Concept gezondheidsnota Waadhoeke 2023-2026

25

|6| Thema: Mentale gezondheid 6.1 Waarom? Mentale gezondheid en veerkracht zijn essentiële voorwaarden om gezond te leven en gezond op te groeien. Mensen die mentaal gezond zijn, voelen zich niet alleen beter en meer verbonden met elkaar, maar zijn ook productiever en van betekenis voor hun directe omgeving en de maatschappij. Bij ouderen zorgt een goede mentale gezondheid daarnaast voor meer kwaliteit van leven en een langere levensverwachting.

‘’Er is geen gezondheid zonder mentale gezondheid’’ Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Onze samenleving is complex, en er ligt een grote nadruk op zelfredzaamheid. De 24-uurseconomie en het gebruik van sociale media zijn voorbeelden van veranderingen die de moderne maatschappij met zich mee brengt. Deze ontwikkelingen hebben effect op de gezondheid van mensen, van jong tot oud. Dit effect is zodanig dat het risico op psychische problemen – zoals depressies, slaapproblemen en stress – is toegenomen. De groep waar op dit gebied de meeste gezondheidswinst valt te behalen, is onze jeugd en jongvolwassenen. Zij ervaren door hoge sociale verwachtingen en prestatiedruk meer stress en mentale belasting56 Inwoners met mentale gezondheidsproblemen willen we zo vroeg mogelijk helpen met de juiste ondersteuning en advies, maar dat lukt nog niet altijd goed genoeg. Voor veel mensen is de stap te groot om te praten over hun klachten, laat staan bij psychische klachten naar de huisarts, basis-ggz of een andere hulpverlener te gaan. Ze schamen zich of weten de weg niet. Tegelijk zien we een oververtegenwoordiging van aanmeldingen van inwoners met hoog opgelopen mentale problematiek bij de crisis-ggz. Als mensen wel om hulp vragen voor mentale problemen, sluit aanbod niet altijd aan bij de vraag. Belangrijk is om de verbinding maken tussen het preventieve aanbod en specialistische zorg. Hierin heeft de gemeente een belangrijke rol.

Wij kunnen – samen met onze partners – werken aan beleid voor preventie, zorg en ondersteuning. Extra aandacht is daarbij nodig voor inwoners die leven in kwetsbare situaties. Daarnaast is het van belang om te investeren in beschermende factoren die kunnen dienen als een sterke basis voor mentale gezondheid, zoals ouderbetrokkenheid, een veilige woonomgeving, toegang tot natuur, zekerheid van inkomen, en sterke sociale banden57. Vaak vraagt een gebrek aan welbevinden en (beginnende) psychische problematiek een niet-medische oplossing, zoals een investering in zinvolle en leuke activiteiten, de aanpak van schulden en het voorkomen van eenzaamheid. Deze oplossingen liggen dan eerder in het sociale of in het culturele domein, bijvoorbeeld via het jongerenwerk, maatschappelijk werk en andere gemeentelijke voorzieningen.

56

Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV), 2018 (p. 7). https://www.trimbos.nl/wp-content/uploads/2021/11/AF1913-Samen-werken-aan-een-mentaal-gezondesamenleving.pdf 57

26

6.2 Wat valt op? o Toenemende druk

Jonge mantelzorgers

Onze samenleving krijgt op verschillende Jonge mantelzorgers zijn kinderen en jongeren die gebieden te maken met toenemende druk. Dit opgroeien met een familielid dat chronisch ziek of kan stress en gezondheidsproblemen gehandicapt is of een psychische aandoening heeft. veroorzaken. Vooral voor de groep mensen die In Waadhoeke is gemiddeld veertien procent een werk, zorg voor de kinderen en mantelzorg moet jonge mantelzorger. In de dorpen van het combineren, komen veel drukverhogende voormalige Franekeradeel ligt dit percentage nog ontwikkelingen samen. Ook onze jongeren en jongvolwassen ervaren steeds meer mentale iets hoger, op zestien procent. Zij combineren hun druk. Dat is niet alleen te wijten aan (de nasleep zorgtaken dikwijls met school, opleiding of van) corona. Het heeft ook vooral te maken met (bij)baan. Jonge mantelzorgers vertonen vaak prode toenemende prestatiedruk en hoge sociale sociaal gedrag en ervaren hun extra zorgtaken verwachtingen die jongeren voelen.58 Dit leidt daardoor niet altijd als belastend. Onderzoek van bijvoorbeeld tot meer middelengebruik om de het SCP laat echter zien dat schoolgaande prestaties te verbeteren, maar ook tot meer mantelzorgers meer psychosomatische klachten psychische en stressgerelateerde klachten. In (slaapproblemen, vermoeidheid) vertonen dan Waadhoeke ervaart een op de drie jongeren druk andere scholieren.

