CConstaterende datWaalre
Koppel je AI →
Document · PDF

2026-47-SKH-Bijlage-3-Brief-1119038-Rekenkamer-gemeente-Waalre-Bevindingenrapport-Inwonersparticipatie-2-maart-2026

Oordeelsvormende bijeenkomst 1 september 2026, gemeente WaalreBij agendapunt: Oordeelsvormende bespreking van het voorstel tot aannemen Rekenkamerrapport "Ruimte maken voor inwoners"19.411 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

‘Ruimte maken voor inwoners’ - Rekenkameronderzoek naar inwonersparticipatie in Waalre - Rekenkamer Waalre maart 2026 Pagina 1 van 46 Woord Vooraf Voor u ligt een onderzoek van de Rekenkamer Waalre, dat afwijkt van voorgaande onderzoeken. Waar de rekenkamer normaal terugkijkt op een periode, heeft ze dit keer gekozen voor een participatief on- derzoek: ‘Learning on the job’. We keken mee met vier participatietrajecten van de gemeente. Dat be- helsde de communicatie, de aankondigingen, de participatiebijeenkomsten, in sommige gevallen re- flecteerden we op de voorgenomen aanpak van het participatietraject. Dat deden we niet alleen. We werden daarin bijgestaan door een groep inwoners: het Beschouw en Meedenk Team (BMT). Deze in- woners hebben twee jaar lang in wisselende samenstellingen meegekeken met participatietrajecten van de gemeente. Niet door actief te participeren in deze trajecten, maar door met de rekenkamer vanaf de zijkant te reflecteren op wat zij zagen gebeuren. Voor de rekenkamer was het een nieuwe ervaring om participatief met inwoners aan de slag te gaan. Betrokkenheid van inwoners krijgen en vasthouden bleek een kunst, maar de meerwaarde van de in- zet van inwoners was groot. Hun opmerkingen, frisse blik, eerlijkheid, eigenaarschap en vertrouwen in het kunnen van de inwoners, hield ons scherp op wat er zoal speelt en komt kijken bij participatie.

Zo voerden we gesprekken over wat participatie nu wel of niet is, en wat er nodig is om inwoners betrok- ken te houden, in tijden van polarisering en een groeiend wantrouwen om ons heen Dat leverde de leden van de rekenkamer veel extra kennis en verdieping op. Naast de afwijkende aanpak, is -spijtig genoeg- ook de doorlooptijd van dit onderzoek anders dan ge- bruikelijk. Eind 2023 is de rekenkamer begonnen met de voorbereidingen ervan en in de planning gin- gen we uit van een doorlooptijd van ongeveer 12 maanden. Uiteindelijk was de doorlooptijd ruim 2 jaar. Deze lange doorlooptijd is deels het gevolg van onvoldoende bijsturing van de rekenkamer tijdens het onderzoek. In 2024 bleken er geen nieuwe participatie-trajecten te zijn, waarbij de rekenkamer, zoals in de onderzoeksopzet stond, kon aanhaken. De rekenkamer heeft eind 2024 de onderzoeksop- zet aangepast, zodat ook al gestarte trajecten onderzocht konden worden. Dat had eerder moeten ge- beuren! De rekenkamer is alle inwoners die bij hebben gedragen aan dit onderzoek dankbaar voor hun inzich- ten, bevlogenheid, volhardendheid en betrokken houding! Pagina 2 van 46 Inhoudsopgave Woord Vooraf ..........................................................................................................................................

1 Inhoudsopgave ........................................................................................................................................ 2 I INLEIDING EN AANPAK VAN HET ONDERZOEK ................................................................................ 3 1.1 Aanleiding ................................................................................................................................. 3 1.2 Vraagstelling ............................................................................................................................. 4 1.3 Doel onderzoek ......................................................................................................................... 4 1.4 Onderzoeksopzet en uitvoering ................................................................................................ 4 1.5 Leeswijzer .................................................................................................................................. 5 II. BELEID .............................................................................................................................................. 6 2.1. De verordening Participatie (2022) ...........................................................................................

6 2.2 Raadsprogramma (Juli 2022) .................................................................................................... 6 2.3 Uitvoeringsprogramma (januari 2023) ..................................................................................... 6 2.4 De nota inwoners- en overheidsparticipatie (november 2023) ............................................... 9 2.5 De Kracht van Waalre (september 2025)............................................................................... 10 2.6 Conclusies beleid..................................................................................................................... 10 III Inwonersparticipatie in de gemeente ...................................................................................... 11 3.1 Het belang van inwonersparticipatie ...................................................................................... 11 3.2 Randvoorwaarden voor goede participatie ............................................................................ 13 3.3 Afwegen van het algemeen belang ........................................................................................ 15 3.4 Uitdagingen bij ruimtelijke ontwikkelingen ............................................................................ 16 3.5 Kenmerken van effectieve inwonersparticipatie - Literatuuronderzoek ...............................

16 3.6 Conclusies inwonersparticipatie ............................................................................................ 19 IV De vier casussen ....................................................................................................................... 20 4.1 Speelveld en Rollen ................................................................................................................. 20 4.2 Communicatie en Informatievoorziening ............................................................................... 24 4.3 Borging van diversiteit en representativiteit .......................................................................... 25 4.4 Aansluiten op energie van de inwoners ................................................................................. 26 4.5 Veiligheid en vertrouwen ........................................................................................................ 27 4.6 Waardering ............................................................................................................................. 28 4.7 Conclusies over de praktijk van de vier onderzochten casussen ............................................ 29 BIJLAGE I - Onderzoeksverantwoording ................................................................................................

30 BIJLAGE II - Casusbeschrijving Participatietrajecten ............................................................................. 34 BIJLAGE III - Analysekader ..................................................................................................................... 40 BIJLAGE IV - Afwegingenkader PRODEMOS .......................................................................................... 45 Pagina 3 van 46 I INLEIDING EN AANPAK VAN HET ONDERZOEK 1.1 Aanleiding Inwonerparticipatie is al langere tijd stevig verankerd in de Nederlandse wetgeving, zoals in de Omge- vingswet en Gemeentewet. Gemeenten hebben, net als andere bestuursorganen, de vrijheid om zelf de vorm van participatie te kiezen en ze beschikken over diverse middelen hiervoor. Vaak betreft dit het betrekken van inwoners bij projecten, beleids- en besluitvorming. De interactie tussen de gemeente en de samenleving is de laatste jaren in beweging. Inwoners, organi- saties en bedrijven nemen steeds meer het initiatief om zaken in hun eigen leefomgeving zelf aan te pakken en te organiseren. Inwoners en andere externe partijen zijn steeds belangrijkere partners bij de vormgeving en uitvoering van het gemeentelijk beleid. Dat vindt ook steeds meer zijn beslag in wetten en regelgeving zoals de omgevingswet en de Wet versterking participatie op decentraal niveau van 1 januari 2025 .

Dit vraagt een wendbare, flexibele en proactieve overheid die inwoners inspraak geeft en betrekt bij overheidshandelen. Tegelijkertijd zijn er bewegingen in de samenleving die maken dat overheid en inwoners steeds verder van elkaar komen te staan. Groeiend individualisme, polarisatie, systeemlogica die het wint van de leefwereld (denk bijvoorbeeld aan het toeslagenschandaal, gebrek aan transparantie rond de corona- crisis, het vastlopen van beleid rondom stikstof, het onvermogen om in Groningen mensen snel te compenseren) hebben invloed gehad op het vertrouwen van mensen in de overheid. Deze tegengestelde bewegingen dragen eraan bij dat gemeenten in toenemende mate inzien dat in- wonersparticipatie cruciaal is om inwoners betrokken te houden of aangehaakt te krijgen. Gemeente Waalre heeft deze handschoen nadrukkelijk opgepakt. In zijn raadsprogramma 2022-2026 ‘Toekomst voor Waalre’ legt de raad de nadruk op inwonersparticipatie en in november 2023 stelde de gemeente een uitvoeringsprogramma op nota ´Verder aan de slag met Participatie´, die handen en voeten gaf aan de Kadernota nota burgerparticipatie & burgerinitiatieven (2018). De ambities van de raad hebben gevolgen voor de rol van de raad, het college en de ambtelijke organisatie. Het brengt nieuwe uitda- gingen rond interactie, doorlooptijd en belangenafweging met zich mee.

