Bijlage 4: Woonbehoefteonderzoek Waadhoeke 2025
Tekst van het document
WOONBEHOEFTE- ONDERZOEK WAADHOEKE 2025-2030-2035 MET EEN DOORKIJK NAAR 2040- 2050 in opdracht van de gemeente Waadhoeke, corporaties en Huurdersbelang Fryslân
GRONINGEN | ROTTERDAM | EINDHOVEN WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 2 Emiel Heuff | e.heuff@kaw.nl Sjouke Stienstra | s.stienstra@kaw.nl Peter Leliveld | p.leliveld@kaw.nl Nathalie Semplonius |n.semplonius@kaw.nl AUTEURS FOTOVERANTWOORDING Cover: Guido Hibma Inhoudsopgave: Wonen NWF Tussenbladen: S: Guido Hibma, 1: Sjaak Kempe, 2: Guido Hibma, 3: Accolade, 4: Wonen NWF, 5: Wonen NWF, 6: Guido Hibma, 7: Guido Hibma, 8: Wonen NWF, 9: Piet Douma INHOUDSOPGAVE WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 3 SAMENVATTING EN ADVIEZEN 4 1 INLEIDING 10 2 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF 15 3 DEMOGRAFIE EN DOELGROEPEN 32 4 BESTAANDE VOORRAAD 43 5 VRAAGDRUK OP DE HUUR- EN KOOPMARKT 65 6 UITKOMSTEN VELDWERK 72 7 WOONBEHOEFTE EN WENSPROGRAMMA 85 8 VERGELIJKING MET DE BOUWPLANNEN 103 BIJLAGE 109
S SAMENVATTING EN ADVIEZEN SAMENVATTING Met de juiste plannen inspelen op groeiende vraag | 1. Ruimte voor groei: 1.100 huizen erbij tot 2035 | 2. Overal is ruimte voor iets nieuws In Waadhoeke ligt een grote opgave om op korte en | De verwachting is dat Waadhoeke tot 2035 met ongeveer | In het verleden had de provincie Fryslân het beleid om veel middellange termijn passende en betaalbare huisvesting te | 1.100 huishoudens gaat groeien. Dat is het resultaat van | dorpen ‘op slot’ te zetten, omdat men dacht dat nieuwbouw realiseren. De vraag naar huizen is de laatste jaren flink | eigen groei door huishoudensvorming (o.a. starters), | risico’s op leegstand in de bestaande voorraad vergrootte. toegenomen, door instroom uit andere gemeenten, door | instroom uit andere gemeenten met meer krapte en hogere | De gemeente koos er in haar woonvisie uit 2020 al bewust een grotere ‘eigen vraag’ en omdat de kwalitatieve vraag | huizenprijzen, immigratie en het actuele woningtekort. Bij | voor om dat niet te doen. Dat bleek een terechte keuze, naar wonen verandert. Tot 2035 moet er ongeveer 1.100 | groei gaat het niet alleen maar over sloop en nieuwbouw. | want achteraf zagen we dat het anders werkte: door woningen bijgebouwd worden.
Die moeten qua type, prijs | Transformatie en beter benutten van bestaande woningen, | gebrek aan nieuwbouw trokken mensen naar plekken waar en kwaliteit een aanvulling zijn op dat wat er al staat. Deze | zoals splitsen, dragen ook bij aan meer woningen. Het | wél nieuwbouw was, met als gevolg dat dorpen juist groei staat in schril contrast met het vorige decennium, | grootste deel van de vraag landt in de periode tot 2030. Er | krompen en dat vernieuwing uitbleef. We vinden daarom toen vraaguitval lokaal nog zorgde voor leegstand en | zijn dan ongeveer 675 extra woningen nodig. Omgerekend | nu dat overal ruimte moet zijn voor wat nieuws. We zien gebrek aan investeringen in kwaliteit. | is dat 60% van de totale vraag tot 2035. De overige 425 | wel dat de vraag per saldo het grootst is in goed bereikbare woningen zijn nodig voor de periode 2030-2035. Na 2035 | kernen met voorzieningen voor dagelijks gebruik. Ligging Dit woonbehoefteonderzoek is één van de handvatten om | neemt het groeitempo af en wordt de voorspelling onzeker. | ten opzichte van o.a. Leeuwarden speelt ook een rol. als gemeente en corporaties goed onderbouwde keuzes te | Er is dan waarschijnlijk nog wel wat groei, maar die richt | Franeker, Dronryp, St.-Annaparochie, Menaam | en Berltsum maken in waar je naartoe beweegt, met nieuwe én | zich meer en meer op grotere kernen zoals Franeker.
Wat | zijn het gewildst. Daar verwachten we de meeste groei. bestaande woningen, in aantallen én kwaliteit. We zoomen | wel zeker is, is dat het aantal huishoudens na 2035 van | Andere grotere kernen zijn ook gewild, maar groeien iets daarbij in op alle kernen: wat is daar extra nodig (type, | nature gaat dalen door sterfte onder babyboomers. Of je | minder hard. In de kleinste kernen is groei veel meer het prijs, doelgroep, gevraagde kwaliteiten), hoe sluit dat aan | als gemeente blijft groeien, hangt dan in steeds grotere | gevolg van maatwerk, passend bij de vraag van lokale op woningbouwplannen die er al zijn en wat is er nodig om | mate af van instroom van buitenaf. | zoekers. Denk ook aan het invullen van lege plekken. Soms de kwaliteit van de bestaande voorraad te verbeteren? | gaat dat samen met vernieuwing in de sociale huur, met als doel ook daar de voorraad up-to-date te houden. SAMENVATTING EN ADVIEZEN | WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | | 5 SAMENVATTING 3. Meer sociale huur voor kleine huishoudens | 4. Middenhuur: een niche voor specifieke groepen | 5. Vergroot het aanbod aan betaalbare koop De sociale huurmarkt in Waadhoeke is relatief krap | Landelijk zien we dat de vraag naar middenhuur (met een | De schaarste op de koopmarkt is het grootst in het vergeleken met het Fries gemiddelde.
Bijbouwen is daarom | maandelijkse huur tussen € 900 en € 1.184) sterk is | segment tot € 400.000. Daar zijn weliswaar veel woningen wenselijk. We verwachten dat er tot 2035 afgerond 300 tot | toegenomen. Middenhuur functioneert steeds meer als | van, maar doordat er veel vraag en weinig te koop staand 400 extra sociale huurwoningen nodig zijn. Dat is 31% van | overdrukventiel voor de koopmarkt: doordat het aanbod | aanbod is, zijn woningen snel verkocht en wordt er vaak de totale vraag van 1.100 woningen. Je voldoet daarmee | aan betaalbare koop opdroogt, zijn sommige groepen | overboden. Starters delven daarbij vaak het onderspit ten aan de wens van het Rijk om minimaal 30% van je plannen | noodgedwongen op de (relatief dure) middenhuur | opzichte van huishoudens die doorstromen. Zij kunnen in de sociale huur te laten landen en je laat het aandeel | aangewezen. In Waadhoeke is weliswaar een tekort aan | vaak de overwaarde van hun vorige huis inzetten en slagen sociale huur hiermee iets stijgen (nu: 24%, in 2035: 24 à | betaalbare koop, maar toch zijn huizen hier nog steeds | daardoor vaker. Het aanbod aan betaalbare koop voor 25%). Per plan kan het percentage uiteraard hoger of lager | relatief betaalbaar. We verwachten daarom dat de vraag in | starters moet dus vergroot worden. Dat kan met dan 30% zijn.
We zien vooral vraag naar compacte | Waadhoeke lager uitpakt dan elders in het land. We | nieuwbouw, maar in de praktijk zijn er tal van factoren die woningen die multi-inzetbaar zijn voor verschillende | verwachten dat er afgerond 100 tot 125 extra woningen in | dat (financieel) onhaalbaar kunnen maken. Probeer als soorten kleine huishoudens, jong én oud. Daarmee breng je | de middenhuur nodig zijn. De doelgroep bestaat vooral uit | gemeente die mogelijkheden wel te verkennen, zodat je de sociale huurvoorraad wat meer in balans. Die bestaat nu | ouderen die niet meer willen kopen. Zij zoeken ruime, | starters ook kwalitatief in hun vraag bedient (nieuwer, namelijk vooral uit ruime gezinswoningen. Overal moet het | moderne, comfortabele appartementen op gewilde locaties | beter, duurzamer). Dat kan betekenen dat je als gemeente zwaartepunt liggen op grondgebonden wonen. In de | in grotere (voorzieningen)kernen of langs het water. Met | je grondprijsbeleid onder de loep moet nemen of daar op grootste kernen is ook ruimte voor appartementen. In | middenhuur kun je ook nieuwe doelgroepen uit Noord | - | sommige locaties gemotiveerd van af moet wijken. Bouw Franeker, St.-Annaparochie en op wat kleinere schaal ook | Holland of de Randstad aantrekken.
