Bijlage 1: Optimalisatie bestuurlijke vernieuwing Greidhoeke Plus

9 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 45

Ad 3. (Her)opzetten Vogelwachten Daar waar de lokale vogelwachten minder actief zijn of slapend, nieuw leven in blazen. Samenwerken met de jeugd, starten met workshops voor de jeugd, of leuke doe-middagen en vandaar uit proberen de lokale vogelwachten weer actief te krijgen. Vogelwachten meer koppelen aan de leden van het Collectief. Meer betrokkenheid.

Ad 11. Fûgelweb SWK plus Het Fûgelweb dekkend maken voor ons hele gebied. De plus staat voor het inhuren van een adviseur die per gebied advies kan geven, om het gebied robuuster te maken (hoe richt je dat in) en die tussen de gebieden verbindingen kan leggen bijvoorbeeld door bepaalde stroken met kruidenrijke bermen of andere oplossingen. Of thema water, bodem ect.

Ad 4. Koken met Reitse Bewustwording van voedsel: koken op de boerderij, samenwerken met de lokale horeca, kaasboerderijen, schapenkaas, tuinbouwers, akkerbouwers, streekproducten ect.

Ad 12. Bodemcursus Een gezonde bodem is belangrijk. Naar een betere bodem, van denken naar doen! Bodemleven als basis voor duurzame landbouw in Zuidwest Fryslân.

Ad 5. Boer in Beeld Korte filmpjes die uitleg geven over agrarisch natuurbeheer en agrarische begrippen. De boer vertelt… Ad 6. Boom voor Boom Bomen inventariseren welke in het kader van de weidevogelbiotoop gerooid zouden moeten worden en op welke plek een vervangende boom geplant kan worden. Na inventarisatie starten met uitvoering.

Ad 13. Landschapscursus voor boeren Wat is de impact van boeren op het landschap. Welke aanpassingen zouden het (cultuur) landschap kunnen versterken. Ad 14. Regionale workshops voor boeren (leden) en betreffende gebiedscoördinator Kennis en informatie delen in een bepaald gebied, streven naar robuuste gebieden, op welke wijze het beheer onderling op elkaar af te stemmen. Inhuur van een ecologische adviseur.

Ad 7. Beter Bermbeheer Samen met gemeente en boeren werken aan een plan om te komen tot een bermbeheer dat biodivers is en past in het landschap

Ad 15. Cursus gebiedscoördinatoren Opleiden van nieuwe gebiedscoördinatoren. Tevens een gelegenheid voor bestaande gebiedscoördinatoren om hun deskundigheid te verhogen.

Ad 8. Landschapsacademie Wat doen boeren aan het landschap en wat kun je als consument zelf aan het landschap doen. (Mar & Klif)

Ad 16. Jonge Boeren Vooruit Gekoppeld aan het voorbeeldproject Pijpkaneel, groep jonge boeren mee laten kijken en denken, omdenken, hoe kan het anders, nieuwe inverdienmodellen. Project iets breder trekken dan alleen Pieter van de Valk.

Ad 9. Herbestemming Boerderijen Passende nieuwe functie voor boerderijen die hun landbouwfunctie verliezen Ad 10. Compostering Bokashi is een grondstof voor gezondere grond. Groenafval van burgers gebruiken voor Bokashi

Werken aan een waardvol landschap!

Nawoord

Kruidenrijke bermen

“Core business” van Collectief Súdwestkust is het Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer. Ons relatienetwerk en kennis maakt ons steeds meer deelnemer aan projecten. Zo ook dit project “Natuurinclusieve Landbouw”. Het was voor ons bestuur een bijzonder en leerzaam traject om tot een streefbeeld en bijbehorende projecten te komen. We hopen dat dit “stuk” bij zal dragen aan de uitvoering tot concrete projecten in ons mooie gebied. Het bestuur Collectief Súdwestkust - oktober 2020

10 46 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

11 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 47

5 | Bijlagen

Bijlage 2 | Deelnemerslijst Wereld Café

Bijlage 1 | Uitnodigingsbrief

Regiodeal NIL Streefbeeld Kleiweide Lijst aanwezigen op persoonlijke titel

naam 1 Douwe Politiek 2 Jolmer der vries 3 Geartsje Postma 4 Jelle Attema 5 Pieter van de Valk 6 Iris Nutman 7 Eddie Huisman 8 Els van de laan 9 Pieter Stellingwerf 10 Titus Hettinga 11 Yvonne Sieswerda 12 Eric Visser 13 Jos Hooijmeijer 14 Germ van der Burg 15 Pieter Sjoerdsma 16 Jeroen Ludema 17 Sicco Rypma 18 Arnold Walinga 19 Jetze Genee 20 Jelle Feenstra 21 Johan Zijlstra 22 Kees de Vries 23 Wim van Gorkum 24 Wigle Sinnema 25 Jetty de Vries 26 Klaas Oevering 27 Beant Dijkstra 28 Age Flapper 29 Jaap Jepma 30 Jan-Teun Visser