In 2023 werd inwonersparticipatie door verschillende fracties genoemd als potentieel onderzoekson- derwerp. De rekenkamer wilde onderzoeken op welke manier Waalre invulling geeft aan haar verant- woordelijkheid voor inwonerparticipatie. Naast een toets op de invulling van de formele verantwoor- delijkheid ten aanzien van inwonerparticipatie wil de Rekenkamer nadrukkelijk ook inzicht krijgen in hoe inwoners de door de gemeente gekozen werkwijze ervaren. Inwonerparticipatie is immers meer dan het afvinken van een noodzakelijke activiteit, maar moet leiden tot een daadwerkelijk betere be- trokkenheid van inwoners met een gedragen resultaat. Pagina 4 van 46 1.2 Vraagstelling We beantwoorden de centrale onderzoeksvraag aan de hand van de volgende vragen: 1.3 Doel onderzoek Met dit onderzoek wil de rekenkamer de gemeente Waalre ondersteunen in haar rol aangaande inwo- nersparticipatie. De schijnwerpers staan op het meedoen van inwoners, de ambities van de gemeente hierin en in hoeverre de gemeente haar eigen ambities haalt. Het onderzoek geeft aan hoe inwoners dat op vier concrete participatietrajecten hebben ervaren en wat de organisatie, raad en college hier- van kunnen leren.

1.4 Onderzoeksopzet en uitvoering In Bijlage I is de complete onderzoeksverantwoording te vinden, maar omdat dit onderzoek zich op drie elementen nadrukkelijk onderscheidt van voorgaande rekenkameronderzoeken, staan we kort stil bij deze drie elementen: Participatief onderzoek Het besluit van de rekenkamer Waalre om dit onderzoeksonderwerp op te pakken, bleek gelijk te val- len met de vaststelling van het uitvoeringsprogramma. De rekenkamer heeft daarom besloten om niet terug te kijken naar participatietrajecten uit het verleden, maar te kiezen voor een participatief onder- zoek. Een onderzoeksvorm waarbij de rekenkamer reflecteert op lopende trajecten en meekijkt op welke manier dat uitvoeringsprogramma handen en voeten krijgt in de praktijk. Direct lerend effect De rekenkamer maakte de afspraak met de ambtelijke organisatie dat zij lopende het onderzoek al feedback zou geven, om zo het lerend effect van het onderzoek direct te kunnen bereiken. Dat lerende effect moest zijn beslag hebben bij zowel de ambtelijke organisatie als bij de raad, wiens rol (zeker bij participatietrajecten die hoog op de participatieladder staan) wijzigt. Deze terugkoppeling naar de ambtelijke organisatie heeft ook plaats gevonden.

Met name de kartrekkers op de trajecten hebben Centrale onderzoeksvraag Op welke wijze wordt invulling gegeven aan de doelen, uitgangspunten en ambities van de raad op het gebied van inwonersparticipatie? Hoe ervaren inwoners deze vormen van participatie en wat betekent dit voor de organisatie, het college en de raad? 1 Wat is het beleid ten aanzien van inwonersparticipatie? Welke doelen en uitgangspunten heeft de gemeenteraad, hoe zijn deze doelen en uitgangspunten door college, raad en ambtelijke organisatie uitgewerkt tot interne richtlijnen voor de praktijk? 2 Hoe kijkt de gemeente Waalre en de wetenschap naar inwonersparticipatie? 3 Hoe verhoudt het vastgestelde beleid, de keuze voor (de mate van) inwonersparticipatie en de rol van de betrokken spelers, zich tot de praktijk van inwonersparticipatie ? 4 In hoeverre geeft de gemeente in haar participatieprocessen, de inwoner een stem en hoe wordt dit door de inwoner ervaren? 5 Welke invloed heeft inwonersparticipatie op besluitvorming en/of de uitvoering? (NB deze vraag kon niet beantwoord worden, omdat de onderzochte trajecten niet afge- rond zijn ten tijde van het onderzoek.) Pagina 5 van 46 feedback ontvangen, maar ook met de afdelingshoofden en strategen hebben tussentijdsgesprekken plaatsgevonden om bevindingen uit te wisselen. Normaliter toetst de rekenkamer hoofdzakelijk vastgesteld beleid.

In dit onderzoek heeft de rekenka- mer naast het toetsen aan het vastgestelde beleid, ook gekozen om een literatuuronderzoek te doen over de kenmerken van effectieve inwonersparticipatie. De rekenkamer heeft de participatietrajecten niet enkel getoetst aan het vastgestelde beleid, maar ontwikkelde daarnaast een analysekader om participatietrajecten te beoordelen. Dit analysekader is ook gedeeld met de ambtelijke organisatie, die hier zijn voordeel mee kan doen . In het uitvoeringsprogramma is dit analysekader als bijlage opgeno- men. Rol voor inwoners Bovenal onderscheidde dit onderzoek zich van voorgaande onderzoeken door de inzet van een Be- schouw en Meedenk Team (BMT). Een denktank van inwoners die de rekenkamer gedurende dit on- derzoek bijstond om het inwonersperspectief op inwonersparticipatie gestalte te geven. 1.5 Leeswijzer Bij dit uitgebreide onderzoek, hoort ook een kernrapportage, waarin de bevindingen en aanbevelingen van dit onderzoek kort beschreven staan. Dit onderzoeksrapport geeft verdieping voor leden van de raad en het college en ambtenaren, die de achtergrond willen kennen van de resultaten van het on- derzoek en meer willen weten van de context van de conclusies en aanbevelingen. Hoofdstuk I vormt de aanleiding inleiding en onderzoeksopzet.

In hoofdstuk II staan we stil bij de ge- maakte afspraken en het beleid van inwonersparticipatie; dit hoofdstuk geeft antwoord op de eerste onderzoeksvraag. Hoofdstuk III geeft inzicht in de opvattingen van de gemeente over inwonersparticipatie. In dit hoofd- stuk wordt ook ingegaan op kenmerken van effectieve inwonersparticipatie. Hoofdstuk III behandelt de tweede onderzoeksvraag. In hoofdstuk IV komen de onderzoeksvragen 3 en 4 aan bod, aan de hand van de 4 onderzochte casus- sen (concrete participatie-trajecten). Er zijn vier bijlagen. De eerste bijlage gaat over de onderzoeksverantwoording, in de tweede bijlage staat een korte beschrijving van de 4 casussen. De derde bijlage omvat het ontwikkelde Analysekader voor de participatieprocessen van Waalre. In de vierde bijlage staat een link naar het afwegingenkader van Prodemos. Pagina 6 van 46 II. BELEID In dit hoofdstuk wordt antwoord gegeven op de eerste onderzoeksvraag: De gemeente Waalre heeft haar ambities rond inwonersparticipatie in meerdere documenten vastge- legd. De belangrijkste documenten noemen we hier. 2.1. De verordening Participatie (2022) De Verordening participatie, die in maart 2022 is vastgesteld, stelt dat: 1.

Participatie wordt toegepast wanneer het te verwachten is dat er belanghebbenden zijn die in aanzienlijke mate geraakt zullen worden door het betreffende beleid of besluit, ofwel wanneer te verwachten is dat betrokken bewoners of experts over relevante ervaringskennis of inzich- ten beschikken die bruikbaar zijn bij de ontwikkeling van het beleid of besluit. 2. Participatie is ook mogelijk wanneer een initiatief past binnen de kaders van het gemeentelijk beleid en bijdraagt aan de doelstellingen van het gemeentelijk beleid, en/of anderszins een positieve maatschappelijke bijdrage levert aan de lokale samenleving. 2.2 Raadsprogramma (Juli 2022) In het raadsprogramma 2022-2026 zijn uitvoerig ambities opgenomen rondom inwonerparticipatie en de raad, dienstverlening en bestuurskracht. “Inwonersparticipatie en de raad, dienstverlening en be- stuurskracht. We willen dat inwoners en non-profitorganisaties in contact met gemeenteraadsleden samenwerken aan beleidsverbeteringen. Dit vindt al plaats, maar we willen dit structureel gaan organi- seren. Als zowel onze gemeente als de gemeenteraad in dialoog met onze inwoners samenwerken, kun- nen we van Waalre een nog fijnere gemeente maken. Met ideeën uit de samenleving, in het algemeen belang van Waalre, kunnen we ons beleid beter vormgeven. Of het nu gaat om de openbare ruimte, het sociaal domein, de energietransitie of wonen.

