Concept gezondheidsnota Waadhoeke 2023-2026

Eltsenien sûn (Samen)werken aan een vitaal en veerkrachtig Waadhoeke

Nota gezondheidsbeleid 2023-2026 – gemeente Waadhoeke

1

|Inhoudsopgave| 1. Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Uitgangspunten transformatie Sociaal Domein 1.3 Context van de nota gezondheid 1.4 Thema’s 1.5 Basisvoorwaarden 2. Leidende principes 2.1 Positieve gezondheid 2.2 Preventie 2.3 Health in All Policies (HiAP) 3. Werkwijze 3.1 Gebiedsgerichte aanpak 3.2 Inclusieve aanpak 4. Thema: Gezonde leefstijl 4.1 Waarom 4.2 Wat valt op 4.3 Wat willen we bereiken 4.4 Wat gaan 5. Thema: Vitaal ouder worden 5.1 Waarom 5.2 Wat valt op 5.3 Wat willen we bereiken 5.4 Wat gaan we daarvoor doen 6. Thema: Mentale gezondheid 6.1 Waarom 6.2 Wat valt op 6.3 Wat willen we bereiken 6.4 Wat gaan we daarvoor doen 7. Thema: Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving 7.1 Waarom 7.2 Wat valt op 7.3 Wat willen we bereiken 7.4 Wat gaan we daarvoor doen 8. Conclusie 9. Financiën 10. Bijlagen 11. Literatuur

2

|1| Inleiding 1.1 Aanleiding Gezondheid is van grote waarde. Voor mensen persoonlijk en voor de samenleving als geheel. Het heeft daarmee een sterke publieke waarde in zich. Het behalen van gezondheidswinst vraagt om een gezamenlijke inspanning van iedereen in onze gemeente. Gezond (samen)werken aan de toekomst – sûn wurkje oan ‘e takomst – is daarin de ambitie. Onze mooie, diverse gemeente biedt kansen en uitdagingen voor de gezondheid van alle Waadhoekers. Hoe we als gemeente met die kansen en uitdagingen omgaan, beschrijven we in deze nota gezondheidsbeleid Eltsenien sûn – (samen)werken aan een vitaal en veerkrachtig Waadhoeke. Met deze gezondheidsnota willen we zorg dragen voor een gemeenschap waarin alle inwoners van Waadhoeke; • • • • •

meedoen en daarbij ondersteuning krijgen waar dat nodig is; elkaar ondersteunen en zich actief inzetten voor hun omgeving; deelnemen in de samenleving en zich actief ontplooien; gelijke kansen hebben op een goede gezondheid, en jeugd in Waadhoeke zich maximaal kan ontwikkelen en veilig en gezond kan opgroeien.

Dit is de tweede gezondheidsnota van de gemeente Waadhoeke. Vanuit de Wet publieke gezondheid zijn we verplicht elke vier jaar gezondheidsbeleid te maken. Met deze nota voldoen we aan deze wettelijke eis. Behalve een wettelijke plicht hebben we ook een maatschappelijke wens om de gezondheid van onze inwoners te beschermen, te bewaken en te bevorderen. Met deze nota bouwen we verder op de basis die we de afgelopen jaren hebben gelegd. Tegelijkertijd willen we ook vooruitkijken en nieuwe ambities uitspreken. We willen een inclusieve gemeente zijn waar kinderen gezond opgroeien, jongeren gezond leven en ouderen lang vitaal blijven. Alle inwoners moeten zo lang mogelijk in goede (ervaren) gezondheid kunnen blijven meedoen. Gezond leven en prettig wonen gaat niet zonder goede voorzieningen. Laagdrempelige toegang tot en verbinding met zorg, gebiedsteams, sport en cultuur is daarom van groot belang. Wettelijke basis Deze nota gezondheid is gebonden aan enkele wettelijke kaders en plichten, namelijk: •

•

De Wet publieke gezondheid (Wpg): de Wpg is het wettelijke kader voor de publieke gezondheidszorg. Op grond van deze wet zijn gemeenten zelf verantwoordelijk voor de invulling en uitvoering van gezondheidsbeschermende en – bevorderende maatregelen. Het voorkomen van gezondheidsproblemen en vroegtijdige inzet is hierin een belangrijk doel (preventie). Wettelijke GGD-taken: in de Wpg is bepaald dat een groot aantal (preventieve) taken op het gebied van publieke gezondheidszorg wordt ingevuld door de Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (GGD’en). Zij ondersteunen en adviseren gemeenten bij de invulling en uitvoering van hun gezondheidsbeleid.

Naast de Wet publieke gezondheid zijn de volgende wetten belangrijk voor het gezondheidsbeleid: •

Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo); 3

• • •

Jeugdwet; Zorgverzekeringswet (Zvw); Wet langdurige zorg (Wlz).

Samen maken ze een sluitende keten mogelijk van preventieactiviteiten. Daarnaast biedt de Omgevingswet kansen voor preventie. Dit wordt later in de nota toegelicht. Uitdagingen Onze inwoners ervaren hun gezondheid over het algemeen als goed – en zelfs iets hoger dan het landelijk gemiddelde. Ervaren gezondheid is het oordeel over de eigen lichamelijke en geestelijke gezondheid. Ook leefstijlfactoren als roken of drinken, voedingspatroon en mate van beweging kunnen hierin een rol spelen.1 Toch staan we in Waadhoeke voor een aantal opgaven. Zo hebben we ook in onze gemeente te maken met dubbele vergrijzing en ontgroening. Er zijn steeds meer ouderen, die bovendien langer leven (dubbele vergrijzing). In 2018 was 21% van onze inwoners ouder dan 65, in 2037 zal dit gestegen zijn naar 32%.2 Tegelijkertijd neemt het aandeel kinderen en jongeren in Waadhoeke af (ontgroening). De totale zorgvraag neemt de komende jaren sterk toe en daarom is het belangrijk om te investeren in gezond oud worden. Daarnaast heeft meer dan de helft van de inwoners van Waadhoeke overgewicht. Zo zien we in onze gemeente zowel veel overgewicht en ernstig overgewicht (obesitas) als weinig beweging.

Dit is het geval voor alle leeftijdsgroepen, maar in het bijzonder voor kinderen en jongeren (0-18 jaar) en ouderen (67+).3 Overgewicht is een hardnekkig volksgezondheidsprobleem, zeker als inwoners hun eigen gezondheid en leefstijl niet als slecht of ongezond ervaren. Bovendien leeft niet iedereen in de omstandigheden om zelf gezonde keuzes te maken. Sommige inwoners missen daarvoor grip op hun gezondheid of het vermogen om die grip te vergroten. Daarom moeten de basisvoorwaarden voor een gezond leven op orde zijn: een gezond, toegankelijk en lokaal voedselaanbod en een fysieke en sociale leefomgeving die uitnodigt tot beweging en participatie. Tot slot: onze samenleving verandert voortdurend en in een steeds sneller tempo. Door sociale media en de prestatiedruk in het onderwijs en de maatschappij ervaren mensen meer stress. Vooral de mentale gezondheid van onze jongeren en jongvolwassen staat onder druk. Dit leidt tot meer middelengebruik, maar ook tot meer psychische klachten, depressies en slaapproblemen. Door het coronavirus is de druk op de mentale gezondheid verder toegenomen.4 Uit cijfers van GGD Fryslân blijkt dat in Waadhoeke psychosociale problematiek onder kinderen, jongeren en jongwassen relatief hoog is in vergelijking met andere Friese gemeenten.5

1

Leven in Fryslân, editie 2021. Fries Sociaal Planbureau (p. 59). https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/37/sterke-groei-in-steden-en-randgemeenten-verwacht 3 Factsheets ‘Gezondheid & Welzijn in Fryslân, 26 januari 2022. Friese Preventieaanpak (p. 8). 4 Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV), november 2020. Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid (e-magazine). Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). 5 Factsheets ‘Gezondheid & Welzijn in Fryslân, 26 januari 2022. Friese Preventieaanpak (pp. 16-17). 2

4

1.2 Context van deze gezondheidsnota Een goede gezondheid is van grote waarde. Gezonde mensen ervaren over het algemeen een betere kwaliteit van leven, zijn productiever en doen minder beroep op de zorg. Het verbeteren van de gezondheid – individueel en als collectief – vraagt om een gezamenlijke inspanning van iedereen in onze gemeente. Alleen met een integrale aanpak is het mogelijk duurzame verbeteringen te realiseren en een hoger en blijvend niveau van zelfredzaamheid te realiseren. De volgende ontwikkelingen helpen ons hierbij. Landelijke kader Landelijke nota gezondheid 2020 -2024 Gemeenten moeten in hun nota gezondheidsbeleid aangeven hoe zij richting geven aan de landelijke doelen en speerpunten. De vier gezondheidsvraagstukken uit de landelijke gezondheidsnota zijn: 1. 2. 3. 4.

