Bijlage 3 Herbestemmingsverkenning Locatie Oude Smidse
Tekst van het document
/RFDWLH2XGH6PLGVH
+HUEHVWHPPLQJVYHUNHQQLQJ
&RQFHSWUDSSRUWRQGHU]RHN2XGH6PLGVH
ZZZKHUEHVWHPPLQJQRRUGQO +HHUHQYHHQ6HSWHPEHU
8LWYRHUGHU .HQQLVFHQWUXP+HUEHVWHPPLQJ1RRUG *HGHPSWH0ROHQZLMN% %*+HHUHQYHHQ
INLEIDING............................................................................................ 4
SAMENVATTING ................................................................................. 7
DE LOCATIE.......................................................................................... 8
UITVOERING ...................................................................................... 12
SCENARIO .......................................................................................... 19
FINANCIELE ANALYSE ...................................................................... 22
CONCLUSIES ...................................................................................... 26
ADVIES .............................................................................................. 26
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Inhoud
3
INLEIDING
verdwijnen uit Franeker.
realiseren met behoud van de werf. Hiermee zou de werf uit 1828
zorgwoningen op de werflocatie. Het bleek niet haalbaar om dit te
ontwikkelaar. De ontwikkelaar heeft plannen ontwikkeld voor
Het werfterrein is in 2021 inclusief de werf verkocht aan een
Verkoop
naar deze plek. Gezien geluidsaspecten bleek dit niet mogelijk.
werkzaamheden zoals restauratie van de schepen terug te brengen
Welgelegen verkend of het mogelijk zou zijn om weer
en ŽƉƐůĂŐǀĂŶƐĐŚĞƉĞŶ͘/ŶϮϬϭϲŝƐĚŽŽƌ^ƚŝĐŚƚŝŶŐƌĂĂŝƐŵĂ͛ƐtĞƌĨ
werkzaamheden aan het Vliet beperkt tot kleinschalige reparaties
het bedrijventerrein te Franeker. Sindsdien werden de
Scheepswerf Draaisma. In de jaren 90 is het bedrijf verhuisd naar
In Franeker aan het Vliet bevindt zich de locatie van de voormalige
Locatie Scheepswerf Draaisma
1.
een tweede gebouw met dergelijke historische kwaliteiten is in 4
werfgebouw het allerhoogst scoort op het aspect (5) zeldzaamheid;
gaafheid en herkenbaarheid. Maar vanzelf spreekt dat het
architectuurhistorische waarden, (3) ensemblewaarden en (4)
onderdelen, te weten (1) cultuurhistorische waarden, (2)
aan dat de werf hoog tot zeer hoog scoort op de diverse
cultuurhistorische waardering opgesteld. Deze waardering toont
Erfgoedvereniging Heemschut heeft in april 2022 zelf een
Karakteristieke waarden
bouwtechnische toestand werd als zeer matig beschreven.
ingebouwde smederij en constructie wenselijk is. De
behoud van de laatste overgebleven werf met een fraaie
over de monumentale waarden. In dit advies werd gesteld dat
januari 2022 Steunpunt Monumentenzorg gevraagd advies te geven
Vrienden van de Stad Franeker. De gemeente heeft daarop in
onder andere Erfgoedvereniging Heemschut en de Vereniging
De plannen voor sloop van de werf hebben geleid tot verzet van
Weerstand tegen sloop
herbestemmingsmogelijkheden is Kenniscentrum Herbestemming Noord (KHN) ingeschakeld. De opdracht van de raad is om voor het pand een passende invulling te vinden met een sluitende exploitatie. De raad besluit uiteindelijk om tot uitvoering over te gaan of de ontwikkelaar gebruik te laten maken van het recht van eerste terugkoop op basis van de terugkoopclausule die is opgenomen in de aankoopovereenkomst tussen de gemeente en de ontwikkelaar. De ontwikkelaar kan dan op deze locatie plannen voor woningbouw gaan uitvoeren. Voor 1 januari 2025 moet hier
opdracht van de gemeente in 2016 uitgevoerde inventarisatie om
de karakteristieke panden en objecten in Franeker in beeld te
brengen te weinig punten toegekend heeft gekregen om een
beschermde status te krijgen in het bestemmingsplan. De
raadscommissie van voormalig Franekeradeel heeft de intentie
uitgesproken om panden en objecten met een score van 19 punten
of meer de status "karakteristiek" toe te kennen. Het pand van de
Oude Smidse kreeg tijdens de inventarisatie een score van 15
punten toegekend.
Waadhoeke gevraagd onderzoek te doen naar de herbestemmingsmogelijkheden van de voormalige scheepswerf Draaisma aan het Vliet in Franeker. Er dient een passende invulling
oktober 2022 door het college gevraagd is het pand als gemeente
aan te kopen en vervolgens onderzoek te doen naar de
mogelijkheid om een passende invulling met een sluitende
5
Aan Kenniscentrum Herbestemming Noord is door de gemeente
Uiteindelijk heeft dat ertoe geleid dat de gemeenteraad op 27
exploitatie te vinden. De raad heeft hier positief op besloten. In
Opdracht
Dit alles heeft geleid tot discussie binnen de gemeente Waadhoeke.
Actie gemeente Waadhoeke
afgerond. Voor het onderzoeken van de
status omdat het pand van Scheepswerf Draaisma tijdens een in
duidelijkheid over zijn.
december 2023 heeft de gemeente de aankoop van de werf
Franeker niet meer voorhanden. Het pand heeft geen beschermde
herbestemming te onderzoeken van het pand waar de voormalige smederij in gevestigd is.
Tijdens het onderzoek is er afstemming geweest met een
regiegroep bestaande uit vertegenwoordigers van de gemeente
x
x
x
x
Input belanghebbenden
Bouwhistorisch onderzoek (Bijlage 3)
Raming van kosten restauratie (Bijlage 2)
Bouwkundige opname (Bijlage 1)
Bij het opstellen van het advies is gebruik gemaakt van:
stad Franeker.
Waadhoeke, Bond Heemschut en de Vereniging Vrienden van de
Het doel van het onderzoek is om de mogelijkheden tot
Regiegroep
in plaats van scheepswerf Draaisma of scheepswerf Welgelegen.
6
In het rapport wordt hierna gesproken over de locatie Oude Smidse
Monumentenzorg Fryslân.
Kostenopzet saneringswerkzaamheden (Bijlage 5)
Vastgestelde uitgangspunten (Bijlage 4)
Inzet architect
Kennis en ervaring KHN
Werktitel
x
x
x
x
samenwerkingsverband tussen Stichting DBF en Steunpunt
Kenniscentrum Herbestemming Noord (KHN) is een
Kenniscentrum Herbestemming Noord
hierbij het karakteristieke pand zoveel mogelijk te behouden.
met een sluitende exploitatie gevonden te worden. Het doel is om
SAMENVATTING
Een herbestemming passend bij de wensen van de
-
-
Een herbestemming van het pand is mogelijk
-
Franeker een stuk historie
Bij realisatie van de geschetste herbestemming behoudt
omgeving is mogelijk
Het pand is cultuurhistorisch waardevol
-
Conclusies
karakteristieke pand zoveel mogelijk te behouden.
exploitatie gevonden te worden. Het doel is om hierbij het
Smidse. Er dient een passende invulling met een sluitende
Draaisma aan het Vliet in Franeker vanaf nu te noemen Oude
herbestemmingsmogelijkheden van de voormalige scheepswerf
Waadhoeke gevraagd onderzoek te doen naar de
Aan Kenniscentrum Herbestemming Noord is door de gemeente
Opdracht verstrekt
2.
en/of fondsen wordt het tekort verkleind
Indien er aanspraak gemaakt kan worden op subsidie(s)
werken
Het tekort is op basis van een exploitatie van 53 jaar weg te
top
Bij aanvang van het project is sprake van een onrendabele
omarmen, over te gaan tot uitvoering van het scenario.
KHN adviseert, indien de gemeenteraad besluit dit scenario te
dit scenario voor een positief exploitatieresultaat.
maatschappelijke doeleinden. Op basis van de berekeningen zorgt
horeca en een multifunctionele ruimte die inzetbaar is voor
verstrekte opdracht. Het betreft een scenario met woningen,
werkzaamheden is een scenario opgesteld dat voldoet aan de
7
Op basis van de tijdens het herbestemmingsonderzoek uitgevoerde
Advies
-
-
-
DE LOCATIE
binnenhaven.
Harinxmakanaal. Ten noordwesten van de locatie is een
schiereiland tussen de Zuiderkade, Vliet en het Van
aan het meest zuidoostelijke punt van het Vliet. In feite op een
De locatie ligt ten zuiden van het historisch centrum van Franeker,
Locatie
Enkelbestemming Bedrijventerrein.
4283. De bestemming is volgens het Bestemmingsplan
De percelen staan bekend als Franeker D 42 4281 en Franeker D
Kadastrale omschrijving percelen
1622 m2.
De locatie bestaat uit 2 percelen met een totale oppervlakte van
3.