De inbreng van onze inwoners en non-profitorganisa- ties kan Waalre verder brengen. In contact met de raadsleden kunnen inwoners ook beter bekend ra- ken met het reilen en zeilen van de gemeenteraad. Door over en weer kennis en ideeën te delen, kun- nen we tot beter beleid komen in Waalre.” De praktische vertaling die de gemeenteraad gaf in het raadsprogramma was onderzoeken welke vormen geschikt zijn om goede ideeën van inwoners en non- profitorganisaties praktisch bij raadsbesluiten te betrekken. Die gevonden vormen uitvoeren. “Het sti- muleren van initiatieven in de samenleving… zoveel mogelijk in samenspraak met de inwoners”. Dit laatste heeft zijn beslag gekregen in het uitvoeringsprogramma dat hieronder nader wordt toegelicht. 2.3 Uitvoeringsprogramma (januari 2023) Het uitvoeringsprogramma 2022-2026 ‘Met elkaar op weg naar de toekomst’ trapte af met de nood- zaak van samenwerking om de wensen en ambities binnen Waalre te realiseren. Daar werd de partici- patieladder geïntroduceerd. Deze ladder helpt om de afweging te maken of een onderwerp zich leent voor inwonersparticipatie en die helpt om de verwachtingen rondom de rol en de mate van invloed van de verschillende spelers helder te stellen.

1 Wat is het beleid ten aanzien van inwonersparticipatie? Welke doelen en uitgangspunten heeft de gemeenteraad, hoe zijn deze doelen en uitgangspunten door college, raad en amb- telijke organisatie uitgewerkt tot interne richtlijnen voor de praktijk? Pagina 7 van 46 Vorm van Participatie Rol van het college Rol Raad Rol inwoners Rol medewerkers Informeren Gemeente be- paalt zelf en in- formeert de be- trokkenen. Het college voert zelfstandig beleid en verschaft hier- over informatie aan doelgroep. Directe communi- catie met inwo- ners. Raad ziet toe op besluiten en haalt direct in- formatie op bij in- woners, of via de achterban van de eigen partij. Toehoorder Levert geen bij- drage aan het proces of in- houd. Bekend maken van vastgesteld beleid. Raadplegen (consulteren) Gemeente be- paalt agenda en doet inhoudelijk voorstel en vraagt betrok- kenen om reac- tie. Gemeente kan, maar hoeft n.a.v. reacties voorstel niet te wijzigen. Raadplegen van deelnemers: ho- ren reacties op een plan. Hier- mee rekening houden in het vervolgproces (dit is een keuze). Raad ziet toe dat proces goed ver- loopt, is kader stellend, met na- druk op rol van procesbewaker. Weegt reacties mee bij besluit- vorming. Kan worden gevraagd om als toehoor- der aanwezig te zijn bij consulta- ties. Geconsulteerde Reageert op een plan of voorstel. Klankbord, ge- sprekspartner. Inbreng van me- ning of kennis.

Houdt aantoonbaar rekening met de reacties in het ver- volgproces, waarbij deze ook kan on- derbouwen waarom plan/ voorstel niet wordt gewijzigd n.a.v. re- actie. Vereist een open houding, goed kunnen luis- teren, in gesprek gaan. Adviseren Gemeente be- paalt agenda en doet op hoofd- lijnen een voor- stel/legt scena- rio’s voor en vraagt nadruk- kelijk advies. Gemeente kan hiervan gemoti- veerd afwijken. Het College stelt de agenda samen en doet op hoofd- lijnen voorstel / legt scenario’s voor. Geeft veel ruimte voor in- breng en discus- sie. Raad betrekt advies bij besluit- vorming en kan toehoorder of als vragensteller rol hebben bij het komen tot advies. Raad kan afwijken van advies. Adviseur Kan aandachts- punten en argu- menten aandra- gen en oplossin- gen formuleren. In staat zijn de dis- cussie procesmatig in goede banen te leiden, samenvat- tingen te maken en terug te koppelen. Coproduceren Gemeente en betrokkenen ko- men gezamen- lijk een agenda overeen t.a.v. een bepaald thema/vraag- stuk. Daarna wordt gezamenlijk naar oplos- sing(en) gezocht en een voorstel/ plan gemaakt. Ziet de inwoners als partner en laat het resultaat zwaar wegen bij doorgeleiden voorstel voor be- sluitvorming. Bij eventuele afwij- king is er aan- dacht voor moti- vatie. Raad laat inbreng inwoners zwaar meewegen bij besluitvorming.

Raad kan als toe- hoorder of vra- gensteller rol hebben in het traject. Samenwer- kingspartner Werkt mee aan plannen en aan oplossingen; werkt mee op basis van gelijk- waardigheid Een medewerker of een externe bege- leidt het proces. Een andere mede- werker kan inbreng leveren i.r.t. de in- houd. Degene die het proces bege- leidt ziet toe op gelijkwaardige inbreng van alle betrokkenen en koppelt terug aan college/raad voor verdere besluitvor- ming Pagina 8 van 46 Vorm van Participatie Rol van het college Rol Raad Rol inwoners Rol medewerkers Meebeslissen Zelf beslissen door inwoners op on- derdelen binnen de kaders van de gemeente. Samenwerken op basis van gelijk- waardigheid met andere par- tijen, na bezien kaders waarbin- nen inwoners een besluit nemen (en deze kaders zo nodig voorleggen aan de raad). Re- sultaten/ uitkom- sten hebben een bindende wer- king; de ge- meente neemt deze over. Aan de hand van Eventueel voor- stel college be- paalt de raad het kader waarbinnen inwoners een be- sluit kunnen ne- men over een be- paald onderwerp. Bezien of raad wel/niet tevoren keuze inwoners mag beïnvloeden. Meebeslisser Krijgt de be- voegdheid om binnen de door de gemeente gestelde ka- ders/ randvoor- waarden zelf beslissingen te nemen. Coachen op het proces en besluit- vormingsproces door inwoners. Niet stu- ren op bepaalde uitkomst.

Zelf organiseren Inwoners gaan zelf aan de slag met een initiatief. College faciliteert en stelt kaders, maar is bij de totstandkoming en uitvoering niet direct betrokken. Ondersteuning bieden (wat be- treft tijd, geld, deskundigheid, hulpmiddelen) Raadsleden bepalen zelf in hoeverre zij het initiatief omarmen, voor zover deze passen bij de gestelde kaders Initiatiefnemer Ontwikkelt ei- gen plannen; voert zelf de plannen uit en houdt hierbij re- kening met de afspraken die hierover met de gemeente zijn gemaakt. Initiatief komt van bewoners zelf. Medewerker kan zijn expertise en en- thousiasme inbrengen, aanslui- tend op de met de initiatiefne- mer(s) afgesproken ka- ders. Bij deze participatieladder werd in hetzelfde uitvoeringsprogramma 2022-2026 ook een afsprakenka- der vastgelegd rondom communicatie en participatie. “Participatie verloopt soepeler wanneer de uitgangspunten vooraf uitgewerkt worden in een afspra- kenkader over communicatie en participatie. Hierop kunnen de deelnemers elkaar aanspreken. De af- spraken sluiten aan bij de kadernotitie Burgerparticipatie en burgerinitiatieven. Deze zijn op hoofdlij- nen: 1. De gemeente beoordeelt bij plannen vooraf de mogelijkheden voor participatie. Geen participa- tieproces als er niets te beïnvloeden valt. 2. De gemeente (college/raad) legt vooraf de voorwaarden voor participatie (bijv.

rolverdeling, tijdsplanning) vast in een voor inwoners begrijpelijke startnotitie bij grotere projecten met veel impact. 3. De gemeente zorgt dat inwoners op tijd kunnen beschikken over alle informatie die zij in het proces nodig hebben en biedt deze op verschillende manieren aan. 4. Participatie betekent voor alle partijen: een open en attente houding, serieus luisteren naar wat elke partij te zeggen heeft en zoeken naar mogelijkheden. 5. De gemeente gebruikt begrijpelijke taal. 6. Van de deelnemers wordt verwacht dat zij bereid zijn om aan het proces deel te nemen, erin te investeren en daarbij ook een open opstelling tonen. 7. Bij tussentijdse wijzigingen laat de gemeente dit vroegtijdig aan inwoners weten. Pagina 9 van 46 8. De gemeente informeert betrokkenen over de uitkomst van het participatietraject, de besluit- vorming en het vervolg.” 2.4 De nota inwoners- en overheidsparticipatie (november 2023) “Verder aan de slag met participatie” de nota inwoners- en overheidsparticipatie uit 2023, vormt een vervolg op de Kadernota Burgerparticipatie en burgerinitiatieven van 2018. Er is in brede kring input opgehaald zodat er een goede en breed gedragen nota gemaakt kon worden.