Kortom: mantelzorg op jonge om te voldoen aan de verwachtingen van zichzelf leeftijd kan een grote impact hebben op de of anderen, zoals ouders en docenten. Psychische mentale gezondheid. Om hen waar mogelijk te klachten59 komen daarnaast relatief veel voor, 60 met name onder meisjes (zie tabel 6.1). Dit ontlasten, investeren we in passende blijkt ook uit de groeiende vraag naar en ondersteuning van onze jonge mantelzorgers. wachtlijsten voor (specialistische) tweedelijnszorg.61 De aanpak van druk op het dagelijks leven is complex en vraagt om een integrale aanpak. Immers: niet iedereen ervaart druk op dezelfde manier. Om de druk te verlichten, loont het om te investeren in het bespreekbaar maken en acceptatie van mentale problemen vanaf jonge leeftijd.

o Mentale weerbaarheid onder jongeren Weerbaarheid is de basis voor een goede psychische gezondheid. Weerbare jongeren hebben zelfvertrouwen, kunnen goed voor zichzelf opkomen en kunnen gezonde keuzes maken ten aanzien

58

Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV), 2018 (p. 10). Psychische klachten worden gemeten met de Mental Health Inventory 5 (MHI-5). Dit is een internationale standaard die een indicatie geeft van de psychische gezondheid, waaronder depressieve klachten en de mate van geluk die een persoon in de afgelopen vier weken heeft ervaren. https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2015/18/beperkingen-in-dagelijkse-handelingen-bij-ouderen/mhi-5 60 Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2021 (p. 6). 61 Onvoldoende tijdige en juiste hulp voor jongeren met ernstige psychische problemen, 2021. Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (ministerie van VWS). 59

27

van de eigen leefstijl. (Het ontwikkelen van) voldoende veerkracht en weerbaarheid helpt jongeren bovendien om uit stressvolle of moeilijke situaties te komen. In Waadhoeke is tachtig procent van de meisjes voldoende weerbaar, tegenover negentig procent van de jongens. 34 procent van de jongeren vindt het makkelijk om stressvolle gebeurtenissen te doorstaan en 58 procent herstelt snel na een moeilijke periode. Beide percentages liggen lager dan het provinciale gemiddelde.62 Het is belangrijk dat jeugd en jongvolwassenen – en hun ouders – weten hoe zij weerbaar en veerkrachtig opgroeien en dit ook kunnen blijven. Samen met onze jongeren kijken naar mogelijke oplossingen hiervoor helpt daarbij.

o (Voorkomen van) suïcide In Nederland is zelfdoding de grootste doodsoorzaak onder jongeren tussen de 10 en 20 jaar.63 Het aantal jongeren en jongvolwassenen tot 30 jaar dat door zelfdoding om het leven kwam, lag in 2021 vijftien procent hoger dan in voorgaande jaren. In 2022 nam het aantal zelfdodingen opnieuw toe.64 Vooral tijdens de coronalockdowns was een hoger aantal zelfdodingen te zien. Onder deze groep is al jarenlang een opwaartse trend te zien. Recent onderzoek naar deze toename laat zien dat het vaak gaat om jongvolwassenen die vroegtijdige schoolverlaters zijn, psychische problemen ervaren, geldzorgen hebben en/of zich identificeren met de LHBTIQ+-gemeenschap. Ook worden prestatiedruk en eenzaamheid genoemd als factoren waarmee jongvolwassenen met suïcidale gedachten mee kampen.65

o Eenzaamheid Eenzaamheid wordt vaak geassocieerd met ouderen, maar ook bij jongeren en jongvolwassenen komt het voor. Uit de Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2021 blijkt dat 37 procent van de jongeren in Waadhoeke zich in het afgelopen jaar eenzaam heeft gevoeld. Dit percentage is hoger dan het Friese gemiddelde van 27 procent.66 Bij (jong)volwassenen (18-64-jaar) ligt dit percentage op veertig procent.67 Deze cijfers zijn tot zekere hoogte beïnvloed door de coronapandemie en bijbehorende maatregelen, maar ook daarvóór was er al meer aandacht voor eenzaamheid onder jongeren. Dat is ook nodig, want op het onderwerp rust nog altijd een taboe. Je eenzaam voelen – zeker over langere tijd – kan gevolgen hebben voor het welbevinden en de gezondheid. Het meest duidelijke verband is te vinden tussen eenzaamheid en depressieve klachten. Ook fysieke klachten als stress, verhoogde

