur bereidheid om in te lichten, maar niet om met me te praten.” Pagina 23 van 46 Het ontwerp van het participatietraject voor de visie sport en bewegen had aanvankelijk pas helemaal aan het einde van het traject een bijeenkomst voor sportverenigingen en inwoners. Overigens ziet de rekenkamer hier geen moedwillig handelen in. De ambtelijke organisatie vroeg het BMT om te reflec- teren op de opzet van het traject en was zeer ont- vankelijk voor de kritische noten.
Het participatie- proces is vervolgens opnieuw ingericht met meer ruimte voor input vanuit inwoners en verenigingen aan de voorkant. Een ander voorbeeld dat niet onderzocht is door de rekenkamer maar dat vaak illustratief is ge- bruikt als voorbeeld waar de gemeente heeft ge- luisterd naar haar inwoners betreft ‘De toekom- stige ontsluiting van de Hut van Mie Pils en omge- ving’. Daarbij moet opgemerkt worden dat het voor inwoners vaak heel lastig is om zich gehoord te voelen (er is naar ons geluisterd), als uiteindelijk niet gedaan wordt wat inwoners wensen. Een goed verlopen participatieproces impliceert niet dat er altijd besloten wordt conform de wens van de inwoners. Speelveld bij ruimtelijke ontwikkelingen Dat participatie vanuit de omgevingswet voor de ontwikkelaar weliswaar verplicht is, maar vormvrij, staat inwoners tegen. De omgevingswet laat veel ruimte en dit zorgt in sommige gevallen tot on- wenselijke situaties. Daar waar mogelijk wil de gemeente (vanwege het grote belang dat Waalre hecht aan inwonersparticipatie) ontwikkelaars verplichten om aan minimale eisen van inwo- nersparticipatie te voldoen. Daarvoor zijn moge- lijkheden. Bijvoorbeeld via de anterieure over- eenkomst.
Waar verplichten niet mogelijk is, kan de gemeente bijvoorbeeld vragen om terugkop- peling te geven over inwonersbijeenkomsten op basis van een vast format, of zorgen dat je als gemeente bij de bijeenkomst aanwezig bent etc. Rollen Rolduidelijkheid van alle betrokkenen (inwoners, direct belanghebbenden, belangengroepen, initiatief- nemers, raad, college, ambtelijke organisatie) is van cruciaal belang om een goed participatietraject te doorlopen. Wanneer hier geen duidelijkheid over bestaat, raken mensen teleurgesteld in de mate van beïnvloeding. In meerdere onderzochte participatietrajecten is onvoldoende expliciet gemaakt welke rol bij welke partij ligt. Vooraf hebben met name betrokken inwoners behoefte aan helderheid over welke rol zij geacht wor- den te vervullen. Worden zij vooral geïnformeerd? Mogen zij reflecteren op bestaande plannen? Wor- den zij aan de voorkant betrokken bij het meedenken? Is sprake van co-creatie, of hebben zij zelfs in- vloed op de kaders? We kwamen in het onderzoek in vrijwel alle trajecten momenten van rolonduide- lijkheid tegen. BMT’er: “Een ontwikkelaar wil potentiële be- zwaarmakers natuurlijk liever voor zijn. Die doet er vanalles aan om klachten te voorkomen en dat vertaalt zich misschien niet in een goed par- ticipatie-traject.
Zo kunnen ze het kringetje ‘be- langhebbenden’ klein houden, de gemeente niet uitnodigen voor de bijeenkomst, niet veel tam- tam maken dat je je project gaat presenteren, zelf het verslag van de bijeenkomst opstellen en de minder positieve geluiden slechts deels of he- lemaal niet noteren.” Inwoner over het traject de Hut van Mie Pils: “Ik had heel sterk het gevoel dat er binnen de gemeente al een voorkeursmodel was (NB. voor de betreffende ontwikkeling)en dat daarmee de richting van de uitkomsten van het participatie- traject eigenlijk al vast lag. Door krachten te ver- enigen, zelf met tegenvoorstellen te komen en heel veel tam tam te maken, heeft de gemeente uiteindelijk toch geluisterd.” Pagina 24 van 46 Het is zaak om hier voorafgaand aan een traject goed over na te denken, kritisch te kijken welke ruimte je kunt en wilt geven, mogelijkheden te verkennen en de keuzen goed te onderbouwen. Zeker in een gemeente als Waalre met veel mondige inwoners met specifieke ex- pertise is het bepalen en bewaken van die rollen van belang. Inwoners hebben grote verwachtingen over participatie door de gemeente en leggen de lat hoog. Wanneer we met inwoners doorpraten, erkennen ze ook dat het erg moeilijk is om een goed participatieproces op poten te zetten en zien ze ook in, dat verschillende mensen( ook procesmatig) verschil- lende verlangens hebben.
Dat maakt inwonersparticipatie complex om vorm te geven en ook om de uitkomsten naar tevredenheid te laten zijn. Neemt niet weg dat scherpte aanbrengen in de verschillende rollen en het managen van verwachtingen daarin bijdraagt aan een beter participatietraject. 4.2 Communicatie en Informatievoorziening Goede communicatie en heldere informatievoorziening vormen de basis van betekenisvolle inwoner- participatie. Inwoners kunnen pas meedenken, meepraten of reageren wanneer zij weten wat er speelt, waarom het speelt, wat dit concreet voor hen betekent en hoe ze een bijdrage kun- nen leveren . Transparantie aan de voorkant draagt bij aan vertrouwen, realistische verwach- tingen en een hogere kwaliteit van inbreng. Ook de manier waarop participatie wordt ingericht vraagt om duidelijke communicatie vooraf. Een belangrijk uitgangspunt is dat communicatie expliciet maakt welke ontwikkelingen effect hebben op inwoners. Niet iedere beleidswijziging of ruimtelijke ingreep raakt iedereen in gelijke mate, maar voor inwoners is het essentieel om te weten wanneer iets hun leefomgeving, dage- lijks leven of toekomstperspectief beïnvloedt. Van gemeenten wordt bovendien verwacht dat zij publiceren over alle relevante ontwikkelin- gen, ongeacht waar deze plaatsvinden of wie formeel eigenaar is.
Voor inwoners is dit van be- lang om tijdig te kunnen reageren en verbanden te leggen tussen verschillende initiatieven in hun omgeving. Rolverwarring bij ontwikkeling van de zorgappartementen Het was slechts deels duidelijk welke inwoners de ontwik- kelaar als belanghebbend zag. Het is ook deels niet duide- lijk welke inwoners wel/niet betrokken zijn geweest bij het participatietraject. In ieder geval wel de naaste buren en de huurders van het pand dat gesloopt moest worden . De gemeente werd zelf per ongeluk ook niet uitgenodigd voor de participatiebijeenkomst, waardoor het succes van de mate van representatie van de bijeenkomst beoordeeld werd door de ontwikkelaar zelf. De aankondiging van de bijeenkomst vond plaats via een advertentie in de Scha- kel. De gemeente zelf hoefde er niets over te publiceren op haar eigen website, omdat zij zelf geen eigenaar was van de ontwikkeling. BMT’er: “Het helpt als ik tijdig weet in welke vorm mijn inbreng wordt gevraagd: moet ik in gesprek, iets opschrijven of vooraf vragen voorbereiden of insturen. Ik wil graag goed voorbereid zijn. Dat zijn zij ook. Anders voelt het niet helemaal eerlijk. En nog veel belangrij- ker; mijn inbreng is beter van kwaliteit.” BMT’er: “Ik kom van origine niet uit Nederland, maar in mijn land moet de gemeente in de wijk waar de ontwikkeling plaatsvindt iedere ontwik- keling kenbaar maken.