Perceel 4281
Perceel 4283
8
afgeschuinde hoek en een samengesteld lessenaardak.
aangebouwd. Het heeft een rechthoekige plattegrond met
/ŶĚĞŽŬƐĞůǀĂŶĚĞƚǁĞĞŐƌŽŽƚƐƚĞďŽƵǁŵĂƐƐĂ͛ƐŝƐĞĞŶŬĂŶƚŽŽƌƚũĞ
achtergevel liggen terug gerooid ten opzichte van de hoofdmassa.
rechthoekige plattegrond en een lessenaardak. Zowel de voor-, als
hoofdmassa staat een kortere éénlaagse aanbouw met
Beide westgevels staan in dezelfde lijn. Tegen de noordgevel van de
het oosten staat terug gerooid ten opzichte van de hoofdmassa.
staat een vergelijkbare kleinere bouwmassa. De lagere topgevel op
en uilenbord op het westen. Tegen de zuidgevel van de hoofdmassa
plattegrond met topgevel op het oosten en een zadeldak met schild
hoofdmassa bevindt zich in het midden en heeft een rechthoekige
één in de oksel van twee bouwdelen. Een grote éénlaagse
De Oude Smidse bestaat uit vier bouwdelen: drie naast elkaar en
9
bij de Oude Smidse hoorde.
hoofdmassa bevindt zich het afgesloten portaal van de woning die
zuidoosten is een afgesloten ruimte. Op het noordwesten van de
van binnen nagenoeg één grote ruimte. Het kantoor op het
De Oude Smidse bestaat uit vier verschillende bouwdelen maar is
m2.
De bebouwde oppervlakte van de gebouwen bedraagt circa 450
10
De oude smederij
heeft daarmee geen beschermde status.
bestemmingsplan niet als karakteristiek aangewezen. Het pand
Het pand heeft geen monumentale status en is in het
Beschermde status
11
object matig tot slecht. De constructieve conditie is redelijk deels matig.
uitgevoerd om de restauratiekosten in beeld te krijgen en een
bouwhistoricus heeft een bouwhistorische verkenning uitgevoerd
ΦϮ40.000,- incl. btw. De raming van kosten is gebaseerd op het herstellen van de gebreken van het casco. Er is geen voorziening opgenomen voor het inbouwpakket/isolerende voorzieningen/technische installaties e.d.
en de regiegroep is ook direct met de gemeente overlegd over
diverse zaken zoals bijvoorbeeld de planologische mogelijkheden.
De gemeente heeft zelf een onderzoek laten uitvoeren naar de
saneringskosten. Een door Kenniscentrum Herbestemming Noord
met de uitkomsten van de bouwhistorische verkenning.
gewenste functies verwerkt zijn en waarbij rekening is gehouden
ingeschakelde architect heeft diverse schetsen opgesteld waarin de
De geraamde kosten voor restauratie bedragen ongeveer
omgegaan moet worden. Naast overleggen met belanghebbenden
om uit te zoeken hoe met de monumentale waarden van het pand
Gezien het bouwjaar en de bouwwijze is het onderhoud van het
kennis van diverse belangengroepen. Een bouwkundige inspectie is
12
documenten zijn volledig opgenomen als bijlage.
onderzocht die komen kijken bij een herbestemmingsonderzoek. Er
is gebruik gemaakt van eigen kennis en ervaring maar ook van de
een rapport en een raming van kosten voor cascoherstel. Beide
Kenniscentrum Herbestemming Noord heeft alle aspecten
Door W.M. de Graaf Bouwinspecties is op 12 juli 2023 een
Bouwkundige inspectie
bouwkundige inspectie uitgevoerd. De uitkomsten zijn verwerkt in
UITVOERING
Inleiding
4.
hoofdmassa vervangen door gemetselde gevels, in kenmerkend naoorlogse traditionalistisch functionalistische stijl. De verstening van de houten scheepswerf ging verder in waarschijnlijk de vroege ũĂƌĞŶ͛ϲϬ͕ŝŶĚĞnjĞůĨĚĞƐƚŝũl, met de noordbeuk. Waarschijnlijk in 1970 werden de houten westgevel en de rest van de zuidgevel vervangen door een spouwmuur.
Na 1970 werd het laatste stukje houtskelet aan de noordzijde van de hoofdmassa vervangen door een gemetselde muur. Niet lang daarna volgde juist weer een houten aanbouwtje aan de westzijde
Aan het Vliet in Franeker waren al sinds de late zestiende eeuw
scheepsbouwactiviteiten. Een voorloper van de huidige werf was
rond 1770 opgericht. In 1828 en in 1848 is de scheepswerf
overgegaan op een andere eigenaar. Gezien de constructie van de
oudste bouwmassa zal de huidige scheepswerf haar oorsprong
hebben in deze fase (1828-1848).
In 1838 was er een eerste uitbreiding aan de zuidzijde. In 1894 werd
deze uitbreiding afgebroken en kwam er een grote uitbreiding aan
de zuidzijde.
13
van de noordbeuk. De werf groeide sinds de oprichting mee met de
aangebouwd en werden de houten noordoostgevels van de
smederij gemetselde buitengevels. In 1956 werd de kantine
scheepswerf volledige houtskeletbouw. In dat jaar kreeg de
aanbouw van 1894 verlengd richting het oosten. Tot 1913 was de
Samenvatting bouwhistorie
Samenvatting bouwhistorische verkenning
opgenomen als bijlage.
In 1906 werden zowel de hoofdmassa van 1828-1848 als de
gerealiseerd.
Door Reitse de Vries Bouwhistorie is in september 2023 een
bouwhistorische verkenning uitgevoerd. Het gehele rapport is
In 1901 werd ten noorden van de oude bouwmassa een uitbreiding
Bouwhistorische verkenning
eeuwse onderdelen van het casco, zoals de dekbalkgebinten, balklagen en de kapconstructies. Deze waarde geldt ook voor gaaf bewaarde geveldelen in kenmerkende laat-neoclassicistische en traditionalistisch, functionalistische stijl, zoals bijvoorbeeld de gevels van de smederij, de kantine en de oost- en noordgevels van
op een pragmatische wijze verbouwd. De historische gelaagdheid is
karakteristiek voor industrieel erfgoed, maar het zorgt voor een
complexe bouwgeschiedenis. De bouwfasen van 1828-1848, 1894,
1906, 1913, 1956, 1960-ϭϵϳϬĞŶǀĂŶĂĨĚĞũĂƌĞŶ͛ϳϬnjŝũŶĂůůĞŶŶŽŐŝŶ
meer of mindere mate bewaard gebleven.
Positieve waarde geldt voor de vernieuwde geveldelen uit 1970 aan de zuid- en westzijde.
De belangrijkste waarde van de scheepswerf Welgelegen aan het
Vliet in Franeker is de cultuurhistorische waarde. De scheepswerf is
westzijde van de noordbeuk. Deze waarde geldt ook voor betonnen vloeren, kalkzandsteen binnenmuren, alle stalen constructies en overige recente wijzigingen.
De scheepsbouw van de stad kent een lange traditie en de
scheepswerf van Draaisma is daar nog een kenmerkend en
zeldzaam voorbeeld van. De typologische waarde komt tot
bouwmassa en geveldelen.
14
noordzijde van de hoofdmassa en de houten aanbouw aan de
negentiende eeuw voor de stad Franeker en de provincie Friesland.
uitdrukking in het weerbarstige karakter van de historisch gelaagde
Indifferente waarde geldt voor de vernieuwde gevel aan de
technische ontwikkelingen, handel en nijverheid vanaf de
de manifestatie van de industriële revolutie, economische- en
interieurafwerking geldt alleen hoge waarde voor de smederij.
Samenvatting waardestelling
de hoofdmassa en de aanbouw aan de noordzijde. Wat betreft de
Als hoog waardevol geldt over het algemeen voor de negentiende-
veranderende bedrijfsvoering en eisen des tijds en het werd telkens
De regiegroep bestaande uit vertegenwoordigers van gemeente Waadhoeke, Bond Heemschut en Vrienden van de Stad Franeker is
Het wordt aanbevolen om de plannen te toetsen aan de uitkomsten
van deze rapportage.
Naast overleggen met de regiegroep waar de gemeente Waadhoeke onderdeel van uitmaakte zijn er ook diverse gesprekken tussen KHN en de gemeente Waadhoeke gevoerd. De gemeente heeft een aantal uitgangspunten geformuleerd die KHN heeft meegenomen in het onderzoek.
De gemeente Waadhoeke heeft een onderzoek uit laten voeren
door MORV Adviseurs naar de aanwezige bodemverontreiniging en
de kosten voor sanering. Op basis van het bodemonderzoek heeft
Fleve Advies & Realisatie een kostenraming opgesteld voor de
benodigde saneringskosten. Het betreft de saneringskosten
ŐĞƐĐŚĂƚƚĞŬŽƐƚĞŶďĞĚƌĂŐĞŶďŝũŶĂΦϰϬϬ͘ϬϬϬ͕- exclusief BTW.
opgestelde scenario. De kostenraming is als bijlage opgenomen. De
beschouwing gelaten
Mogelijkheden langs kade worden buiten
15
Gesprekken gemeente
Bodemonderzoek
x
heeft.
nog in het pand aanwezig zijn.