62

Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2021. GGD Fryslân (p. 13). Factsheet: Suïcidaliteit onder jongeren 64 De Commissie Actuele Nederlandse Suïcideregistratie (CANS) werd in maart 2020 opgericht vanwege zorgen over een mogelijke toename van het aantal zelfdodingen tijdens de coronacrisis. https://www.nji.nl/nieuws/meer-suicides-onder-jongvolwassenen 65 Suïcide onder jongvolwassenen tussen 20-30 jaar: een spoedonderzoek, 2022. Stichting 113 Zelfmoordpreventie (p. 9). 66 Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2022. GGD Fryslân (p. 8). 67 Gezondheidsmonitor V&O 2020. GGD Fryslân. 63

28

bloeddruk en slaapproblemen komen vaak voor.68 Onderzoek laat zien dat het normaliseren van (gevoelens van) eenzaamheid helpt om het onderwerp uit de taboesfeer te halen, zonder de ernst ervan over het hoofd te zien. Ook zijn jongeren gebaat bij het opbouwen van zelfvertrouwen en het verbeteren van sociale en emotionele vaardigheden.69 Tot slot speelt de sociale omgeving een belangrijke rol in het voorkomen en/of signaleren van eenzaamheid. Zie hiervoor ook hoofdstuk zeven ‘Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving’.

o Stress In 2021 gaf 43 procent van de jongeren in Waadhoeke aan zich aan zich vaak gestrest te voelen door één of meerdere factoren. De meest voorkomende oorzaken van stress onder jongeren zijn: school/huiswerk (31%), verplichtingen (26%) en de mening van anderen (15%). Jongeren op havo of vwo ervaren deze stress vaker dan jongeren op het vmbo. In Franeker liggen deze cijfers ten opzichte van de omliggende dorpen zelfs nog iets hoger.70 Ook bij volwassenen tussen 18 en 64 jaar zien we dat inwoners van Franeker relatief meer stress ervaren, in het bijzonder in de Professoren- en Kaatsersbuurt en de Alvestedewyk.71 Stress helpt je om alert en scherp te blijven, maar wanneer het te lang aanhoudt (chronische stress), vergroot het juist de kans op gezondheidsklachten, zoals buik- en hoofdpijn, hartkloppingen, moe- en prikkelbaarheid en slaap- of concentratieproblemen. Meisjes en vrouwen ervaren deze gezondheidsklachten meer dan jongens en mannen.72

o Seksualiteit Seksuele gezondheid en seksueel gedrag zijn belangrijke onderdelen van iemands mentale welzijn en gezondheid. Het draait om het vermogen zélf regie te voeren over je seksualiteit. Seksuele gezondheid is daarmee meer dan de afwezigheid van seksuele problemen. Het vereist goede informatie, zorg en ondersteuning en een positieve en respectvolle benadering van seksualiteit en seksuele relaties. Dat begint al bij de (basisschool)jeugd, die steeds vroeger met seksualiteit in aanraking komt. Met name via hun smartphones, waar sociale media meer en meer fungeren als digitale ontmoetingsplekken. De Gezondheidsmonitor Jeugd (2021) laat zien dat meisjes vaker problemen ervaren door het gebruik van sociale media dan jongens. Het gaat dan vooral om fenomenen als sexting en grooming.73 In Waadhoeke heeft vier procent van de 12- tot 18-jarigen een naaktfoto of seksfilmpje van zichzelf gestuurd in de afgelopen zes maanden. In Franeker ligt dit percentage significant hoger, op acht procent. Kennis van de eigen grenzen en wensen maakt

68

https://www.movisie.nl/artikel/verkenning-eenzaamheid-onder-jongeren-meer-aandacht-sociale-mentalegezondheid 69 Eenzaamheid onder jongeren. Verkenning van de stand van zaken in literatuur, beleid en praktijk, 2021. Movisie, kennis en aanpak van sociale vraagstukken (pp. 38-39). 70 Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2022. GGD Fryslân (p. 8). 71 https://www.rivm.nl/media/smap/stress.html?gemeente=Waadhoeke 72 https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2021/welzijn-en-stress-bij-jongeren-in-coronatijd/3-stress 73 Bij sexting worden seksueel getinte foto’s en filmpjes van een persoon via mobiele media verspreid, vaak door bekende leeftijdgenoten.73 Bij grooming zoeken onbekenden contact met jongeren met het doel misbruik te maken van hun vertrouwen. Bron: https://seksuelevorming.nl/wp-content/uploads/2021/08/Praten-oversexting-en-grooming.pdf

29

jongeren weerbaarder. Het loont daarom om in te zetten op het vergroten van de weerbaarheid en het zelfvertrouwen van onze jeugd, bij voorkeur zo vroeg mogelijk.