Diverse organisaties zijn gesproken, het inwonerspanel is geraadpleegd, er is een enquête uitgezet onder medewerkers van de ambtelijke organisatie, het college heeft een werksessie gehad over het onderwerp en ook met de raad is een werksessie gehouden. Conclusie was dat een groot deel van uitgangspunten van de nota van 2018 niet aan actualiteit had ingeboet; de reden om te participeren, een aantal beleidsuitgangs- punten en diverse procesafspraken werden daarom overgenomen in de nieuwe nota 2023. Deze eva- luatieve input leerde wel dat: • …er meer aandacht moest zijn voor de rollen binnen participatie en communicatie rondom participatie. Hoe die rollen eruit zien is uitvoerig uitgewerkt in de leidraad participeren (bijlage III van de nota); • … er een afwegingskader nodig is om te bepalen of- en zo ja in welke mate er inwonerspartici- patie toegepast moet worden. Dat doet de gemeente via het afwegingskader dat ProDemos heeft ontwikkeld. https://prodemos.nl/projecten/gemeenten/burgerparticipatie/afwegingska- der-burgerparticipatie/ . (zie ook bijlage IV) Het afwegingskader maakt onder meer duidelijk dat het van belang is dat de noodzakelijke randvoorwaarden zijn ingevuld. • …vooraf heldere kaders meegegeven moeten worden. Dit heeft bijgedragen aan de invoering van de startnotitie. Hierin wordt onder meer specifiek ingegaan op de ambities op het terrein van participatie.

• …kwalitatieve normen zijn nodig om participatietrajecten aan te toetsen. In de nieuwe nota zijn de succes – en faalfactoren uit het literatuuronderzoek van de rekenkamer (dat bij ver- schijnen van de nota gereed was) opgenomen als toetssteen om participatietrajecten in te richten en achteraf te evalueren. • … hoewel de uitgangspunten niet erg veranderd zijn, bleek er in de praktijk nog veel ruimte voor verbetering. Om te zorgen dat de komende jaren de ambtelijke organisatie echt stappen zou zetten is daarom ook een hoofdstuk ‘Borging’ opgenomen. Hierin wordt een zestiental randvoorwaarden benoemd waaraan de ambtelijke organisatie moet voldoen om succesvolle participatie vorm te geven.

Pagina 10 van 46 2.5 De Kracht van Waalre (september 2025) In de Kracht van Waalre 2025 is veel aandacht voor de noodzaak van samenwerking met inwoners. “Het is van groot belang dat we als bestuurlijke organisatie veel aandacht te besteden aan de samen- werking met onze inwoners. Het is het nodig dat met aandacht te doen en daaraan prioriteit te geven. Onze nota "Verder aan de slag met participatie" en de leidraad "Samen participeren" geven daarvoor handvatten en richting. De nieuwe bestuursperiode geeft nieuwe kansen om daarop focus te leggen en te houden. Voor bestuur en organisatie vraagt dit meer bereidheid onze inwoners te ontmoeten in hun dagelijkse leven: bij de scholen, verenigingen, in woongemeenschappen of zomaar bij het boodschap- pen doen of tijdens een wandeling of op het terras. Het vraagt ook lef om los te laten. En ruimte te ma- ken voor inwoners om mede te besturen. Zowel in de organisatie als bij het bestuur vraagt dit om inves- teringen. In opleiden en trainen om in ons gedrag in te bedden om op natuurlijke wijze verbindingen te leggen. En verantwoordelijkheid over te dragen en los te laten.” We denken hierbij aan de volgende drie acties: 1. Onderzoeken en uitwerken hoe we participatie en samenwerking met de gemeenschap verder vormgeven; 2. Het inrichten van een kalender op basis waarvan de burgemeester/college jaarlijks organisaties ontmoet en spreekt; 3.

In de nieuwe bestuursperiode onderzoeken of er draagvlak is vanuit de gemeenteraad om de programmabegroting meer vanuit integrale beleidslijnen op te zetten. Hoe we dit concreet gaan doen werken we verder uit in een startnotitie/uitvoeringsprogramma (inclu- sief budget) waarmee de raad de burgemeester een vervolgopdracht kan geven.” 2.6 Conclusies beleid • Al meerdere jaren wordt het toenemende belang van inwonersparticipatie onderkend. • In alle kaderstellende visiestukken is nadrukkelijk ook oog voor de praktijk. Denk aan randvoorwaarden, afwegingskaders, uitwerking van rollen etc. • Bestudering van de verschillende kaderstellende stukken laat zien dat de uitgangspunten van inwonersparticipatie door de jaren heen consistent zijn gebleven. • Op meerdere momenten is bij de ontwikkeling van nieuw beleid actief en breed opge- haald wat er nodig is om de inwonersparticipatie beter vorm te geven. • Evaluaties, zowel van kaders als van de uitvoering van participatietrajecten, geven telkens het beeld dat er ruimte is voor verbetering op meerdere aspecten van de uitvoering. Bij- voorbeeld: eerder starten met participatie, werken vanuit de houding dat participatie meer oplevert dan dat het kost.

• Het afwegingskader ontraadt om inwonersparticipatie in te zetten als de randvoorwaar- den niet zijn ingevuld; er worden in het afwegingskader geen handvatten gegeven om op zoek te gaan naar mogelijkheden voor inwonersparticipatie als er randvoorwaarden ont- breken. Pagina 11 van 46 III Inwonersparticipatie in de gemeente In dit hoofdstuk gaan we in op de tweede onderzoeksvraag. Om antwoord te geven op deze onderzoeksvraag heeft de rekenkamer gekeken naar hoe inwonerspar- ticipatie in Waalre vorm krijgt , en naar bevindingen uit algemeen onderzoek over effectieve inwoners- participatie. De blik naar binnen en de blik naar buiten. In gesprekken met medewerkers uit de ambte- lijke organisatie, collegeleden en in een interactieve sessie met de raad haalde de rekenkamer ervarin- gen, knelpunten, dilemma’s en succes- en faalfactoren op, binnen de gemeente. Om ook kennis van buiten naar binnen te halen, is daarnaast een literatuuronderzoek uitgevoerd om objectief de succes- factoren voor effectieve inwonersparticipatie in kaart te brengen. Hoe inwoners van de gemeente Waalre in het algemeen aankijken tegen inwonersparticipatie heeft de rekenkamer niet apart breed uitgevraagd. De gemeente Waalre heeft in juni-juli 2023 zelf een onder- zoek uitgevoerd naar inwonersparticipatie onder het inwonerspanel.