Cultuurhistorische waarde zoveel mogelijk behouden
herbestemmingsscenario vastgesteld waar KHN verder aan gewerkt
verschillende oude machines, gereedschappen en materialen die
x
vond afstemming plaats. Met de regiegroep is een
dendrochronologisch onderzoek en een onderzoek naar de
gebaseerd op het door Kenniscentrum Herbestemming Noord
overleggen. Tijdens de overleggen is de voortgang besproken en
Verder wordt nader onderzoek aanbevolen in de vorm van een
meerdere malen bijeengeweest om over het onderzoek te
Gesprekken regiegroep
Samenvatting aanbeveling
Werkgroep Vliet Mariken van Nimwegen Friese Poort
-
Wonen is een functie die de gemeente als passend ziet.
In eerste instantie niet voor het gehele pand
Lichte horeca is een optie
Familie Draaisma
-
ideeën.
partijen gemeld bij Kenniscentrum Herbestemming Noord met
belang leken. Ook hebben zich tijdens de onderzoeksperiode
Herbestemming Noord zelf contact gezocht met partijen die van
16
Deze input is meegenomen in het onderzoek.
Er is met diverse partijen gesproken. Er is door Kenniscentrum
Tijdens de contacten is gesproken over het onderzoek dat KHN
Stichting Gerben van der Kooi
-
uitvoert en ideeën voor de Oude Smidse van de belanghebbenden.
Er moet duidelijkheid zijn over de saneringskosten
Ate Bouma Zetzema vloot
Werkgroep Noorderschippers
-
als ontmoetingsplek voor de buurt
-
De vereniging tot Behoud van het Historisch Bedrijfsvaartuig
-
Gemeente ziet voor locatie Oude Smidse een rol
De parkeermogelijkheden zijn beperkt
Vrienden van de Stad Franeker
-
De smederij wordt ingepast in de nieuwe bestemming
Bond Heemschut
-
De smederij wordt niet weer werkend
Gesprekken belanghebbenden
x
x
x
x
x
x
x
niet mogelijk.
Dit blijkt vanwege de geluidsoverlast die dit veroorzaakt
is gedaan naar het opnieuw starten van een werkende werf.
zien. Gebleken is echter dat er in het verleden al onderzoek
Een aantal partijen zou de smederij graag weer werkend
De locatie leent zich voor ligplaatsen.
De inventaris van de smederij is bijzonder en zou behouden
-
-
moeten blijven. Stichting Gerben van der Kooi wil een rol
Er is behoefte aan goede horeca in Franeker.
-
Mogelijke nieuwe functies passend bij de Oude Smidse
-
mogelijkheden die de locatie biedt.
de uitkomsten van de bouwhistorische verkenning en ruimtelijke
17
verkrijgen van inzicht in de mogelijkheden rekening houdend met
voor herontwikkeling van de locatie. Deze zijn gebruikt voor het
Buro van Plan heeft meerdere vlekkenplannen opgesteld met opties
Opstellen schetsen door architect
worden met speelgelegenheid voor buurt en bezoekers.
Het terrein bij de Oude Smidse kan parkachtig ingericht
stijl en sfeer.
-
kunnen worden
Bij een nieuwe bestemming wordt gewezen op behoud van
Voor de buurt zou een multifunctionele ruimte gerealiseerd
een schip aan de kade.
Logies is een mogelijke functie. Mogelijk in het pand of in
-
-
-
De locatie leent zich voor wonen.
De smederij is uniek en moet behouden blijven
gesproken is van grote waarde bevonden.
Behoud van de smederij wordt door alle partijen waar mee
-
aanvullen.
spelen bij inventariseren gereedschap en het eventueel
-
-
De Oude Smidse algemeen
Punten die naar voren kwamen
exploitatie.
Een horecamakelaar heeft de locatie bezocht en gekeken naar de
De bereikbaarheid is op dit moment onvoldoende
De beperkte parkeergelegenheid beperkt de mogelijkheden
-
-
realistisch
ĞŶŽŵnjĞƚǀĂŶƌŽŶĚĚĞΦϮϱϬ͘ϬϬϬ͕- wordt geschat als
is vervolgens doorgerekend rekening houdend met de opdracht om
Daaruit is één voorkeursscenario naar voren gekomen. Dit scenario
opgesteld. Die zijn besproken met de gemeente en de regiegroep.
Op basis van alle ŝŶĨŽƌŵĂƚŝĞŚĞĞĨƚ<,EĞĞŶĂĂŶƚĂůƐĐĞŶĂƌŝŽ͛Ɛ
Opstellen scenario͛Ɛ
-
Het uiteindelijke succes van horeca is sterk afhankelijk van
-
de exploitant
De horecamarkt is erg onzeker
-
voor horeca
De locatie is positief
-
mogelijkheden voor horeca. De volgende feedback is gegeven:
te komen tot een herbestemming die leidt tot een positieve
Gesprek horecamakelaar
18
-
KHN een realistisch scenario lijkt.
richtte zich op het werfgebouw.
sloop niet onlogisch zijn maar ook hier heeft de bouwhistorie de
uiterlijk van de Oude Smidse aan de buitenzijde onaangetast.
aan de volgende voorwaarden:
gedeeld. Uiteindelijk heeft dit geleid tot een scenario dat voldoet
19
De kade is bewust eerst buiten beschouwing gelaten. Dit onderzoek
Vanwege de slechte onderhoudsstaat van het noordelijk deel zou
DĞƚĚĞŐĞŵĞĞŶƚĞĞŶĚĞƌĞŐŝĞŐƌŽĞƉnjŝũŶŵĞĞƌĚĞƌĞƐĐĞŶĂƌŝŽ͛Ɛ
bijvoorbeeld aanlegplekken mogelijk geschikt voor slaapschepen.
vanwege de bouwhistorie de gehele bouwmassa te behouden.
doorslag gegeven om het te behouden. Ook blijft hiermee het
Ook is gekeken naar de kansen die de kade mogelijk biedt voor
Toeristisch activiteitencentrum
Multifunctioneel centrum
Werkplaats
de smederij te behouden. Ook is er uiteindelijk voor gekozen om
erg karakteristiek is. Er is om die reden in elk scenario gekozen om
-
Horeca
-
van belanghebbenden en dat op basis van de kennis en ervaring van
ƌnjŝũŶŵĞĞƌĚĞƌĞƐĐĞŶĂƌŝŽ͛ƐŐĞƉĂƐƐĞĞƌĚ͘Gebleken is dat de smederij
Logies
-
gemeente geformuleerde uitgangspunten, de wensen en ideeën
Museum
-
Kantoren
Wonen
uitgewerkt dat rekening houdt met de bouwhistorie, de door de
-
in combinatie met elkaar:
-
SCENARIO
Op basis van alle verkregen informatie is er één scenario verder
5.
Wat de functies betreft zijn er meerdere opties bekeken al dan niet
Woonfunctie
Ontmoetingsplek op terrein
Ruimte voor parkeren
Mogelijke ontwikkelingen aan de kade worden buiten
-
-
-
-
beschouwing gelaten
Functie voor de buurt
kantine
Behoud hoofdmassa, zuidelijke deel, noordelijke deel en
weer werkend
Behoud smederij inclusief interieur. Smederij wordt niet
-
-
-
20
Wordt groter ingevoegd
-
21
FINANCIELE ANALYSE
Φϰ00.000,Φ 240.000,-
Saneringskosten
Restauratiekosten
Totaal
Φ1.975.000,-
Verbouw/herbestemmingskosten/verduurzaming Φ 960.000,-
Φ 375.000,-
Aankoopkosten
restauratie en verbouw/herbestemming.
Φ1.975.000,-. Dit bedrag bestaat uit kosten voor aankoop, sanering,
De investeringskosten voor het scenario bedragen in totaal
Investering
dekkingsmogelijkheden en de exploitatie.
scenario. Er is gekeken naar de investeringskosten, de
Na het vaststellen van het wens scenario is er gerekend aan het
Inleiding
6.
opgesteld op 4 juni 2024.
De saneringskosten zijn gebaseerd op de kostenraming
raming opgesteld door KHN d.d. 13 februari 2024.
richtlijn meegegeven aan KHN.
De gemeente Waadhoeke heeft een rentepercentage van 3% als
Lening
vanuit de gemeente Waadhoeke en subsidies.
Ter dekking van de investeringen ziet KHN twee opties. Gelden
22
De verbouw/herbestemmingskosten zijn gebaseerd op een
bouwkundige inspectie uitgevoerd op 12 juli 2023.
De kosten voor restauratie zijn gebaseerd op een
Waadhoeke betaald heeft.
De aankoopkosten zijn de kosten die de gemeente
Dekking
-
-
-
-
de gemeente de BTW (deels) kan terugvorderen. Dit is afhankelijk van een aantal factoren die in een later stadium uitgezocht moeten worden. Nu wordt gerekend met een totale btw-teruggave over de saneringskosten, de investeringen in de horeca en de investeringen in de maatschappelijke functie. Indien er meer BTW teruggevorderd kan worden, zal dit zorgen voor een positievere exploitatie.
aangegeven dat er mogelijk subsidies te verkrijgen zijn ter
(gedeeltelijke) dekking van de investeringen. Mogelijk zijn er
inderdaad subsidies verkrijgbaar ter dekking van de investeringen.