6.3 Wat willen we bereiken?

In Waadhoeke heeft iedereen de kans op mentaal gezond op te groeien, te wonen en te werken.

Deze ambitie vertalen we in de volgende doelen: 1. Meer inwoners van Waadhoeke zijn bekend met het mentale zorgaanbod in de gemeente. 2. Er is meer aandacht voor mentale gezondheid in de publieke ruimte en sociale omgeving. 3. Jongeren ontvangen snel laagdrempelige hulp op maat (zo licht als het kan, zo zwaar als moet), waardoor de instroom van het aantal jeugdigen bij jeugdzorg daalt. 4. Door verschillende bewezen effectieve interventies willen we vroegtijdig de weerbaarheid en veerkracht van jongeren vergroten. 5. We willen het onderwijs stimuleren om het thema mentale gezondheid actief aan te pakken. 6. We hebben passend aanbod ten behoeve van suïcidepreventie.

6.4 Wat gaan we daarvoor doen? Laagdrempelige ondersteuning o

o

We zetten als gemeente stevig in op preventie, want voorkomen is beter dan genezen. Om psychische klachten te voorkomen, is het belangrijk dat onze inwoners dichtbij en waar dat kan ambulant zorg ontvangen. Zo is het gebiedsteam jeugd (schoolmaatschappelijk werk) aanwezig op de scholen, zijn onze jongerenwerkers eveneens actief op de scholen en organiseren zij ook daarbuiten diverse activiteiten voor en met jongeren (outreachend werken). Daarnaast zorgen de buurtsportcoaches voor een gevarieerd aanbod om onze inwoners te stimuleren om te gaan bewegen en hebben wij jeugdwerkers die als praktijkondersteuner (POH-jeugd) werken bij de huisarts. Zij kunnen ondersteunen bij lichte psychische problematiek. Naast het huidige aanbod brengen we in beeld welk preventief aanbod eventueel nog ontbreekt in onze gemeente.

Weerbaarheid en veerkracht o

o

We blijven ons inzetten op het vergroten van de weerbaarheid door onder andere de rots en watertrainingen, de KIES (kind in echtscheiding) trainingen, het meidenwerk en voorlichting over sexting en grooming. Samen met het onderwijs onderzoeken we of we effectieve programma’s uit de landelijke aanpak mentale gezondheid kunnen toepassen en/of programma’s van de Gezonde School. Dit is een programma waarbij één van de pijlers zich richt op de toenemende prestatiedruk onder jongeren.

30

Suïcidepreventie o

o

We willen in Waadhoeke meer gaan inzetten op suïcidepreventie. Hierbij onderzoeken we of STORM een passende interventie kan zijn. GGD Fryslân is gestart met het voorbereidingsjaar van STORM. STORM is een aanpak waarbij scholen, GGD, jeugdhulpverlening, GGZ en gemeenten samenwerken om signalen van somberheid bij jongeren snel op te pikken en aan te pakken. Jongeren leren hun negatieve gevoelens om te buigen, zodat ze zich kunnen ontwikkelen tot gezonde volwassenen. Het gaat om een evidence based-aanpak. We stimuleren professionals (welzijnswerkers, gebiedsteam, politie) om in hun gesprekken met inwoners de methodiek van de Gatekeeperstraining toe te passen. Deze methodiek is gericht op het herkennen van suïcidaal gedrag, het bespreekbaar maken ervan en het motiveren tot en verwijzen naar een passende behandeling.

Voorkomen schooluitval o

o

In onze gemeente zet de Regionale Meld- en Coördinatiefunctie (RMC) Friesland Noord zich in om schoolverzuim tegen te gaan en voortijdig schoolverlaten te voorkomen, onder andere door bemiddeling tussen school en leerling en ondersteuning bij het vinden en organiseren van een passende opleiding, baan, leer-werktraject of dagbesteding. Hiervoor werken RMCcoördinatoren en leerplichtambtenaren samen met het primair-, voortgezet middelbaar (beroeps)onderwijs, de Dienst Noardwest Fryslân, gebiedsteams Jeugdwet en Wmo en MDT. Jongeren en jongvolwassen tussen de 12 en 30 jaar kunnen in onze gemeente deelnemen aan het jongerentraject Maatschappelijke Diensttijd (MDT). Tijdens dit project vergroten jongeren hun netwerk en lopen zij met bedrijven en (maatschappelijke) organisaties. Het is een laagdrempelige vorm van jeugdparticipatie waarbij jongeren ontdekken wat ze leuk vinden en waarin ze goed zijn. Dit vergroot hun weerbaarheid en welbevinden. Het is tevens een instrument om thuiszittende jongeren terug te geleiden naar school, studie of werk of voor jongeren die dreigen uit te vallen (preventie).