Dat vraagt wel om | daarnaast ook voor de groep die nu in startersproducten in Dronryp | mag dat ook specifiek voor de doelgroep | goede marketing. Kies je er niet voor om deze groep aan te | woont en graag door wil stromen naar iets ruimers. Zo jongeren zijn. | trekken, dan valt de bandbreedte lager uit. Het is ook | speel je bestaande starterswoningen vrij. Tweekappers of denkbaar om luxere koopappartementen voor hen te | ruime rijen in het segment tot € 405.000 passen het best bouwen, ten koste van de aantallen voor middenhuur. | bij wat deze groep zoekt en kan betalen. SAMENVATTING EN ADVIEZEN | WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | | 6 SAMENVATTING 6. Verleid ouderen om door te stromen | 7. Gemeente weet weer gezinnen aan te trekken | 8. Waardes stegen snel, maar nog steeds betaalbaar Net als op veel plekken worden veel ruime gezinswoningen | De krapte op de huizenmarkt zorgt ervoor dat gezinnen | Doordat steeds meer groepen Waadhoeke weten te vinden in Waadhoeke bewoond door oudere ‘empty-nesters’. De | Waadhoeke weer weten te vinden. In de jaren 2014-2024 | als aantrekkelijke woongemeente zijn woningwaarden (op meeste wonen daar al jaren en zien niet per se een reden | nam het aantal gezinnen per saldo weliswaar af (kinderen | basis van WOZ) de afgelopen jaren snel gestegen.
Tussen om door te stromen naar een huis dat beter past bij hun | gingen uit huis en huishoudens veranderden in een- | of | 2018 en 2024 steeg de gemiddelde WOZ-waarde per m² huishoudensgrootte. Een klein deel staat daar wel voor | tweepersoonshuishoudens), maar we zien tegelijk dat er | woning met 55%, van € 1.200 naar € 1.850. In het open, uit voorzorg of bijvoorbeeld omdat de ruimte in en | nieuwe instroom van gezinnen uit omliggende gemeenten | noorden van de gemeente, zoals langs de Bildtdijken, om huis hen te veel wordt om te onderhouden. Hoewel die | op gang komt, zeker sinds 2019. Dat komt waarschijnlijk | verdubbelden waarden soms zelfs. Aan de ene kant zorgt groep naar verhouding klein is, gaat het in absolute zin | doordat je in Waadhoeke nog veel ruimte voor relatief | dat ervoor dat betaalbaarheid van wonen steeds meer alsnog om grote aantallen. Het is dus de moeite waard om | weinig geld krijgt. Blijf de instroom de komende jaren | onder druk komt te staan. Dit is namelijk puur het effect je bouwprogramma óók op deze groep te richten. Ze | faciliteren door ook voor gezinnen te bouwen. Instroom van | van een grotere vraagdruk.
Aan de andere kant is er ook zoeken producten die niet ogen als een typische | gezinnen is belangrijk, omdat zij de ‘demografische motor’ | iets geruststellends: vergeleken met andere regio’s zijn seniorenwoning, maar wel de gemakken daarvan hebben: | van de gemeente zijn: kinderen van nu zijn de lokale | woningen in Waadhoeke nog steeds heel betaalbaar. De liefst grondgebonden koop, levensloopgeschikt (of dat | starters van later, en bovendien heb je gezinnen nodig om | kans dat je als starter of jonge doorstromer een huis in eenvoudig te maken), 80 à 100 m² groot, op een kleine | draagvlak onder voorzieningen zoals basisscholen in stand | Waadhoeke vindt is dus nog altijd vele malen groter dan kavel, in een gemixte buurt. Deze groep denkt vaak pas op | te houden. | elders in Nederland. latere leeftijd aan een appartement. In heel Waadhoeke gaat het afgerond om 100 tot 150 woningen. Stem je plannen goed op de doelgroep af, omdat ze vaak alleen doorstromen als het product volledig past bij wat ze zoeken. Dat steekt in de praktijk erg nauw. SAMENVATTING EN ADVIEZEN | WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | | 7 SAMENVATTING 9. Hoge binding met Waadhoeke onder starters De verhuisbehoefte onder jongeren in Waadhoeke is groot, maar het lukt maar weinig om ook echt een stap te zetten.
Van alle jongeren die nog thuis wonen (de ‘starters’), wil 80% tussen nu en drie jaar op zichzelf gaan wonen. Bij jongeren die al op zichzelf wonen maar binnen drie jaar willen doorstromen (de ‘doorstromers’) is dat driekwart. Belemmeringen die ze ervaren, hebben allemaal te maken met krapte op de woningmarkt: te weinig aanbod binnen het budget en veel concurrentie van anderen worden zowel onder huurders als kopers het vaakst genoemd. De meeste jongeren willen in eerste instantie gewoon in Waadhoeke blijven wonen. Opvallend is dat starters vaak zoeken op Franeker, St.-Annaparochie of andere voorzieningenkernen, ongeacht waar in de gemeente ze nu wonen. Doorstromers zoeken vaak dichter bij huis of op plekken met basisonderwijs. Afstand tot voorzieningen speelt bij hen minder een rol. Waar starters weleens uitwijken naar Leeuwarden, staat de stad niet op het uitwijklijstje van doorstromers. Doorstromers zoeken vaak wat ruimere koop-producten. Starters huren liever eerst. 10. Verduurzamingsslag grootst bij particulieren Verduurzaming van bestaande woningen wordt steeds belangrijker, voor het milieu, vanuit woonlasten, maar ook omdat een goed energielabel meer opbrengt bij verkoop. Juist in de particuliere voorraad is nog een flinke slag te maken. In heel Waadhoeke staan bijna 6.000 oudere koop- en particuliere huurwoningen die bovengemiddeld veel gas verbruiken.
Ze staan overal, maar naar verhouding het meest in St.-Anna- en St.-Jacobiparochie, Tzummarum, Menaam en langs de Bildtdijken. Kijk hoe je als gemeente eigenaren kunt helpen om te verduurzamen, bijvoorbeeld door energiecoaches in te zetten of actief te informeren over wat er mogelijk is. In de sociale huur is de opgave een stuk beperkter. Er staan in de hele gemeente nog 325 sociale huurwoningen met een E-, F- of G-label die uiterlijk in 2028 verduurzaamd moeten zijn. Er staan ook nog bijna 400 woningen met een D-label. Zeker bij grote gezinswoningen ligt energiearmoede soms op de loer. Het probleem is het grootst waar veel lage-inkomensgroepen wonen en de woonquote naar verhouding hoog is, zoals in Franeker, Minnertsga en Tzum. Woonzorganalyse volgt later Parallel aan dit woonbehoefteonderzoek werkt bureau BDO het thema wonen en zorg verder uit. Zij analyseren de opgave, schrijven de paragraaf Wonen en Zorg voor in de woonvisie en koppelen daar een uitvoeringsprogramma aan. De uitkomsten zijn nog te pril om in dit woonbehoefteonderzoek op te nemen. Zodra de definitieve uitkomsten beschikbaar zijn, leggen we ze naast de uitkomsten van dit woonbehoefteonderzoek en integreren we beide rapporten in het nieuwe Volkshuisvestings- programma dat de gemeente later in 2025 opstelt. WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 8SAMENVATTING EN ADVIEZEN ADVIEZEN 1.
Stimuleer doorstroming uit startersproducten De druk op het goedkope koopsegment is groot. Dat bevestigen makelaars, zien we in cijfers en horen we terug in ervaringen van jonge koopstarters en jonge koop- doorstromers. Het gevolg is dat veel starters die uit huis willen maar moeilijk een eerste stap op de woningmarkt kunnen maken. Je kunt die groep helpen door juist te bouwen voor jonge doorstromers die nu nog in kleinere, bestaande startersproducten wonen en eigenlijk op zoek zijn naar iets groters. Daarmee speel je aan de onderkant van de markt woningen vrij, vaak in het goedkope of betaalbare segment. Dat is perfect voor een starter. Benut de uitkomsten van de enquête onder jongeren om te bepalen hoe die doorstroomproducten eruit moeten zien. 2. Stuur ook actief op toevoegen in sociale koop Denk als gemeente ook na over nieuwbouw in de ‘sociale koop’, met in Waadhoeke een koopprijs tot € 285.000. Dat is in de huidige markt weliswaar lastig, maar niet onmogelijk. Met actief grondbeleid en door snel duidelijk te maken dat grond bestemd is voor goedkope koop voorkom je dat grond alleen nog maar aantrekkelijk is voor realisatie van duurdere nieuwbouw. Sociale koop via nieuwbouw zorgt ook voor een kwaliteitsimpuls en een betere mix van goedkope én duurdere nieuwbouw in wijken of dorpen.