Aangezien het onzeker is of deze daadwerkelijk verkregen kunnen
worden zijn deze buiten beschouwing gelaten wat betekent dat de
gemeente het gehele bedrag dekt. Indien er wel subsidies
van dekking zoals hiervoor beschreven.
functie die het pand definitief krijgt na eventuele herbestemming
De inkomsten van het scenario komen voort uit huuropbrengsten. KHN kan vooraf een redelijke inschatting geven van de mogelijke
het pand in de toekomst een monumentale status krijgt biedt dit
ook mogelijkheden voor subsidies.
en een maatschappelijke functie ligt dit anders. Gesprekken met 23
opbrengsten van de woningen. Voor wat betreft de horecafunctie
Inkomsten
Leader, Iepen Mienskip fûns en/of Waddenfonds zijn opties. Indien
zijn er mogelijkheden om subsidie aan te vragen voor een eigenaar.
gebruik gemaakt is van de geraamde investeringskosten en de wijze
KHN heeft gekeken naar de exploitatie van het scenario waarbij
KHN heeft contact gehad met Streekwurk. Afhankelijk van de
exploitatie. Exploitatie
Een bijzondere component is de BTW. Er wordt vanuit gegaan dat
Bond Heemschut en Vrienden van de Stad Franeker hebben
verkregen kunnen worden zal dit zorgen voor een gezondere
BTW
Subsidies
exploitatielasten. Voor groot onderhoud is een jaarlijkse reservering ǀĂŶΦϭϬ͘ϬϬϬ͕- opgenomen.
ǀŽŽƌĚĞďƵƵƌƚŐĞďƌƵŝŬƚŬĂŶǁŽƌĚĞŶǁŽƌĚƚŐĞƐĐŚĂƚŽƉΦϯϮ͘ϱϬϬ͕-.
De huuropbrengst voor de woonfunctie wordt ingeschat op
Indien er gekeken wordt naar de vastgoedexploitatie is er een
de lening is gesteld op 30 jaar. De leningsvorm is lineair.
aflossingsverplichting gedurende 30 jaar van de lineaire lening.
liquiditeitstekort. Dit heeft voornamelijk te maken met de
Haalbaarheid op basis van exploitatie
De financieringslasten zijn gebaseerd op 3% rente. De looptijd van
Financieringslasten
24
Aan KHN is gevraagd om naast een passende invulling een positieve
ĞdžƉůŽŝƚĂƚŝĞůĂƐƚĞŶǁŽƌĚĞŶŝŶŐĞƐĐŚĂƚŽƉĞĞŶďĞĚƌĂŐǀĂŶΦ10.500,-.
exploitatie te vinden voor de locatie.
Financiële haalbaarheid
en 2,5% voor de opbrengsten.
Er is een indexatiepercentage openomen van 2,1% voor de kosten
belastingen en heffingen, onderhoud, beheerkosten. De
De exploitatielasten voor het scenario bestaan uit kosten voor
Exploitatielasten
ǀĂŶΦϰϱ͘ϳϱϬ͕-. Indexatie
Regulier onderhoud wordt gedekt vanuit de jaarlijkse
maatschappelijke ruimte die zowel door voor horeca als ruimte
Φϭϯ͘ϮϱϬ͕- per jaar. Dit zorgt voor een totale huuropbrengst per jaar
Groot onderhoud
een horecamakelaar leveren op dat de huur voor horeca en de
1 3 5 7 9 1113151719212325272931333537394143454749
wordt het opgelopen tekort ingelopen. In jaar 53 is het tekort
groot aandeel hierin is de kosten voor de lening. Na die 30 jaar
Gedurende de eerste 30 jaar is er een exploitatietekort op. Een
Positieve exploitatie
(150.000)
(100.000)
(50.000)
-
50.000
100.000
150.000
Exploitatie Oude Smidse
haalbaar is.
worden door de eigenaar. Het tekort is cumulatief bijna
jaar wordt opgelost.
25
Er is sprake van een liquiditeitstekort dat na een exploitatie van 53
Conclusie
200.000 (200.000) 1 4 7 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 40 43 46 49 52 (400.000) (600.000) (800.000) (1.000.000) (1.200.000) (1.400.000) (1.600.000) (1.800.000) (2.000.000)
Exploitatietekort cumulatief
van de exploitatie het dus 53 jaar duurt voordat het plan financieel
Tot en met jaar 30 is er een liquiditeitstekort. Dit moet gedekt
Φϭ͘735.000,-.
geheel weggewerkt. Geconcludeerd kan dan worden dat op basis
Liquiditeiten
7.
horeca en een multifunctionele ruimte die inzetbaar is voor
omgeving is mogelijk
-
-
-
-
verstrekte opdracht. Het betreft een scenario met woningen,
Een herbestemming passend bij de wensen van de
-
omarmen, over te gaan tot uitvoering van het scenario.
top
het tekort verkleind
Indien er aanspraak gemaakt kan worden op subsidie wordt
werken
Het tekort is op basis van een exploitatie van 53 jaar weg te
KHN adviseert, indien de gemeenteraad besluit dit scenario te
26
dit scenario voor een positief exploitatieresultaat.
Franeker een stuk historie
Bij aanvang van het project is sprake van een onrendabele
maatschappelijke doeleinden. Op basis van de berekeningen zorgt
Bij realisatie van de geschetste herbestemming behoudt
werkzaamheden is een scenario opgesteld dat voldoet aan de
Een herbestemming van het pand is mogelijk
-
Op basis van de tijdens het herbestemmingsonderzoek uitgevoerde
ADVIES
Het pand is cultuurhistorisch waardevol
8.
-
CONCLUSIES
behoud Oude Smidse
buurtfunctie / lichte horeca
verblijven (wonen en/of logies)
7.400 10.050 4.750
de Oude Smidse
ontvangstruimte
6.600
sanitair
multifunctionele ruimte
garderobe
berging / techniek
wonen
7.450
multifunctionele ruimte
sanitair
FNK00D 02129G0000
86
88FNK00D 02128G0000
FNK00D 02127G0000
90
FNK00D 02126G0000
FNK00D 02125G0000
94 FNK00D 02548G0000
FNK00D 03792G0000
6 11
10 januari 2024
w w w .b ur o v a npla n.nl
(050)8512705 | info@burovanplan.nl
Hoofdstraat 8 | 9315 PB Roderwolde
-
1:100, 1:1000
gewijzigd
datum
vlekkenplan herbestemming
haalbaarheidsstudie
Vliet - Franeker
herbestemming 'de Oude Smidse'
schaal
onderwerp
fase
locatie
project
FNK00D 04061G0000
0 12
8 11 FNK00D 04060G0000
FNK00D 03762G0000
FNK00D 04150G0000
SO.01
tekeningcode
DBF-VLIE
werkcode
FNK00D 04261G0000
speelplek / ontmoetingsplek
FNK00D 04121G0000
145
97
FNK00D 02668G0000
FNK00D 03504G0000
FNK00D 04262G0000
141 143
127
99
FNK00D 02673G0000
bijeenkomstfunctie / flexwerkplekken / atelier
98 FNK00D 02757G0000
FNK00D 02756G0000
96
FNK00D 02131G0000
82
84FNK00D 02130G0000
FNK00D 02134G0000
92
70FNK00D 02259G0000
76-8FNK00D 01140G0000 FNK00D 01141G0000 0
FNK00D 02133G0000
FNK00D 02137G0000
21
72
FNK00D 03037G0000
FNK00D 02132G0000
FNK00D 02135G0000
19
FNK00D 02219G0000
68
FNK00D 04124G0000
FNK00D 01757G0000
64 FNK00D 03718G0000
66
Vlie
FNK00D 02277G0000
t
FNK00D 04198G0000
FNK00D 02278G0000
FNK00D 02258G0000
16
FNK00D 01139G0000
16A
FNK00D 02136G0000
20
18
17
FNK00D 02138G0000
22
FNK00D 02992G0000
7.425 4.955 14.750
VLEKKENPLAN HERBESTEMMING 'De Oude Smidse'
15.207
Vlie t
zuidwestgevel
zuidoostgevel
Welgelegen
10 januari 2024
w w w .b ur o v a npla n.nl
(050)8512705 | info@burovanplan.nl
Hoofdstraat 8 | 9315 PB Roderwolde
-
1:100
gewijzigd
datum
gevelaanzichten schaal
onderwerp
haalbaarheidsstudie
Vliet - Franeker locatie fase
herbestemming 'de Oude Smidse' project
werkcode
SO.02
tekeningcode
DBF-VLIE
BOUWHISTORISCHE VERKENNING SEPTEMBER 2023
Bouwhistorische Verkenning 6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
1
6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Colofon
Bouwhistorisch- en archiefonderzoek: Reitse de Vries Bouwhistorie Friese Veldweg 17 8398 ET Blesdijke T 06 48792898 info@reitsedevries.nl reitsedevries.nl
Opdrachtgever: Stichting DBF Gedempte Molenwijk 22B 8442 BG Heerenveen
Betreft: Bouwhistorische verkenning 6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶ Vliet 145 8801 VV Franeker
colofon
Bouwhistorische Verkenning 6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