De informatie in dit hoofdstuk over de opvattingen van inwoners over inwonerparticipatie is dus afkomstig van de resultaten van het onderzoek van Waalre (zomer 2023) Dat complete onderzoek is terug te vinden op https://gemeente- panel.nl/waalre/project/participatie. De informatie in dit hoofdstuk over de opvattingen van Raad, Col- lege en ambtelijke organisatie over inwonersparticipatie is gebaseerd op het eigen onderzoek van de rekenkamer. De rekenkamer heeft het inwonersperspectief ook centraal gezet bij de vier casussen die gevolgd zijn in de afgelopen twee jaar. De bevindingen daarvan komen in het volgende hoofdstuk aan bod. 3.1 Het belang van inwonersparticipatie Zowel raad, college en ambtelijke organisatie beamen het belang van inwonersparticipatie en geven aan dat het steeds belangrijker wordt. Bij de vraag aan inwoners1 wat participatie voor hen betekent, geeft de meerderheid aan dat dat meer is dan geïnformeerd worden. Het merendeel verstaat onder participatie dat je je mening kunt geven, dat mensen kunnen meedenken of dat er samen gecreëerd kan worden. Dat is in onderstaande tabel zichtbaar gemaakt. 1 Onderzoek participatie van het inwonerspanel 2 Hoe kijkt de gemeente Waalre en de wetenschap naar inwonersparticipatie? Pagina 12 van 46 De raad benoemde drie functies die inwonersparticipatie voor hen heeft.

Raadsleden gebruiken inwo- nersparticipatie als Informatiebron. Inwonersparticipatie maakt belangen, motieven en argumenten van inwoners zichtbaar en helpt de raad deze te wegen. Inwoners zijn zelf kenner van de gemeente en weten hoe de gemeenschap in praktijk werkt. Daarbij geeft de raad aan ook kritisch te moeten zijn en de afweging moet maken: komt een signaal voort uit eigen belang, of wijst het op een breder pro- bleem waar actie op nodig is? De tweede functie die zij zien is de Signaalfunctie. Kritische of sterke signalen uit participatietrajecten kunnen aanleiding zijn voor de raad om extra alert te zijn op een dossier, ontwikkeling of besluit. Tenslotte kan inwonersparticipatie leiden tot een veranderend perspectief: Beter zicht op problema- tiek en beleving bij inwoners kan beleid beïnvloeden, zoals bij het geldzorgenbeleid, waar de term “ar- moede” is vervangen door “geldzorgen” en daarmee het welbevinden van de inwoner centraal kwam te staan, boven een vastgelegde norm. Het college is voorstander van actieve inwonersparticipatie. Zij zien ook mogelijkheden om op meer thema’s actief met inwoners aan de slag te gaan en tegelijkertijd ziet het college dat capaciteit en middelen niet altijd toereikend zijn om er echt een boost aan te geven. Toch gelooft het college dat er meer mogelijk is dan er nu wordt gedaan.

Het college is positief over de drive en de wil van de ambtelijke organisatie om inwonersparticipa- tie goed vorm te geven. Binnen de ambtelijke organisatie is het beeld divers:. Een deel van de medewerkers is enthousiast over inwonersparticipatie. Tegelijkertijd voel je in de organisatie dat het voor een aantal medewerkers nog spannend is en nieuw. Niet alle medewerkers hebben scherp wat inwonersparticipatie is en welke mogelijkheden er zijn. De durf om daarin eigenaar- schap te pakken, te experimenteren en gewoon te doen ontbreekt soms. Sommigen vinden het ook eenvoudigweg ingewik- keld en weer iets dat erbij komt. Tijd is hierin een vijand. Er zijn flink wat ontwikkelopgaven binnen de organisatie en dat vraagt om prioritering. In de kadernota is opgenomen dat in Waalre inwoners meer verantwoordelijkheid moeten krijgen. Het col- lege geeft aan dat de organisatie nog een ontwikkeltraject in moet gaan rondom participatie, maar participatie vraagt ambtelijke capaciteit en die is krap. Zo worden er afwegingen gemaakt die kunnen resulteren in het klein houden (informeren) , of niet aan gaan van het participatietraject. Het afwe- gingskader, dat gebruikt wordt om de afweging te maken voor wel- of geen inwonersparticipatie, biedt ook ruimte. Tijdgebrek is daarin een geldige reden om van inwonersparticipatie af te zien.

Daarbij rea- liseren medewerkers zich soms niet dat bij die afweging ook de inbreng die inwoners kunnen geven en het draagvlak dat je ermee kunt creëren, betrokken moeten worden. Bovendien wordt daarin niet meegenomen dat inwoners dit veelal niet ervaren als participatie. Het college erkent dat tijd en capaciteit altijd een factor kunnen zijn bij de keuze over het wel- of niet organise- ren van participatietrajecten, maar benadrukt dat dit nooit als excuus mag dienen om participatie te beper- ken. Zij ziet potentieel bij inwoners. Raadslid: “Wanneer je vijf keer een vraag krijgt over iets dat speelt, dan weet je dat iets echt leeft en dat je er iets mee moet.” Wethouder: “Het is misschien moeilijk om inwoners te betrekken, maar dat betekent niet dat er niet aan getrokken moet worden. Zeggen dat het moeilijk is om inwoners te betrekken, daar komen onze mensen niet zo- maar mee weg.” Medewerker: “Ik ervaar veel ruimte van col- lege en management om het participatiepro- ces vorm te geven. We denken ook na over de beste vorm en stelden bijvoorbeeld voor om een extern begeleider in te zetten op een ontwikkelgroep. Daar werken we nu mee. Dan kan iedereen vrij zijn eigen rol pakken. ” Wethouder: “ er zijn waardevolle meedenkers beschikbaar, met rele- vante expertise en competenties, die kwalitatief hoogwaardige input kun- nen leveren wanneer ze op de juiste manier worden uitgenodigd.

” Pagina 13 van 46 3.2 Randvoorwaarden voor goede participatie Bij de vraag aan inwoners (in het onderzoek inwonerspanel van zomer 2023) wat voor hen met name belangrijke aspecten zijn bij meedenken, wordt een drietal aspecten met name genoemd. Duidelijke terugkoppeling, open staan voor ideeën en ruimte voor inbreng. In een sessie met de raad bleek dat raadsleden er van overtuigd zijn dat er aan enkele randvoorwaar- den voldaan moet worden voor effectieve inwo- nersparticipatie. Allereerst goed verwachtingsma- nagement: Daarbij geeft de gemeente helder aan wat inwoners mogen verwachten, waarover zij in- vloed hebben en welke informatie zij ontvangen. Gebeurt dit niet goed, dan ziet de raad dit leiden tot misverstanden en teleurstelling. Ook moet dui- delijk zijn wat het criterium is om een participatietraject als “goed” te beoordelen. Een andere randvoorwaarde ziet de raad in het deskundig begeleiden van het inwonerstraject. Zij ge- ven aan dat het begeleiden van participatietrajecten specifieke vaardigheden vraagt. Niet iedere project- leider of medewerker beschikt daar vanzelfsprekend over. Wanneer kennis of ervaring ontbreekt, zijn ex- tra middelen of ondersteuning nodig. Casussen zoals de Hutdijk maken duidelijk dat die deskundige erva- ring cruciaal is. Gebrekkige organisatie en onduide- lijkheid over verwachtingen kan tot wantrouwen en frictie leiden.

Het college erkent ook dat deskundige begeleiding noodzakelijk is om trajecten goed te laten verlopen. Zij zien in de organisatie een grote bereidheid om met inwoners aan de slag te gaan en op zoek te gaan naar passende participatie voor inwoners. Te- gelijkertijd constateert het college soms koudwa- tervrees. Ze pleit er daarom voor om mensen daar echt goed bij te ondersteunen. Er is bijvoorbeeld een medewerker die ondersteunt bij participatie- trajecten. Ook de ambtelijke top realiseert zich dat inwonersparticipatie nog een ontwikkelopgave is. Raadslid: “Om met elkaar te kunnen zeggen dat een participatietraject goed is verlopen, zou je vooraf bepaalde zaken vast kunnen leggen met elkaar: welke groepen moeten we horen, hoe maken we een weging tussen verschillende belangen. Of bij een ruimte- lijke ontwikkeling: hoe groot maken we de kring van belanghebbenden.” Wethouder: “Ik zie bij onze medewerkers ze- ker de wil om inwonersparticipatie vorm te geven, maar dat betekent niet dat ze met- een ook de kennis en vaardigheden in huis hebben om dat goed te doen. Daar moeten we ze in ondersteunen.” Gemeentesecretaris: “Sommige medewer- kers realiseren zich nog niet ten volle wat het betekent om een omslag te maken naar meer samenwerking en ontwikkelen met in- woners. Ze hebben nog geen beeld bij wat het van hen vraagt en voor hen betekent.