Die voornemens worden opgehangen in alle supermarkten . Daarnaast worden er verplicht plaquetten opgehangen op de plaats waar een bouwontwikkeling plaats- vindt met de datum erbij en de mogelijkheden om bezwaar te maken, of waar je terecht kunt bij klachten of opmerkingen. Dat is super transpa- rant. ” Pagina 25 van 46 Daarnaast kenmerken veel gemeentelijke ontwikkelingen zich door lange doorlooptijden. Juist dan wordt communicatie extra belangrijk. Inwoners hebben behoefte aan uitleg over waarom processen tijd kosten, welke stappen worden doorlopen en wat wel en niet beïnvloedbaar is. Regelmatige upda- tes – ook wanneer er ogenschijnlijk weinig voortgang is – helpen om betrokkenheid vast te houden en frustratie te voorkomen. Tegelijkertijd is er bij het BMT waardering voor de gemeente die tegenwoordig steeds vaker vroegtij- dig duidelijk maakt dat er een ontwikkeling aankomt. Bijvoorbeeld via de Schakel, de nieuwsbrief waarop inwoners zich kunnen abonneren, de gemeentelijke website en berichten op de socials. Door inwoners actief mee te nemen en bijvoorbeeld met scenario’s te werken, wordt het makkelijker om te begrijpen wat er mogelijk is en waar ruimte voor invloed zit. Dat draagt zichtbaar bij aan toegankelij- kere en effectievere inwonerparticipatie.
4.3 Borging van diversiteit en representativiteit Direct betrokkenen Verschillende ambtenaren geven aan dat ze het moeilijk vinden om alle groepen inwoners die bij een onderwerp een direct belang hebben, daadwerkelijk te bereiken. De rekenkamer constateert dat aan de voorkant zorgvuldig wordt nagedacht over de vraag welke partijen bij een participatietraject be- trokken zouden moeten worden. Er wordt bewust stilgestaan bij de relevante stakeholders en bij wie vanuit hun positie een rol kan spelen. Er is binnen de gemeente wel een vaste overtuiging dat som- mige groepen inwoners niet (makkelijk) bereikt kunnen worden. Als gevolg hiervan kiest de gemeente regelmatig voor een benadering via belangenorganisaties of vertegenwoordigers, zoals sportverenigin- gen, de voedselbank, cliëntenraden of maatschappelijk werk. Deze aanpak is begrijpelijk en kan waar- devolle input opleveren, maar kent ook beper- kingen. De directe ervaringskennis van inwoners zelf, de inzichten uit de eerste hand, wordt hier- mee niet volledig benut. Er zijn voorbeelden te vinden waarbij deze doel- groepen (mensen in armoede, statushouders, mensen die in aanraking komen met jeugdzorg, het ‘stille midden’ etc.) wel worden bereikt. Het wiel hoeft dus niet te worden uitgevonden, maar het vraagt wel tijd om met deze werkwijze aan de slag te gaan.
Vaste overtuigingen kunnen dan in de weg staan om hiervoor te kiezen. Stille midden Naast het expliciet betrekken van bekende stakeholders is het van belang om aandacht te hebben voor partijen die zich niet vanzelfsprekend melden of laten horen. In de praktijk zien we dat niet alle belang- hebbenden logischerwijs een stem inbrengen binnen participatieprocessen. Dit doet zich met name voor bij ruimtelijke ontwikkelingen. Bij dergelijke trajecten zijn het vaak de huidige bewoners die actief deelnemen aan participatie, terwijl toekomstige bewoners – van wie op dat moment nog onbekend is wie zij zullen zijn – geen directe stem hebben. Daarmee bestaat het risico dat vooral de belangen van de bestaande populatie worden meegewogen, terwijl ook toekomstige gebruikers en bewoners een reëel belang hebben bij de uitkom- sten. Leidinggevende: “ “Onze medewerkers zijn ervan doordrongen dat het voor sommige inwoners erg moeilijk is om over hun situatie te spreken. Bijvoorbeeld als het gaat over armoede, inkomensonder- steuning, uitkeringen of over doelgroepen als jongeren, expats of statushouders. . En er zijn natuurlijk ook onderwerpen waar inwoners geen interesse in hebben, of waarvoor mensen niet bereid zijn tijd te investeren” Pagina 26 van 46 Binnen de gemeente wordt hierover nadrukkelijk na- gedacht. Dat kreeg ook zijn beslag in de ontwikkeling van Ekenrooi Zuid.
Dit kan ook bij andere opgaven, bij- voorbeeld door vertegenwoordigers van de volgende generatie aan tafel te vragen, of door inwoners te be- trekken die bereid zijn dit perspectief te verwoorden. In andere gemeenten (bijvoorbeeld gemeente Leiden) wordt hier inmiddels mee geëxperimenteerd, met als doel om deze ‘denkbeeldige’ maar reële tegenkrach- ten een plek te geven in participatieprocessen, of hen op zijn minst een herkenbare stem te bieden. Duiding door de raad De raad geeft aan moeite te hebben de uitkomsten van participatietrajecten te duiden en te waarde- ren, omdat het speelveld per traject niet altijd duidelijk is. Het is vaak niet bekend welke groepen bui- ten beeld zijn gebleven, zoals minder mondige in- woners, toekomstige bewoners of andere onder- vertegenwoordigde groepen. Dit kan leiden tot een scheef beeld van het draagvlak. De raad kan het college wel actief bevragen over betrokken partijen, maar het blijft een uitdaging om het eigen belang, dat vaak vertegenwoordigd is, af te wegen tegen het algemene belang zonder de re- sultaten van participatie geweld aan te doen. 4.4 Aansluiten op energie van de inwoners Het aansluiten op de energie van inwoners is een cruciale succesfactor is voor betekenisvolle participa- tietrajecten. Dit vraagt om een benadering waarin de wensen en mogelijkheden van inwoners centraal staan en daadwerkelijk worden gerespecteerd.
Effectieve participatie begint bovendien vroeg in het traject: inwoners worden bij aanvang bevraagd op hun behoeften, prioriteiten en motivatie, en er wordt expliciet inzichtelijk gemaakt welke kennis, kunde en vaardigheden zij willen inbrengen. Door gedurende het traject aandacht te hebben voor wat inwoners nodig hebben om betrokken te blijven, kan hun motivatie worden versterkt en duurzaam worden benut. Deze principes worden in Waalre breed onderschreven, maar in de praktijk nog niet altijd consequent worden toegepast. De ambities rondom inwonersparticipatie zijn groot en in visie- en beleidsstukken wordt het belang ervan duidelijk benadrukt. De rekenkamer constateert dat de ambtelijke organisatie zich de afgelopen jaren zichtbaar heeft ingespannen om inwonersparticipatie mogelijk te maken. Tege- lijkertijd blijkt het in de uitvoering lastig om vastgestelde richtlijnen structureel toe te passen. In ver- schillende gevallen wordt alsnog afgezien van inwonersparticipatie, of wordt gekozen voor een be- perkte vorm daarvan, bijvoorbeeld vanwege tijdsdruk, complexiteit of onzekerheid over de meer- waarde. Voor inwoners is juist de ‘ervaren wil’ om te veranderen van groot belang. Het BMT geeft aan dat ini- tiatieven zoals Een leven lang wonen in Waalre en Duurzaam Waalre serieus worden genomen. Ze worden deels gefaciliteerd en opgenomen in plannen van aanpak.