31

|7| Thema: Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving 7.1 Waarom? Gezondheid wordt beïnvloed door vele factoren. De omgeving waarin onze inwoners wonen, werken en leven is daar één van. Deze omgeving is zowel fysiek als sociaal van aard. De fysieke en sociale leefomgeving staan niet los van elkaar: een gezond en toegankelijk ingerichte fysieke leefomgeving kan bijdragen aan een gezonde sociale leefomgeving en andersom. De vijf belangrijkste kenmerken van een gezonde omgeving zijn: rookvrij, een gezond voedselaanbod, een gezond buitenmilieu (geen luchtverontreiniging en geluidsoverlast), voldoende beweegmogelijkheden en ruimte voor rust en sociale ontmoeting. De laatste jaren is er, mede door de komende invoering van de Omgevingswet, meer aandacht voor de positieve invloed van de Gezondheid en inclusie leefomgeving op gezondheidsbevordering en preventie. In een gezonde en inclusieve sociale leefomgeving voelen De leefomgeving heeft een positieve mensen zich thuis, wonen ze veilig, krijgen ze steun en is de invloed op gezondheid en welbevinden samenhang in onze buurten en dorpen groot. Onze inwoners als de fysieke inrichting en sociale hebben behoefte aan een aantrekkelijke en herkenbare structuren mensen verleiden om te leefomgeving die uitnodigt tot ontmoeten.

Cultuur en bewegen en te spelen, gezonde keuzes cultureel erfgoed spelen daarin een belangrijke rol, te maken te ontspannen of elkaar te bijvoorbeeld in de vorm van bibliotheken, natuurlandschap ontmoeten. De fysieke en sociale en monumenten. Daarnaast bepaalt de toegankelijkheid van onze (fysieke) leefomgeving in hoeverre onze inwoners – leefomgeving vormen zo een instrument naar wens en vermogen – mee kunnen doen. Een inclusieve dat bijvoorbeeld bijdraagt aan de omgeving voorkomt dat mensen afgezonderd raken, wat juist vermindering van eenzaamheid, tot gezondheidsverlies kan leiden. overgewicht en daaraan gerelateerde ziekten. Een (fysiek) toegankelijke leefomgeving kan ook bijdragen aan inclusiviteit. Onderzoek laat zien dat de (her)inrichting van de leefomgeving ook een bijdrage kan leveren aan het terugdringen van gezondheidsachterstanden op het niveau van dorp, wijk of buurt. Juist de mensen met een zwakkere sociaal-economische positie (lage SES) leven relatief vaker in een ongezondere fysieke en sociale omgeving en ondervinden daarvan gezondheidsschade.74 Een gezonde leefomgeving vormt daarmee een belangrijke schakel het vergroten van kansengelijkheid en eerlijkere kansen op gezondheid.

74

Verdeling van gezondheid en leefomgevingskwaliteit over buurten. Een verkennend onderzoek naar aspecten van gezondheid en van de sociale en fysieke leefomgeving in relatie tot het inkomen op buurtniveau, 2020. Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) (p. 5).

32

7.2 Wat valt op? o Gezondsheidsbevordering via de leefomgeving De leefomgeving bepaalt vaak direct of gezond gedrag mogelijk is. Het kan gezond gedrag bevorderen of juist belemmeren. Als deze beweegvriendelijk en groen is, bewegen mensen meer en nodigt dit uit tot gezond gedrag (gezondheidsbevordering). Ook moet de omgeving veilig zijn, zodat de mensen het prettig vinden er te wonen of recreëren (gezondheidsbescherming). In Waadhoeke vindt acht procent van onze inwoners dat er te weinig groen in de buurt is – in de dorpen boven de A31 ligt dit percentage hoger, op elf procent.75 Als het om veiligheid gaat, geeft 23 procent van onze inwoners aan zich weleens onveilig te Opgroeien in een gezonde leefomgeving voelen, dit is lager dan het Fries en landelijk gemiddelde.76 Een Voor kinderen van 0-12 jaar speelt buitenspelen een belangrijke rol in het ontwikkelen van motorische leefomgeving die uitnodigt tot een vaardigheden en voldoende beweegactiviteit. Een actieve leefstijl en prikkelt om gezond leefomgeving die uitnodigt tot bewegen, met voldoende groen te eten en te leven, vermindert de en toegankelijke en veilige speel- en beweegtuinen draagt bij kans op overgewicht, stress en aan gezonde, sociale en motorisch vaardige kinderen. Door (chronische) ziektes – en vergroot veranderingen in de woonomgeving (verstedelijking) en in het daardoor de kwaliteit van leven.