De organisatie staat voor de uitdaging om dat te gaan faciliteren.” .”

Pagina 14 van 46 De organisatie erkent ook dat de kennis binnen de organisatie over de mogelijkheden van inwoners- participatie beperktis. Er is beperkt ervaring op dit vlak en nieuwe methoden en werkvormen zijn nog geen vanzelfsprekendheid. Participatie wordt vaak gezien als een noodzakelijke stap, eerder dan als een instrument om betere resultaten te behalen. Daarbij ervaren ambtenaren tijdgebrek en voelen zij zich soms onvoldoende geëquipeerd om participatie optimaal te benutten. Dit kan leiden tot terugval- len in een traditionele rol als expert, terwijl inwoners juist gelijkwaardige inbreng willen leveren. Deze discrepantie kan spanningen veroorzaken en de samenwerking tussen inwoners en de ambtelijke orga- nisatie beïnvloeden. De raad legde ook de nadruk op heldere kaders. Daarbij zien ze dat zowel zij, zelf als het college voor aanvang heldere kaders mee moet geven waarbinnen participatie plaatsvindt. Dit geldt in het bijzon- der bij ruimtelijke ontwikkeling, waar ontwikkelaars de raads- en beleidskaders in hun plannen moeten meenemen. Het college dient ontwikkelaars scherp te instrueren over de kaders die door de raad zijn vastgesteld en moet toezien op de naleving daarvan.

Het helpt als de gemeente ontwikkelaars en in- terne projectleiders ook expliciet de participatienota mee- geven, inclusief de verwachting dat er verslag wordt ge- daan over de vorm en de resultaten van de participatie. Overigens geeft het college aan dat zij ook ruimte ziet voor experiment. bijvoorbeeld door inwoners uit te dagen zelf- standig visies of voorstellen te ontwikkelen bij onderwer- pen zoals de visie op gemeenschapshuizen of kleinschalige ontwikkelingen. Het college ziet dit als een kans om te on- derzoeken hoe vertrouwen, procesbegeleiding en open uitkomsten in de praktijk samen kunnen ko- men. Experimenteren kan niet alleen waardevolle resultaten opleveren, maar ook het inzicht vergro- ten in hoe participatie optimaal kan bijdragen aan beleid en besluitvorming. Goede vertegenwoordiging en het betrekken van de juiste groepen geldt ook als een randvoorwaarde voor succesvolle participatie. Raadsleden geven aan dat belangenorganisaties vaak worden gehoord, maar inwoners en ervaringsdeskundigen niet altijd voldoende in beeld zijn. Dit beperkt de kwaliteit en breedte van het participatiepro- ces. Raadsleden zien hier ook een rol voor zichzelf. Zij benadrukken dat zij het college actief (moeten) bevragen: Heeft u ook A, B of C gesproken?” .

Het college benadrukt het belang van gericht uitnodigen: inwoners moeten zich herkennen in de vraagstukken en zich uitgenodigd voelen om daadwerkelijk bij te dragen. Enkele raadleden geven aan soms spanning te ervaren bij kleinere participatietrajecten waarbij raadsleden moeten vertrouwen op de opbrengsten van een traject, en hun controlerende rol gevoelsmatig onder druk komt te staan. Vertrouwen in de lokale overheid is ook essentieel. Dat vertrouwen is soms broos. Het college geeft aan dat de wind hierin ook niet mee zit. De rijksoverheid komt ge- regeld negatief in het nieuws zeker waar het gaat om het serieus nemen van inwo- ners. (toeslagenaffaire, hersteloperaties in Raadslid: “Bij kleinere ophaalacties kunnen we niet aansluiten. Dat begrijp ik ook, daardoor moet ik erop vertrouwen dat wat de organisatie zegt klopt. Tegelijkertijd heb ik een controlerende rol. Dat vertrouwen en die controlerende rol, daar zit soms spanning op. Als raadslid moet ik dan de juiste vragen stellen aan het college om boven ta- fel te krijgen bij wat en hoe er is opgehaald bij in- woners. Die ‘juiste vragen’ heb ik niet altijd voor- handen.” Wethouder: “De kloof tussen de overheid en de bur- ger is in ieder geval in de beleving van de burgers flink toegenomen. Dit heeft wel als gevolg dat je in contact met de burger met 10-0 achter staat.

Ook bij aanvang van een participatietraject.” Wethouder: “Bij experimenten met loslaten is het van belang dat er ka- ders worden meegegeven, waardoor de organisatie en de raad het aan- durven om de uitkomst los te laten, maar wel met zorg voor het proces.” Pagina 15 van 46 Groningen, aanpak van de coronacrisis). Toch erkent het college dat daar op lokaal niveau wel aan ge- bouwd moet worden. Zo zijn er enkele initiatieven om met inwoners op een laagdrempelige manier in gesprek te komen en wil het college daar ook actief op (blijven) investeren. Het is de overtuiging dat zichtbaarheid, contact en luisteren het vertrouwen laat groeien. Deze behoefte bleek overigens ook bij inwoners te bestaan zo bleek uit de enquête onder het inwonerspanel De ambtelijke organisatie geeft aan dat veel inwoners in Waalre vaak bereid zijn om mee te denken. Hierbij komen geregeld dezelfde gezichten voorbij. Dit draagt het risico in zich dat er over en weer soms aannames zijn, gebaseerd op ervaringen in het verleden, die niet langer getoetst worden. Signa- len dat dit in Waalre voorkomt heeft de rekenkamer aan het management voorgelegd. Zij herkennen dit en willen graag vanuit de volgende intenties werken om op een goede manier met alle inwoners in gesprek te blijven en ook hun waardevolle inzet mee te nemen: • Maak goed duidelijk bij aanvang van het traject wie in welke rol aanschuift.

• Ga in geval van negatieve aannames met bekende spelers vooraf samen zitten om intenties scherpte krijgen en het speelveld uit te leggen. • Probeer het zo te organiseren dat deze betrokken spelers niet ‘onder water gaan’ of afhaken, maar als waardevolle speler aan tafel worden gezet. • Benoem eventuele onderstromen die je zelf waarneemt en beweeg er niet van weg. • Ben als gemeente benaderbaar. 3.3 Afwegen van het algemeen belang Het dilemma dat de meeste aandacht vraagt van raadsleden is het spanningsveld tussen de belangen van direct betrokkenen en het bredere algemene belang. Direct betrokkenen laten over het alge- meen van zich horen. Dat zie je bijvoorbeeld als het gaat over een school, een sportveld, aanrijroutes voor een nieuwe wijk etc. De betrokkenen die direct impact gaan voelen op het besluit dat de raad neemt zijn eenvoudig aan te wijzen en laten gemakkelijk van zich horen. Inwoners die niet rechtstreeks bij het onderwerp be- trokken zijn, hoor je niet. De raad neemt echter een besluit dat ook het belang meeneemt van de groep die je niet hoort. Immers: je kunt geld maar één keer uitgeven en ruimte vaak maar één be- stemming. Het is vanzelfsprekend mooi als in een participatietraject ook de inwoners betrokken worden die niet direct een belang hebben, maar vaak is dit moeilijk te realiseren.

In die gevallen is het essentieel dat de raad het spanningsveld tussen het algemeen belang en de belanghebbenden zichtbaar maakt en dit meeneemt in de communicatie met inwoners. Dat geldt extra als de raad anders besluit dan de uitkomsten van het participa- tieproces. Raadslid: “Opkomen voor ei- genbelang moet ook mogen. Dat doen we allemaal. Maar als raad moeten we wegen hoe dat eigenbelang zich ver- houdt tot het algemeen be- lang. Uiteindelijk moeten wij die afweging maken en dan niet alleen luisteren naar de mensen die zich uitspreken..” Raadslid: “Je hebt kans dat je als raad te gauw meegaat met kreten van direct betrokkenen. En de stille meerderheid is niet in beeld.”