Deze erkenning werkt motiverend en vergroot de bereidheid van inwoners om hun tijd, kennis en ervaring in te zetten. Medewerker: “ “We hebben er bij de ontwikkeling van Ekenrooi Zuid bewust voor gekozen om ook toekomstige bewoners een stem te ge- ven in het participatieproces. Op die ma- nier kunnen hun belangen expliciet wor- den meegenomen naast die van de huidige bewoners. Dit draagt bij aan een meer evenwichtige en toekomstbestendige be- sluitvorming.” Raadslid: “ “Je bent er niet bij als raadslid. Soms omdat het niet de bedoeling is dat we aansluiten, soms omdat je niet overal bij kan zijn, maar dan is het moeilijk inschatten of het partici- patieproces zo is als we hadden afgespro- ken. Dan komt het aan op vertrouwen.” Pagina 27 van 46 Opvallend is dat inwoners in veel gevallen meer mogelijk- heden zien voor participatie dan de ambtelijke organisatie zelf. Wanneer dit perspectief wordt gedeeld, ontstaan er nieuwe kansen. Zo pleitte het BMT bij de visie op sport en bewegen voor een veel eerdere betrokkenheid van inwo- ners en voor een aanpak waarbij het thema nadrukkelijk voor en door inwoners wordt ontwikkeld. De organisatie stond open voor deze feedback, wat leidde tot een steviger en rijker participatietraject.
Dit onderstreept dat het expli- ciet bevragen van inwoners over de vorm, mate van invloed en verantwoordelijkheid die zij willen dra- gen, bijdraagt aan de kwaliteit en effectiviteit van participatie. Tegelijkertijd signaleert de rekenkamer dat bestaande contactmomenten met inwoners nog onvol- doende worden benut. Bijeenkomsten op het gebied van Welzijn, Wonen en Zorg, die door grote aan- tallen inwoners worden bezocht, worden niet structureel ingezet om prioriteiten op te halen of inwo- ners actief te betrekken bij beleidsontwikkeling. Dit wijst op gemiste kansen voor laagdrempelige parti- cipatie en hangt samen met beperkte ervaring met interactieve werkvormen en het ontbreken van een gedeeld handelingsrepertoire binnen de organisatie. Juist door beter aan te sluiten op de bestaande energie, motivatie en ontmoetingsmomenten van inwoners kan inwonersparticipatie effectiever, inclu- siever en duurzamer worden vormgegeven. 4.5 Veiligheid en vertrouwen Veiligheid en vertrouwen vormen een onmisbare randvoorwaarde voor succesvolle inwonersparticipa- tie. Zowel uit de literatuur als uit de gesprekken met inwoners en medewerkers blijkt dat participatie alleen tot betekenisvolle resultaten leidt wanneer deelnemers zich gehoord, gerespecteerd en serieus genomen voelen. Dit fundament kan wel onder druk staan door ervaringen uit het verleden.
Veel BMT’ers geven aan dat zij de afgelopen jaren negatieve ervaringen hebben opgedaan met besluitvorming en participatietra- jecten. Deze ervaringen kleurden hun vertrouwen in nieuwe initiatieven en in de mate van invloed die inwoners daadwerkelijk hebben. Het BMT gaf aan dat zij zien dat een deel van de inwoners het moei- lijk vindt om deze historie los te laten bij de beoordeling van nieuwe participatieprocessen. Tegelijker- tijd signaleren zij een positieve ontwikkeling: ambtenaren lijken beter te luisteren dan voorheen en vooral een nieuwe generatie ambtenaren wordt gezien als meer open en benaderbaar. Ook wordt een toenemende inzet op transparantie vanuit de gemeente herkend en gewaardeerd. Inwoners tonen daarnaast een hoge mate van betrokkenheid en bevlogenheid, met name wanneer onderwerpen hen persoonlijk raken. Kwesties die betrekking hebben op de eigen wijk, de school van hun kinderen, het buurthuis of de sportvereniging leiden tot actieve deelname en bereidheid om mee te denken. Juist bij deze sterke betrokkenheid blijkt echter hoe moeilijk het is om proces en inhoud van participatie te scheiden. Wanneer de uitkomst van een traject negatieve gevolgen heeft voor hen- zelf of hun omgeving, beïnvloedt dit direct de waardering van het participatieproces. Ook inwoners met veel ervaring of politieke betrokkenheid maken hierin geen onderscheid.
Voor de ambtelijke orga- nisatie is het belangrijk deze dynamiek te erkennen en mee te nemen in de vormgeving en evaluatie van participatietrajecten. Succesvolle participatie kan bijdragen aan herstel van vertrouwen en laten zien dat inwonersparticipa- tie leidt tot betere inhoudelijke keuzes. Dit vraagt echter tijd, inzet en aandacht vanuit de organisatie. Een bevlogen en inspirerend boegbeeld binnen de ambtelijke organisatie kan helpen om participatie structureel te verankeren en positieve voorbeelden zichtbaarder te maken. BMT’er: “Er kwamen echt aanpassingen als we ze bewust maken van het inwoners- perspectief. Dat was vast niet altijd makkelijk voor de medewerkers, maar ja, het veranderen kost tijd en doet soms ook pijn” Pagina 28 van 46 Veiligheid werkt daarbij twee kanten op. Medewerkers ervaren inwonersparticipatie niet altijd als een bouwsteen voor beter beleid, maar soms als een obstakel. Negatieve ervaringen met individuele inwo- ners of groepen, tijdsdruk en het ontbreken van positieve referentievoorbeelden spelen hierin een rol. Participatie krijgt daardoor soms een informerend karakter, waarbij de kennis en expertise van inwo- ners onvoldoende wordt benut en teleurstelling ontstaat aan beide zijden. Bij ontwikkelingen in het ruimtelijke domein zien we dat inwoners weinig vertrouwen hebben in de wijze waarop ontwikkelaars inwonersparticipatie vorm geven.
De ontwikkelaar heeft een groot eigen- belang en het gevoel heerst dat winst leidend is voor de ontwikkelaar. Niet tevredenheid van de inwo- ners. Hoewel participatie vanuit de vereisten in de Omgevingswet en door de gemeente wordt geëist, is het aan de ontwikkelaar om te bepalen wie belanghebbend is en hen te benaderen. De raad geeft aan dit als erg vrijblijvend te ervaren en ziet graag dat het college in overeenkomsten specifieker borgt dat gemeentelijke uitgangspunten voor participatie worden nageleefd. 4.6 Waardering Hoe de gemeente Waalre invulling geeft aan het onderdeel ‘waardering’ is lastig te beoordelen door- dat slechts één participatietraject is afgerond. In de reflecties van het BMT op inwonersparticipatie in het algemeen komt wel een duidelijk signaal boven rondom inwonersparticipatie en dat betreft het inspreken op raadsavonden. Inwoners die inspreken tijdens raadsavonden geven aan vaak niet te weten wat er met hun in- breng gebeurt. Onzekerheid over het vervolg en onduidelijkheid over wat er precies van hen wordt verwacht, maken dat hun bijdrage niet al- tijd als betekenisvol wordt ervaren. Voor veel inwoners is inspreken een eenmalige gebeurtenis. Daarbij komt dat inwoners door- gaans geen ondersteuning krijgen bij het ver- woorden van hun verhaal.