Gezondheid in de sociale en fysieke leefomgeving Gezondheidsachterstanden verkleinen Druk op het dagelijks leven bij jongeren en jongvolwassenen Vitaal ouder worden6

Nationaal Preventieakkoord 2018 Zeventig partijen maakten in 2018 afspraken in het Nationaal Preventieakkoord (NPA) om de leefstijl van Nederlanders te verbeteren. De maatregelen in het akkoord moeten ervoor zorgen dat in 2040 roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik drastisch zijn teruggedrongen. Naast het stellen van concrete doelen om Nederland gezonder te maken, wordt in het NPA ook vooral het belang van preventie benadrukt.7 Integraal Zorgakkoord (IZA) Het Integraal Zorgakkoord (IZA) heeft als doel de zorg voor de toekomst goed, toegankelijk en betaalbaar te houden. In het integraal zorgakkoord wordt onder meer afgesproken dat partijen intensiever met elkaar moeten samenwerken, de eerstelijnszorg versterkt moet worden en er meer wordt ingezet op preventie. Ook moet het voor zorgverleners aantrekkelijk zijn en blijven om in de zorg te werken. Het is voor het eerst dat zoveel partijen, over de hele breedte van de zorg, samen afspraken maken over de koers voor de komende jaren8. Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) Met het Gezond en Actief leven Akkoord (GALA) wordt er gebouwd aan een fundament voor een gerichte lokale en regionale aanpak op het gebied van preventie, gezondheid en sociale basis. Het GALA richt zich op alle Nederlanders, met specifieke aandacht voor groepen waar de meeste gezondheidswinst te behalen is.

VWS, gemeenten, GGD’en en zorgverzekeraars maken afspraken gericht op de vertaling van landelijke doelen op het gebied van gezondheid en welbevinden naar landelijke, regionale en lokale resultaten. De doelen sluiten aan bij de landelijke gezondheidsdoelen uit het Nationaal Preventieakkoord, de Landelijk Nota Gezondheidsbeleid, het IZA en het WOZO-

6

https://www.loketgezondleven.nl/integraal-werken/wettelijk-en-beleidskader-publiekegezondheid/landelijke-nota-gezondheidsbeleid-lokaal-beleid 7 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gezondheid-en-preventie/nationaal-preventieakkoord 8 https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2022/09/16/verregaande-samenwerking-in-historischintegraal-zorgakkoord

5

programma9. Het GALA richt zich expliciet op deze voorkant met de focus op gezondheid, preventie en de sociale basis10. Brede SPUK-regeling De Brede SPUK-regeling maakt het voor gemeenten mogelijk om steviger en meer in samenhang in te zetten op preventie. De SPUK-regeling bundelt geldstromen die zich richten op het stimuleren van gezondheid, sport en bewegen, cultuurparticipatie en de sociale basis. Daarmee worden afspraken gefinancierd die zijn vastgelegd in het Hoofdlijnen Sportakkoord II, het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Preventieakkoord. De stip op de horizon is een gezonde generatie in 2040.

Ook in het Integraal Zorgakkoord (IZA) zijn afspraken gemaakt over preventie. De SPUK-regeling en de financiering uit het IZA-akkoord vullen elkaar aan. Omgevingswet 2024 Na meerdere keren te zijn uitgesteld, gaat naar verwachting in 2024 de Omgevingswet in. Eén van de belangrijkste doelen van deze nieuwe wet is het bereiken en in stand houden van een gezonde fysieke leefomgeving. Ook biedt de Omgevingswet kansen om de samenhang tussen thema’s als 9

In juli 2022 heeft het ministerie van VWS het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen gelanceerd (WOZO). Met dit programma wordt erop ingezet dat ondersteuning en zorg zich aanpassen aan de voorkeur van ouderen. Enerzijds om zo lang mogelijk regie op het eigen leven te houden. Anderzijds opdat zware, complexe zorgvragen zo lang mogelijk worden uitgesteld of zelfs voorkomen. Daarbij is een nieuwe norm geformuleerd: zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan. Bron: https://www.rijksoverheid. nl/documenten/rapporten/2022/07/04/wozo-programma-wonen-ondersteuning-en-zorg-voor-ouderen 10 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/01/31/gala-gezond-en-actief-leven-akkoord

6

gezondheid, milieu, ruimtelijke ordening, veiligheid, water en verkeer te vergroten. Daarnaast wordt participatie bevorderd. Bijvoorbeeld door inwoners en ondernemers zo goed mogelijk te betrekken bij de ontwikkeling van de leefomgeving. Om tot een gezonde leefomgeving te komen, is actieve samenwerking nodig tussen het ruimtelijke en het sociale domein.11 Hoe we dat in Waadhoeke willen bereiken, wordt in hoofdstuk zeven ‘Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving’ uitgelegd. Regionaal en lokaal kader Friese Preventieaanpak Het startdocument Friese Preventieaanpak (FPA) is samen met een afvaardiging van alle achttien Friese gemeenten, zorgverzekeraar De Friesland en overige partners tot stand gekomen. Het is een doorvertaling van de afspraken uit het NPA naar Friesland.12 Het doel van de FPA is om een brede beweging in Friesland in gang te zetten, waarin partners in gezamenlijkheid werken om een goede gezondheid, gelukkig leven en gelijke kansen in alle levensfases mogelijk te maken. De te onderscheiden levensfases hierin zijn: lyts (het moment van zwangerschap tot 4 jaar), jong (4-18 jaar), grut (18-67 jaar) en wiis (ouder dan 67 jaar). Daarbij wordt preventie breed gezien; van ‘voorkomen dat’ tot ‘erger voorkomen’.

Vanuit de FPA is er aandacht voor allerlei factoren die van invloed kunnen zijn op gezondheid, bijvoorbeeld leefstijl, leefomgeving, opvoeding, financiële situatie, zorg en voorzieningen. Er gebeurt al heel veel in Friesland, maar de toegevoegde waarde van de FPA ligt voornamelijk in het bundelen van alle kennis en ervaring en het maken van verbinding.13 Collegeprogramma voor Waadhoeke 2022-2026 In 2022 is er een nieuwe raad en een nieuw college van burgemeester en wethouders in Waadhoeke geïnstalleerd. De raad heeft daaropvolgend het collegeprogramma Sûn wurkje oan ‘e takomst vastgesteld. Dit programma dient mede als basis voor deze nota gezondheidsbeleid. Samen met anderen Gezond werken aan de toekomst kunnen we niet alleen; gezondheid raakt immers veel andere beleidsterreinen. Ander beleid in de gemeente Waadhoeke (armoedebeleid, mantelzorgbeleid, woonzorgvisie et cetera) is daarom aanvullend op en versterkt deze nota gezondheidsbeleid. Samen dragen we een gedeelde verantwoordelijkheid voor gezonde, vitale en veerkrachtige inwoners.

1.3 Thema’s Hoofdambitie: alle inwoners van Waadhoeke hebben een eerlijke kans om veerkrachtig en gezond op te groeien, te leven en gezond oud te worden. Voor een goede (ervaren) gezondheid en welzijn met gelijke kansen voor alle inwoners van Waadhoeke is een brede insteek nodig. Gezondheid is meer dan ‘niet ziek zijn’. Gezond zijn – en je ook zo voelen – gaat over veerkracht, over betekenisvol werk, meedoen in de maatschappij of aan andere activiteiten in de omgeving waarin je leeft. Het heeft veel raakvlakken met het sociaal domein (Jeugdwet, Wmo, Participatiewet), maar ook met het ruimtelijk domein (gezonde leefomgeving, wonen, mobiliteit). Kortom: (bijna) alles is gezondheid.

11

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/omgevingswet/vernieuwing-omgevingsrecht https://www.ggdfryslan.nl/professionals/gemeenten/nieuws-voor-gemeenten/aan-de-slag-met-de-friesepreventieaanpak/ 13 https://www.friesepreventieaanpak.nl/over-de-friese-preventieaanpak/ 12

7

Om onze gezondheidsdoelen te bereiken, zetten we in op de volgende thema’s: 1. 2. 3. 4.