Dezelfde grondprijstactiek kun je overigens gebruiken om grond betaalbaar te houden voor sociale huur, want ook corporaties zijn naarstig op zoek naar ruimte om te bouwen, tegen een sociale prijs. 3. Denk na over verkoop van sociale huur Aanbod in het goedkope of betaalbare segment vergroten hoeft niet alleen voor rekening van de gemeente te komen. Als corporatie kun je ook een bijdrage leveren door bezit dat niet meer in de portefeuille past te verkopen. Je helpt daarmee de lokale koop-starter aan een kwalitatief goede woning en zorgt tegelijk voor een financiële bijdrage om in je eigen portefeuille te investeren, bijvoorbeeld door producten voor kleine huishoudens terug te bouwen of om te ‘ontspikkelen’. 4. Instrumenten om lokale zoekers te beschermen? Prijsstijgingen zorgen voor steeds meer verdringing van lokale woningzoekenden. Omdat woningen elders in het land (en ook in Fryslân) steeds duurder worden, wijken steeds meer kopers uit naar gebieden die nog betaalbaar zijn, zoals Waadhoeke. Dat voelt de lokale starter. Er bestaan instrumenten die de positie van lokale starters of andere woningzoekenden met binding met Waadhoeke sterker kunnen maken. Onderzoek of zulke instrumenten van meerwaarde kunnen zijn en breng de voor- en nadelen in beeld. Ga in gesprek met andere gemeenten die hier al ervaring mee hebben en leer van hun lessen. 5.
Ga in gesprek met dorpen over wat er ontbreekt Dit woonbehoefteonderzoek geeft houvast bij de invulling van je bouwprogramma per kern. Dorps- en wijkvertegenwoordigers weten vaak nog veel beter wat er ontbreekt. Ga met hen in gesprek en kleur aan de hand van die gesprekken onze programmaleidraden uit hoofdstuk 7 verder in. Daarmee sla je waarschijnlijk twee vliegen in één klap: je vergroot daarmee het draagvlak en verkleint hopelijk de kans op vertraging als gevolg van inspraak, participatie en bezwaarrondes, wat het tempo in je nieuwbouwopgave ten goede komt. WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 9SAMENVATTING EN ADVIEZEN 1 INLEIDING 1.1 WAAROM DIT WOONBEHOEFTEONDERZOEK? Met de juiste plannen inspelen op groeiende vraag In Waadhoeke ligt een grote opgave om op korte en middellange termijn passende en betaalbare huisvesting te realiseren. De vraag naar huizen is de laatste jaren flink toegenomen, door instroom uit andere gemeenten, door een grotere ‘eigen vraag’ en omdat de kwalitatieve vraag naar wonen verandert. Opgeteld leidt dat ertoe dat er meer én andersoortige woningen gebouwd moeten worden. Dat staat in schril contrast met het vorige decennium, toen ontspanning op de woningmarkt lokaal nog leidde tot leegstand en gebrek aan investeringen in kwaliteit.
Dit woonbehoefteonderzoek is één van de handvatten om als gemeente en corporaties goed onderbouwde keuzes te maken in waar je naartoe beweegt, in aantallen woningen, maar ook in kwaliteit van wat er al staat. We zoomen daarbij in op alle kernen: wat is daar extra nodig (type, prijs, doelgroep, gevraagde kwaliteiten), hoe sluit dat aan op woningbouwplannen die er al zijn en wat is er nodig om de kwaliteit van de bestaande voorraad te verbeteren? Scenario’s als houvast bij onzekerheden Hoeveel woningen er precies nodig zijn, hangt af van tal van onzekerheden. Wat zeker is, is dat er in Waadhoeke een bestaand woningtekort is van 255 huizen*. Wat ook zeker is, is dat veel starters noodgedwongen thuis blijven wonen, omdat er geen woningen zijn. En wat zeker is, is dat de vraagdruk overal in Nederland nu zo groot is, dat de randen van het land daar optimaal van profiteren. Er is dus genoeg reden om in Waadhoeke snel extra woningen toe te voegen. Maar we weten ook dat allerlei onzekere factoren kunnen zorgen voor nóg meer vraag, of juist voor minder. Denk aan de instroom van arbeidsmigranten, (geo)politiek en de effecten daarvan op economische stabiliteit. We werken in dit woonbehoefteonderzoek daarom met scenario’s en bandbreedtes. Die helpen gemeente en corporaties om flexibel te blijven en vroegtijdig bij te kunnen sturen als de markt daarom vraagt.
De ‘Woningmarktthermometer’ die de gemeente jaarlijks maakt, helpt om steeds vinger aan de pols te houden. Woonwensen van starters beter belichten De wens vanuit de gemeenteraad was om specifiek in te zoomen op woon- en verhuiswensen van jongeren en starters tot 35 jaar, om te toetsen of hun positie op de huizenmarkt in Waadhoeke inderdaad zo zorgwekkend is als wordt vermoed. Ruim 500 jongeren en starters praatten hierover mee via een zogenaamde ‘Maptionnaire’-enquête. In hoofdstuk 6 is hier uitgebreid aandacht voor. Voorsorteren op het Volkshuisvestingsprogramma Later in 2025 gaat de gemeente haar Volkshuisvestings- programma schrijven. In 2026 moet elke gemeente van het Rijk zo’n programma hebben, waarin staat hoeveel, waar en voor wie gebouwd gaat worden. Doel is om sneller meer woningen te realiseren. Er moet ook aandacht zijn voor duurzaamheid, leefbaarheid en wonen met zorg. Samen met de nieuwe woonzorgvisie bevat dit woonbehoefte- onderzoek alle ingrediënten om straks een goed Volkshuisvestingsprogramma te schrijven met aandacht voor alle 41 kernen in de gemeente.
WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 111 INLEIDING * Gebaseerd op cijfers van ABF 1.2 WERKWIJZE Cijfers, gesprekken en veldwerk gecombineerd | Nauwe samenwerking met de werkgroep | Breder delen met dorpen, college en gemeenteraad Voor dit woonbehoefteonderzoek maakten we gebruik van | Op drie momenten hebben we uitkomsten gepresenteerd | Nadat de uitkomsten zijn besproken in de werkgroep zijn ze bestaande cijfers over o.a. woningen, huishoudens en | aan de werkgroep, met daarin een vertegenwoordiging | breder gedeeld: plannen in de gemeente. We vulden dat aan met meer | namens de gemeente, corporaties en Huurdersbelang | - | April 2025: tijdens een dorpenavond in MFC De Helling kwalitatieve informatie uit gesprekken met stakeholders en | Fryslân, om te beluisteren of zij zich in de uitkomsten | in Winsum presenteerden we de uitkomsten van het met een enquête onder jongeren en starters. | herkennen: | woonbehoefteonderzoek aan wijk- | en - | Bestaande cijfers zijn afkomstig van o.a. CBS, Primos, | - | December 2024: eerste uitkomsten op het gebied van | dorpsvertegenwoordigers en gingen we met hen in registraties van gemeente en corporaties, Planbureau | demografie, verhuizingen, bestaande voorraad, | gesprek over wat de uitkomsten betekenen voor het Fryslân, NVM en de provincie Fryslân.
| marktpositie van kernen onderling, en een eerste | nieuwe Volkshuisvestingsprogramma van Waadhoeke. - | Begin 2025 nodigden we alle jongeren en starters in de | vertaling naar programma’s per kern, in aantallen en | Een kort verslag van deze avond is terug te vinden in leeftijd 18 tot en met 35 jaar uit om een online | naar producten. | bijlage B.2. vragenlijst in te vullen, met vragen over hun woon- | en | - | Februari 2025: aanvulling met de rode draad uit de | - | Mei 2025: presentatie aan de gemeenteraad, met verhuiswensen en hun ervaringen bij het zoeken. Zo’n | gesprekken met stakeholders, programma’s per kern | daarna discussie over de uitkomsten. Ook hiervan is 600 jongeren en starters vulden hem in (= ca. 10%). | (als basis voor het Volkshuisvestingsprogramma) en | een kort verslag gemaakt: zie bijlage B.3. - | Om alle cijfers te duiden en de lokale context beter te | een vergelijking met de bouwplannen. snappen, voerden we gesprekken met makelaars, | - | Maart 2025: brede bijeenkomst met ook Harlingen en corporaties en hun huurdersorganisaties. We | De Bouwvereniging aan tafel, om programma’s per bespraken met hen ook thema’s die minder goed in | kern regionaal te delen en de uitkomsten van het cijfers zijn te vatten. | veldwerk onder jongeren en starters toe te lichten.