Een leefpatroon (digitalisering) staat het buitenspelen van kinderen gezond voedselaanbod en rookvrije onder druk. In Waadhoeke speelt 67 procent van de kinderen gebieden rondom scholen, elke dag buiten – dit is iets meer dan het Friese gemiddelde (63 sportterreinen en andere procent). In Franeker en Sint Annaparochie e.o. liggen deze maatschappelijke voorzieningen percentages lager, respectievelijk 62 en 63 procent. In de spelen daarbij ook een cruciale rol. dorpen rond Franeker is dit percentage juist veel hoger, namelijk 76 procent. De houding van ouders is een cruciale o Omgevingswet factor in het wel of niet buitenspelen van hun kind(eren); zij kunnen belemmeringen ervaren om hun kind te laten Naar verwachting treedt in 2024 de buitenspelen, zoals onvoldoende groen of speelplekken. Deze Omgevingswet in werking, die alle relatie zien we ook terug in de cijfers. In Franeker, waar relatief wetten van de fysieke leefomgeving minder kinderen buitenspelen, vindt 24 procent van de ouders bundelt en moderniseert. De hun buurt niet speelvriendelijk. Ter vergelijking: in de dorpen Omgevingswet biedt gemeenten meer rond Franeker is dit vijftien procent (zestien procent in heel handvatten om de zogenaamde Waadhoeke). ‘zachte waarden’, zoals volksgezondheid en cultuur, mee te wegen bij ruimtelijke inrichting.

Hierbij is zowel aandacht voor de gezondheidsrisico’s én gezondheidskansen die de leefomgeving met zich meebrengt. In het ideale geval ontstaan win-winsituaties, zoals groenvoorzieningen die bijdragen aan vermindering van waterlast en hittestress en bovendien een actieve leefstijl en ontmoeting bevorderen. Om gezondheid vanuit de leefomgeving te verbeteren is actieve, integrale samenwerking nodig tussen 75

De gebiedscijfers van de GGD Gezondheidsmonitor V&O 2020 zijn uitgesplitst naar postcodegebieden binnen de gemeente Waadhoeke. In dit geval betreft het de dorpen boven de A31. Dit zijn: Winsum, Baaium, Wjelsryp, Spannum, Boksum, Blessum, Deinum en Dronryp. In de GGD Kindmonitor 2022 is gebruik gemaakt van een andere gebiedsindeling. In het kader ‘Opgroeien in een gezonde leefomgeving’ wordt met de dorpen rond Franeker bedoeld: Tzum, Hitzum, Achlum, Herbaijum, Dongjum, Boer, Ried, Peins, Schalsum, Zweins, Firdgum, Tzummarum, Klooster-Lidlum, Oosterbierum, Sexbierum en Pietersbierum. Sint Annaparochie e.o. verwijst naar Sint Annaparochie, Vrouwenparochie en Oudebildtzijl. 76 https://www.planbureaufryslan.nl/monitoren/veiligheid/

33

het fysieke en sociale domein. Alleen door domeinoverstijgende samenwerking kunnen we blijvende gezondheidsveranderingen realiseren: de Health in All Policies-aanpak.

o Sport en cultuur als middel Preventie Participatie in sport en cultuur verbetert de fysieke en psychische gezondheid van mensen en versterkt hun gevoel van welbevinden. Sterker nog, naast gezonde voeding, denksport en bewegen, zijn cultuur en sport de belangrijkste bijdragen aan een actief en vitaal brein.77 Met andere woorden: sporten en cultuur beleven maakt gezond en werkt preventief. Iedereen heeft baat bij sportieve en culturele activiteiten in de leefomgeving; ze bieden concrete handvatten tot ontmoeting en een sociaal netwerk. Sport, cultuur en preventie kunnen elkaar dus versterken – zeker als deze op dorpsof wijkniveau georganiseerd worden. Preventie richt zich steeds vaker niet alleen op het individu, maar ook op de omgeving. Dit stimuleert aanbieders van sport en cultuur samen met zorg en welzijn samenwerking te zoeken en in integraal verband zorg te dragen voor een laagdrempelig ondersteunings- en vrijetijdsaanbod.78 Onze buurtsport- en cultuurcoaches zijn hierin sleutelfiguren. Het zijn vaak deze ‘combinatiefunctionarissen’ die kwetsbare mensen weten te bereiken en kinderen, jongeren en ouderen weten te motiveren om te sporten en in beweging te komen. Ook hebben zij een signalerende rol; van (dreigend) overgewicht tot pesten en eenzaamheid. Samenwerking Zowel sport als cultuur hebben een eigen, intrinsieke waarde voor de beoefenaars ervan.