2
Colofon
6 6
1. Samenvatting
Samenvatting bouwhistorie
Samenvatting waardestelling
Samenvatting aanbeveling
1.1
1.2
1.3
11
Situering
Bouwmassa
Structuur
3.1
3.2
3.3
13
Zestiende- en zeventiende eeuw
Achttiende eeuw
Negentiende eeuw
Twintigste eeuw
Nieuwe bloeiperiode
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
16
15
13
13
13
4. Cultuurhistorische achtergrond
12
11
11
8
7
3. Situering, bouwmassa en structuur
2. Stedenbouwkundige context
5
Objectgegevens
7
4
Inleiding
Inhoud
Kantine
5.4
6.5
6.4
6.3
6.2
6.1
Kantine
Noordbeuk
Smederij Constructie Interieurafwerking
Zuidbeuk Draagconstructie Kapconstructie Interieurafwerking
Hoofdbeuk Draagconstructie Kapconstructie Interieurafwerking
6. Bouwhistorie interieur
Bouwmassa noord Bouwhistorie bouwmassa Beschrijving exterieur
Bouwmassa zuid Bouwhistorie bouwmassa Exterieur smederij Exterieur west- en zuidgevel
5.3
5.2
42
41
39 39 39
36 36 36 38
31 31 33 34
31
29
28 28 28
24 24 26 27
18 18 19 20 20
5.1
Hoofdmassa Oorspronkelijke bouwmassa Gewijzigde bouwmassa Bouwhistorie exterieur Beschrijving exterieur
18
5. Bouwhistorie exterieur
Bouwhistorische Verkenning 6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Waardestellingsplattegrond
Interieurafwerking Hoofdbeuk Zuidbeuk Smederij Kantine Noordbeuk
Constructie
Exterieur Gevels Gevelopeningen Daken
Bouwmassa
Algemeen Nationaal belang Regionaal belang
Uitgangspunten
Bronnen
8.1
47
46
45 45 45 45 45 45
45
44 44 45 45
44
43 44 44
43
43
48
Algemeen 47 Dendrochronologisch onderzoek 47 Onderzoek machines, gereedschappen 47 en materialen Uitvoering werkzaamheden 47
8. Aanbeveling
7.7
7.6
7.5
7.4
7.3
7.2
7.1
7. Waardestelling
3
Inhoud
Voordat daadwerkelijk op de bouwhistorie van het pand wordt ingegaan volgen eerst een samenvatting van dit rapport en de landschappelijke context van het gebied waarin het onderzochte pand zich bevindt. De bouwhistorische beschrijving wordt als volgt behandeld: allereerst wordt de situering beschreven en daarna de bouwmassa/structuur van het pand. Zo wordt een goed overzicht verkregen van de plaats van het object en van de verschillende bouwdelen. Vervolgens wordt per bouwdeel het exterieur, de constructie en het interieur beschreven.
R. de Vries, MA September 2023
De NOHXUHQIRWR¶VLQKHWUDSSRUW]LMQJHPDDNW door Reitse de Vries, op 11 september 2023, tenzij anders vermeld.
4
In het beperkte kader van de opdracht zijn er nog geen geveltekeningen gemaakt van de bestaande situatie.
Een van de belangrijkste doelen van bouwhistorisch onderzoek is het vastleggen van de bouw- en verbouwgeschiedenis. Aan de hand van gevelaanzichten, de constructie, de indeling, de interieurafwerking, DUFKLHIRQGHU]RHNHQRXGHNDDUWHQWHNHQLQJHQHQIRWR¶VZRUGWJHWUDFKWGH bouwgeschiedenis zo nauwkeurig mogelijk te reconstrueren. Hiermee wordt een overzicht gemaakt van de monumentale waarden van het onderzochte object. De uitkomsten van het onderzoek zullen gebruikt worden bij de planontwikkeling. Bovendien zal dit onderzoek de kennis over de bouw- en ontwikkelingsgeschiedenis van scheepswerven in de provincie Friesland vergroten.
Bij het onderzoek is gebruik gemaakt van: - $UFKLHIRQGHU]RHNIRWR¶VHQWHNHQLQJHQ0DUN<SPDHQ+DQQD Maaike Westra - Collectie Fries Scheepvaartmuseum - Archief Kadaster - Archief Leeuwarder Courant - Tresoar - Expertise Steunpunt Monumentenzorg Fryslân - Expertise Bond Heemschut
Bij de waardestelling wordt het object gewaardeerd op de eventuele historische waarden. Hoge monumentwaarden, positieve monumentwaarden en indifferente waarden van alle bouwonderdelen zullen worden aangegeven. Ook zullen architectuurhistorische, bouwhistorische en eventuele gebruikshistorische waarden getoetst worden op gaafheid en zeldzaamheid. Ten slotte worden er aanbevelingen gedaan voor nader onderzoek en er worden enkele algemene adviezen gegeven. En er worden verwachtingen uitgesproken over eventueel aanwezige oude interieuronderdelen die niet zichtbaar waren, maar tijdens de verbouw aan het licht kunnen komen.
Inleiding
De bouwgeschiedenis van de huidige scheepswerf aan het Vliet in Franeker gaat terug tot in het tweede kwart van de negentiende eeuw. De werf µ:HOJHOHJHQ¶is ruim 150 jaar in handen geweest van de firma Draaisma. Onlangs werd het werfterrein verkocht aan een ontwikkelaar. Het plan was om de oude scheepswerf te slopen. Er was onder de bevolking en erfgoedverenigingen veel weerstand tegen dit plan. In oktober 2022 heeft de gemeente Waadhoeke het gebouw en het terrein terug gekocht. De gemeente geeft zichzelf twee jaar de tijd om te onderzoeken of er een passende nieuwe invulling voor het oude gebouw en het terrein kan worden bedacht.
Inleiding
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Gemeente Franeker, Sectie D, Nr. 560
Gemeente Franeker, Sectie D, Nr. 620
Gemeente Franeker, Sectie D3, Nr. 628
Gemeente Franeker, Sectie D, 3e blad, Nr. 1449
Gemeente Franeker, Sectie D, 3e blad, Nr. 1463
Gemeente Franeker, Sectie D, 3e blad, Nr. 1502
Gemeente Franeker, Sectie D, 3e blad, Nr. 1530
Gemeente Franeker, Sectie D, 3e blad, Nr. 1577
Gemeente Franeker, Sectie D, 3e blad, Nr. 1701
Gemeente Franeker, Sectie D, 3e blad, Nr. 1717
Gemeente Franeker, Sectie D, 3e blad, Nr. 1819
Gemeente Franeker, Sectie D, 3e blad, Nr. 1920
Kadastrale Gemeente Franeker, Sectie D, Perceel 4261
1811-1832:
1838:
1887:
1888:
1890:
1894:
1896:
1901:
1906:
1908:
1910:
1913-1950:
2022:
Historische kadastrale gegevens:
Vliet 145 8801 VV Franeker Gemeente Waadhoeke Provincie Friesland
Adres:
Objectgegevens
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Bron: bagviewer.
Kaarten:
5
1. Samenvatting
Aan het Vliet in Franeker waren al sinds de late zestiende eeuw scheepsbouwactiviteiten. Een voorloper van de huidige werf was rond 1770 opgericht. In 1828 en in 1848 is de scheepswerf overgegaan op een andere eigenaar. Gezien de constructie van de oudste bouwmassa zal de huidige scheepswerf haar oorsprong hebben in deze fase (1828-1848). In 1838 was er een eerste uitbreiding aan de zuidzijde. In 1894 werd deze uitbreiding afgebroken en kwam er een grote uitbreiding aan de zuidzijde. In 1901 werd ten noorden van de oude bouwmassa een uitbreiding gerealiseerd. In 1906 werden zowel de hoofdmassa van 1828-1848 als de aanbouw van 1894 verlengd richting het oosten. Tot 1913 was de scheepswerf volledige houtskeletbouw. In dat jaar kreeg de smederij gemetselde buitengevels. In 1956 werd de kantine aangebouwd en werden de houten noordoostgevels van de hoofdmassa vervangen door gemetselde gevels, in kenmerkend naoorlogse traditionalistisch functionalistische stijl. De verstening van de houten scheepswerf ging verder in waarschijnlijk de YURHJHMDUHQ¶, in dezelfde stijl, met de noordbeuk. Waarschijnlijk in 1970 werden de houten westgevel en de rest van de zuidgevel vervangen door een spouwmuur. Na 1970 werd het laatste stukje houtskelet aan de noordzijde van de hoofdmassa vervangen door een gemetselde muur.