Gezonde leefstijl Vitaal ouder worden Mentale gezondheid Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving

Het is bekend dat het bevorderen van gezond gedrag en een gezonde leefstijl alleen effect heeft als er rekening wordt gehouden met achterliggende omstandigheden.14 Deze thema’s richten zich naast leefstijl ook op factoren buiten het gezondheidsstelsel. Alleen zo komen we tot een samenhangende en duurzame aanpak van gezondheid in Waadhoeke. Bij voorkeur door niet te reageren op gezondheidsproblemen maar door preventief beleid waarmee we voorkomen dat die problemen ontstaan. Voorkomen is immers beter dan genezen.

1.4 Basisvoorwaarden Voor een gezond en vitaal leven is het belangrijk dat de basisvoorwaarden op orde zijn. Onze inwoners: •

beschikken over voldoende gezondheidsvaardigheden Je weet waar je informatie (over gezondheid) kunt vinden. Deze informatie kan je begrijpen, beoordelen en gebruiken bij het nemen van beslissingen. Je bent in staat regie te voeren over je eigen gezondheid, ziekte en zorg. Je komt voor jezelf op en kunt goed lezen, praten, schrijven en luisteren.15

•

zijn financieel gezond Je maakt weloverwogen keuzes, zodat je op een comfortabele manier aan huidige en lopende verplichtingen kunt voldoen en met financiële zekerheid levensdoelen kan nastreven.16 Als je problematische schulden hebt of in armoede leeft, dan is dat van invloed op je dagelijks functioneren en brengt dat veel andere problemen met zich mee.

•

beschikken over waardevolle relaties Je onderhoudt waardevolle relaties en hebt bevredigende contacten in je (nabije) omgeving. Daardoor ben je gelukkiger én gezonder en heb je minder behoefte aan professionele ondersteuning.

•

wonen in een gezonde omgeving Er is genoeg groen en je omgeving daagt uit om te bewegen en andere mensen te ontmoeten. Je omgeving is schoon, toegankelijk en je voelt je er veilig. Het is gemakkelijk voor je om gezonder te leven en gezonde keuzes te maken.

Bij wie één of meerdere van deze basisvoorwaarden niet op orde is, bestaat een grotere kans op gezondheidsachterstanden. Daarom is het juist voor deze groep belangrijk dat we werken aan en 14

Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid (nr. 97), april 2017. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). 15 Eén op de drie volwassen Nederlanders (36%) heeft moeite om informatie over gezondheid te vinden, te begrijpen en toe te passen op de eigen situatie. Daarnaast heeft één op de twee volwassen Nederlanders (48%) moeite om zelf regie te voeren over de eigen gezondheid en ziekte en zorg. Het ontbreekt hen aan kennis, motivatie en zelfvertrouwen. Bron: https://www.nivel.nl/nl/uitgelicht/uitgelicht-gezondheidsvaardigheden

8

zorg dragen voor sterke basisvoorwaarden. Meestal is er samenhang tussen de verschillende basisvoorwaarden en bestaat de kans op een opeenstapeling van problemen. Het versterken van de basisvoorwaarden vraagt dus om extra domeinoverstijgende inzet – en in een aantal gevallen ongelijke investeringen. Dat begint al bij het ondersteunen van de jongste jeugd en (aanstaande) ouders of verzorgers om goede en gezonde keuzes te maken. De investering in preventie aan het begin van het leven betaalt zich dubbel en dwars uit in gezondheidswinst op de lange termijn.

9

|2| Leidende principes 2.1 Positieve gezondheid We benaderen gezondheid vanuit het perspectief van positieve gezondheid. De gezondheidszorg is nu nog hoofdzakelijk gericht op ziekte en zorg (ZZ), waarbij de focus ligt op de ziekte of aandoening van de patiënt. Het concept van positieve gezondheid, daarentegen, is breder georiënteerd; er wordt niet alleen gekeken naar lichaamsfuncties, maar ook naar mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. Die aspecten bepalen samen hoe goed mensen om kunnen gaan met fysieke, emotionele en sociale moeilijkheden, en of ze veerkrachtig zijn en eigen regie kunnen voeren. Het accent ligt dus niet op ziekte, maar op wat iemand wél kan, belangrijk vindt en eventueel wil veranderen (gedrag). Ook van professionals verwachten we dat ze in hun contacten met cliënten en patiënten breder kijken dan alleen hun eigen expertisegebied en dat ze ook aandacht hebben voor andere factoren die de gezondheid belemmeren of juist bevorderen.

2.2 Preventie Voorkomen is beter dan genezen. Preventie, een stevige sociale basisinfrastructuur17 en tijdige signalering vormen de sleutel tot een veerkrachtige en gezonde bevolking. Hierbij benaderen wij preventie in de breedste zin van het woord: van ‘voorkomen dat’ tot ‘erger voorkomen.’ Dat is een duurzame en kosteneffectieve manier om bij te dragen aan de volksgezondheid en aan gelijke kansen voor iedereen. We geven extra aandacht aan de jeugd in Waadhoeke en aan mensen in een kwetsbare situatie.18 Hiervoor investeren we in vroegsignalering en -interventie. Ook zetten we in op het vergroten van de gezondheidsvaardigheden van onze inwoners. Dat gaat hand in hand met wegnemen van drempels – fysiek en maatschappelijk – voor inwoners die gezond(er) willen leven. Door te zorgen voor een gezonde omgeving die gezonde keuzes stimuleert, ondersteunen we onze inwoners niet alleen, maar kunnen we ook mogelijke gezondheidsproblemen voorkomen.

17

De term ‘sociale basisinfrastructuur’ ontstond in de jaren negentig als tegenhanger van de fysieke infrastructuur en verwijst naar ‘’het geheel van organisaties, diensten en voorzieningen die het mogelijk maken dat mensen in redelijkheid in sociale verbanden (buurten, groepen, netwerken en gezinnen) samen kunnen leven en kunnen participeren in de samenleving’’ (Engersen en Sprinkhuizen, 1998). 18 Hieronder verstaan we inwoners die mogelijk op een bepaald moment in hun leven extra risico lopen op gezondheidsachterstanden. Dit kunnen inwoners zijn die opgroeien in armoede, beperkte gezondheidsvaardigheden, (langdurige) schulden of een lage sociaaleconomische status (SES) hebben en/of multiproblematiek ervaren.

10

2.3 Health in All Policies (HiAP) De problemen die achter een verminderde gezondheid schuilgaan, gaan vaak verder dan het gezondheidsdomein. Armoede, schulden, werkloosheid, een lage opleiding, eenzaamheid, een beperking of de kwaliteit en inrichting van de leefomgeving hebben allemaal invloed op hoe gezond je bent en hoe gezond je je voelt. Voor inwoners die gestapelde en op elkaar ingrijpende (gezondheids)problemen ervaren, is het extra belangrijk om domeinoverstijgend samen te werken. Als gemeente Waadhoeke omarmen wij daarom de Health in All Policies (HiAP)-benadering van de World Health Organisation (WHO). Dit houdt in dat bij beleidsontwikkeling standaard wordt gekeken naar de effecten van dat beleid op gezondheid en andersom. Idealiter betekent dat dat gezondheid een vast onderdeel is in alle activiteiten en voorzieningen die de gemeente aanbiedt. Zo ver zijn we nog niet, maar onder andere de nieuwe Omgevingswet biedt hiertoe kansen. Vanuit de verschillende gemeentelijke afdelingen en met onze externe partners onderzoeken we in de komende periode hoe we de HiAPwerkwijze in Waadhoeke optimaal kunnen uitvoeren.

Regenboogmodel naar Dahlgren en Whitehead

11

|3| Werkwijze 3.1 Gebiedsgerichte aanpak In ieder gebied, dorp, wijk en buurt in Waadhoeke verschilt de gezondheidssituatie. Dat brengt specifieke gezondheidsproblemen met zich mee, maar ook unieke kansen voor gezondheidsbevordering en – bescherming. Beleid en uitvoering stemmen we daarom zo goed mogelijk af op de lokale situatie, waarbij de samenwerking met betrokken inwoners en organisaties in dorp of wijk een centrale rol krijgt. Per gebied analyseren we hoe we de gezondheid kunnen verbeteren. Door daarbinnen gezamenlijk prioriteiten te stellen, kunnen interventies of maatregelen beter worden toegesneden op de doelgroep en op dorp of wijk. Tegelijkertijd werken we aan een optimale ketensamenwerking om gezondheid en factoren die daarop van invloed zijn, in samenhang en vroegtijdig te kunnen beïnvloeden. Uitgangspunten daarbij zijn: ondersteuning zo licht en dichtbij mogelijk, snel beschikbaar en gericht op het bevorderen van eigen kracht en zelfmanagement.