1 | INLEIDING | WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | | 12 1.3 GEBIEDSINDELING Een indeling in soorten kernen De kaart rechts laat de gemeente Waadhoeke zien met alle kernen daarbinnen. We verdelen alle kernen onder in vier soorten: 1. Regionale voorzieningencentra: Franeker en St.-Annaparochie. Hier is een ruim aanbod aan dagelijkse en niet-dagelijkse voorzieningen waar dorpen in de wijde omtrek op leunen. 2. Voorzieningenkernen: Berltsum, Dronryp, Menaam, Sexbierum- Pietersbierum, Tzummarum en Winsum. Hier zijn voldoende dagelijkse voorzieningen, maar voor niet-dagelijkse voorzieningen zijn inwoners aangewezen op Franeker of St.-Annaparochie. 3. Basiskernen: Deinum, Marsum, Minnertsga, St-Jacobiparochie en Tzum. Het voorzieningenaanbod is hier beperkt tot hooguit een buurtsuper, bakker of basisschool, maar verder leunen ze sterk op voorzieningenkernen. 4. Woonkernen: hier zijn weinig tot geen voorzieningen, hooguit soms nog een kleine basisschool. Dit zijn alle overige kernen. We delen deze op in drie clusters: Noord, Oost en Zuidwest. De regionale voorzieningencentra, voorzieningenkernen en basiskernen behandelen we in dit onderzoek afzonderlijk. Bij de woonkernen clusteren we uitkomsten naar Noord, Oost en Zuidwest. WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 131 INLEIDING
1.4 LEESWIJZER Wat vind je waar? Hieronder lees je hoe dit rapport is opgebouwd en waar we in elk hoofdstuk aandacht aan besteden. Samenvatting en adviezen We vatten hier alle uitkomsten samen in tien punten, met daarbij adviezen en handvatten voor programmering en sturing op de woningmarkt. Inleiding We beschrijven het doel en de aanleiding van dit woonbehoefteonderzoek, onze werkwijze en de gebiedsindeling die we gebruiken. Waadhoeke in perspectief We benoemen belangrijke trends en ontwikkelingen op het gebied van wonen en wat dat betekent voor Waadhoeke, plaatsen de kernen in onderling marktperspectief en geven een overzicht van verhuistrends van, naar en binnen de gemeente. Demografie en doelgroepen We schetsen demografische ontwikkelingen op gemeente- en kernniveau en vertalen die naar een prognose van de extra woningbehoefte, in bandbreedtes per kern. Bestaande voorraad We laten zien hoe de bestaande voorraad is samengesteld en zoomen in op relevante thema’s, zoals kwaliteit, betaalbaarheid en aanpasbaarheid bij een zorgvraag. Vraagdruk op de huur- en koopmarkt We schetsen hoe de druk op de huizenmarkt zich ontwikkelde en bij wat voor producten en segmenten de vraagdruk het hoogst is. Dat doen we voor koop en huur. Uitkomsten veldwerk Hier kijken we specifiek naar woon- en verhuiswensen van jongeren en starters.
Wat zoeken zij, en hoe verspreidt hun vraag zich over de gemeente (of daarbuiten)? Maar ook: waar lopen zij tegenaan in hun zoektocht? We maken onderscheid tussen starters en doorstromers. Woonbehoefte en wensprogramma We laten per kern zien wat de netto-opgave is, met onderscheid naar sociale huur, middenhuur en koop en bijbehorende kwaliteiten (type, prijs, doelgroep). Vergelijking met de bouwplannen De woonvraag leggen we naast alle bouwplannen. Zo zien we waar te veel of te weinig plannen zijn en waar eventueel bijstellingen naar type of segment nodig zijn. Bijlage Hier vind je o.a. een kort verslag van de dorpenavond ter voorbereiding op het Volkshuisvestingsprogramma en van de raadsavond waar dit onderzoek besproken werd. WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 141 INLEIDING S 1 2 3 4 5 6 7 8 B 2 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF 2.1 IN HET KORT Dit hoofdstuk We plaatsen Waadhoeke hier in een breder perspectief. Dat doen we aan de hand van: - Een schets van actuele trends en ontwikkelingen op het gebied van wonen, die zowel landelijk als regionaal spelen (paragraaf 2.2); - De onderlinge marktpositie van kernen in Waadhoeke, waarbij we o.a. kijken naar voorzieningen, bereikbaarheid, ligging en m²-waarden van woningen (paragraaf 2.3); - Verhuisbewegingen van, naar en binnen de gemeente, met ook een uitsplitsing naar leeftijd (paragraaf 2.4).
Uitkomsten in het kort - Na jaren van ontspanning nam de krapte op de huizenmarkt in Waadhoeke de afgelopen tijd sterk toe. Dat is het gevolg van meer instroom uit andere gemeenten en een grotere ‘eigen vraag’, deels doordat huishoudens hun verhuizing soms lang uitstelden omdat passend nieuw aanbod ontbrak. Die inhaalslag komt nu op gang, mede door de uitvoering van het woningbouwprogramma dat hoort bij de woonvisie van de gemeente Waadhoeke. Instroom van buiten de gemeente is vooral afkomstig uit gemeenten ten zuidwesten van Waadhoeke, zoals Súdwest-Fryslân of gemeenten in Noord-Holland, waar huizenprijzen gemiddeld hoger liggen. Waadhoeke is dan een betaalbaar alternatief. - Franeker, kernen in de buurt van de A31 en het spoor en dorpen dicht bij Leeuwarden hebben de sterkste marktpositie. Dat komt door een gunstige combinatie van voorzieningen, bereikbaarheid en ligging. St.- Annaparochie en Winsum doen het ook goed. Dorpen langs de Waddenkust zijn op termijn het kwetsbaarst. Nu is daar genoeg vraag, maar als de markt weer wat meer ontspant, zal vraaguitval daar het snelst merkbaar zijn. - Ondanks dat de huizenprijzen ook in Waadhoeke sterk stegen, krijg je hier nog altijd relatief ‘meer huis voor je geld’ dan in veel andere gemeenten, óók in Fryslân. Dat maakt Waadhoeke een aantrekkelijk om te wonen.
Dat heeft ook een keerzijde: meer vraag zorgt tegelijk voor nóg sterkere waardestijgingen. Ter illustratie: in kernen in het noorden van de gemeente zijn WOZ- waarden soms in zes jaar tijd meer dan verdubbeld. - Ruim 5.000 personen verhuisden de afgelopen vijf jaar binnen Waadhoeke. Van alle kernen had Franeker de hoogste binding: driekwart van de vestigers woonde voor de verhuizing ook al in de stad. In Minnertsga en de dorpen in het oosten en zuidwesten zien we veel ‘doorverhuizingen’ van gezinnen. De dorpen in het noorden zijn juist gewild onder jongvolwassenen. Ouderen verhuizen vaak naar St.-Annaparochie, Franeker of Tzum, vanwege zorg. WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 162 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF 2.2 TRENDS OP DE WONINGMARKT ALGEMEEN In deze paragraaf schetsen we een aantal landelijke trends op de woningmarkt die ook van invloed zijn op de gemeente Waadhoeke. Huishoudensgroei gaat sneller dan bevolkingsgroei. Het CBS verwacht dat het inwonertal nog tot 2070 toeneemt. Het tempo waarin dat gebeurt, vlakt na 2040 iets af. De verwachting is dat het aantal huishoudens relatief nog sneller groeit. Dit wordt mede veroorzaakt door huishoudensverdunning en speelt ook in Waadhoeke. Mensen worden steeds ouder en vormen dus langer een huishouden en jongere huishoudens zijn ook steeds vaker alleenstaand.
Binnen Nederland nemen de verschillen toe: steden en plekken met voorzieningen groeien per saldo, in kleinere dorpen en aan de randen van het land loopt het aantal huishoudens terug, vooral na ca. 2035, als sterfte de belangrijkste dalingsfactor achter wordt. Meer mensen verlaten de stad, al in gang gezet vóór de coronapandemie. Dat huishoudens per saldo de grote steden verlaten, komt volgens onderzoek van de Rabobank niet door corona, maar doordat de huizenprijzen daar explosief stijgen. Mensen oriënteren zich op het gebied eromheen, waar de prijzen lager liggen. Er is sinds het begin van de coronapandemie geen versnelling van de uitstroom te zien en bovendien gaan de meeste verhuizers alsnog in een andere stad wonen. Dat betekent niet dat de vraag in meer landelijke gebieden terugloopt. Er ontstaan namelijk ‘domino-effecten’ als gevolg van plek of prijs (bijvoorbeeld: van stad naar groot dorp en van groot dorp naar klein dorp, of: steeds meer noordwaarts, omdat woningen daar nog betaalbaar zijn, zoals in Waadhoeke). Iets meer thuiswerken na corona, maar bijna nooit volledig. Uit recent onderzoek van het CBP en I&O Ipsos blijkt dat werkenden na corona gemiddeld één dag thuis blijven werken (voorheen: een halve). Er zijn wel grote verschillen tussen sectoren: overheden, dienstverlening en de cultuursector zullen vaker thuiswerken dan meer plaatsgebonden beroepen zoals de zorg.