Met name voor inwo- ners die minder ervaren zijn in het spreken in een formele setting, of die hun betrokkenheid vooral vanuit emotie uiten, kan dit een belemmering vormen. Respondenten geven aan dat juist deze groep inwoners gebaat zou zijn bij ondersteuning vooraf of tijdens het participatiemoment. Al met al gaat t waardering niet alleen over de momenten van participatie zelf, maar gaat het ook over de bredere relatie tussen inwoners en lokale democratische instituties. Deze bevindingen onderstrepen het belang van actieve en zichtbare waardering van inwonersin- breng. Waardering blijkt niet vanzelfsprekend te ontstaan door het bieden van formele inspraak- mogelijkheden alleen. Het vraagt om duidelijke communicatie over het doel van participatie, over wat er met de inbreng gebeurt en over welke ruimte er daadwerkelijk is voor invloed. BMT’er: “Het lijkt of raadsleden zich niet reali- seren dat het voor veel mensen een eenmalig iets is. Inwoners vinden het hartstikke span- nend. Het lijkt heel wat om te mogen vertellen hoe je ertegenaan kijkt bij een gemeenteraad en vragen te krijgen.
Dan denk je: hier gaat echt iets mee gedaan worden! Vaak krijgen in- sprekers nog vragen van raadsleden op de avond zelf waar ze antwoord op geven, maar wát het effect van de inbreng is, of hóe dat het invloed heeft gehad op het besluit of de af- weging, daar hoor je nooit iets op terug” BMT’er: “Wanneer hun (een inwoner) verhaal lang duurt, emotioneel is of onsamenhangend wordt verteld, ontstaat bij raadsleden soms zichtbare desinteresse. Inwoners nemen dit waar en ervaren dit als een gebrek aan erken- ning. Het gevoel niet serieus genomen te wor- den, werkt direct door in het vertrouwen in de raad en in het participatieproces als geheel.” Pagina 29 van 46 4.7 Conclusies over de praktijk van de vier onderzochte casussen • Het vastgestelde beleid biedt een duidelijke en breed gedragen basis voor inwonersparticipa- tie, maar vraagt in de uitvoering om meer aandacht en prioritering. De ambities zijn helder verwoord en worden door bestuur, organisatie en inwoners breed onderschreven, ook al vraagt de vertaling naar de dagelijkse praktijk nog aandacht. • In de praktijk wordt inwonersparticipatie zorgvuldig afgewogen, waarbij uitvoerbaarheid een belangrijke rol speelt., Tijd, capaciteit en complexiteit zijn reële factoren in de keuze voor par- ticipatie.
Tegelijkertijd laten de casussen zien dat er ruimte is om beleidsmatige doelen, zoals draagvlak en verrijking van besluitvorming, sterker te laten meewegen. • Het afwegingskader voor participatie biedt veel ruimte om van participatie af te zien en legt weinig nadruk op het creëren van ruimte en mogelijkheden om te kiezen voor inwonersparti- cipatie. • Rolduidelijkheid tussen gemeente, inwoners en andere betrokkenen blijkt een terugkerend aandachtspunt en is bepalend voor de ervaren invloed van participatie. • Een goed verlopen participatieproces impliceert niet dat er altijd besloten wordt conform de wens van de inwoners. Het is voor inwoners lastig om zich gehoord te voelen, als uiteindelijk niet gedaan wordt wat inwoners wensen. • Inwoners worden regelmatig pas laat in processen betrokken, wat de ruimte voor daadwerke- lijke beïnvloeding beperkt. Heldere en tijdige communicatie wordt door inwoners herkend en gewaardeerd als basis voor vertrouwen. • De gemeente faciliteert inwonersparticipatie, maar kan de procesmatige ondersteuning en begeleiding van inwoners verder versterken. Extra aandacht voor begeleiding, verwachtings- management en procesondersteuning vergroot de toegankelijkheid en kwaliteit van participa- tie. Met name voor minder ervaren inwoners.
• Waar inwoners ervaren dat hun inbreng serieus wordt genomen en benut, groeit vertrouwen; waar dat minder zichtbaar is, neemt betrokkenheid af. • De gemeente herkent het belang van aansluiting op bestaande energie en initiatieven, maar benut deze kansen nog niet structureel. Door bestaande netwerken, bijeenkomsten en con- tactmomenten gerichter te benutten, kan inwonersparticipatie laagdrempeliger, inclusiever en duurzamer worden vormgegeven. • Erkenning en benutting van inwonersinitiatieven versterken het vertrouwen en de bereidheid van inwoners om tijd, kennis en ervaring in te zetten. • Bij ruimtelijke ontwikkelingen wordt inspraak door inwoners vaak als beperkt en weinig beïn- vloedbaar ervaren, met name wanneer participatie grotendeels bij ontwikkelaars ligt en laat in het proces plaatsvindt. Dit onderstreept het belang van een actievere en meer sturende rol van de gemeente in het borgen van tijdige, transparante en kwalitatieve inwonersparticipatie binnen ruimtelijke trajecten. Pagina 30 van 46 BIJLAGE I - Onderzoeksverantwoording Participatief onderzoek Voor dit onderzoek heeft de rekenkamer bewust gekozen voor participatief onderzoek.
De belangrijk- ste kenmerken van participatief onderzoek zijn: • Samenwerking: Het onderzoek wordt niet alleen uitgevoerd door de onderzoekspartij, maar er is sprake van een (vaak gelijkwaardige) samenwerking tussen onderzoekers en deelnemers. • Betrokkenheid: De deelnemers zijn betrokken bij verschillende fasen van het onderzoek (zoals planning, gegevensverzameling, analyse en actie) • Actiegericht: Doel is vaak niet alleen kennis te creëren, maar ook om positieve verandering of actie teweeg te brengen in de gemeenschap of de praktijk. • Wederzijds leren: Zowel de onderzoekers als de deelnemers leren van elkaar tijdens het proces. Het voornemen in de onderzoeksopzet was om achtereenvolgens vier participatietrajecten van start tot einde (dan wel behandeling in de raad) te volgen. De trajecten zouden variëren van klein tot groot, op verschillende beleidsterreinen en onder verantwoordelijkheid van verschillende collegeleden. In de praktijk bleek dat deze opzet niet aansloot op de feitelijke gang van zaken bij participatietrajecten. Participatietrajecten hebben een lange doorlooptijd en zijn vaak al enige tijd geleden gestart. De re- kenkamer was op zoek naar ‘nieuwe’ trajecten, die vanaf de start gevolgd zouden worden. Die bleken er eigenlijk nauwelijks te zijn. Het heeft lang geduurd voordat de rekenkamer de onderzoeksopzet aan- paste.
Daardoor ging het feitelijke onderzoek veel later van start dan oorspronkelijk gepland. De reken- kamer had de onderzoeksopzet eerder (na de eerste signalen dat er geen nieuwe trajecten gepland waren) moeten aanpassen. Na ruim zeven maanden kwamen er geschikte trajecten in beeld.. Omdat de doorlooptijd van participatietrajecten erg lang blijkt te zijn, is er in deze twee jaar (zomer 2023-sep- tember 2025) van het onderzoek slechts één traject van begin tot einde gevolgd. Beschouw en Meedenk Team (BMT) Vanuit de overtuiging dat in een onderzoek naar inwonersparticipatie het perspectief van de inwoner nadrukkelijk vertegenwoordigd moet zijn, heeft de rekenkamer voor inzet van dit team gekozen. Een groep mensen die het inwonersperspectief vertegenwoordigen en vanuit de leefwereld van inwoners kijken en reageren. In de inbreng van het BMT draaide het niet om de (systeem)wereld van de over- heid met regels en te volgen procedures, maar om de leefwereld en de ervaringen van inwoners. De rekenkamer heeft door de keuze om met een BMT te werken zelf ervaren dat inwoners vinden en bin- den, die mee willen en kunnen denken, niet vanzelf gaat en dat het moeilijk is om inwoners te blijven boeien als trajecten vertraging oplopen. De inzet van deze groep inwoners, die meekeek en reflecteerde op de trajecten had een enorme meer- waarde.