3.2 Inclusieve aanpak Om recht te doen aan de diversiteit van onze inwoners is het onze taak om beter aan te sluiten bij de belevingswereld en vaardigheden van alle Waadhoekers. Dat vraagt extra inspanning van ons om juist die inwoners te bereiken voor wie het preventie aanbod niet (voldoende) toereikend is. In Waadhoeke vormt de Sociale Inclusieagenda de kapstok voor sociaal beleid. Het uitganspunt van deze werkwijze is: wat leeft er in onze dorpen en wijken? Hierbij is de rol van de gemeente meer faciliterend, gericht op het wat’. Het ‘hoe’ is aan de inwoners van Waadhoeke. Zij moeten de ruimte en mogelijkheid krijgen om zelf initiatieven en oplossingen aan te dragen. Tegelijkertijd is gebruik van bestaande sociale infrastructuur (dorps- en wijkbelangen, verenigingen en stichtingen) essentieel om aan te sluiten op de leefwereld van onze inwoners. Deze verbindingen zijn de sleutel tot het daadwerkelijk achterhalen en begrijpen van de behoeften, verwachtingen, frustraties én mogelijkheden. Ook in het collegeprogramma Sûn wurkje oan ‘e takomst is de gezondheid van onze inwoners een belangrijk vertrekpunt. Eén van de redenen waarom mensen niet mee kunnen doen, moeite hebben om gezond te leven en/of zelf regie te voeren over de eigen gezondheid is laaggeletterdheid. In Waadhoeke is ongeveer elf procent van de inwoners laaggeletterd.

Onder inwoners met een lage sociaal-economische positie, migranten en ouderen ligt dit percentage nog hoger.19 We bieden informatie aan op een manier die voor iedereen goed vindbaar, toegankelijk en begrijpelijk is – opdat alle Waadhoekers naar vermogen deel kunnen nemen aan het sociale en gezondheidssysteem. Taal mag geen barrière zijn om mee te doen in Waadhoeke.

19

‘Help, waar gáát dit over…’ Aannames over laaggeletterdheid in Fryslân tegen het licht’, oktober 2020. Fries Sociaal Planbureau (FSP).

12

|4| Thema: Gezonde leefstijl 4.1 Waarom? Een gezonde leefstijl, waaronder gezond eten en drinken, voldoende bewegen en goed slapen, voorkomt veel gezondheidsproblemen. Een gezonde leefstijl draagt bij aan een beter immuunsysteem, maakt mensen veerkrachtiger bij tegenslag, verbetert de cognitieve prestaties (ook op latere leeftijd), en vergroot het aantal jaren dat mensen in gezondheid leven. Een gezonde leefstijl zorgt in veel gevallen ook voor een sneller herstel van ziektes, voor een kleinere kans op complicaties en voor een kortere herstelperiode na een operatie of bevalling. Daarnaast draagt het bij aan een betere kwaliteit van leven van onder andere mensen met een chronische ziekte. Ongezond gedrag heeft het tegenovergestelde effect. In Nederland zorgt ongezond gedrag voor bijna twintig procent van de ziektelast; het leidt tot ruim 35.000 doden en kost € 8,6 miljard aan zorguitgaven per jaar. Van het ongezonde gedrag leidt roken tot de grootste ziektelast, gevolgd door ongezonde voeding, inactiviteit en alcohol- en drugsgebruik. Deze leefstijlfactoren verhogen het risico op chronische ziekten, zoals hart- en vaatziekten, diabetes, COPD of kanker. Ook zijn het direct of indirect veroorzakers van (ernstig) overgewicht, een hoge bloeddruk en/of hoge bloedsuikerspiegel.

Andere belangrijke leefstijlfactoren zijn drugsgebruik en slaappatroon.20 In Waadhoeke bestaan duidelijke gezondheidsverschillen tussen bevolkingsgroepen. Inwoners met een laag opleidings- en inkomensniveau (lage SES) zijn in Waadhoeke veel slechter af als het om gezondheid gaat: ze roken meer, bewegen te weinig en eten ongezonder. De gezondheidsproblemen staan meestal niet op zichzelf, maar zijn juist vaak het gevolg van bredere achterliggende problematiek (schulden, armoede, beperkte gezondheidsvaardigheden). In de huidige vooruitzichten nemen deze gezondheidsverschillen tussen mensen met een lage en hoge SES eerder toe dan af.21 Daarom vinden we het van groot belang om de inwoners van Waadhoeke te ondersteunen bij het bereiken en behouden van een gezonde leefstijl en bieden we passende hulp en ondersteuning om escalatie van gezondheidsproblemen te voorkomen. Een gezonde leefstijl en preventieve zorg is niet voor iedereen even bereikbaar. Vooral mensen met minder bestaanszekerheden hebben een hogere kans op chronische aandoeningen en obesitas, COPD en hart- en vaatziekten. Er zijn nog veel stappen te zetten om ervoor te zorgen dat juist zij toegang hebben – ook financieel – tot informatie, voorzieningen, (sport)accommodaties en hulp- en ondersteuningsaanbod.

4.2 Wat valt op? •

(Ervaren) gezondheid

Ervaren gezondheid, ook wel subjectieve gezondheid of gezondheidsbeleving genoemd, weerspiegelt het oordeel over de eigen gezondheid. Ervaren gezondheid is een 20

Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV), 2018. Bron: https://www.vtv2018.nl/leefstijl-en-omgeving Nationaal Preventieakkoord. Naar een gezonder Nederland, november 2019. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (p. 4). 21

13

samenvattende gezondheidsmaat van alle relevante gezondheidsaspecten voor de persoon in kwestie. In Waadhoeke beoordeelt ruim tachtig procent van de inwoners de ervaren gezondheid als goed, maar er zijn wel verschillen waar te nemen binnen de gemeentegrenzen. De wijken/buurten waar het percentage goed ervaren gezondheid het laagst is, liggen in St.-Annaparochie en Franeker. De gebieden waar het percentage het hoogst ligt, zijn onder andere buitengebied Winsum, buitengebied Wjelsryp, buitengebied Dronrijp, buitengebied Boksum, buitengebied Menaam, Buitengebied Ried, Klooster-Lidlum en Slappeterp.22 Het buitengebied verwijst hier naar landelijke gebieden buiten de bebouwde kom van stad en dorpen.

•

Gewicht

Overgewicht en obesitas zijn belangrijke volksgezondheidsproblemen.23 In Waadhoeke heeft bijna 54 procent overgewicht en 16 procent zwaar overgewicht. Deze percentages zijn hoger dan het landelijke gemiddelde van 51 procent overgewicht en 15,4 procent zwaar overgewicht. Obesitas en daaraan verwante ziekten zorgen na roken voor het meeste verlies Kind naar gezonder gewicht Overgewicht op kinderleeftijd is een goede voorspeller voor overgewicht en (chronische) ziekte op volwassen leeftijd. In Waadhoeke heeft elf procent van de kinderen van 4-12 jaar overgewicht, met uitschieters in Franeker (vijftien procent) en Dronrijp e.o. (vier procent). Drie procent van de vier tot en met twaalfjarigen in Waadhoeke heeft obesitas – dit komt overeen met het Friese gemiddelde. In de dorpen rondom Franeker, in de stad zelf en in Minnertsga e.o. ligt dit percentage op vijf procent. In Dronrijp e.o. hebben significant minder kinderen obesitas (één procent).

van gezondheid. In het geval van obesitas gaat het om 3,0 levensjaren en 5,1 gezonde levensjaren; bij roken om 4,1 levensjaren en 4,6 gezonde levensjaren. Het aantal ongezonde levensjaren – doorgebracht met ziekte(n) en beperkingen – als gevolg van overgewicht en obesitas vergroot de maatschappelijke kosten.24

•

Voeding

Iedereen moet eten en drinken. Het heeft een belangrijke functie: het zorgt ervoor dat we voldoende voedingsstoffen binnenkrijgen om te groeien en te functioneren. Eten heeft ook een belangrijke sociale functie. We doen het vaak gezamenlijk en het is onderdeel van cultuur en tradities. Deze uitgangspunten blijven centraal staan bij de inzet op gezondere voeding en een gezondere voedselomgeving. Het eten van producten uit de Schijf van Vijf is de basis van een gezond voedingspatroon. Het eten van groenten, fruit, volkoren

22

https://www.rivm.nl/media/smap/ervarengezondheid.html?gemeente=Waadhoeke Van overgewicht is sprake als personen van 18 jaar en ouder een Body Mass Index (BMI) van 25,0 kg/m2 en hoger hebben. Bij ernstig overgewicht (obesitas) is er sprake van een Body Mass Index (BMI) van 30,0 kg/m2 en hoger. 24 https://www.rivm.nl/media/smap/obesitas.html?gemeente=Waadhoeke 23

14

producten en het drinken van water maakt hier in belangrijke mate onderdeel van uit. 25 In het collegeprogramma is het volgende over voeding opgenomen: ‘’het lokale, gezonde aanbod actief […] promoten en stimuleren.’’ Op welke manier we deze doelstelling willen bereiken, wordt hieronder nader toegelicht (in: 4.4 Wat gaan we daarvoor doen?).