Bijna niemand werkt volledig thuis en daarom zullen de reisafstand tot het werk en de bereikbaarheid van de woonplaats van belang blijven bij het kiezen van een woonplaats. De functie van een woning verandert hierdoor ook: een huis doet steeds minder vaak dienst als alleen woning, maar steeds vaker als woonplek, werkplek en plek om te verblijven ineen. ‘Olievlek’ vanuit de Randstad spreidt zich over het land. De ‘olievlek’ van stijgende transactieprijzen maakt twee bewegingen (zie ook pagina 22): vanuit de Randstad steeds verder landinwaarts en met sprongen richting grote steden om vanuit daar een overdruk op omliggende gemeenten te veroorzaken. Vaak zien we dat deze sprongen in kleine stappen plaatsvinden: een gezin uit de Randstad kan met veel overwaarde een ruime woning in een grotere kern in het noorden of oosten kopen. De lokale woningzoekende komt er daar niet meer tussen en zoekt naar een woning in de directe omgeving, vaak in dorpen. Zo ontstaan domino-effecten. Starters komen zonder een extra pot geld in de vorm van een verkocht huis op de woningmarkt, waardoor ze er moeilijk tussen komen. WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 172 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF 2.2 TRENDS OP DE WONINGMARKT ALGEMEEN Duurzaam wonen. De afgelopen jaren zijn stevige doelen vastgesteld, Europees en landelijk, en dit sijpelt door naar lokaal beleid en plannen in de wijken.
Strategieën op hoofdlijnen worden vertaald naar concrete plannen in de komende jaren. Dat gaat over woningen (energie, materiaal) maar zeker ook over de woonomgeving (klimaatadaptatie, mobiliteit, circulair en biobased bouwen). Er zijn proeftuinen en experimenten en er is een grote slag te maken met relatief simpele verduurzamingsmaatregelen. Corporaties investeren al veel, maar particulieren blijven gemiddeld fors achter in het verduurzamen. Daar ligt voor de komende jaren de grootste opgave. Flexibel wonen als oplossing voor spoedzoekers. Volgens onderzoeksbureau Platform31 heeft minstens 10% van de woningzoekenden snel betaalbare woonruimte nodig. Denk aan recent afgestudeerden, gescheiden mensen, statushouders en mensen die uitstromen uit de ggz. Steeds meer gemeenten experimenteren met nieuwe, flexibele woonoplossingen, zoals tijdelijke woningen of het verbouwen van leegstaand vastgoed tot woonruimte of kamers. Spoedzoekers met weinig inkomen en een beperkt netwerk lijken het moeilijkst woonruimte te kunnen vinden en komen vaak bij particuliere verhuurders terecht. In Waadhoeke wonen arbeidsmigranten ook in panden die kamergewijs verhuurd worden. De gemeente onderzoekt momenteel wat het effect van een verbod op kamergewijze verhuur is en wat voor alternatieven dan noodzakelijk zijn. Lage middeninkomens vallen vaker tussen wal en schip.
Een steeds groter deel van de woningzoekenden verdient te weinig om in de huidige markt een koopwoning te financieren, maar verdient te veel of staat te kort ingeschreven om in aanmerking te komen voor corporatiehuur. Anderen willen simpelweg niet kopen. Voor deze groep is de middenhuur het enige alternatief om toe te treden of door te stromen op de woningmarkt. Tegelijk zien we dat het aanbod aan middenhuur in veel gemeenten relatief beperkt is. In Waadhoeke is de particuliere huur een kleine 10% van de voorraad. Belangrijk om te beseffen: de meesten zoeken eigenlijk een koophuis en zien particuliere huur / middenhuur als enige uitwijkoptie. Corporaties richten zich vooral op lage inkomens. Corporaties mogen 7,5% van de vrijkomende woningen vrij toewijzen, dus ook aan mensen met een inkomen boven de inkomensgrens voor sociale huur. Lokaal bestaat de mogelijkheid om de vrije toewijzingsruimte te verruimen naar 15% als corporaties, huurdersorganisaties en gemeenten daar afspraken over hebben gemaakt. Daar wordt nog beperkt gebruik van gemaakt, ondanks dat daar sinds kort wettelijk gezien minder belemmeringen voor zijn, om zo het gat ‘tussen wal en schip’ meer te dichten. Ook de Nationale Woon- en Bouwagenda gaat hierop in. Meer kwetsbare groepen in de sociale huur. Corporaties huisvesten steeds vaker alleenstaanden, ouderen met een klein pensioen en eenoudergezinnen.
Er wonen steeds minder mensen met inkomen uit werk en juist steeds meer mensen met een uitkering in een corporatiewoning. Er is een groter aandeel met een laag inkomen, lagere opleiding en/of psychiatrische/psychische problemen, wat zorgt voor een toenemende kwetsbaarheid. Vaak clusteren deze groepen zich in buurten met goedkope woningen waar de leefbaarheid al onder druk staat. WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 182 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF 2.2 TRENDS OP DE WONINGMARKT ALGEMEEN Betaalbaarheid steeds meer onder druk. Steeds meer huishoudens komen financieel in de knel, o.a. doordat prijzen voor energie steeds hoger worden. Zij houden steeds vaker ‘aan het eind van hun inkomen een stukje maand over’. Dat gold al langer voor huishoudens in slecht geïsoleerde sociale huurwoningen, maar nieuw is dat nu ook andere groepen geraakt worden, zelfs middeninkomens. Daar komen inflatie en de ‘reguliere’ stijging van huurprijzen en heffingen bij. De urgentie om te verduurzamen neemt daardoor des te sneller toe. In juni 2022, net na de piek van de energiecrisis, schatten het Nibud en energiebedrijven dat één op de drie huishoudens financieel in de problemen kwam door de hoge energieprijzen. Migratie heeft groeiende invloed op woonvraag. In de periode 2019-2024 groeide de Nederlandse bevolking met 661.000 inwoners.
Hiervan was 97% het gevolg van internationale migratie. Vooral in 2022 kwamen er veel migranten binnen, vooral door een piek in Oekraïense vluchtelingen. Hoewel een deel van de migranten later terugkeert naar het land waar ze vandaan komen, zorgt de instroom voor meer vraag naar woningen, bovenop het tekort dat al bestaat door behoefte van Nederlandse huishoudens. Dit heeft vooral consequenties voor de beschikbaarheid van sociale huurwoningen. WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 192 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF 2.2 TRENDS OP DE WONINGMARKT BELEMMERINGEN Uitspraak rond stikstof zorgt voor extra rem op woningbouw. De Raad van State besloot in november 2022 dat voor álle projecten berekend moet worden hoeveel stikstof er bij de bouw vrijkomt. Grote bouwprojecten kunnen stilgelegd worden als de stikstofuitstoot te hoog is, in het bijzonder dicht bij Natura 2000-gebieden. Vertraging ligt op de loer vanwege de verplichting om een berekening te laten maken. Er is namelijk onvoldoende capaciteit bij bureaus die dat werk doen. Volgens tijdschrift Cobouw kan die vertraging oplopen tot een halfjaar. Een tekort aan personeel en materiaal vertraagt de bouwopgave. Veel bouwbedrijven, maar ook veel gemeenten hebben een tekort aan personeel. Projecten blijven hierdoor vaker liggen of duren langer. De belangrijkste oorzaak van het personeelstekort is vergrijzing.
Er gaan de komende jaren veel mensen met pensioen, terwijl de aanwas van onderop de uitstroom niet compenseert. Het tekort aan personeel speelt meer in vergrijsde gemeenten en sectoren (o.a. overheden). Daarnaast is Nederland koploper deeltijdwerken. Sinds een paar jaar zorgt een tekort aan bouwmateriaal en grondstoffen ook steeds vaker voor vertraging. Netcongestie vertraagt woningbouw. Het wordt steeds moeilijker om nieuwe woningbouw aan te sluiten op het stroomnet. Er zijn projecten die niet starten doordat er geen zicht is op een stroomaansluiting in de toekomst, maar ook projecten die al wel klaar zijn, maar waarbij de stroomaansluiting nog ontbreekt. Begin 2025 liep die wachttijd op tot wel meer dan twee jaar. Inspraak en participatie vertraagt het bouwproces. Nieuwbouwopgaven lopen steeds vaker vertraging op als gevolg van inspraak en burgerparticipatie. Omwonenden en andere burgers leggen regelmatig zienswijzen neer bij de Raad van State en tekenen beroep aan tegen plannen. Vaak staat het NIMBY-effect (‘not in my back yard’-effect) hierbij centraal: woningbouw is prima, zolang het maar niet in de directe omgeving is. Gezien de omstandigheden op de woningmarkt is het onwenselijk om het proces met zulke argumenten te vertragen. Enige politieke standvastigheid met betrekking tot de woningbouwopgave is hierin nodig.