Pagina 16 van 46 3.4 Uitdagingen bij ruimtelijke ontwikkelingen De raad ziet in het ruimtelijk domein specifieke uitdagingen: • Het is aan ontwikkelaars om bestaande raads- en beleidskaders mee te nemen in hun plannen, maar raadsleden geven aan niet zeker te zijn of dit in de praktijk voldoende gebeurt. Het college kan dit stimuleren door de participatienota standaard mee te geven en afspraken expliciet en con- creet doorvertaalt naar de specifieke ontwikkeling vast te leggen in (anterieure) overeenkomsten. • Zeker bij ruimtelijke ontwikkelingen zijn huidige bewoners vaak aanwezig en ook vaak de partij die het eigen woongenot wil beschermen. Toekomstige bewoners, mensen die baat gaan hebben bij de ontwikkeling, ontbreken bij de inspraak, of zijn sterk in de minderheid. Dit geeft een vertekend beeld. Voorbeelden uit de praktijk, zoals de Malvalaan, laten zien dat participatie kan leiden tot aanpassingen (bijvoorbeeld een lagere optopping), maar ook tot spanning tussen het belang van direct omwonenden en de bredere gemeentelijke doelstellingen. • De nieuwe Omgevingswet biedt veel ruimte voor inwonersparticipatie. Tegelijk geeft deze wet weinig houvast, omdat er geen minimale normen zijn vastgelegd voor “voldoende participatie”. Het college erkent dat de omgevingswet anders uitpakt dan deze oorspronkelijk was bedoeld ten aan- zien van inwonersparticipatie.

Zij ziet mogelijkheden om binnen de anterieure overeenkomsten een en ander explicieter vast te leggen en ontwikkelaars een format toe te sturen voor de participatiebijeen- komsten. Op die manier krijgt het college meer grip op de invulling van het participatietraject. Tenslotte geven medewerkers aan dat zij het van belang vinden dat de raad, als deze de kwaliteit van een participatietraject als voldoende beoordeelt, zich vervolgens (bij goede kwaliteit) ook neerlegt bij de uitkomsten. Het risico bestaat dat betrokken inwoners afhaken en dat medewerkers het vele werk van een participatietraject niet zien zitten, als de raad de uitkomsten van trajecten zonder goede on- derbouwing naast zich neerlegt. 3.5 Kenmerken van effectieve inwonersparticipatie - Literatuuronderzoek Naast ervaringen in Waalre, zijn we als rekenkamer ook op zoek gegaan naar uitkomsten van weten- schappelijk onderzoek, waarin succesfactoren voor inwonersparticipatie worden benoemd. Zo kon het normenkader ter beoordeling van effectieve participatie meer objectief worden ingevuld. Daar- naast kan wetenschappelijk onderzoek uitdagende vergezichten opleveren, die inspirerend zijn voor de verdere ontwikkeling van inwonersparticipatie in de gemeente Waalre . Het is een urgent thema en er zijn heel wat publicaties verschenen over inwonersparticipatie, gericht op verschillende domeinen en met diverse invalhoeken.

De rekenkamer heeft uit al die verschillende publicaties2 een zestal werk- zame elementen gegenereerd die in de verschillende onderzoeken benoemd werden als succesfacto- ren. De hieronder gedefinieerde elementen zijn verwerkt in een analysekader. Het analysekader en de wijze waarop daarmee gewerkt is, staat in bijlage III. 2 Gebruikte publicaties : VNGrapport Naar buiten en VNG/Berenschotrapport Aan de slag met partici- patie; 3 publicaties van Movisie over bevordering van participatie, invloed van inwoners en meerstem- migheid van beleid; Burgerparticipatie in openbaar bestuur door Peter van Hoesel Pagina 17 van 46 Speelveld en rollen • De inhoudelijke doelstellingen van de gemeente zijn vooraf helder gecommuniceerd. • Het is duidelijk waar de ruimte zit waar je als inwoner wel/ en waar je als inwoner niet over mee kunt denken. • De gemeente maakt duidelijk welke beleidsregels, of welke besluiten die ruimte bepalen. • De doelstellingen van het participatietraject sluiten aan bij de gemeentelijke visie op inwoners-par- ticipatie. • Vooraf worden de ambities met betrekking tot het tijdspad van het participatietraject helder ge- schetst. • Het is duidelijk welke partij er verantwoordelijk is voor vormgeving en - uitvoering van het partici- patietraject.

• Er is duidelijk één vast aanspreekpunt voor de bewoners waar zij met vragen en/of opmerkingen over het traject terecht kunnen. • Bij aanvang van het traject (en bij de bijeenkomsten) wordt besproken wat er met de input wordt gedaan. • Bij aanvang van een bijeenkomst wordt helder gemaakt wat het participatieproces op moet leve- ren. Communicatie en informatievoorziening • Degene die verantwoordelijk is voor het participatietraject, heeft breed bekend gemaakt dat er een participatietraject gaat lopen. • Er is gekozen voor communicatiekanalen die passen bij de doelgroep(en). • Het is duidelijk hoe inwoners zich kunnen voorbereiden op het participatietraject. • Iedereen heeft toegang heeft tot dezelfde relevante informatiebronnen; • De inwoners kunnen de communicatie volgen. (jargon wordt vermeden, en er is sprake van een- voudig taalgebruik dat aansluit bij doelgroep) • Er wordt op een empathische en persoonlijke manier omgegaan met inwoners die geraakt worden door mogelijke veranderingen. • Tijdens bijeenkomsten worden inwoners nadrukkelijk uitgenodigd om ook aan te geven waar ze vóór zijn en niet alleen waar ze tégen zijn. • De documentatie van het participatie-traject is dusdanig dat inwoners later aan kunnen haken. • Ook als het proces vertraging oploopt, of geen vervolg krijgt, worden deelnemers actief geïnfor- meerd.

Borging van diversiteit en representativiteit • De partij die verantwoordelijk is voor het participatietraject betrekt actief alle belanghebbenden. • De kartrekker van het participatietraject stelt vooraf de ambities m.b.t. diversiteit vast. • Inwoners die belanghebbend zijn, zijn breed ( en op een bij hen passende wijze) geïnformeerd over de mogelijkheid om in het traject te participeren. • Bijeenkomsten sluiten aan bij het weekritme van de doelgroep (ouderen, ouders van jonge kin- deren, jongeren etc) • Ruimtes waar de bijeenkomst worden gehouden zijn (fysiek) toegankelijk • Zowel voor- als tegenstanders zijn (direct of indirect) vertegenwoordigd. • Ook het ‘stille midden’, de inwoners die niet uitgesproken voor of tegen zijn, nemen deel aan het participatietraject.` • Er zijn voldoende deelnemers om het participatietraject uit te voeren en een representatief resul- taat te behalen. Pagina 18 van 46 Aansluiting op energie van de inwoners • Wensen en mogelijkheden van inwoners (t.a.v. agenda, locatie, werkwijze enz.) staan centraal en worden gerespecteerd • Inwoners worden bij aanvang van het traject bevraagd op hun behoeften en prioriteiten. • Er wordt inzichtelijk gemaakt welke kennis, kunde en vaardigheden bij inwoners aanwezig is, die ze in willen brengen bij het traject. • In het traject wordt aangesloten op de motivatie van inwoners.