•

Bewegen en sporten

Een gezonde leefstijl met voldoende sport, bewegen en buitenactiviteiten en een gezond voedingspatroon is belangrijk. Veel Nederlanders houden van wandelen, sporten en fietsen. Toch valt er nog veel te winnen om mensen meer in beweging te krijgen. Om te meten of inwoners voldoende bewegen wordt gebruik gemaakt van beweegrichtlijnen. Deze beweegrichtlijnen geven advies over de hoeveelheid lichaamsbeweging die nodig is voor een goede gezondheid. Op verzoek van het ministerie van VWS heeft de Commissie Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad de beweegnormen in 2017 geüpdatet op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten. De Nederlandse beweegrichtlijnen zijn in lijn met de internationale beweegrichtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). De beweegrichtlijnen zijn er voor kinderen vanaf 4 jaar, volwassenen en ouderen. Voor kinderen van 0-4 jaar kent Nederland een beweegadvies. In Nederland voldoet 49,9 procent aan de beweegrichtlijn. In Waadhoeke ligt dit percentage met 52,6 procent hoger dan het landelijke gemiddelde.

•

Middelengebruik (roken, alcohol en drugs)

Roken, overgewicht en probleemdrinken zijn samen de grootste oorzaak van ziekte in Nederland. Elk jaar gaan er 35.000 mensen dood aan de gevolgen hiervan, bijvoorbeeld aan hart- en vaatziekten of diabetes.26 Roken In Nederland rookt 17,9 procent van de bevolking boven de 18 jaar. In Waadhoeke ligt dit percentage iets hoger, namelijk 19,2 procent. Binnen de gemeentegrenzen zijn echter wel grote verschillen aan te merken als het gaat om het rookgedrag van onze inwoner. Zie het figuur hiernaast. Met name in het noordelijke gedeelte van de gemeente (het Bildt) ligt het percentage rokers hoger dan in de rest van de gemeente. Voorbeelden hiervan zijn Oosterbierum (24,8%), Sexbierum (23%), St.- Jacobiparochie (22,7%) en Dongjum (23,7%). In het zuidoosten van de gemeente ligt het percentage rokers het laagst. Voorbeelden hiervan zijn Blessum (12,7%), Slappeterp (12,7%), Deinum (15,7%) en Dronrijp (16%). Klooster-Lidlum is een positieve uitzondering in het noorden van de gemeente met een percentage rokers van 14,4 procent.

25 26

Nationaal Preventieakkoord 2018 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gezondheid-en-preventie/nationaal-preventieakkoord

15

Alcohol Alcoholgebruik kan schadelijk zijn voor de gezondheid. Regelmatig drinken van alcohol kan tot hersenbeschadiging, ziektes en alcoholverslaving (alcoholisme) leiden. Zo vergroot het drinken van één standaardglas alcohol per dag al het risico op borstkanker bij vrouwen. Het beperken van problematisch alcoholgebruik27 (preventie) is vanuit de Wet Publieke Gezondheid een taak die bij gemeenten is belegd. Drugs Drugs zijn stoffen die van invloed zijn op je gevoel, je denken en je gedrag.28 Ze beïnvloeden je stemming. Sommige drugs zijn in Nederland illegaal en dus verboden.29 Er zijn verschillende soorten drugs, waarvan de effecten op de fysieke en mentale gezondheid onderling sterk kunnen verschillen. Lachgas is er één van de drugs die de afgelopen jaren steeds meer wordt gebruikt, met name door jongeren. Ondanks dat lachgas relatief ongevaarlijk klinkt, zijn de effecten bij langdurig gebruik ingrijpend. Het kan onder andere leiden tot impotentie en onvruchtbaarheid.30 Net als in andere westerse landen is cannabis in Nederland de meest gebruikte illegale drug. Bijna een kwart van de bevolking van 18 jaar en ouder gaf in 2021 aan ooit wel eens cannabis (hasj of wiet) te hebben gebruikt.31

4.3 Wat willen we bereiken?

Waadhoeke is een gemeente waar iedereen de kans heeft om zo gezond mogelijk te leven en de best mogelijke gezondheid te ervaren.

Deze ambitie vertalen we in de volgende doelen: 1. Meer inwoners in Waadhoeke ervaren een goede gezondheid. De verschillen in ervaren gezondheid zijn verminderd. 2. In 2026 hebben minder van onze inwoners overgewicht. 3. Bewegen en sport wordt ingezet als preventie. Het verschil in bewegen en sportdeelname tussen inwoners met veel en inwoners met beperkte bestaanszekerheden is verminderd. 4. Kinderen groeien op een rookvrije omgeving, zodat ze niet langer blootstaan aan meeroken en niet verleid worden om te gaan roken.

27

Onder problematisch alcoholgebruik wordt verstaan: (1) het alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar; (2) alcoholgebruik door zwangere vrouwen; (3) overmatig drinken; (4) zwaar drinken; (5) regelmatig bingedrinken en (6) drankpatroon dat leidt tot lichamelijke klachten en/of psychische of sociale problemen. Overmatig drinken betreft het drinken van meer dan 21 (mannen) of 14 (vrouwen) glazen alcohol per week. Er is sprake van zwaar drinken wanneer minstens één keer per week meer dan vier (vrouwen) of zes (mannen) glazen alcohol op een dag gedronken wordt. https://www.trimbos.nl/wp-content/uploads/sites/31/2021/09/af1599-factsheet-riskant-alcoholgebruik-innederland.pdf 28 Vanuit de GGD worden geen cijfers opgeleverd inzake het gebruik van drugs. 29 https://www.vnn.nl/meer-over-middelen/drugs 30 https://www.jouwggd.nl/roken-drank-drugs/lachgas/ 31 trimbos.nl/kennis/cijfers/drugs

16

5. In 2026 is het aantal rokers in Waadhoeke teruggedrongen. 6. In 2026 is het aantal alcoholintoxicaties en het drugsgebruik onder jongeren (<18 jaar) teruggedrongen. 7. In de gemeente wordt een nieuw preventie- en handhavingsaanpak opgesteld (wettelijke verplichting).

4.4 Wat gaan we daarvoor doen? Stimuleren en faciliteren van sport, beweging en een gezonde leefstijl o

o o o

o

We stimuleren een gezond gewicht, voldoende beweging, gezonde voeding en voldoende rust en ontspanning. Hierbij geven we meer aandacht aan volwassenen, juist omdat zij zo bepalend zijn voor het gezonde gedrag van onze kinderen en jeugdigen. We richten ons daarbij specifiek op groepen die relatief veel risico lopen op overgewicht en/of chronische ziekte(s). We verbreden de inzet van buurtsportcoaches naar welzijn, leefstijl en participatie. De pilot Volwassenen- en Jeugdfonds Sport en Cultuur blijven we voortzetten. Om de meer kwetsbare inwoners van Waadhoeke aan het sporten en bewegen te krijgen, voeren we sport als middel-projecten uit. We zetten daarbij sport in met een ander, breder doel dan alleen sporten of bewegen, bijvoorbeeld het voorkomen of bestrijden van overgewicht of eenzaamheid. Bij het project Mei-inoar Aktyf werken het gebiedsteam en de buurtsportcoaches samen om inwoners die een financiële of sportieve drempel ervaren één keer week te laten sporten. Zo leggen we de verbinding tussen het beweegdomein, het curatieve domein en het welzijns- en sociale domein. We willen de inzet van de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) stimuleren voor inwoners met overgewicht en obesitas. Een GLI is een programma waarbij volwassenen advies over en begeleiding krijgen bij gezonde voeding, eetgewoontes en gezond bewegen.