Inwoners bevragen vanzelfsprekendheden van de systeemwereld. Er werden vragen gesteld bij Dilemma’s bij de oprichting van het BMT: Hoe werven we inwoners voor een thema waar ze zelf niet rechtstreeks baat bij heb- ben? Hoe verkopen we de ingewikkelde boodschap: ‘Denkt u met ons mee over de wijze waarop de gemeente inwonersparti- cipatie vorm geeft’? Hoe zorgen we voor een gemêleerde groep inwoners die repre- sentatief is? Hoe boeien we inwoners voor een thema dat een tamelijk abstract ka- rakter heeft? Pagina 31 van 46 processen, besluiten, het beleggen van verantwoordelijkheden, waar de rekenkamer zelf niet direct stil bij zou staan. 3 Het vroeg om uitleg over en weer en de wil om elkaar te begrijpen. De rekenkamer is alle inwoners die (soms tijdelijk) deel uit hebben willen maken van het BMT dankbaar voor hun onbaatzuchtige inzet, intrinsieke betrokkenheid, en frisse blik. Het BMT gaf inspiratie om mogelijkheden van inwonersparti- cipatie verder te verkennen. Door de inzet van het BMT gaat dit onderzoek verder dan bevindingen en aanbevelingen van de rekenkamer, maar geeft dit onderzoek ook beeld en geluid aan het inwoners- perspectief op inwonersparticipatie in de gemeente Waalre.
Samenstelling en werving De rekenkamer wilde het BMT een prominente rol geven in het onderzoek en heeft voorafgaand aan het onderzoek enkele randvoorwaarden opgesteld waar het BMT aan moest voldoen. • Het BMT beoordeelt participatie-trajecten aan de hand van een analysekader. Dit kader is geba- seerd op een literatuuronderzoek naar succes/ en faalfactoren voor goed inwonersparticipatie. Inwoners committeren zich aan deze werkwijze; • Het BMT heeft een diverse samenstelling (jong/ oud, inwoner Aalst /Waalre, man /vrouw, semi- professioneel betrokken bij het onderwerp/ een leek op het gebied van inwonersparticipatie); • De leden willen graag een bijdrage leveren aan een lerend proces; • Er zitten geen raadsleden in het BMT; • De leden hebben een brede interesse; • De leden onderstrepen de vertrouwelijkheid bin- nen het BMT. Na de aftrapbijeenkomst organiseerde de rekenkamer een vervolgsessie rondom het analysekader. Met elkaar wilden we grip krijgen op de werkzame elementen voor inwonersparticipatie. Toen de rol van het BMT helder was en het analysekader scherp gesteld, waren er 15 inwoners over die onderdeel wilden zijn van het BMT. Terwijl de verwachting was dat de rekenkamer spoedig na het formeren van het BMT (maart 2024) aan de slag zou kunnen met een participatietraject, duurde het nog tot half mei, voordat er zicht kwam op een eerste traject dat het BMT zou kunnen volgen.
De lange periode die zat tussen de werving van de leden van het BMT en de start van het eerste traject had implicaties voor het enthousiasme en de be- trokkenheid van een aantal leden van het BMT. Ook daarna hadden de verschillende trajecten een lange doorlooptijd, waardoor het BMT maar sporadisch bij elkaar kwam. In het eerste jaar had het BMT 4 bijeenkomsten. Dat had gevolgen voor de betrokkenheid van leden. Zo zagen we de leden slin- ken van vijftien in maart 2024 naar twaalf personen in mei, 8 in november 2024, zeven in maart 2025 en vanaf juni 2025 bleef er een harde kern van vier inwoners over. 3 De rekenkamer gaat op grond van deze ervaring, bij komende onderzoeken expliciet bezien op welke manier inwoners bij een onderzoek betrokken kunnen worden. Werving van BMT leden: De werving van het BMT gebeurde via lo- kale media, en de socials. Een ludiek wer- vingsfilmpje moest inwoners motiveren om zich aan te melden voor het BMT. Thema was: Heb je een mening over ontwikkelin- gen van de gemeente; Denk je al wel eens mee met de gemeente? Waarom niet en waarom wel? Laat jij je licht schijnen op Waalre? Dit filmpje en een publicatie in de Schakel resulteerde in een aftrapbijeenkomst met 24 inwoners. Pagina 32 van 46 Rol BMT Het BMT heeft op verschillende manieren een bijdrage geleverd.
• Ontwikkeling analysekader De rekenkamer is het onderzoek gestart met een literatuuronderzoek naar werkende elementen bij inwonersparticipatie. Aan de hand van het literatuuronderzoek heeft de rekenkamer een con- cept-analysekader opgesteld. Dit concept stuk is met het BMT doorgesproken en daardoor kon de rekenkamer vervolgens het analysekader zo formuleren dat iedereen er goed mee kon werken. Dit analysekader is terug te vinden in bijlage III. • Beoordelen van participatietrajecten Het analysekader vormde de toetssteen om participatiebijeenkomsten te laten toetsen door het BMT. De rekenkamer heeft met het BMT zoveel mogelijk bijeenkomsten bijgewoond van de parti- cipatietrajecten die gevolgd werden. Dat betekent dat zij aansloot bij de participatietrajecten rondom Welzijn Wonen Zorg, bij de eerste twee bijeenkomsten van Ekenrooi Zuid en als fly on the wall bij de ontwikkelwerkgroep van Ekenrooi Zuid. De ontwikkelaar van de Molenstraat had nage- laten de gemeente te verwittigen van de inwonersavond en het BMT was doordoor niet op de hoogte. De bijeenkomst van Sport en Bewegen ging niet door in verband met onvoldoende aan- meldingen. • Input op voorgenomen participatietrajecten Het oorspronkelijke idee was dat het BMT mee zou kijken op inwonersparticipatiebijeenkomsten. Van de eerste uitnodiging tot afronding.
Toen het eerste traject geworven was, bleek al gauw dat de doorlooptijd lang was en niet voldoende input leverde om daar bijeenkomsten voor het BMT omheen te organiseren. Leden van het BMT gaven aan de feeling met het onderzoek en hun taak erin te verliezen, omdat trajecten een lange doorlooptijd hadden en er relatief weinig inwoners- participatiebijeenkomsten waren. Daarom is de oorspronkelijke opzet aangepast zodat de leden van het BMT betrokken werden in het hele verloop van de verschillende participatietrajecten. Dat leidde ertoe dat het BMT in een vroeg stadium al vragen had ten aanzien van de voorgenomen werkwijze. Deze input heeft de rekenkamer gedeeld met de betrokken ambtenaren en dit leidde ertoe dat in verschillende gevallen de aanpak veranderde. Uitvoering onderzoek Bij de start van het onderzoek heeft de rekenkamer een duidelijke aanpak en planning opgesteld. De onderzoeksperiode van dit onderzoek zou lopen van juni 2023 tot maart 2025. In fase I en II (mei t/m augustus 2023) vond de selectiefase gepland van de trajecten die voor dit on- derzoek gevolgd zouden worden. Daarnaast zouden de leden van het BMT worden geworven en werd het literatuuronderzoek uitgevoerd. Fase III (oktober 2023) moest het analysekader na aanvulling door de ambtelijke organisatie en de aanvullingen vanuit het BMT worden vastgesteld.