Niet lang daarna volgde juist weer een houten aanbouwtje aan de westzijde van de noordbeuk. De werf groeide sinds de oprichting mee met de veranderende bedrijfsvoering en eisen des tijds en het werd telkens op een pragmatische wijze verbouwd. De historische gelaagdheid is karakteristiek voor industrieel erfgoed, maar het zorgt voor een complexe bouwgeschiedenis. De bouwfasen van 1828-1848, 1894, 1906, 1913, 1956, 1960-1970 en vanaf de MDUHQ¶]LMQDOOHQQRJLQPHHURIPLQGHUHPDWHEHZDDUGJHEOHYHQ
1.1 Samenvatting bouwhistorie
1. Samenvatting
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Schematische weergave van de verschillende bouwfasen.
6
1. Samenvatting
Het wordt aanbevolen om de plannen te toetsen aan de uitkomsten van deze rapportage. Verder wordt nader onderzoek aanbevolen in de vorm van een dendrochronologisch onderzoek en een onderzoek naar de verschillende oude machines, gereedschappen en materialen die nog in het pand aanwezig zijn.
1.3 Samenvatting aanbeveling
De belangrijkste waarde van de scheepswerf Welgelegen aan het Vliet in Franeker is de cultuurhistorische waarde. De scheepswerf is de manifestatie van de industriële revolutie, economische- en technische ontwikkelingen, handel en nijverheid vanaf de negentiende eeuw voor de stad Franeker en de provincie Friesland. De scheepsbouw van de stad kent een lange traditie en de scheepswerf van Draaisma is daar nog een kenmerkend en zeldzaam voorbeeld van. De typologische waarde komt tot uitdrukking in het weerbarstige karakter van de historisch gelaagde bouwmassa en geveldelen. Hoge monumentwaarde geldt over het algemeen voor de negentiendeeeuwse onderdelen van het casco, zoals de dekbalkgebinten, balklagen en de kapconstructies. Deze waarde geldt ook voor gaaf bewaarde geveldelen in kenmerkende laat-neoclassicistische en traditionalistisch, functionalistische stijl, zoals bijvoorbeeld de gevels van de smederij, de kantine en de oost- en noordgevels van de hoofdmassa en de aanbouw aan de noordzijde. Wat betreft de interieurafwerking geldt alleen hoge monumentwaarde voor de smederij. Positieve monumentwaarde geldt voor de vernieuwde geveldelen uit 1970 aan de zuid- en westzijde. Indifferente monumentwaarde geldt voor de vernieuwde gevel aan de noordzijde van de hoofdmassa en de houten aanbouw aan de westzijde van de noordbeuk.
Deze waarde geldt ook voor betonnen vloeren, kalkzandsteen binnenmuren, alle stalen constructies en overige recente wijzigingen.
1.2 Samenvatting waardestelling
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Luchtfoto scheepswerf, 1980. Bron: Fries Scheepvaartmuseum, FSM-2010-133.
Luchtfoto scheepswerf, 1913-1950.
7
1. Samenvatting
Aan het einde van de zestiende eeuw werd rond de stad een versterking aangelegd met singel, stadspoorten en twee bolwerken. Kort na 1850 werd begonnen met de ontmanteling van de stadspoorten en wallen.
Stadsplattegrond Franeker door Jacob van Deventer, 1558-1575. Bron: Fries Museum, PTA095-001.
Franeker is ontstaan rond het begin van de jaartelling. De oudste bebouwing concentreert zich bij de Breedeplaats (het marktplein) en de kerk. Al in de dertiende eeuw kreeg Franeker een vrijwel cirkelvormige omwalling met gracht. In 1417 werden de eerste stadsrechten opgetekend. In de late middeleeuwen werd de stad westwaarts uitgebreid. Drie evenwijdig lopende grachten (het tracé van de huidige Noord, Voorstraat en Schilbanken) bepaalden de structuur van deze uitleg.
2. Stedenbouwkundige context
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Stadsplattegrond Franeker door Joan Blaeu, 1649. Bron: Fries Museum, PTA095-020. Omgedraaid weergegeven voor de juiste oriëntatie.
8
Het Vliet ten zuidwesten van de stad, buiten de oude stadswallen en grachten, was al in de zestiende eeuw bebouwd. Ook op de locatie van de huidige scheepswerf kan toen al bebouwing hebben gestaan. Het Vliet was sinds het ontstaan van de stad een drukbevaren scheepvaartroute richting het zuiden. De helling lag ten westen van de werf aan het Vliet. Aan het eind van de negentiende eeuw werd ten zuiden van de stad een kanaal gegraven. Hiermee werd de scheepswerf ook aan de achterzijde bereikbaar. Dit bood mogelijkheden voor aanpassing, uitbreiding en modernisering van de werf. Aan de oostzijde van de werf werd een grote insteekhaven uitgegraven voor een lange dwarswagenhelling.
2. Stedenbouwkundige context
Kadastrale kaart 1811-1832: verzamelplan Franeker, Friesland (MIN02029VK1). Bron: RCE.
Atlas van Schotanus, 1718. Locatie scheepswerf met rode cirkel. Bron: frieslandopdekaart.nl
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
9
Vlak na de Tweede Wereldoorlog werd ten zuiden van de werf een landtong opgeworpen voor de scheepswerf van Bodewes, waardoor het Vliet in feite een binnengracht werd. Met de voltooiing van het Van Harinxmakanaal werd de stad en de werf nog beter bereikbaar voor grotere schepen.
Gezicht op het Vliet van Franeker, vanuit het zuiden, Klaas Johannes Sannes, 1773. Bron: Fries Museum, PTA097-012. Het gebouw uiterst rechts is mogelijk de voorloper van de huidige scheepswerf.
2. Stedenbouwkundige context
Chromotopografische kaart, 1932. Bron: frieslandopdekaart.nl
Verzamelkaart kadastrale gemeente Franeker, 1887. Bron: Tresoar, 016675.
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Luchtfoto, 1956. Bron: G. van der Heide
Chromotopografische kaart, 1932. Bron: frieslandopdekaart.nl
10
2. Stedenbouwkundige context
Dronebeeld vanuit het oosten, 2023.
Kadastrale kaart 2023. Bron: perceelloep.nl
De scheepswerf ligt ten zuiden van de stad Franeker, aan het meest zuidoostelijke punt van het Vliet. In feite op een schiereiland tussen de Zuiderkade, Vliet en het Van Harinxmakanaal. Ten noordwesten van de werf is een binnenhaven.
11
De scheepswerf bestaat uit vier bouwdelen: drie naast elkaar en één in de oksel van twee bouwdelen. Een grote eenlaagse hoofdmassa bevindt zich in het midden en heeft een rechthoekige plattegrond met topgevel op het oosten en een zadeldak met schild en uilenbord op het westen. Tegen de zuidgevel van de hoofdmassa staat een vergelijkbare kleinere bouwmassa. De lagere topgevel op het oosten staat terug gerooid ten opzichte van de hoofdmassa. Beide westgevels staan in dezelfde lijn. Tegen de noordgevel van de hoofdmassa staat een kortere eenlaagse aanbouw met rechthoekige plattegrond en een lessenaardak. Zowel de voor-, als achtergevel liggen terug gerooid ten opzichte van de hoofdmassa. In de oksel van de WZHHJURRWVWHERXZPDVVD¶VLVHHQNDQWRRUWMH aangebouwd. Het heeft een rechthoekige plattegrond met afgeschuinde hoek en een samengesteld lessenaardak.
Voor een duidelijk overzicht worden eerst de situering en de huidige bouwmassa / structuur beschreven. Vervolgens worden het exterieur, de constructie en het interieur besproken. Bij de beschrijving is gekozen om een en ander aan te geven met windrichtingen. Afzonderlijke onderdelen worden beschreven van links naar rechts. Wanneer bij de vermelding van bijvoorbeeld deuren of kozijnen niet gesproken wordt over profileringen of andere historische details, mag aangenomen worden dat het om recente invullingen gaat. Met recent wordt de periode van de afgelopen 50 jaar bedoeld.
3.1 Situering
3.2 Bouwmassa
3. Situering, bouwmassa en structuur
3. Situering, bouwmassa en structuur
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Plattegrond bestaande situatie, 2023. Bron: Mark Ypma en Hanna Maaike Westra.
Hoewel de scheepswerf uit vier verschillende bouwdelen bestaat, is het van binnen nagenoeg één grote ruimte. Toen de aanbouwen aan de noord- en zuidzijde werden gerealiseerd zullen de zijgevels van de hoofdmassa zijn verwijderd voor de aansluiting. De structuur van de afzonderlijke bouwdelen is nog wel zichtbaar aan enkele muurdelen en (afgezaagde) stijlen van de gebinten. Het kantoor op het zuidoosten is een afgesloten ruimte. Op het noordwesten van de hoofdmassa bevindt zich het afgesloten portaal van de woning die bij de scheepswerf hoorde.
3.3 Structuur
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Plattegrond van het complex, 1941. Bron: Fries Scheepvaartmuseum, FSM-2010-135.