De GLI is gericht op gedragsverandering om een gezonde leefstijl te bereiken en te behouden. Het wordt, onder voorwaarden, vergoed vanuit het basispakket van de zorgverzekeraar. Om onze inwoners adequaat door te kunnen verwijzen, bevorderen we de samenwerking tussen de verschillende professionals die bij een GLI betrokken (kunnen) zijn, zoals huisartsen, leefstijlcoaches, diëtisten, fysiotherapeuten, buurtsportcoaches en het gebiedsteam. Daarbij bekijken we ook of het huidige sport- en beweegaanbod in de gemeente aansluit bij de deelnemers aan de GLI en of aanvullend aanbod nodig is om hen te laten sporten en bewegen in de eigen omgeving.

Kind naar gezonder gewicht o We implementeren de netwerkaanpak Kind naar Gezonder Gewicht (KnGG). Deze aanpak wordt per 1 januari 2024 opgenomen in het basispakket van de zorgverzekeraar. Zorgverzekeraars hebben dan een zorgplicht om deze zorg namens hun verzekerden in te kopen. Het GALA vraagt aan gemeenten de ketenaanpak voor 2025 in stelling te brengen. Onze gemeente moet dan een passend ketenaanbod hebben waar kinderen met overgewicht gebruik van kunnen maken. Bij kinderen met overgewicht of obesitas is dikwijls sprake van achterliggende problematiek die het overgewicht in stand houdt, zoals armoede in het gezin of psychosociale klachten. Een interventie die zich enkel richt op leefstijlverandering is dan meestal niet toereikend. De KnGGaanpak is er juist op gericht om overgewicht integraal en duurzaam op te pakken. De aan te stellen JOGG-regisseur speelt in deze ketenaanpak een belangrijke rol. o We sluiten aan bij de JOGG -aanpak en stellen hiervoor een JOGG-regisseur aan. JOGG staat voor ‘Jongeren op Gezond Gewicht’ en is een multidisciplinaire aanpak, gericht op het stimuleren op 17

van een gezonde leefstijl en het voorkomen van overgewicht bij kinderen en jongeren. De JOGGregisseur is verantwoordelijk voor het opzetten en coördineren van deze aanpak in onze gemeente. Gezondheidsvaardigheden o

We richten ons op het vergroten van zelfmanagement en gezondheidsvaardigheden. Voor zelfmanagement zijn gezondheidsvaardigheden, taalvaardigheid, digitale vaardigheden en toegankelijke informatie en zorg nodig. Hiervoor organiseren formele en non-formele partners een integrale aanpak van geletterdheid en overige basisvaardigheden. In onze gemeente biedt Bibliotheken Noord Fryslân (BNF) in Franeker, Sint Annaparochie en Dronrijp het Digi-taalhuis aan, waar inwoners terecht kunnen voor ondersteuning en programma’s op het gebied van lezen, rekenen en de digitale samenleving. Bij de interventie Voel je Goed! krijgen inwoners eeten beweegadviezen van een diëtist en groepslessen gezondheidsvaardigheden. We werken samen met welzijnswerkers, het gebiedsteam en buurtsportcoaches om ook inwoners in kwetsbare situaties te bereiken en te verwijzen naar passend aanbod.

Inclusief sporten en bewegen o o

o

We zetten sport en cultuur in als preventie in de pilot ‘drempelloos sport en cultuur beleven’. Hierbij wordt het aangepaste sportaanbod meegenomen. We vergroten de toegankelijkheid van het sportaanbod en werken aan een sociaal veilig en inclusief sportklimaat, waar iedere inwoner met plezier kan sporten en zich welkom voelt – ongeacht afkomst, seksuele geaardheid of inkomen. Vanuit de verenigingsondersteuner en buurtsportcoaches wordt ingezet op en geadviseerd over inclusie, pedagogiek en sportcultuur. Het aangepaste sport- en beweegaanbod – het uniek sporten – wordt actief onder de aandacht gebracht, zodat onze inwoners weten wat er is en waar zij kunnen sporten en bewegen.

Rookvrije generatie o

o

o o

In de voorliggende periode zetten we actief in op een rookvrije generatie – een generatie kinderen die opgroeit zonder de schadelijke gevolgen van (mee)roken en die niet in de verleiding komt om te gaan roken. Hiervoor willen we het aantal rookvrije locaties in Waadhoeke uitbreiden, specifiek rondom kinderopvangcentra, scholen en sportaccommodaties. We onderzoeken of we samen met onze ketenpartners een gebiedsgerichte aanpak omtrent stoppen met roken kunnen ontwikkelen, die beter aansluit bij de behoefte van onze inwoners. Mensen met een lagere SES ervaren relatief vaker problemen als het gaat om werkloosheid, langdurige armoede en schulden of problemen in de woonomgeving. Deze omstandigheden maken het moeilijker om te stoppen met roken. Daarnaast bereikt het bestaande aanbod van stoppen-met-rokenzorg deze mensen vaak niet, of sluit het niet aan bij hun behoeftes. Via het gebiedsteam en verloskundigen verwijzen we mensen actief naar stoppen-metrokenzorg. Als lokale overheid hebben wij een voorbeeldfunctie. De rookruimte van de gemeente Waadhoeke wordt verplaatst naar een minder zichtbare plek.

18

Netwerksamenwerking vroegsignalering alcoholproblematiek o o

o

We stellen een Preventie- en Handhavingsplan alcohol (P&H-plan) vast. Professionals in onze gemeente – gebiedsteams, welzijnswerkers etc. – signaleren in een vroeg stadium eerste tekenen van alcoholgebruik en verwijzen door. Hier hebben we specifiek aandacht voor kwetsbare inwoners. We richten ons in voorlichting en vroegsignalering ook op ouders en andere opvoeders. Op Fries niveau zijn we aangesloten bij de Nuchtere Fries. Dit is een platform – ondergebracht bij de Friese Preventieaanpak (FPA) – gericht op kennisbundeling- en uitwisseling en samenwerking op het gebied van jeugd, drugs en alcohol. Alle Friese gemeentes zijn hierbij aangesloten, evenals GGD Fryslân, Verslavingszorg Noord-Nederland (VNN), politie en horecabond.

19

|5| Thema: Vitaal ouder worden 5.1 Waarom? Waadhoeke vergrijst, mensen worden steeds ouder en het aantal ouderen in de samenleving neemt toe. Het aantal 65-plussers ligt nu rond de 23 procent van de bevolking.32 In 2030 is dit aantal opgelopen tot bijna dertig procent.33 Het aantal oudere ouderen (75+) breidt zich nog sterker uit (dubbele vergrijzing). Daarnaast zien we in Waadhoeke grote gezondheidsverschillen onder onze oudere inwoners. Met name ouderen in een kwetsbare positie hebben vaker te maken met een stapeling van gezondheidsproblemen.34 Sterker nog, zij leven gemiddeld zes jaar korter en bijna vijftien jaar minder lang in goed ervaren gezondheid dan andere ouderen.35 Ouder worden brengt gezondheidsproblemen met zich mee, zoals een hoger risico op chronische aandoeningen als hart- en vaatziekten, COPD, diabetes en dementie. Chronische aandoeningen en valincidenten kunnen de zelfredzaamheid en kwaliteit van leven ingrijpend veranderen. De te verwachten toename van het aantal ouderen in gemeente Waadhoeke met (gezondheids)problemen betekent dat ook de vraag naar zorg toeneemt. Een bijkomende uitdaging is het tekort aan zorgprofessionals die deze ondersteuning en zorg voor onze ouderen moeten leveren en de toenemende druk op mantelzorgers. Vitaal ouder worden vraagt om aandacht voor fysieke, psychische, cognitieve en sociale vitaliteit.

Hierbij is het goed om te beseffen dat dé oudere niet bestaat; de diversiteit onder ouderen is groot. Uitgangspunt is het bevorderen van de zelfredzaamheid, participatie en een goede kwaliteit van leven van onze groeiende groep ouderen.