Dat wil zeggen: mensen doen aan sport en cultuur omdat ze er plezier aan beleven, zich erin kunnen bekwamen en er een identiteit aan kunnen ontlenen. Op microniveau (dorp, wijk en buurt) spelen sport en cultuur een belangrijke rol in de sociale samenhang – en daarmee de leefbaarheid en kwaliteit van de omgeving. In beide domeinen hebben verenigingen een groot aandeel in de binding van mensen aan hun organisatie en het lokale aanbod. Door teruglopende leden- en vrijwilligersaantallen en veranderingen in accommodatiegebruik staat dit steeds meer onder druk. Dat vraagt om slimmer organiseren en meer en betere samenwerking tussen beide domeinen. Het gezamenlijk optrekken van beide sectoren maakt dat je van elkaar kunt leren (talentontwikkeling, werving, vrijwilligersbeleid) en het aanbod effectiever kunt organiseren (gezamenlijk gebruik accommodaties, samenwerking met het sociale domein).79 Meedoen In Waadhoeke vinden we het belangrijk dat iedereen drempelloos sport en cultuur kan beleven. Sporten of muziekles lijkt zo vanzelfsprekend, maar dat is het niet voor iedereen. Vanwege een beperking bijvoorbeeld, of omdat het financieel niet mogelijk is. Niet kunnen sporten, bewegen of meedoen aan cultuur heeft gevolgen voor de participatie in en binding met de (lokale) samenleving.

Laagdrempelige toegankelijke voorzieningen waar mensen naar vermogen kunnen meedoen en op elkaar kunnen terugvallen, versterken de sociale basis in onze gemeente. Het gaat dan om een sterke sociale basis waar vanuit preventie en lichte ondersteuning het beroep op gespecialiseerde zorg 77

https://www.lkca.nl/artikel/sport-en-cultuur-verbinden/ White paper sport en cultuur. In (lokale) samenwerking creëer je waarde, 2018. Kenniscentrum Sport (pp. 3-5). 79 https://platformoverheid.nl/de-waarde-van-sport-en-cultuur-voor-integraal-sociaal-beleid/#_ftn1 78

34

deels overbodig of zelfs vervangen wordt. Bij kinderen en gezinnen heeft de sociale basis ook een pedagogische functie (it takes a village to raise a child).80 Onder andere het Jeugdfonds Sport en Cultuur zet zich samen met gemeenten in om sport- en cultuurdeelname voor alle kinderen mogelijk te maken.81 Ook interventies gericht op actieve participatie en beweging van ouderen en inclusief sporten zijn onmisbaar in het creëren van een kansrijke en -eerlijke leefomgeving.

7.3 Wat willen we bereiken?

De leefomgeving van Waadhoeke is zo ingericht dat gezond leven gemakkelijk is, het biedt gelegenheid tot meedoen en ontmoeting en inwoners voelen zich er prettig en verbonden met elkaar.

Deze ambitie vertalen we in de volgende doelen: 1. De fysieke leefomgeving van Waadhoeke nodigt uit tot gezond gedrag. 2. Met de invoering van de Omgevingswet (2024) in onze gemeente is gezondheid een vast en belangrijk onderdeel van de belangenafweging in ruimtelijk beleid. 3. Voor iedereen zijn er – dichtbij en toegankelijk – aantrekkelijke plekken om te bewegen, ontspannen, ontmoeten en gezond te genieten. 4. We verbinden jongeren, scholen en verenigingen in een netwerk dat lokaal zinvolle vrijetijdsbesteding realiseert. Dit aanbod is laagdrempelig en draagt bij aan sociale samenhang en participatie. 5. We starten met de pilot ‘drempelloos sport en cultuur beleven’. 6. Vanaf 2024 passen we gezondheidsbevordering via de leefomgeving met voorrang toe in wijken en buurten met gezondheidsachterstanden. Op termijn ontwikkelen we in alle wijken en buurten een leefomgeving die een gezonde leefstijl mogelijk en gemakkelijk maakt.