(bijvoorbeeld door te vragen wat er nodig is om blijvend betrokken te blijven/ input te blijven leveren). Veiligheid en vertrouwen • Organisatoren van het participatie-traject zijn respectvol naar elke inbreng en deelnemer. • Er is gevoelsmatig sprake van een veilige en vertrouwde sfeer. • De spelregels voor de bijeenkomst (ook in houding en gedrag) worden helder uitgelegd. • De gespreksleider is in staat te zorgen voor een veilige omgeving waarin aanwezigen de verschil- lende visies op tafel kunnen leggen. • De gespreksleider heeft een voldoende neutrale houding. Waardering • De urgentie van inwonersparticipatie op het onderwerp wordt voldoende uitgedragen. • Deelnemers worden gevraagd wat ze willen en kunnen brengen • Er is erkenning voor dat rollen verschillen, maar inbreng wordt gelijkwaardig gewaardeerd. • Inwoners die inbreng leveren (hoe klein ook), worden hierom gewaardeerd. • De professional reageert adequaat als inwoners verwachtingen en wensen uitdragen. Pagina 19 van 46 3.6 Conclusies inwonersparticipatie • Inwonersparticipatie wordt breed belangrijk gevonden, door raad, college en organisatie, maar is -zo blijkt uit voorbeelden uit de dagelijkse praktijk- nog geen vanzelfsprekendheid in het gemeentelijk handelen. • De raad ziet inwonersparticipatie vooral als middel om informatie op te halen, signalen te dui- den en perspectieven te verbreden.

• Het college is positief en ambitieus, maar ziet dat beperkte capaciteit, middelen en vaardighe- den opschaling van inwonersparticipatie belemmeren. Toch ziet zij ruimte voor experiment, mits heldere kaders worden meegegeven die voldoende comfort bieden voor raad en ambte- lijke organisatie. • De raad benoemt als randvoorwaarden voor goede participatie: helder verwachtingsmanage- ment, deskundige begeleiding, heldere kaders en representatieve betrokkenheid. • Wederkerigheid is cruciaal: participatie verliest aan waarde en motivatie wanneer zorgvuldig doorlopen trajecten niet herkenbaar worden meegewogen in besluitvorming. De ambtelijke organisatie is zoekende: enthousiasme en bereidheid bestaan, maar kennis, vertrouwen, tijd en eigenaarschap ontbreken niet zelden. • De rolverschuiving (van expert op de inhoud naar regisseur/bestuurder van het proces) die nodig is om de uitdagingen van de toekomst het hoofd te bieden leidt tot opgaven voor de ambtelijk organisatie, raad en college. Het spanningsveld in participatietrajecten tussen indi- vidueel belang en algemeen belang is structureel, zeker wanneer de stem van direct belang- hebbenden het luidst is en andere inwoners minder of niet gehoord worden.

• In het ruimtelijk domein zijn de uitdagingen groot, door oververtegenwoordiging van huidige bewoners in participatietrajecten, beperkte mogelijkheden voor sturing op ontwikkelaars en onduidelijkheid over wat ‘voldoende participatie’ is. • Goede participatie vraagt -zo blijkt uit de literatuur- duidelijke randvoorwaarden op een zes- tal aspecten. Het gaat om : speelveld en rollen, communicatie en informatievoorziening, bor- ging van diversiteit en representativiteit, aansluiten op energie bewoners, veiligheid en ver- trouwen, waardering. Pagina 20 van 46 IV De vier casussen In het vorige hoofdstuk stonden we stil bij de visie van de raad, het college en de ambtelijke organisa- tie ten aanzien van knelpunten, dilemma’s en succes- en faalfactoren op inwonersparticipatie. In dit hoofdstuk geven we antwoord op de volgende deelvragen: Om antwoord te geven op deze vragen volgde de rekenkamer ruim twee jaar vier verschillende partici- patietrajecten. Een korte beschrijving van de casussen is te vinden in bijlage II. Het betreft • Ontwikkeling van 26 zorgappartementen in de Molenstraat; • Ontwikkeling van de visie op Sport en Bewegen • Ontwikkelen van het uitvoeringsprogramma Welzijn Wonen en Zorg • Ontwikkeling van Ekenrooi Zuid De ervaringen van inwoners en de toetsing van het beleid zijn beschreven aan de hand van de zes kern-aspecten uit het literatuuronderzoek.

Per aspect wordt aangegeven hoe de praktijk zich verhield tot het vastgestelde beleid en belichten we het inwonersperspectief (aan de hand van de bevindingen van het Beschouw- en Meedenk Team, het BMT). 4.1 Speelveld en Rollen Speelveld Ambtelijke organisatie onder druk Het is, ook voor de rekenkamer, duidelijk dat in de afgelopen jaren de druk op de organisatie door re- organisatie en bezuinigingsopgaven groot was. Hierdoor is er weinig ruimte geweest en genomen om de ambities op het vlak van inwonersparticipatie breed vorm te geven. Veel professionals zijn opgeleid en gespecia- liseerd in een expertrol: analyseren, ontwerpen, beslissen en controleren. Inwonersparticipatie vraagt juist om een procesrol : het vermogen om samen te verkennen en pro- cessen te begeleiden waarvan de uitkomst niet vooraf vast- ligt. Dat betekent werken vanuit ruimte geven in plaats van beheersing, de inhoud (deels) loslaten en sturen op het pro- ces in plaats van op de inhoud en accepteren dat zeggen- schap gedeeld wordt. Werken vanuit vertrouwen is voor veel medewerkers spannend en soms ook confronterend. Het helpt dan niet dat participatie soms wordt ervaren als een extra taak die erbij komt. Zolang dat de beleving is, is er risico op weerstand en overbelasting. We zien in de praktijk dat dit betekent dat er wordt gezocht naar manieren om de inwonersparticipatie klein en behapbaar te houden. 3.

Hoe verhoudt het vastgestelde beleid, de keuze voor (de mate van) inwonersparticipatie en de rol van de betrokken spelers, zich tot de praktijk van inwonersparticipatie ? 4. In hoeverre geeft de gemeente in haar participatieprocessen, de inwoner een stem en hoe wordt dit door de inwoner ervaren? Medewerker: “Natuurlijk moeten we voor het plan van aanpak op Welzijn Wonen en Zorg ook wat met burger- participatie. Daarvoor sluiten we aan bij het burgerinitiatief ‘Een leven lang wonen in Waalre’. Als gemeente zijn we bij alle bijeenkomsten aanwezig en de laatste bijeenkomst vertellen we wat onze ambities zijn. We hou- den het bij een informatieve uitwisse- ling: Informatieverstrekking is ook participatie, voor meer is geen tijd.” Pagina 21 van 46 De organisatie zal expliciet moeten herijken wat de ambities van de raad betekenen voor prioriteiten, werkprocessen en rolverdelingen. Het vraagt om duide- lijke keuzes van het college: wat doen we anders, of minder, zodat er ruimte ontstaat voor echt samen wer- ken met inwoners? In gesprekken over inwonerspartici- patie wordt veelal verwezen naar één of twee personen binnen de organisatie die expertise hebben over partici- patietrajecten. De organisatie zal moeten groeien naar een situatie waarin medewerkers breed worden toege- rust om inwonersparticipatie structureel en kwalitatief vorm te geven.

Intussen ziet de rekenkamer ook medewerkers die tijd en ruimte krijgen om met participatie aan de slag gaan. Vaak heerst daar de overtuiging dat goede inwonersparti- cipatie leidt tot betere voorstellen en besluiten. Mensen die goed doordacht trajecten vorm geven en die zorgvul- dig nadenken over de instrumenten die ze daarbij inzet- ten. Ook heeft de rekenkamer in de gesprekken gemerkt dat er een open houding is voor feedback en een drive om verder te verbeteren. Ambtenaren stonden open voor feedback, andere aanpakken en gaven veelal terug dat ze niet gedacht hadden aan de mogelijkheden die werden aangedragen. Dat geeft aan dat het meenemen van de organisatie in de mogelijkheden, het inspireren op werkvormen en het bij elkaar (en bij anderen) in de keuken kijken, drempelverlagend kan werken. Wezenlijk anders omgaan met inwonersparticipatie vraagt om een lerende organisatiecultuur: fouten mogen maken, ervaringen delen en samen reflecteren, is essentieel om vertrouwen en handelingsze- kerheid op te bouwen. De rekenkamer heeft duidelijk gehoord en gelezen dat Waalre participatie be- nadert als een gezamenlijke leeropgave van bestuur, organisatie én samenleving, maar het vraagt wel om prioritering om - naast alle andere ambities - daadwerkelijk de handen vrij te maken en ermee aan de slag te gaan.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://waalre.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/c20f9761-d685-43ab-bd8c-5f34ef9cc43a?agendaItemId=7d72d8fc-b5d1-4b8e-9924-48abcdd6c24b