Fase IV (november 2023 – maart 2025) bestond uit het volgen van achtereenvolgens 4 verschillende participatietrajecten, waarbij de rekenkamer met het BMT zoveel mogelijk interactiemomenten wilde bezoeken. Na ieder participatietraject zou de rekenkamer verslag uitbrengen en aandachtspunten de- len met de ambtelijke organisatie, het college en de raad. Tenslotte zou fase V waarin de overkoepe- lende rapportage vorm zou krijgen, aangeboden worden aan de raad in maart 2025. Het liep anders. Pagina 33 van 46 Het duurt lang voordat de rekenkamer een passend traject aangedragen krijgt. Hoewel er geregeld contact is, worstelt de organisatie met de vraag van de rekenkamer en de werkdruk in de organisatie door de bezuinigingsopgave en de reorganisatie, maakt ook dat de focus elders is. In februari 2024 krijgt de rekenkamer een eerste traject aangedragen dat mogelijk passend zou zijn. Uiteindelijk blijkt dit traject al langere tijd te lopen (Inrichtingsvraagstuk Frederik Hendrikstraat) en start in april 2024 het onderzoek met het eerste participatietraject; de ontwikkeling van 26 zorgappartementen aan de Molenstraat in Waalre. In de tussentijd start de rekenkamer wel met de werving van leden voor het BMT. De werving verliep voorspoedig; na een eerste bijeenkomst met 24 inwoners, had zich na twee bijeenkomsten een groep van 15 enthousiaste inwoners definitief aangemeld.
Zij wilden de rekenkamer ondersteunen in een ob- jectieve beoordeling van de inwonersparticipatietrajecten. Pagina 34 van 46 BIJLAGE II - Casusbeschrijving Participatietrajecten Korte casusbeschrijving van de vier geselecteerde participatietrajecten 1. Ontwikkeling van 26 zorgappartementen aan de Molenstraat in Waalre Begin 2024 was de eigenaar van het kleinschalige kantorengebouw aan de Molenstraat 5 voornemens dat pand te slopen om er een nieuw zorgcomplex in het luxere segment te realiseren. Een zorgpartij meldde zich die graag luxere zorgwoningen wil realiseren, met als doelgroep vermogende senioren met een Wlz (Wet langdurige zorg) indicatie. De ambtelijke organisatie gaat met de ontwikkelaar in gesprek. (februari 2024) Initiatiefnemer wordt door de ambtelijke organisatie geïnformeerd over belang van nota burgerparticipatie en met name bij- lage III. De gemeente geeft niet expliciet specifieke aandachtspunten mee ten aanzien van de elemen- ten waarop inwonersparticipatie plaats moet vinden. De initiatiefnemer zegt toe een p-traject te zullen starten. In mei 2024 deelt de initiatiefnemer zijn plan van aanpak voor het participatie-traject met de gemeente. De directe buren van Arlo worden mondeling op de hoogte gesteld van de ontwikkelplan- nen en de huurders zijn verwittigd dat het contract op termijn zal worden opgezegd.
Er zal nog een participatietraject met belanghebbenden plaatsvinden waarvan de initiatiefnemer aangeeft dat over de zomer heen te willen tillen. De raad werd middels een raadsinformatiebrief op de hoogte gesteld van deze ontwikkeling op 26 mei 2024. Het pand zou zo worden ontworpen dat het op termijn ook getransformeerd kan worden naar 'normale' woningen. Daarmee zou de invulling toekomstbestendig zijn. De bestemming Bedrijf 1 (be- stemmingsplan Waalre) maakte een ontwikkeling naar een woon-zorgcomplex niet mogelijk. Er werd met de provincie over gesproken of het plan met een buitenplans omgevingsplanactiviteit (vergun- ning) verleend kan worden (BOPA). De provincie zag daarin geen bezwaar. De raad heeft adviesrecht over dergelijke plannen. Het college besloot om principe medewerking te verlenen aan het initiatief om een nieuw zorgcomplex te realiseren en verbond daar een aantal voorwaarden aan. In deze raadsinformatiebrief werd opgenomen dat de Rekenkamer in 2024 en 2025 een onderzoek houdt naar participatie in de gemeente Waalre en dat zij mede om die reden te kennen gaf geïnfor- meerd te willen worden over de participatie met betrekking tot dit initiatief. De raad werd verder geïn- formeerd dat ze adviesrecht heeft als er sprake is van een BOPA en dat ze naar verwachting in het na- jaar (oktober/november 2024) het definitieve concept-plan voorgelegd krijgt.
17 juni 2024 werd de raad geïnformeerd over de anterieure overeenkomst die het college afsloot met de ontwikkelaar over de ontwikkeling van een kleinschalig zorgcomplex aan de Molenstraat 5 te Waalre. De raad werd daar al eerder over geïnformeerd via de griffier, gezien de korte termijn tot de raadsbehandeling van dit plan. Van mei t/m november 2024 keurt de Commissie Ruimtelijke kwaliteit meerdere versies van de ont- wikkeling af in de maanden. In die periode vindt de afstemming plaats tussen de ambtelijke organisatie en de initiatiefnemer. Er is niet aan inwoners gevraagd wat hun wensen zijn over de stedebouwkun- dige invulling; er zijn in deze periode geen inwoners betrokken bij de vormgeving of wensen. In BMT wordt gereflecteerd op de wijze waarop het participatieproces vorm krijgt. Voornaamste con- clusies: Waarom al zo ver onderhandelen door commissie ruimtelijke kwaliteit, zonder dat het stand- punt van de inwoners is gehoord. Hoe belangrijk is dat dan en kun je als gemeente nog wel terug? In november vindt er een inwonersavond plaats voor omwonenden over de herontwikkelingsplannen, georganiseerd door de initiatiefnemer. De gemeente is niet geïnformeerd over de avond. De Pagina 35 van 46 rekenkamer is ook niet op de hoogte. De uitnodiging is gepubliceerd in het plaatselijk nieuwsblad ‘De Schakel’ bij de advertenties.
De bewoners van Molenstraat 10-18, Markt 10 en de bewoners van het achtergelegen pand Scheerderij hebben een schriftelijke uitnodiging gehad. De gemeente reageert ontstemd dat ze niet is uitgenodigd. De initiatiefnemer heeft notulen gemaakt van de inwonersavond daarin valt terug te lezen dat er geen echte bezwaren naar voren zijn gekomen. 7 inwoners hebben aangegeven zelf veel interesse te heb- ben in een woning in het plan. Enkele inwoners maakten zich zorgen over verkeers- en parkeerdruk. Die zorgen zijn op de bijeenkomst weggenomen aldus de initiatiefnemer. In het BMT worden kritische vragen gesteld over het participatietraject. Het (gebrek aan) sturing van de gemeente hierop, de timing door de initiatiefnemer, de kring van belanghebbenden waarvoor is ge- kozen en de geringe mate van invloed binnen de regels van de omgevingswet. In januari 2025 voert de rekenkamer hier een gesprek over met de ambtelijke organisatie. Die geeft aan zelf ook meer behoefte te hebben aan sturing en grip, maar is ook gebonden aan de uitgangspunten van de Omgevingswet. In juni 2025 wordt het raadsbesluit genomen in de gemeenteraad. De discussie daar gaat over: • vergroening van de parkeerplaats, waarna de wethouder toezegt hierover in gesprek te gaan met de eigenaar. • of het een maatschappelijke functie moet hebben of een woonfunctie, gezien het feit dat het zelfstandige woningen zijn.