7.4 Wat gaan we daarvoor doen? Gezond leven stimuleren o

o

Beweegvriendelijke omgeving; samen met de domeinen Sport en Omgeving kijken we hoe we kunnen komen tot een omgeving die uitnodigt tot bewegen, (buiten)spelen en ontmoeten. Dit doen we onder andere door beweegtuinen te creëren en extra op speeltuinen in te zetten. Daarnaast onderzoeken een bredere inzet van de buurtsportcoaches. Een grootschalige herinrichting van een wijk (bijvoorbeeld vanwege woningbouwopgave, energietransitie of klimaatveranderingen) grijpen we aan om de ruimtelijke omgeving gezonder in te richten en om een stevigere verbinding te leggen met de sociale opgaven.

80

Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), 2023. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) (p. 18). 81 https://jeugdfondssportencultuur.nl/

35

Rookvrije omgeving o

We willen het aantal rookvrije locaties uitbreiden, met name naar kinderopvanglocaties, scholen en bij sportaccommodaties.

Gezond voedselaanbod o

We stimuleren het onderwijsveld om structureel aandacht te geven aan gezonde voeding en leefstijl, bijvoorbeeld met behulp van de programma’s Jong Leren Eten (JLE) en de Gezonde School.

Integrale samenwerking o

o

We verbinden het fysieke, sociale en medische domein. Dat betekent dat we met alle relevante gemeentelijke en nietgemeentelijke organisaties afstemmen hoe we de gezondheid van onze inwoners beschermen en bevorderen bij ruimtelijke ontwikkelingen en in ruimtelijke programma’s. Dat is expliciet niet alleen een verantwoordelijkheid van het gezondheids- of sociale domein. We gaan in gesprek met zorgverzekeraars en huisartsen om de continuïteit van de huisartsenzorg te kunnen blijven waarborgen.

Kansrijke omgeving o

o

Om gezondheidsverschillen zo vroeg en preventief mogelijk aan te pakken is onze gemeente gestart met het landelijke actieprogramma Kansrijke Start. Dit programma richt zich op kinderen die geboren worden in kwetsbare situaties. Gebleken is dat de eerste duizend levensdagen van een kind cruciaal zijn voor een goede start. De gezondheid voor, tijdens en na de geboorte blijkt een belangrijke voorspeller te zijn van zowel fysieke als mentale problemen op latere leeftijd. Daarnaast lopen zij kans om zich op sociaal gebied minder goed te ontwikkelen. We willen samen met onze partners rondom de geboortezorg samenwerkingsafspraken maken. Hiervoor ontwikkelen we onder andere een zorgpad zwangeren, continueren we het prenatale huisbezoek, kijken we naar prenatale voorlichting, wijzen we op de risico’s van roken tijdens de zwangerschap en implementeren we de werkwijze Nu Niet Zwanger82. We versterken de integrale samenwerking tussen professionals uit het sociaal en medisch domein, bijvoorbeeld met behulp van Welzijn op Recept en via het actieprogramma Kansrijke Start rond de zwangerschap, geboorte en jong ouderschap. Dat doen we onder andere door

82

Methodiek gericht op het bespreekbaar maken van een kinderwens, om ongewenste zwangerschappen te voorkomen.

36

o o

coalities te vormen voor ouders in een kwetsbare situatie. Deze coalities dienen te zorgen voor een sluitend vangnet en aanvullende ondersteuning voor ouders in een kwetsbare situatie. We zetten sport en cultuur in als preventie in de pilot ‘drempelloos sport en cultuur beleven’. We gaan onderzoeken of opgroeien in een kansrijke omgeving (OKO; nieuwe naam voor het IJslandse preventiemodel in Nederland) ingevoerd kan worden binnen de gemeente Waadhoeke. Bij deze aanpak wordt ingezet op de belangrijkste omgevingsfactoren die het risico op middelengebruik verkleinen (beschermende factoren) en het risico vergroten (risicofactoren), namelijk: gezin, peergroep (vrienden en leeftijdsgenoten), school en vrije tijd. We geven daarnaast uitvoering aan het preventie- en handhavingsplan en het plan van aanpak alcohol en drugs. Tevens onderzoeken we samen met een vertegenwoordiging van huisartsen, VNN, GGD, jongerenwerk, wijkagenten en gebiedsteam hoe we de jeugd kunnen bereiken en voorlichten.

Meedoen •

We sluiten aan bij de werkwijze van en acties uit de sociale inclusieagenda (zie ook hoofdstuk 3.1 Inclusieve aanpak) en de uitvoeringsagenda diversiteit en inclusie.

•

Vanuit het dorpen- en wijkenfonds faciliteren wij initiatieven van onderop, die bijdragen aan de participatie en sociale cohesie in onze dorpen en wijken.

37