5.2 Wat valt op? o Vitaal participeren Wie er van jongs af aan een gezonde leefstijl op nahoudt, heeft een grote kans om als oudere vitaal te zijn. Maar het is nooit te laat om aan een gezonde leefstijl en vitaliteit te werken. In de derde levensfase – de periode na pensionering – is dat bijvoorbeeld goed mogelijk. Wie dan nog fit en actief is en gezond leeft, heeft een grotere kans om in de jaren daarna redelijk gezond te blijven. Binnen de gemeente Waadhoeke voldoet 42 procent van de 65-plussers niet aan de beweegrichtlijnen.36 Tegelijkertijd geeft ruim veertig procent hiervan aan meer te willen bewegen. Voor deze inwoners, en voor onze ouderen in het algemeen, is een gezonde inrichting van de leefomgeving en de juiste voorzieningen en ondersteuning (dichtbij en laagdrempelig) van groot belang. Een goede gezondheid vergroot de kans op (maatschappelijke) participatie, zoals het doen van vrijwilligerswerk of lid zijn van een vereniging. Bovendien is er sprake van een wisselwerking: participatie kan ook van invloed 32

https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/leeftijd/ouderen Proloog: van smalle trap naar brede welvaart. Noardwest Fryslân in nije tiid. Visiedocument i.o.v. gemeente Waadhoeke, Harlingen, Leeuwarden, Provincie en Wetterskip Fryslân (p. 14). 34 Ouderen die extra kwetsbaar kunnen zijn, zijn ouderen met een laag opleidingsniveau, alleenstaanden, mantelzorgers, laaggeletterde ouderen en oudere migranten (RIVM, 2011). 35 Van verschil naar potentieel. Een realistisch perspectief op de sociaal-economische gezondheidsverschillen, 2018. WRR (p. 7). 36 De beweegrichtlijnen voor ouderen zijn: tweeënhalve uur per week matig intensief bewegen, twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten en balansoefeningen. https://www.kenniscentrumsportenbewegen.nl/producten/beweegrichtlijnen/ 33

20

zijn op gezondheid en geluk. Juist ouderen, die vaak te maken krijgen met gezondheidsproblemen, lopen een groter risico op participatieproblemen.37 Momenteel geeft ruim veertig procent van onze 65-plussers aan langdurig (ernstig) beperkt te worden in het dagelijks leven door gezondheidsproblemen. Bij tien procent weerhoudt de gezondheid hen mee te doen aan sociale contacten.38 Door in te zetten op een gezonde leefstijl van ouderen kunnen we de ziektelast verlagen en de kwaliteit van leven van ouderen versterken. o

Waardeerperspectief

Een andere belangrijke opgave voor publieke gezondheid voor ouderen ligt in het positief beïnvloeden van de beeldvorming over ouderen en ouder worden. Momenteel heersen in de samenleving vooral twee verschillende perspectieven om naar ouderen te kijken. Een vervalperspectief, waarbij ouder worden gelijk staat aan aftakeling. Anderen kijken vanuit een trotseerperspectief, waarbij ‘goed’ ouder worden gelijk staat aan zo jong mogelijk blijven. Deze perspectieven voorkomen dat we de waarde én kwetsbaarheid van ouder worden zien. Wij omarmen daarom – geïnspireerd door positieve gezondheid – het standpunt van de Raad van Ouderen.39 Zij stellen dat ouder worden een volwaardige levensfase is, waarin mensen zich kunnen blijven ontwikkelen en een bijdrage kunnen blijven leveren aan de maatschappij: het waardeerperspectief. Autonomie, verbondenheid en van betekenis zijn, staan hierin centraal.40 Veel mensen zijn en blijven actief na hun pensionering en willen zeggenschap en regie behouden over hun leven.

o Eenzaamheid Naarmate mensen ouder worden, neemt de grootte van hun sociale netwerk af, bijvoorbeeld door het overlijden van geliefden of door het wegvallen van werk. In Waadhoeke woont bijna de helft van alle 75-plussers alleen en bijna één op de tien ouderen heeft geen partner of kinderen. Er bestaat een relatie tussen de hoeveelheid sociale contacten en de mate van eenzaamheid; hoe frequenter de contacten, hoe minder eenzaamheidsgevoelens.41 Van de 65-plussers in onze gemeente heeft ruim één op de vijf minder dan twee keer per maand contact met vrienden of kennissen – significant meer dan het Friese gemiddelde (18 procent). Het percentage ouderen in Waadhoeke dat eenzaamheid ervaart, is ook relatief hoog – 46 procent van de 65-plussers. Acht procent ervaart zelfs (zeer) ernstige eenzaamheid.42

37

Gezond ouder worden in Nederland, 2011. RIVM (p. 21, 24). Gezondheidsmonitor V&O 2020. 39 De Raad van Ouderen bestaat uit ouderen die de minister van VWS sinds 2018 gevraagd en ongevraagd adviseren over zaken die ouderen aangaan. De achterban van de raad wordt gevormd door de regionale ouderennetwerken. In Friesland is dit de regionale ouderendelegatie Friesland/Groningen. 40 Vitaliteit in de derde levensfase. Een opgave voor publieke gezondheid, 2022. GGD Fryslân (p. 4). 41 Eenzaamheid in Nederland, 2015. CBS (p. 9). 42 42 Gezondheidsmonitor V&O 2020. 38

21

o Dementie Dementie43 is een belangrijk volksgezondheidsprobleem, met een grote impact op niet alleen de persoon zelf, maar ook de omgeving. Door de forse vergrijzing in onze gemeente vindt naar verwachting in de komende twintig jaar meer dan een verdubbeling plaats van het aantal ouderen met dementie.44 Genezing van dementie is nog niet mogelijk. Het is daarom des te belangrijker om het ontstaan van dementie zoveel mogelijk te voorkomen. Een aantal risicofactoren voor dementie waar mensen zelf in meer of mindere mate wat aan kunnen doen zijn weinig bewegen, roken, diabetes, een hoge bloeddruk, ernstig overgewicht en weinig mentale en sociale activiteit.45 Kortom: een gezonde en actieve leefstijl (vitaliteit) kan dementie vertragen of zelfs voorkomen. Preventie van dementie is belangrijk, want naast de hoge zorgkosten die het ziektebeeld met zich meebrengt, is de zorglast voor mantelzorgers van mensen met dementie relatief zwaar. Zij zorgen gemiddeld 39 uur per week voor hun naasten.46 Om hen waar mogelijk te ontlasten, zorgen we voor goede ondersteuning van onze inwoners met dementie en hun mantelzorgers.

o Mantelzorg Mantelzorgers spelen een cruciale rol in de ouderengezondheidszorg en in de dekking van het zorglandschap. Mantelzorg is bijvoorbeeld onmisbaar om de dementiezorg betaalbaar te houden.47 Vooral ouderen in de leeftijdsgroep 65-74 jaar verlenen mantelzorg. Vaak betreft dit hulp aan hun (chronisch) zieke partners of hun zeer oude ouders. Dit type hulp is meestal langdurig van aard en intensief, waardoor oudere mantelzorgers een verhoogde kans lopen op overbelasting.48 Bovendien zijn zij extra kwetsbaar; een vijfde heeft zelf ook gezondheidsproblemen.49 In Waadhoeke is vijftien procent van de 65-plussers mantelzorger. Het overgrote deel van deze groep – elf procent – geeft aan dat er sprake is van overbelasting.50 De verwachting is dat de druk op (oudere) mantelzorgers alleen maar zal toenemen. Door vergrijzing en ontgroening en omdat steeds meer ouderen thuis blijven wonen. Zorg verschuift daardoor steeds meer van professionele naar informele zorg.

o Valincidenten Eén op de drie 65-plussers komt minimaal eens per jaar ten val. Hiervan belandt twaalf procent op de spoedeisende hulp (SEH). Het valrisico en het aantal SEH-bezoeken neemt bovendien toe met de leeftijd; bij 85-plussers ligt het valpercentage rond de zestig procent. Het aantal valongevallen – waarvan sommige met een dodelijke afloop - zal de komende jaren blijven oplopen. Dat komt deels 43

Dementie is niet één ziekte, maar een verzamelnaam voor ruim vijftig verschillende hersenaandoeningen waarbij mensen in toenemende mate hun cognitieve vaardigheden verliezen. 44 Fluchskrift: Dementie in Fryslân, 2016. FSP. 45 Risicoreductie van dementie, 2021. RIVM (p. 1, 9). 46 https://www.alzheimer-nederland.nl/factsheet-cijfers-en-feiten-over-dementie 47 Dementiemonitor Mantelzorg, 2020. Nivel, Alzheimer Nederland (p. 3). 48 Balanceren in de informele zorg, 2008. Géron, tijdschrift over ouder worden en maatschappij (p. 42). 49 Vitaliteit in de derde levensfase. Een opgave voor publieke gezondheid, 2022. GGD Fryslân (p. 8). 50 Gezondheidsmonitor V&O 2020.