12
3. Situering, bouwmassa en structuur
Leeuwarder Courant 25-04-1828
Leeuwarder Courant 22-01-1828
Na enige malen van eigenaar te zijn veranderd, kwam de werf begin negentiende eeuw in eigendom van Ype Leeuwkes. Hij zette er zijn zonen Pieter, Dirk en Paulus aan het werk en al snel werd een aantal knechten aangenomen om het werk te kunnen uitvoeren. Er werd kennelijk vakwerk geleverd, want ze bouwden onder andere trekschuiten die in die tijd tot de top van de scheepsbouw behoorden.
4.3 Negentiende eeuw
De eerste vermeldingen van scheepsbouw aan het Oostvliet dateren van rond 1770. Jacob Claases en Freerk Baukes vestigen zich op de huidige ORFDWLHDOVµVFKHHSVWLPPHUOLHGHQLQ&RPSDJQLH¶
4.2 Achttiende eeuw
Aan het einde van de zestiende eeuw vinden de eerste scheepsbouwactiviteiten plaats langs het Vliet, met name voor de lokale en regionale markt. Later worden rond de stad meerdere scheepswerven opgericht.
4.1 Zestiende- en zeventiende eeuw
4. Cultuurhistorische achtergrond
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Leeuwarder Courant 10-12-1847
13
Wanneer we ons beperken tot Franeker en omgeving zien we dat er zo'n 300 schepen rondvoeren. Opvallend is dat de meeste en de grootste schepen geregistreerd stonden in de stad Franeker. De stad was toen al het centrum van de binnenvaart in dit deel van Friesland. Franeker was dan ook zeer gunstig gelegen aan de trekvaarten naar Leeuwarden en Harlingen en de vaarten naar Barradeel, het Bildt, Sneek en Bolsward. Vervoerd werden vooral 'veldproducten', waarbij graan wel het belangrijkst was. Dat was al eeuwen de belangrijkste handelswaar en dat zou nog lang zou blijven. Ype Leeuwkes overleed in 1828. De ruime scheepstimmerwerf, helling, grond, erf, wagenhuis en stalling werden te koop aangeboden. Hierop was een bod gedaan van f. 1.080. Later blijkt dat P.Y. Schuitmaker mede-eigenaar was geworden. Mogelijk was hij de oprichter van de huidige werf. In 1847 bood hij de scheepswerf te koop aan. In 1848 werd Douwe Jans van der Zee de nieuwe eigenaar. De oudste dochter van Van der Zee - Jetske - trouwde met scheepstimmerknecht Klaas Johannes Draaisma en dat was feitelijk het begin van de geschiedenis van de Draaisma's op deze plek. Klaas werkte al op de werf en bleef dat doen. Er werden vooral (houten) praamschepen en snikken gebouwd.
4. Cultuurhistorische achtergrond
Klaas overleed in 1874 en de leiding van de werf kwam in handen van zijn oudste zoon Johannes Klazes. Deze kocht de werf voor de prijs van f.
Leeuwarder Courant 13-11-1870
Leeuwarder Courant 07-06-1867
Leeuwarder Courant 08-02-1867
De werf stond op 8 februari 1867 opnieuw te koop. Uit een advertentie van 7 juni 1867 blijkt dat Klaas Draaisma mede-eigenaar was samen met D. Schuitmaker. Een advertentie uit 1870 laat zien dat Klaas Draaisma toen alleen eigenaar was.
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Leeuwarder Courant 21-01-1901
14
Begin jaren 1890 werd het Nieuwe Kanaal aangelegd, een deels nieuwe en deels verbeterde vaarverbinding van Leeuwarden via Franeker naar Harlingen. Het Nieuwe Kanaal bereikte in 1893 Franeker, liep aan de zuidkant om de toenmalige stad heen en sloot ten westen van Franeker weer aan op de (eveneens verbeterde) vaarweg naar Harlingen. Daardoor verloor het Vliet een deel van de oorspronkelijke functie, maar de werf kreeg in feite een betere ligging aan die nieuwe vaarweg van Leeuwarden naar Harlingen, die door veel grotere schepen gebruikt kon worden. Johannes wilde wel mee met de nieuwe tijd en met vooruitziende blik had hij al van tevoren bouwland gekocht, grenzend aan de werf en achter de huizen aan het Oostvliet. De nieuwe situering bood interessante mogelijkheden voor aanpassing, uitbreiding en modernisering van de werf, hetgeen ook gebeurde. Er werden nieuwe hellingen gebouwd zodat aan meer schepen tegelijk gewerkt kon worden. Minder vooruitziend was Johannes als het ging om een andere noviteit, die de industriële revolutie met zich meebracht op scheepsbouwgebied: de bouw van ijzeren schepen. Johannes moest daar niet veel van weten, maar zijn zoon (Klaas Johannes) had dat beter door.
Hij had de kennis van de ijzeren scheepsbouw op een werf in Groningen opgedaan en in 1897 werd de eerste ijzeren tjalk gebouwd voor een Franeker schipper, die het schip toepasselijk 'De Eersteling' noemde. Draaisma was daarmee één van de eerste Friese ijzerbouwers.
Leeuwarder Courant 11-03-1887
4.000,-. Johannes Klazes ging voortvarend aan de slag met vernieuwingen, onder andere met betrekking tot de bedrijfsvoering. Hij bouwde niet alleen in opdracht maar ook op risico; hij bood zijn schepen te koop aan via de krant. Het gamma werd uitgebreid met skûtsjes en meer gespecialiseerde varianten op de praam en de snik. In 1890 werd er een insteekhaven gegraven op het zuidelijke stuk van het werfterrein, loodrecht op het Vliet waar een helling kwam voor onderhoud en reparatie van schepen. Het bleef een duidelijk familiebedrijf; naast alle zonen werden ook neven in het bedrijf opgenomen.
4. Cultuurhistorische achtergrond
Leeuwarder Courant 22-07-1904.
In 1901 kon Klaas de werf van zijn vader overnemen en verdere uitbreiding stond op het programma. Er kwam een dwarshelling bij, bedoeld voor binnenschepen van 80 tot 100 ton. Zes tjalken konden tegelijk 'op de helling' worden gezet. Voor de aandrijving van de lieren voor het omhoogtrekken van de schepen werd een verbrandingsmotor aangeschaft en uiteindelijk een elektromotor. Vóór die tijd gebeurde dat met de hand. Er werd een werkplaats gebouwd, ook al met een verbrandingsmotor om de machines aan te drijven. Door de omschakeling op de ijzerbouw en de verdere uitbreiding werd het steeds drukker op de werfhelling en was steeds meer personeel nodig. Met de andere werven bood Draaisma in Franeker heel wat werkgelegenheid.
4.4 Twintigste eeuw
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Scheepswerf vanuit het zuiden, Poststempel : 25-05-1908. Bron: Tresoar, L362.
Leeuwarder Courant 09-05-1910.
15
4. Cultuurhistorische achtergrond
De nieuwbouw van schepen kwam intussen bijna stil te liggen - in 1933 werd op de werf het laatste ijzeren skûtsje gebouwd, overigens ook het laatste skûtsje van heel Friesland!30 De werkzaamheden beperkten zich verder tot onderhoud en reparatie. Nog in de jaren 1930 werd een reparatiewerkplaats voor scheepsmotoren en een machinefabriek ingericht met draaibank, freesmachine en zaagmachines. Zo konden de activiteiten worden uitgebreid met aanpalend werk als plaat- en smeedwerk en ijzerconstructies. Al snel volgde echter de malaise van de oorlogsjaren. Er ontstond gebrek aan alles en nu lag ál het werk stil.
De beurskrach, die een bruusk einde maakte aan de 'roerige jaren twintig' raakte vanaf begin jaren 1930 ook ons land. De crisisjaren begonnen voor de werf trouwens dubbelslecht. In 1931 overleed Klaas, de man die de werf zo kundig tot bloei had gebracht. Zijn weduwe nam de werf over. De dagelijkse leiding ging gelukkig naar de volgende generatie, naar hun zoon die - hoe kan het ook anders - wederom Johannes heette, op dat moment pas 17 jaar oud.
De jaren 1920 lieten in ons land een tijd van kortstondige, maar ongekende technische en economische groei en bloei zien. Klaas had oog voor de nieuwe vormen van bedrijfsvoering en marketing. Er werden uiteenlopende scheepstypes gebouwd voor diverse marktsegmenten: de typisch Friese skûtsjes en snikken, maar ook de grotere tjalken, aken, klippers en klipperaken (ook als motorschip). Daarnaast sleepboten, vletten, schouwen en voor de landbouw melkboten en pramen. De pramen werden gebouwd in soorten en maten, van vijf tot 22 ton met nog zeven keuzes daar tussenin. Ze werden ook gebouwd voor eigen rekening en risico, waarbij ze later verkocht konden worden. Klaas leverde ook op krediet aan klanten en zorgde daarbij voor een overeenkomst voor rente en aflossing. De werf zat voldoende ruim bij kas en dat leverde opnieuw meer werk op. Verder werd Klaas met zijn werf ook lid van de Friesche Scheepbouwers Vereniging, al met al was hij een druk zakenman. Behalve nieuwbouw bleven reparatie en onderhoud van belang. In de jaren 1920 verbleven jaarlijks zo'n honderd schepen met dat doel op de helling.