Even een dip op de woningmarkt? De ontwikkelingen waar we de afgelopen tijd mee te maken kregen, zorgen vooralsnog voor een beperkte afname in het vertrouwen van consumenten (maar wel met grote verschillen tussen groepen). De koopmarkt lijkt zich bij vlagen iets te ontspannen, maar die trend zet vooralsnog niet door. We zien door het woningtekort namelijk nog steeds een grote vraag naar extra woningen. Komt er toch een dip(je), dan is het zaak om daarop te anticiperen, maar niet meteen te stoppen met programmeren of zelfs te deprogrammeren. Dat voorkomt dat je onvoldoende programma hebt op het moment dat de markt (onverwachts) toch weer aantrekt, zoals we na de economische crisis rond 2010 zagen (en waar het huidige woningtekort nog steeds een erfenis van is). WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 202 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF 2.2 TRENDS OP DE WONINGMARKT DOELGROEPEN Tekort aan woningen raakt starters het hardst. Van alle groepen op de woningmarkt zitten starters op dit moment het meest in de knel. Dat heeft meerdere oorzaken. Belangrijkste zijn het tekort aan huizen en een steeds groter wordende kwalitatieve mismatch, waardoor doorstroming (vooral bij senioren) uitblijft. Meer bouwen van het juiste type is dus één schakel in de oplossing. Een andere bepalende factor is het bedrag dat je kunt lenen voor een woning (leencapaciteit).
Die steeg de laatste jaren, en doordat huishoudens meer konden lenen, stegen ook de huizenprijzen. De Nederlandse Bank verwacht dat dit in 2025 doorzet, en dat starters het dus moeilijk blijven houden op de koopmarkt. Daar komt bij dat lonen naar verhouding veel minder hard stijgen dan de huizenprijzen. De kloof wordt voor starters vooralsnog dus steeds groter. Meer ouderen, weinig doorstroming. Uit verhuisonderzoeken blijkt dat veel ouderen niet verhuizen, ook niet als ze een lichte zorgvraag krijgen. Daardoor komen gezinswoningen niet vrij en blijft de vraag naar die woningen toenemen, ondanks dat het aantal gezinnen afneemt. De honkvastheid van ouderen is deels te verklaren doordat de moderne oudere vitaler en zelfredzamer is, deels doordat ze de noodzaak (nog) niet zien om zorggeschikt te gaan wonen, deels omdat een kleiner alternatief als een stap terug voelt, en deels omdat kwalitatief goed en betaalbaar aanbod vaak ontbreekt. Bovendien is de huidige woonsituatie voor de meeste ouderen goedkoper dan bij verhuizing naar nieuwbouw die ‘op papier’ passender is. Meer vraag naar (tussen)vormen van levensloopgeschikt wonen. Ouderen die langer zelfstandig wonen, hebben vaak behoefte aan zorg, veiligheid en sociale interactie. Er is behoefte aan een vorm van geclusterd wonen: zelfstandig met zorg op afroep, met mogelijkheden voor ontmoeting en sociaal contact.
Op verschillende plekken in het land zijn nieuwe vormen van wonen met zorg bij gekomen. Bij het ontwikkelen van zulke woonvormen is het zaak om oog te hebben voor de tweedeling tussen hogere- en lagere-inkomensgroepen (langer gezond en meer zelfredzaam versus eerder zorgvraag en gericht op veilig wonen). Transitie wonen en zorg zet door. De meeste traditionele verzorgingshuizen zijn inmiddels verdwenen of van functie veranderd. Tegelijk groeit de groep 75-plussers. Juist vanaf die leeftijd neemt de zorgvraag gemiddeld toe. Zorg ontvangen gebeurt steeds vaker in de eigen woning. Er zijn meer geschikte woningen voor ouderen nodig, met meer variatie, op meer plekken. Waar precies hangt samen met wat mensen verwachten van hun buurt: de woonomgeving, toegang tot professionele zorg, en zeker ook de informele wereld daaromheen van mantelzorg en mienskip tot ontmoeting. Een geschikte woning hoeft niet per se via nieuwbouw toegevoegd te worden; veel huizen zijn ook met aanpassingen geschikt te maken, vooral voor een wat lichtere zorgvraag.
WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 212 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF 2022 2023 2021 2024 2.2 TRENDS OP DE WONINGMARKT ALGEMEEN 22WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF |2 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF In beeld: ‘olievlek’ vanuit de Randstad spreidt zich over het land De kaarten hiernaast laten de gemiddelde transactieprijs zien van bestaande koopwoningen per gemeente tussen 2021 en 2024. Zo ontstaat er een goed beeld hoe de overdruk zich beweegt over de gemeenten. De kaarten zijn gebaseerd op CBS-cijfers. Legenda
2.3 MARKTPOSITIE VAN KERNEN ONDERLING Om de marktpositie van kernen onderling te bepalen, kijken we naar factoren die meewegen bij keuzes van woningzoekenden om ergens te gaan wonen. De belangrijkste zijn voorzieningenniveau, ligging ten opzichte van grote kernen en m² - waarden. Als voorbeeld: per saldo zien we dat huishoudens vaker naar kernen met voorzieningen trekken. Het gaat om de marktpositie in normale marktsituaties, dus niet met de krapte van nu. Het beeld geldt dus vooral voor de langere termijn. Voorzieningenniveau De aanwezigheid van voorzieningen voor (bijna) dagelijks gebruik, zoals een supermarkt, basisschool of huisarts, draagt bij aan de mate waarin woningzoekenden naar een woonplaats kijken. In Waadhoeke herkennen we vier soorten kernen: - Regionaal voorzieningencentrum met een ruim aanbod aan dagelijkse en niet-dagelijkse voorzieningen waar ook naburige kernen op leunen (diverse supermarkten, onderwijsvoorzieningen, detailhandel, vermaak). - Voorzieningenkernen met een supermarkt, basisschool of zorg en minimaal 1.000 inwoners, maar die voor niet-dagelijkse voorzieningen zijn aangewezen op regionale centra. - Basiskernen met minimaal 1.000 inwoners waar geen supermarkt aanwezig is, maar soms wel een buurtsuper, bakker of basisschool. - Woonkernen met minder dan 1.000 inwoners waar weinig tot geen voorzieningen zijn, hooguit soms nog een kleine basisschool.
WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 232 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF FR DR ME BE SA WIN TM TZ SJ S&P MA DE BI BMOO OB VP AC WJ SP HJ RI NA WH IN DO BOK ZW WI SK PE SC SLBO FI HI BL BA KL MI Regionaal voorzieningencentrum Voorzieningenkern Basisdorp Woondorp 2.3 MARKTPOSITIE VAN KERNEN ONDERLING WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 242 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF N384 N384 N393 N393 N383 N398 N359 A31 FR DR ME BE SA WIN TZ SJ S&P MA DE BI BMOO OB VP AC WJ SP HJ RI NA WH IN DO BOK ZW WI PE SLBO HI BL BA KL MI HA LE ST goed bereikbaar minder goed bereikbaar TM Bereikbaarheid en ligging ten opzichte van Leeuwarden Een andere factor die bepalend is voor vestigingskeuzes is bereikbaarheid. Het gaat daarbij niet alleen om bereikbaarheid per auto, maar ook met het openbaar vervoer, en dan in het bijzonder de trein. We keken hierbij naar het aantal reisminuten om met de auto of het openbaar vervoer in een grote stad als Leeuwarden te komen. De reisafstand met het openbaar vervoer (bus, trein) weegt hierin minder zwaar, omdat we weten dat veel kernen in Waadhoeke sterk auto-georiënteerd zijn. Waadhoeke is met de auto ook het best bereikbaar. We zien een paar bijzonderheden: - Kernen tussen Leeuwarden en Harlingen zijn goed bereikbaar via de A31 en het spoor.