Uiteindelijk stemt de raad in met het plan. De verwachting is dat de eerste bewoners in mei 2027 hun appartement in Villa De Weverij kunnen betrekken. 2. Ontwikkeling van de visie Sport en Bewegen In het raadsprogramma werd opgenomen dat er een sport- en beweegbeleid ontwikkeld zou worden met een uitvoeringsprogramma. In oktober 2023 stemde de raad in met de startnotitie ‘Sport- en Be- weegvisie’. Daarin was de planning om in december 2024 de sport- en beweegvisie te realiseren. In augustus 2024 wordt de rekenkamer geattendeerd op het op handen zijnde participatietraject rondom de ontwikkeling van de visie Sport en Bewegen. Na contact met de verantwoordelijk ambte- naar wordt gevraagd of de rekenkamer met het BMT het plan van aanpak (PvA) van het participatietra- ject aan de voorkant wil toetsen aan het analysekader. In de BMT vergadering van september 2024 wordt het PvA besproken. Het BMT geeft aan dat ze van mening is dat inwoners te laat in het traject worden betrokken. De inwo- ners die zitting hebben in het BMT vinden Sport en Bewegen bij uitstek een onderwerp dat eerder ván inwoners is, dan dat het óver inwoners gaat. In dit eerste PvA vindt eerst afstemming tussen verschil- lende gemeentelijke afdelingen plaats, waarna er een visie wordt gemaakt waar inwoners op kunnen reageren.
Het BMT pleit ervoor dat de gemeente juist veel meer los laat en een oproep doet aan inwo- ners om een groep te vormen die gezamenlijk komt tot een visie, waarvoor de gemeente de kaders neerzet en randvoorwaarden plaatst, maar waarbij inwoners verder de vrije hand hebben. Dat laatste gaat de ambtelijke organisatie te ver, maar in de rest van de feedback kan de organisatie zich vinden. Ze besluiten het participatieproces daarop aan te passen en inwoners en belanghebben- den in eerder stadium te betrekken. Dit heeft wel gevolgen: deze nieuwe aanpak moet eerst met de bestuurder worden kortgesloten. De bestuurder geeft aan hier ook de raad in mee te willen nemen. Gevolg is dat het proces vertraging oploopt. Pagina 36 van 46 In december 2024 ontvangt de raad een update dat vanwege ombuigingen bij de kadernota het bud- get om een bureau in te huren om de Sport- en beweegvisie te realiseren, vervalt. Daardoor moet de organisatie een beroep doen op de geringe beschikbare eigen capaciteit. Dat leidt ertoe dat er geen realisatiedatum wordt afgesproken, maar dat capaciteit leidend is voor de voortgang. De gemeente kiest voor een pragmatische aanpak die klein en behapbaar moet zijn. De insteek is om stapjes te zet- ten waar energie zit bij inwoners en lokale partners. Op basis van RIB volgt een stuk in het Eindhovens Dagblad op 12 januari 2025.
Deze RIB zorgt voor on- rust bij enkele inwoners van het BMT omdat het daar anders geformuleerd staat dan bij hen bekend was. Al snel blijkt dat de berichtgeving niet helemaal kloppend is en dat de opzet van het traject dat is besproken, blijft staan. In maart 2025 ligt er een geheel vernieuwd plan van aanpak om te komen tot de visie. Een groot deel van de feedback van het BMT is daarin verwerkt. In juni 2025 wordt er een inwonersbijeenkomst georganiseerd, waarbij de deelnemers op interactieve wijze mee kunnen denken over de visie. Deze bijeenkomst gaat niet door vanwege te weinig aanmel- dingen. In het BMT heerst hierover verbazing. BMT-leden geven aan dat de gemeente alle inzet van mensen zou moeten waarderen, ook als maar weinig inwoners/organisaties zich aanmelden om mee te denken. Het is belangrijk dat de gemeente laat zien dat men zeker wil luisteren naar inbreng van in- woners en belangstellenden. In de zomer van 2025 worden ook micro-enquêtes uitgezet voor kinderen op basisscholen. Communi- catie hierover verloopt via de schooldirecteuren. Leerkrachten verspreiden een digitale vragenlijst on- der de basisschoolleerlingen. Daar komt heel wat respons op. Via enkele social media kanalen worden polls uitgezet om input te geven op enkele sport gerelateerde vragen.
Via een QR-code die gescand kon worden zijn ook jongeren bevraagd, onder andere via het Jongerencentrum en de BOA's. En tenslotte is het inwonerspanel gevraagd om vragen te beantwoor- den over Sport en Bewegen. Op 4 december 2025 is de raad geïnformeerd dat er nu ook de mogelijkheid is om, aansluitend bij de energie bij inwoners en lokale partners, de ontwikkeling van de urban sport voorziening mee te nemen in de visie Sport en Bewegen. Sportorganisaties zijn geïnformeerd dat in 2026 een conceptvisie zal worden gemaakt. Deze conceptvi- sie zal plenair worden voorgelegd, zodat deze gezamenlijk besproken kan worden. Naar verwachting is de conceptvisie in de zomer van 2026 gereed, waarna deze aan de gemeenteraad wordt voorgelegd. 3. Opstellen uitvoeringsprogramma Welzijn Wonen en Zorg Op 14 mei 2024 werd het projectplan om te komen tot de visie Welzijn-wonen-Zorg gepresenteerd aan de raad. De concept-visie komt tot stand met input van stakeholders en belangenorganisaties. Deze concept- visie moest nader worden uitgewerkt tot een uitvoeringsprogramma. Enkele organisaties worden ge- vraagd om een reactie te geven op de concept-visie. Op 25 augustus 2024 ontvangt de gemeente Waalre een brief van ‘Stichting Wonen Welzijn Zorg, Waalre’. In deze brief reageren zij kritisch op de concept nota.
Zij schrijven: “ Ook wordt gesteld dat men wil aansluiten bij de behoefte van inwoners van Waalre die hun oude dag hier willen doorbrengen, onder andere door ruimte voor initiatieven van onderop. Het is daarbij van belang in beeld te krijgen welke initiatieven er zijn, welke ideeën er leven. Binnen deze context verbaast het ons dat ons Burgerinitiatief, dat resulteerde in de oprichting van de Stichting “Wonen Welzijn Zorg, Waalre”, in het hele stuk niet genoemd wordt. We zijn al anderhalf Pagina 37 van 46 jaar, samen met de seniorenverenigingen, actief bezig om het bewustzijn van de woon-zorgproblema- tiek manifest te maken.” In september 2024 levert Companen de Visie WelzijnWonenZorg 2024-2030 op. Op 1 oktober 2024 werd deze visie oordeelsvormend in de raad besproken. In deze visie zijn drie opgaven benoemd waar de gemeente de komende jaren met prioriteit aan wil werken. Deze drie opgaven zijn: • Bevorderen bewustwording en zelfredzaamheid • Ontmoeting en toekomstbestendige hulp voor kwetsbaren • Ontwikkelen van een toekomstgericht welzijn-woon-zorglandschap De kritische reactie die de Stichting burgerinitiatief Wonen, Welzijn, Zorg Waalre had gegeven op de concept-visie, werd niet vermeld. De stichting schreef vervolgens een brief aan de raad om de onvrede over de gang van zaken kenbaar te maken en de raad te voorzien van hun kijk op de visie Wel- zijnWonenZorg.