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
16
Na de Tweede Wereldoorlog krabbelde de economie langzaam weer op, tot rond 1950 toen het vooroorlogse welvaartspeil weer was bereikt. In de jaren 1950 en 1960 vond in ons land weer een nieuwe economische bloeiperiode plaats, waar ook de scheepsbouw van profiteerde. Ook Friesland profiteerde mee, maar waar de nieuwe economische ontwikkelingen elders in Nederland vaak tot sterke mechanisering en schaalvergroting in de scheepsbouw leidden, maakte de scheepsbouw in Friesland, enkele uitzonderingen daargelaten, juist geen sterke industrieel georiënteerde schaalvergroting mee. In Friesland bleef de scheepsbouw, meer dan elders, een ambacht, niet zelden blijvend uitgeoefend in familieverband. Van de economische groei profiteerde het bedrijf volop. Er bestond een sterke inhaalvraag naar achterstallig onderhoud en reparatie, modernisering en nieuwbouw van schepen voor de beroepsvaart. Veel schepen werden verlengd om daardoor het laadvermogen te vergroten. Daarbij kwam dat met de toenemende welvaart de werf kon inspelen op de groei van de
4.5 Nieuwe bloeiperiode
Luchtfoto met werf en helling. Ongedateerd.
4. Cultuurhistorische achtergrond
1 Erfgoedvereniging Heemschut, Cultuurhistorische waardering werfgebouw Draaisma te Franeker, april 2022
Leeuwarder Courant 30-12-1953
pleziervaart. Een nieuwe afdeling voor jachtbouw, reparatie en stalling werd ingericht. In 1972 werd het bedrijf omgezet in een vennootschap onder firma (v.o.f.); Johannes en zijn beide zonen Klaas en Jetze traden toe als firmanten. Na het overlijden van Johannes in 1984 zetten de beide broers de vennootschap voort. Klaas en Jetze waren zich ervan bewust dat verandering nodig was; ze specialiseerden zich in onderhoud, reparatie en nieuwbouw van kleinere jachten en bedrijfsvaartuigen, maar ook van gespecialiseerde vaartuigen voor de overheid (meet- en inspectievaartuigen). In 1985 werd er een grote loods gebouwd voor een overdekte winterberging voor pleziervaartuigen. Het bedrijf bleef tot 2001 aan het Vliet gevestigd, vlakbij de binnenstad van Franeker. Uiteindelijk bleek de locatie aan het Vliet niet voldoende geschikt voor een rendabele bedrijfsvoering, ook al vanwege de strenger wordende milieuwetgeving. Het bedrijf werd opgedeeld en verhuisde in 2001 naar een locatie op het Industrieterrein West langs het Van Harinxmakanaal, waar de werf onder de naam 'Shipdock Draaisma' nog altijd opereert. Klaas en Jetze Draaisma trokken zich uit het actieve bedrijfsleven terug, maar de naam Draaisma bleef bestaan.1
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Luchtfoto met werf en helling. Ongedateerd.
Leeuwarder Courant 05-02-1955
Leeuwarder Courant 08-11-1957
17
4. Cultuurhistorische achtergrond
Oorspronkelijke bouwmassa Hoewel er in de zestiende en zeventiende eeuw waarschijnlijk al bebouwing op de huidige locatie stond en er afbeelding uit 1773 bestaat, gaat de bouwgeschiedenis van het oudste bouwdeel niet verder terug dan het tweede kwart van de negentiende eeuw. Het oudste deel van de hoofdmassa is de constructie, welke sterk negentiende-eeuws aandoet. Het eerste ijkpunt in de bouwgeschiedenis van de hoofdmassa is de kadastrale minuut van 1811-1832. Op de plek staat één gebouw met rechthoekige plattegrond. Aangezien de scheepswerf in 1828 werd verkocht, lijkt het gezien de constructie en de eigendomsgeschiedenis aannemelijk dat de werf niet lang daarna is herbouwd. Op deze kaart kan echter ook nog de achttiende-eeuwse werf zijn weergegeven. Herbouw moet dan plaats hebben gevonden vlak na de volgende eigendomsoverdracht in 1848. Aan de buitenzijde van de hoofdmassa dateert niets meer uit de negentiende-eeuwse bouwtijd. Zelfs de hoofdvorm is niet meer oorspronkelijk. De oorspronkelijke plattegrond was korter en waarschijnlijk had het een schilddak, dus zowel met dakschilden aan de west- als oostzijde. Uit de verkoopadvertentie van 8 februari 1867 blijkt dat de hoofdmassa een afmeting had van 20,86 bij 8,34 meter. De huidige breedte komt nagenoeg overeen, maar de huidige lengte bedraagt bijna 27 meter. De hoofdmassa blijkt aan de oostzijde dus met 7 meter verlengd.
Dit is overigens aan de binnenzijde ook te zien, maar daarover later meer.
5.1 Hoofdmassa
5. Bouwhistorie exterieur
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Oudst bekende kadastrale hulpkaart, ongedateerd, maar vóór 1828. Bron: Kadaster.
18
Kadastrale kaart 1811-1832: minuutplan Franeker, Friesland, sectie D, blad 03 (MIN02029D03)
5. Bouwhistorie exterieur
Hulpkaart,1906. Bron: Kadaster.
Netteplan 1887: Franeker D3 . Bron: Tresoar.
Gewijzigde bouwmassa Dat de oorspronkelijke bouwmassa is verlengd, is goed te zien op een hulpkaart uit 1906. De lijn van de oorspronkelijke achtergevel is nog zichtbaar binnen de nieuwe contour. Het feit dat het kadaster in 1906 een tekening liet maken is een sterke aanleiding om te denken dat kort hiervoor een verbouwing heeft plaats gevonden. Op de oudst bekende foto (van de ansichtkaart met poststempel uit 1908) is de verlenging duidelijk aan het lichtere pannendak te zien. Het betreft hier dus de oudste bouwmassa én een verbouwing in 1906, maar het exterieur is nóg jonger.
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Hulpkaart,1960. Bron: Kadaster.
Bron: G. van der Heide, Identificatienummer: A-08-02-01171. Datering waarschijnlijk 19061908. De verlenging van de hoofdmassa is te zien aan de lichtere kleur dak.
19
5. Bouwhistorie exterieur
Beschrijving exterieur De topgevel aan de oostzijde was sinds de aanleg van het Nieuwe Kanaal de voorgevel. In 1956 werden het houtskelet en de gevelbekleding vervangen door gemetselde muren in een voor de bouwtijd kenmerkende functionalistisch / traditionalistische bouwstijl. Dit geldt ook voor het voorste
Oude foto oostgevel, 1906-1956. Bron: G. van der Heide, Identificatienummer: A-08-02-01177.
Bouwhistorie exterieur Hoe het oorspronkelijke exterieur eruit heeft gezien, is niet bekend. Aan de noordzijde van de schuur zijn de oorspronkelijke gebintstijlen bewaard gebleven. Hierin zijn op twee gelijke hoogtes inkepingen aangebracht die wijzen op horizontaal regelwerk. Dit duidt op houtskeletbouw. De oorspronkelijke buitengevels waren dus waarschijnlijk van houten planken. Van de kopse gevel aan de oostzijde is een oude foto bewaard gebleven van na de verlenging van 1906. De topgevel was geheel van hout. Tegenwoordig zijn de buitengevels gemetseld. Op basis van een kadastrale hulpkaart lijkt dit vóór 1960 (waarschijnlijk in1956) gebeurd (zie de rode lijn). Het stukje zijgevel op het noordwesten bleef destijds nog wel van hout.
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU
Oostgevel hoofdmassa.
20
stuk van de noordelijke zijgevel. Van deze verbouwing is een (gewijzigde) tekening bewaard gebleven (zie volgende pagina). Het metselwerk bestaat uit steens metselwerk in kruisverband met een 10lagenmaat van 65 cm (strek: 20 ½ - 21 cm; kop: 9 ½ - 10 cm; dikte: 5 - 5 ½ cm). De dikke cementvoeg lijkt nog uit de bouwtijd. Sinds 1956 is de gevel ongewijzigd. Op de begane grond zitten twee grote houten schuifdeuren en een verticaal houten strokenvenster met betondorpel. In de geveltop zitten drie houten kozijnen met recht ingesnoerde hoekprofilering, raamhout met een kleine roedenverdeling en grote, geglazuurde raamdorpelstenen. De punt van de gevel is voorzien van rabatdelen en het oude reclamebord is herplaatst. De dakrand is destijds gemaakt van asbest. Het meest oostelijke deel van de noordelijke zijgevel is vergelijkbaar met de kopse gevel aan de oostzijde. Vermoedelijk niet lang na 1956 is tegen de noordgevel een húske aangebouwd. Op het dak liggen oude, natuurrode, rechts dekkende Oudhollandse pannen.
5. Bouwhistorie exterieur
Verbouwingstekening 1955 / aangepast in 1956. Bron: Bouwdossier Gemeente Waadhoeke.
%RXZKLVWRULVFKH9HUNHQQLQJ6FKHHSVZHUIµ:HOJHOHJHQ¶9OLHW)UDQHNHU