De verbinding met Leeuwarden, Heerenveen, Groningen en - verder weg - de Randstad is daardoor goed. - Kernen in het noorden van Waadhoeke zijn onderling goed met elkaar verbonden via de N393. Franeker en Leeuwarden zijn vanuit deze kernen wat minder snel bereikbaar. - N-wegen van St.-Annaparochie en Winsum naar Leeuwarden zorgen ervoor dat deze en aangrenzende kernen goed verbonden zijn met Leeuwarden. - Kernen helemaal aan de noord- en zuidrand van de gemeente zijn matig bereikbaar. Deze kernen liggen verder af van N-wegen en treinstations. FI SC SK 2.3 MARKTPOSITIE VAN KERNEN ONDERLING WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 252 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF N384 N384 N393 N393 N383 N398 N359 A31 FR DR ME BE SA WIN TM TZ SJ S&P MA DE BI BMOO OB VP AC WJ SP HJ RI NA WH IN DO BOK ZW WI PE SLBO HI BL BA KL MI HA LE ST hoge m²- waarde lage m²- waarde M²-waarden De m²-waarde van een woning is een resultante van vraag en aanbod op de woningmarkt en is dus een goede graadmeter voor de gewildheid van plekken. Hoe gewilder een plek is, hoe hoger de huizenprijzen, en dat uit zich op termijn in een hogere waarde per vierkante meter woning. Maar omgekeerd geldt ook: plekken met een lage m²-waarde zijn het gevoeligst voor vraaguitval als de markt weer wat ontspant. Rechts staan per kern de gemiddelde m²-waarden van 2024.
De opvallendste punten: - Dorpen onder de rook van Leeuwarden en langs de A31 en het spoor hebben de hoogste m²-waarden. Bereikbaarheid, afstand tot dagelijkse en niet- dagelijkse voorzieningen en overdruk op de woningmarkt in Leeuwarden spelen hier een rol in. - Voorzieningenkernen zoals St.-Annaparochie, Berltsum en Winsum hebben ook relatief hoge m²-waarden. - Hoe noordelijker je komt, hoe lager de m²-waarden zijn. Dit komt door een combinatie van factoren, zoals verouderde woningen, een minder goed imago en slechtere bereikbaarheid. Voordat de huizenmarkt aantrok, was hier nog veel leegstand door beperkte vraag, wat leidde tot lage huizenprijzen (en dus ook lagere m²-waarden). Vergeleken met andere Friese gemeenten is Waadhoeke nog steeds erg betaalbaar. FI SC SK 2.3 MARKTPOSITIE VAN KERNEN ONDERLING WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 262 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF N384 N384 N393 N393 N383 N398 N359 A31 FR DR ME BE SA WIN TM TZ SJ S&P MA DE BI BMOO OB VP AC WJ SP HJ RI NA WH IN DO BOK ZW WI PE SLBO HI BL BA KL MI HA LE ST goede marktpositie minder goede marktpositie Alles bij elkaar opgeteld: marktpositie De optelsom van voorzieningen, bereikbaarheid en m²-waarde zegt iets over de marktpositie van plekken. Het gaat dan niet alleen om de marktpositie nu, maar vooral op de langere termijn, als de woningmarkt weer wat meer in evenwicht komt.
Samengevat: - In Franeker, in voorzieningenkernen en in basisdorpen dicht bij Leeuwarden is de marktpositie per saldo het sterkst. Dat komt door een combinatie van voorzieningen, goede bereikbaarheid (via A31, spoor) en de nabijheid van Leeuwarden met o.a. veel werkgelegenheid. Deze kernen hebben ook de hoogste m²-waarden. - Tussen Franeker en Dronryp liggen een aantal woonkernen met een gemiddelde tot sterke marktpositie, vooral door hogere m²-waarden. - Langs de N393 liggen een aantal basiskernen met een (op termijn) wat zwakkere marktpositie: St.-Jacobiparochie, Minnertsga, Tzummarum en Sexbierum-Pietersbierum. Dat komt vooral door de ligging. - Woondorpen aan de rand van de gemeente hebben de zwakste marktpositie, en dan in het bijzonder dorpen dicht bij de Waddenzee. De risico’s op vraaguitval zijn hier op termijn het grootst, zeker als het aantal huishoudens afneemt door sterfte onder de babyboomgeneratie (naar verwachting na 2035). Verderop in dit woonbehoefteonderzoek gebruiken we de onderlinge marktpositie van kernen om de woonbehoefte op gemeenteniveau te verdelen over alle kernen. FI SC SK 2.3 MARKTPOSITIE VAN KERNEN ONDERLING Lijst met afkortingen Op de kaarten op de vorige pagina’s gebruikten we afkortingen voor plaatsnamen. Hieronder staat per afkorting welke plaatsnaam erbij hoort.
WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | 272 WAADHOEKE IN PERSPECTIEF PLAATSNAAM AFKORTING Achlum AC Baaium BA Berltsum BE Bitgum BI Bitgummole BM Blessum BL Boer BO Boksum BOK Deinum DE Dongjum DO Dronryp DR Firdgum FI Franeker FR Herbaijum HJ PLAATSNAAM AFKORTING Hitzum HI Ingelum IN Klooster Lidlum KL Marsum MA Menaam ME Minnertsga MI Nije Altoenae NA Oosterbierum OO Oudebildtzijl OB Peins PE Ried RI Schalsum SC Sexbierum-Pietersbierum S&P PLAATSNAAM AFKORTING Skingen SK Slappeterp SL Spannum SP St-Annaparochie SA St.-Jacobiparochie SJ Tzum TZ Tzummarum TM Vrouwenparochie VP Westhoek WH Wier WI Winsum WIN Wjelsryp WJ Zweins ZW 2.4 VERHUISBEWEGINGEN IN- | EN UITSTROOM Trendomslag rond 2018: nu netto instroom | Waadhoeke groeit mede door buitenlandse instroom De figuur rechts laat drie lijnen zien: in | blauw | het | Tot ‘coronajaar’ 2020 lag het buitenlands verhuissaldo ver binnenlands verhuissaldo (verhuizingen tussen Waadhoeke | boven nul. Dat kwam waarschijnlijk door instroom van en andere Nederlandse gemeenten), in | geel | het | arbeidsmigranten die kwamen wonen en werken in buitenlands verhuissaldo (immigratie minus emigratie) en | Waadhoeke. In 2020 droogde de instroom tijdelijk op, om de grijze stippellijn laat de resultante van beide lijnen zien: | in 2022 weer omhoog te schieten. Die piek werd het netto-verhuissaldo in Waadhoeke.
De cijfers gaan over | veroorzaakt door de komst van Oekraïners. Waadhoeke de periode 2014-2023. | groeide de afgelopen tijd dus mede door netto | -immigratie. | KOMST OEKRAÏNERS Tot 2020 was het binnenlands verhuissaldo negatief. De | BINNEN- | EN BUITENLANDS VERHUISSALDO gemeente verloor dus inwoners aan andere gemeenten, | 600 bijvoorbeeld doordat ze verhuisden voor werk of studie. 400 Vanaf 2020 sloeg die trend om. We zien dat bij veel plattelandsgemeenten. Aan de ene kant raakten die toen in | 200 trek omdat huizenprijzen daar nog relatief laag waren (je | 0 kreeg er dus ‘veel huis voor je geld’). Aan de andere kant | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 -200 zagen we dat mensen vaker thuiswerkten en dat | | Verhuissaldo in reisafstand dus minder bepalend werd in de keuze om | -400 | Waadhoeke over de periode ergens te gaan wonen. | -600 | 2014-2023, met onderscheid naar binnenlandse en -800 | buitenlandse verhuizingen. Verhuissaldo | Buitenlands verhuissaldo | Binnenlands verhuissaldo | Bron: CBS (2014-2023).
2 | WAADHOEKE IN PERSPECTIEF | WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | | 28 2.4 VERHUISBEWEGINGEN TUSSEN GEMEENTEN NETTO-IMMIGRATIE +761 Omslag van uit- | naar instroom sinds corona GRONINGEN De kaart laat zien hoe de verhuisbalans tussen Waadhoeke | (GEMEENTE) -181 en omliggende gemeenten, regio’s en de rest van het land | WADDEN- eruitziet. De cijfers gaan over de periode 2019-2023. | EILANDEN + 19 Waadhoeke | profiteert vooral van instroom over niet al te | GRONINGEN (PROVINCIE) grote afstand. Met name de instroom vanuit | -51 buurgemeenten ten zuiden van Waadhoeke | (voornamelijk Súdwest-Fryslân) is groot. We zien ook instroom vanuit (de kop van) Noord-Holland. Uit gesprekken met makelaars | NOARDEAST -FRYSLÂN blijkt dat betaalbaarheid daar een grote rol in speelt (zie | -117 | DRENTHE ook hoofdstuk 7). Waadhoeke | verloor per saldo inwoners | NOORD- | -68 HOLLAND aan Harlingen, Leeuwarden en Groningen. De uitstroom | + 132 | WAADHOEKE + 1.202 naar Groningen bestaat vooral uit studenten. Ook aan LEEUWARDEN andere provincies in het land verloor Waadhoeke | inwoners. | -41 De mate van instroom veranderde door de jaren heen: vóór corona is er sprake van een netto-uitstroom, terwijl we | HARLINGEN -103 sinds 2021 een omslag naar substantiële en blijvende | GEMEENTEN ZUIDOOST- | MET EEN instroom zien.