22

door de dubbele vergrijzing. Ook het feit dat ouderen steeds langer, met meer aandoeningen en in een kwetsbare situatie, thuiswonen speelt een rol.51 De gevolgen van een val kunnen enorm zijn, zowel in persoonlijk leed als maatschappelijke (zorg)kosten. Daarom is valpreventie zo belangrijk – het is tevens één van de maatregelen in het GALA. Valpreventie valt per 1 januari 2024 deels onder de zorgverzekeraar. Voor het deel van de interventie dat niet onder de Zorgverzekeringswet (Zvw) valt, is het de bedoeling dat gemeenten een adequaat aanbod realiseren, zodat een brede en samenhangende valpreventieketen ontstaat waar ouderen met verhoogd valrisico gebruik van kunnen maken.

o Chronische aandoeningen In Waadhoeke heeft 43 procent van de 65-plussers één of meer langdurige (chronische) ziektes of aandoeningen.52 Veelvoorkomende aandoeningen zijn artrose, hart- en vaatziekten, diabetes en rugen nekklachten. De verwachting is dat het aantal chronische aandoeningen de komende jaren toeneemt – als gevolg van de doorzettende vergrijzing en door verschillende leefstijlfactoren (roken, bewegen, voeding). Daar komt bij dat steeds meer ouderen kampen met multimorbiditeit: twee of meer chronische aandoeningen die elkaar beïnvloeden.53 Dit heeft veel impact op hun lichamelijk en geestelijk welbevinden – voor hen is het vaak moeilijker deel te (blijven) nemen aan de samenleving.54 Sommigen kunnen dat zelf en anderen hebben daarbij zorg en ondersteuning nodig, passend bij hun behoeften en gezondheidsvaardigheden. We hebben hierbij extra aandacht voor laaggeletterde en ouderen met een migratieachtergrond en/of lage sociaal-economische status.

5.3 Wat willen we bereiken?

Alle Waadhoekers kunnen vitaal ouder worden en een betekenisvol leven leiden.

Deze ambitie vertalen we in de volgende doelen: 1. 2. 3. 4. 5.

Het aantal inwoners vanaf 65 jaar dat wekelijks beweegt neemt toe. Vermindering van het aantal valincidenten bij ouderen. Ouderen wonen langer goed en zelfstandig. Minder ouderen zijn eenzaam. Betere ondersteuning van ouderen en mantelzorgers bij het voorkomen en vertragen van dementie. 6. Ouderen zijn beter toegerust op het gebied van zelfmanagement en gezondheidsvaardigheden. Er is passend aanbod voor ouderen met beperkte digitale vaardigheden.

51

https://www.veiligheid.nl/sites/default/files/202204/Infographic%20cijfers%20valongevallen%202020_0.pdf 52 Gezondheidsmonitor V&O 2020 , GGD Fryslân. 53 Zorg voor thuiswonende ouderen, 2019. SCP (pp. 7-8). 54 https://www.nivel.nl/nl/onderzoeksprogrammas-nivel/zorg-en-participatie-bij-chronische-aandoeningen

23

5.4 Wat gaan we daarvoor doen? Meer sport en beweegparticipatie van ouderen o o o

We stimuleren sportaanbieders om (effectief bewezen) sport- en beweeginterventies te organiseren voor ouderen. Die dragen bij aan hun vitaliteit, zelfstandigheid en gezondheid. We blijven het project Sociaal Vitaal inzetten voor inwoners van 65 jaar en ouder die onvoldoende lichamelijk actief zijn, eenzaam zijn en relatief weinig veerkracht ervaren. Wij stimuleren de uitbreiding van het beweegaanbod in de kernen voor de oudere doelgroep. Bijvoorbeeld door het aanleggen van een beweegtuin samen met de bewoners of het faciliteren van sportverenigingen bij het creëren van sportaanbod speciaal voor ouderen (walking football, Golden Sports).

Valpreventie o

o

Met behulp van cognitieve fitness bieden de buurtsportcoaches, in samenwerking met Connexa, preventief aandacht aan de oudere inwoners van Waadhoeke. Op basis van het wettelijke kader moet valpreventie in onze gemeente worden uitgebreid (zie hieronder). Vanaf 2024 hebben gemeenten een centrale rol in het coördineren van valpreventie en het aanbieden van valpreventieprogramma’s aan hun 65+-inwoners.55 Ook in Waadhoeke werken we aan een brede en samenhangende valpreventiestructuur om het valrisico en -leed onder onze ouderen te verkleinen. Hierbij kijken we hoe we kunnen komen tot een optimale ketensamenwerking tussen wijkverpleging, fysiotherapie, praktijkondersteuners van de huisartsen en het gebiedsteam ten behoeve van betere valpreventie.

Goed en langer zelfstandig thuis wonen o

o

Per 1 januari zijn gemeenten verplicht een woonzorgvisie te hebben op basis van de lokale behoefte. We stellen daarom een nieuwe woonzorgvisie op, waarin specifieke aandacht is voor ondersteuning van de woonbehoeften van ouderen. Door de toenemende vergrijzing zijn nieuwe woonvormen nodig. Het uitgangspunt hierbij is dat onze ouderen zo lang mogelijk zelfstandig thuis wonen. Dit vraagt om meer verbinding tussen wonen, zorg en welzijn. Vanuit het ouderwerk gaan we laagdrempelig en preventief in gesprek met onze inwoners. Hierbij gaan we in gesprek over de toekomst en geven we informatie en advies op maat op het gebied van wonen, zorg, welzijn en inkomen. In sommige gevallen trekt het ouderenwerk hierbij samen op met het gebiedsteam.

Verminderen eenzaamheid o

o

55

In Waadhoeke hebben wij passend en laagdrempelig aanbod om eenzaamheid te voorkomen. Dag!en Doen! is hierbij een handig hulpmiddel en wordt uitgevoerd door Connexa. Dit is een combinatie van een aanbod van activiteiten gekoppeld aan vervoer. Hiermee wordt het bereik en de mobiliteit van onze ouderen vergroot. We gaan starten met Welzijn op Recept. Dit is een interventie waarbij zorgverleners uit de eerstelijnszorg inwoners met psychosociale problemen kunnen doorverwijzen naar een welzijnscoach. Veel mensen komen bij de huisarts met klachten waarvoor geen medische oorzaak is. Vaak spelen zaken zoals stress, angsten en eenzaamheid een rol. Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), 2023. Ministerie van VWS (p. 28).

24

Zingeving en veerkracht vergroten o o

o

We zetten ons in om de bewustwording van de waarde van ouderen in onze gemeente te vergroten. Wij stimuleren ouderen om vroegtijdig aan de eigen gezondheid te werken en na te denken over de toekomst, zodat de bewustwording omtrent vitaal ouder worden toeneemt. Bijvoorbeeld door proactieve huisbezoeken en informatievoorziening over veilig wonen, het voorkomen van valongelukken en brand- en inbraakpreventie. Wij stimuleren het participeren van ouderen in de vorm van (vrijwilligers)werk.

(Preventie van) dementie o

o o

Waadhoeke is een dementievriendelijke gemeente. Een dementievriendelijke gemeente zet zich actief in om mensen met dementie en hun mantelzorgers zo lang mogelijk mee te laten doen in de samenleving. Hierbij stimuleren en faciliteren wij kennis en bewustwording omtrent dementie. We brengen de training ‘Goed omgaan met dementie’ zowel intern als extern onder de aandacht. Dementie is voor een deel te voorkomen of te vertragen door een gezonde en actieve leefstijl. De activiteiten om de vitaliteit van onze inwoners te vergroten (zie hierboven en hoofdstuk 4 Gezonde leefstijl) kunnen ook bijdragen aan preventie van dementie.

Ondersteuning (jonge) mantelzorgers o

In ons uitvoeringsplan mantelzorgbeleid 2023-2024 hebben we de volgende drie pijlers opgenomen. Deze sluiten aan bij de doelen van ons gezondheidsbeleid. 1. ontwikkeling van een laagdrempelig ondersteuningsaanbod van goede kwaliteit, dat op maat en zoveel mogelijk met regie van de (jonge) mantelzorger en zorgvrager kan worden ingezet; 2. inzet op het herkennen en betrekken van (jonge) mantelzorgers, het vroegtijdig signaleren van (over)belasting en het doorverwijzen naar de juiste hulp; 3. jaarlijkse blijk van waardering aan (jonge) mantelzorgers die zorgen voor inwoners van onze gemeenten.