In de raadsvergadering van 15 oktober 2024 zegt het college toe om in de verdere uitwerking van de "Visie welzijn-wonen-zorg 2024-2030" zorg te dragen voor een structurele en betekenisvolle inspraak van zorgvragers en/of hun directe vertegenwoordigers. Ook werd toegezegd dat deze belanghebben- den groep actief zullen worden betrokken, zodat hun ervaringen en ideeën integraal deel kunnen uit- maken van de uitvoeringsagenda. In november 2024 krijgt de Rekenkamer bericht dat er een participatietraject zal starten om te komen tot het uitvoeringsprogramma voor de WWZ-visie. Begin december vindt hierover het eerste gesprek tussen de ambtelijke organisatie en de rekenkamer plaats. Daarin wordt afgesproken dat de rekenka- mer op de hoogte wordt gehouden over de vorderingen. Er zal een plan van aanpak worden gemaakt voor de inhoud, werkwijze en planning van het participatietraject. Eind januari 2025 heeft de rekenkamer nog niets vernomen. De rekenkamer neemt contact op met de betrokken ambtenaar. Het uitvoeringsprogramma WWZ blijkt reeds in ontwikkeling in samenspraak met Adviesraad Sociaal Domein en Stichting Welzijn-Wonen en Zorg. De planning is dat het uitvoe- ringsprogramma in Q1 gereed is. Er zullen bijeenkomsten plaatsvinden waarbij ook inwoners aan kun- nen geven wat zij belangrijk vinden.
De rekenkamer informeert het BMT, zodat BMT-leden bij de ge- plande bijeenkomsten aanwezig kunnen zijn. Uit de Schakel verneemt de rekenkamer dat er bijeen- komsten gepland staan door de stichting WWZ. Na telefonisch contact met de ambtenaar blijken dit de bijeenkomsten te zijn die werden aangegeven als belangrijke momenten om informatie op te halen bij inwoners. 29 januari 2025 vindt er een ingelaste BMT vergadering plaats om de bijeenkomst WWZ van 5 februari voor te bereiden. Op deze bijeenkomst kan voor de eerste keer het analysekader gebruikt wordt door het BMT. De BMT leden die de bijeenkomst bij zullen wonen, nemen gezamenlijk nog eens de rol door en de manier waarop het analysekader wordt gehanteerd. Na afloop van de bijeenkomst van 5 febru- ari constateert het BMT dat er dusdanig weinig sprake is van inwonersparticipatie, dat ze het analyse- kader niet goed ingevuld kon worden. Eind februari deelt de ambtelijke organisatie een aanpak en planning van het participatietraject. Er volgen drie bijeenkomsten en een afsluitende bijeenkomst met maatschappelijke partners om het uit- voeringsprogramma af te tikken. Eind februari 2025 wordt de rekenkamer benaderd door de Stichting WWZ. Zij geven aan ongemakke- lijk te zijn over de status die zij toegekend krijgen bij het participatietraject van de gemeente.
Zij mis- sen andere grote belangenvertegenwoordigers bij de ontwikkeling van het uitvoeringsprogramma (zo- als KBO en andere seniorenverenigingen) en geven aan het idee te hebben dat deze moedwillig buiten de deur worden gehouden. Pagina 38 van 46 In maart 2025 neemt de rekenkamer contact op met de gemeente om inzicht te krijgen in het vervolg van het participatietraject voor het uitvoeringsprogramma. In dat gesprek wordt duidelijk dat er is ge- kozen om het uitvoeringsprogramma handen en voeten te geven in overleg met gemeente, Stichting WWZ en de Adviesraad Sociaal Domein. Inwoners worden niet rechtstreeks betrokken. De gemeente voldoet zo aan de toezegging aan de raad dat participatie een onderdeel zal zijn van de vormgeving van het uitvoeringsprogramma; immers het informeren van inwoners is ook een trede op de participa- tieladder. De reden dat er niet meerdere partijen zijn betrokken (bijvoorbeeld alle partijen die mee hebben geholpen met de totstandkoming van de visie), is dat de ontwikkeling van het uitvoeringspro- gramma dan heel veel tijd zou hebben gekost. De ambtelijke organisatie geeft aan dat het conceptprogramma wordt voorgelegd aan alle partijen (maatschappelijke organisaties als de GGZ, Stichting MEE, e.d.) die ook input hebben geleverd voor de visie op WWZ. Dat zal plaats vinden nadat het college het concept uitvoeringsprogramma heeft be- sproken.
In maart 2025 vindt de laatste bijeenkomst plaats die door WWZ is georganiseerd . Het is een bijeen- komst waarbij de gemeente aansluit en inzicht zal bieden. In deze bijeenkomst wordt niet gevraagd naar opvattingen, meningen, voorstellen van de vele aanwezige inwoners, maar kunnen mensen vra- gen stellen. De gemeente geeft informatie. Het BMT constateert dat in geen van deze bijeenkomsten het analysekader daadwerkelijk gebruikt kon worden, omdat er weinig ruimte was voor inbreng van aanwezigen. Afdronk van het BMT is dat er veel eenvoudige kansen lagen om inwoners te laten participeren op dit traject, maar dat deze kansen niet zijn benut. Bovendien geeft het BMT aan dat als je aangehaakt wil worden op trajecten van de ge- meente de adem wel erg lang moet zijn. Eind april 2025 krijgt de rekenkamer bericht dat het traject WWZ tijdelijk door de gemeente is stopge- zet omdat er geen behandelend ambtenaar beschikbaar is. De betrokken partijen die voor een bijeen- komst in mei over het concept uitvoeringsprogramma waren uitgenodigd, worden hierover door de gemeente geïnformeerd. Begin juli 2025 start er een nieuwe ambtenaar. Deze neemt direct contact op met de rekenkamer, met de bedoeling dat de rekenkamer weer kan aanhaken bij het participatietraject.
In dit contact wordt duidelijk dat de gemeente zich realiseert dat men in het hele traject steken heeft laten vallen, en dat het van groot belang is om met alle betrokken organisaties opnieuw contact op te nemen en samen op te trekken. Omdat de eerste bijeenkomst met betrokken organisaties pas na 1 oktober 2025 (einddatum van het onderzoek participatie) zal plaats vinden, besluit de rekenkamer dit traject niet verder te volgen. Tijdens de raadsinformatie-avond van 2 december 2025 werd de adaptieve uitvoeringsagenda aan de raad aangeboden. 4. Ontwikkeling van Ekenrooi Zuid Gemeente Waalre is in 2024 gestart met de ontwikkeling van een nieuw woongebied: Ekenrooi Zuid. Deze locatie ligt ten zuiden van de wijk Ekenrooi. Al sinds 2003 is deze plek in gemeentelijke visies ge- noemd als een belangrijk ontwikkelingsgebied voor woningbouw. Er wordt een startnotitie vastgesteld door de gemeenteraad. In de startnotitie zijn de kaders en uitgangspunten voor de ontwikkeling vast- gelegd. Concrete uitwerking over aantallen woningen, welke differentiatie wordt gehanteerd, waar de grenzen lopen van het plangebied, hoe het gebied wordt ingedeeld, etc. moet nog gebeuren. Pagina 39 van 46 De rekenkamer heeft begin april een gesprek gevoerd met de verantwoordelijke ambtenaren (project- leiders) over de startnotitie. In dat gesprek is het participatietraject toegelicht.