Pas sinds kort is er ook sprake van een | FRYSLÂN | FLEVOLAND | AANMELD- -153 | + | CENTRUM netto-instroom uit Leeuwarden, waarschijnlijk door | + 1.052 ZUIDWEST- | DE FRYSKE | OVERIJSSEL toenemende krapte in Leeuwarden en het nog relatief | FRYSLÂN | MARREN | ZUID- | MIDDEN- | -52 + 169 | + 31 | NEDERLAND | NEDERLAND betaalbare aanbod in Waadhoeke. | -78 | -118 2 | WAADHOEKE IN PERSPECTIEF | WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF |29 2.4 VERHUISBEWEGINGEN PER LEEFTIJDSGROEP Groei aantal gezinnen door verhuizingen | k | KINDEREN | JONGEREN | JONGE | OUDERE | JONGE | OUDEREN GEZINNEN | GEZINNEN | OUDEREN De tabel rechts laat zien welke leeftijdsgroepen per saldo | REGIO/GEMEENTE | TOT 15 JR | 15-25 JR | 25-50 JR | 50-65 JR | 65-85 JR | 85-PLUS | SALDO naar Waadhoeke toe verhuisden en welke per saldo | WAADHOEKE | 63 | -145 | 127 | 46 | -13 | 11 | 88 vertrokken, vergeleken met buurgemeenten en regio’s in de | Harlingen | 38 | -59 | 53 | 38 | 46 | 0 | 117 buurt. Het gaat om binnenlandse verhuizingen.
| Leeuwarden | -28 | 603 | -251 | 52 | 32 | -41 | 368 Noordoost-Friesland | 174 | -266 | 267 | 120 | 19 | 17 | 332 Het instroompatroon van Waadhoeke is typisch voor een | Zuidoost-Friesland | 260 | -467 | 517 | 225 | 88 | 21 | 644 plattelandsgemeente: jongeren trekken weg naar steden Zuidwest-Friesland | 120 | -503 | 299 | 183 | 47 | 3 | 149 met een universiteit of hogeschool, terwijl andere groepen Waddeneilanden | 9 | -42 | 3 | 40 | 0 | 3 | 13 instromen, vooral in de gezinsleeftijd. We weten niet of zij Kop van Noord-Holland | 149 | -178 | 340 | 139 | 23 | 7 | 480 een binding hebben met de gemeente. Opvallend is wel dat het aantal jonge ouderen per saldo iets afnam. In andere | | Gemiddelde verhuissaldi per leeftijdsgroep over de periode 2019-2023, voor Waadhoeke en omliggende gemeenten en regio’s. De kleur van de Friese plattelandsgemeenten nam die groep juist toe. We | cel geeft weer hoe groot de gemiddelde netto-toename of -afname was. Alleen binnenlandse verhuizingen. Bron: CBS (2019-2023). weten niet precies waardoor dit komt, maar denkbare Afleesvoorbeeld: tussen 2019 en 2023 lag het saldo voor 0-tot 15-jarigen voor Waadhoeke op +63. Er kwamen dus 63 kinderen meer wonen dan dat redenen zijn een gebrek aan passende woningen voor deze | er vertrokken. Bij jongeren tussen 15 en 25 jaar was het saldo met -145 juist negatief.
Er vertrokken dus 145 meer jongeren dan dat er kwamen groep, of dat er überhaupt weinig woningen opgeleverd | wonen. zijn en dat deze groep daardoor weinig doorstroomde. Gezinnen verhuisden per saldo juist vaak naar Waadhoeke toe. Belangrijk is om daar in je programma rekening mee te houden. 2 | WAADHOEKE IN PERSPECTIEF | WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF | | 30 2.4 VERHUISBEWEGINGEN BINNEN DE GEMEENTE Nieuw(e) woonplaats / cluster | | % uit eigen kern Franeker wordt gevonden als voorzieningenkern | BE | DE | DR | FR D-N | D-O D-ZW | MA | ME | MI | S&P | SA | SJ | TZ | TM | WIN De tabel rechts laat zien hoeveel verhuisbewegingen er zijn | BE | 290 | BE | 49% geweest tussen verschillende kernen en clusters van kernen | DE | Afleesvoorbeeld: er gaan relatief veel huishoudens 45 | DE | 63% in de periode 2020-2024. Het gaat dus om verhuizingen | van dorpen in het zuidwesten naar Franeker DR | 305 | DR | 59% binnen de gemeente. Je kunt daaruit ook afleiden hoe | FR | 1.850 | FR | 76% groot de binding met een kern is. Helemaal rechts zien we D-N | 290 | KD-N | 40% dat Franeker de grootste binding heeft, gevolgd door Deinum, St.-Annaparochie en Dronryp. | D-O | 210 | KD-O | 55% D-ZW | 320 | KD-ZW | 37% Ingezoomd op huishoudenstypen (zie B.1 in de bijlage) valt | MA | 85 | MA | 50% een aantal dingen op.
Zo verhuisden er veel alleenstaanden | ME | 255 | ME | 41% binnen Marsum | en verhuisden er ook relatief veel | MI | 195 | MI | 47% alleenstaanden van St.-Annaparochie naar Franeker. In | S&P | 230 | S&P | 53% Minnertsga zagen we juist dat 42% van alle verhuizingen SA | 545 | SA | 59% binnen het dorp aan gezinnen toe te schrijven is. Binnen dorpen in het oosten en zuidwesten verhuizen ook vaak | SJ | 210 | SJ | 42% gezinnen. Uit en naar Franeker zijn gezinnen juist minder | TZ | 120 | TZ | 46% vertegenwoordigd. Jongvolwassenen verhuisden vaak naar | TM | 180 | TM | 44% dorpen in het noorden, maar ook vanuit Franeker naar | WIN | 90 | WIN | 53% Dronryp, Tzummarum en Sexbierum-Pietersbierum. Er | 285 | 40 | 315 1.965 240 | 165 260 | 80 | 320 170 | 200 605 180 | 140 170 | 85 5.220 | 0% | 20% | 40% | 60% | 80% | 100% verhuisden veel senioren van Franeker naar Tzum, | | Sterkte van verhuisstromen tussen kernen en clusters van kernen in de gemeente Waadhoeke, over de periode 2020-2024. Rechts: aandeel dat binnen vanwege de aanwezigheid van zorg. | de eigen kern verhuist (= binding). Bron: BRP-registratie gemeente Waadhoeke (2020-2024), bewerkt door KAW.
2 | WAADHOEKE IN PERSPECTIEF | Weinig | Veel | WOONBEHOEFTEONDERZOEK WAADHOEKE | 23 MEI 2025 | DEFINITIEF |31 verhuisbewegingen | verhuisbewegingen 3 DEMOGRAFIE EN DOELGROEPEN 3.1 IN HET KORT Dit hoofdstuk | Uitkomsten in het kort We gaan in op demografische ontwikkelingen in de | - | De afgelopen tien jaar groeide Waadhoeke met 960 | - | Zeer lokaal was er sprake van bevolkingsdaling. In St.- gemeente. We kijken naar: | huishoudens. Dat zijn zo’n 100 per jaar. Het | Jacobiparochie en in de kleine dorpen daalde het - | De samenstelling van inwoners en huishoudens nu en | groeitempo lag ongeveer even hoog als in andere | inwonertal de afgelopen vijf jaar. In sommige kernen ontwikkelingen in de afgelopen jaren, in de hele | plattelandsgemeenten in Fryslân, zoals Súdwest- | speelde verdunning in de sociale huur een rol. gemeente, met onderscheid naar leeftijdsgroepen en | Fryslân, De Fryske | Marren of Noardeast-Fryslân. Het | - | Dorpen aan de oostkant van Waadhoeke zijn het meest typen huishoudens (paragraaf 3.2); | groeitempo lag wel wat lager dan in Harlingen. We | gezinsrijk. Gemiddeld in de gemeente is een op de drie - | Een vergelijking met andere regio’s in de buurt | zien een duidelijke omslag van beperkte groei vóór | huishoudens een gezin, maar in kernen als Dronryp, (paragraaf 3.3); | 2019 en veel sterkere groei na 2019.