12 48 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

De Klameare te Workum, 15 september 2020

sector Landbouw Landbouw Landbouw Landbouw Landbouw Toerisme Toerisme Landschap Landschap Duurzaamheid (coop) Dorpsbelangen Dorpsbelangen Weidevogels Natuur (TBO) Natuur (TBO) Onderwijs en educatie Politiek ondernemersvereniging provincie Fryslân, ANLb redacteur agrarisch WSF, landouw en natuur gemeente SWF provincie Fryslân bestuurslid SWK bestuurslid SWK bestuurslid SWK bestuurslid SWK bestuurslid SWK extern begeleider extern begeleider

woonplaats Makkum Heidenskip Arkum Ferwoude Ferwoude Elahuizen Koudum Sneek Hielpen Bolsward Pingjum Harlingen Koudum Nijland Burgum Koudum Blauwhuis Makkum Makkum Tjerkwerd Exmorra

Sneek Workum Idzegea Skarl Koudum

13 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 49

Bijlage 3 | Kaart Kleiweide gebied

Bijlage 4 | Tekening opbrengst Wereld Café

Overzicht Fries Kleiweide gebied en deelgebied Súdwestkust

14 50 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

15 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 51

Puur de Greidhoeke

Naar een mooi open landschap met rijke natuur in een veerkrachtige samenleving

Ons droombeeld in woorden en plaatjes

Deelgebied: ANV Greidhoeke

Samengesteld op de streefbeeldsessie 16 september 2020, Easterein

Onze actielijnen We hebben ons eigen programma ‘Puur de Greidhoeke’. Daarbij onderscheiden we vier programmahoofdlijnen: • Beleving tussen Doarp en Lânskip; • Energietransitie; • Werken met Water • Biodiversiteit. Hieronder volgt per hoofdlijn een inventarisatie van de verschillende actielijnen die we als bestuur van ANV Greidhoeke zien als vertaling van ons streefbeeld.

•

Beleving tussen Doarp en Lânskip

Actielijn De boer in beeld Onze boeren liggen al een aantal jaren onder vuur: te intensief, overproductie, veroorzakers van plagen en ziektes, het overmatig gebruik van bestrijdingsmiddelen, en nu krijgt de bedrijfstak ook nog de schuld van het stikstofprobleem. Toch doen boeren hun uiterste best voor de samenleving en dierenwelzijn: koeien lopen in de wei, men werkt aan een betere weidevogelstand, men wast lucht om ammoniak op te vangen en dergelijke. Maar ook de consument heeft hier een rol in. Er wordt nog steeds te veel voedsel verspild en weggedaan. We kopen nieuwe aardappelen van Malta, tomaten uit Spanje in plaats van lokaal en seizoensgebonden. Door de fysieke en sociale afstand tot

52 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 53

een sector kleiner te maken stijgt waardering. Hoe dichterbij een boer of tuinder, hoe hoger de waardering. Pluktuinen, moestuinen aanleggen, excursies en voedsel bij de boer of tuinder halen, kunnen ons helpen om de waardering van de productie nog meer te verhogen en de kloof tussen consument en producent te slechten. Hier zetten wij op in. Actielijn Versterken toeristisch-recreatief netwerk Wij willen de economische groei bevorderen door gezamenlijk te investeren in recreatie en toerisme. Hiervoor willen we een compleet netwerk van fiets- en wandelroutes aanbieden, zodat het kleiweidegebied nog aantrekkelijker wordt voor recreanten en toeristen. Wij zien hier een betere afstemming met fietsroutes buiten de regio noodzakelijk, we willen rustpunten creëren in het fietsroutenetwerk en aanbieden van meer wandelroutes waar de Slachtedyk in ons gebied al een prominente plaats heeft.

•

Energietransitie

Actielijn elektriciteit neutraal Onze ambitie is om in het kleiweidegebied energieneutraal te kunnen leven, wonen, werken en recreëren. Een eerste stap daarin is om dat op het gebied van duurzame elektriciteit te realiseren. Wij willen onderzoeken wat voor ons daarin de opgave is. Wat is het totale elektriciteitsverbruik in ons gebied, wat is hiervan al duurzaam opgewekt en wat resteert derhalve nog? Wij willen met relevante partijen in overleg om te weten welke mogelijkheden er dan zijn om deze opgave te realiseren en wat er voor onze inwoners aan energiebesparing nog te realiseren is. Wij zien kansen om dit met de mienskip in de vorm van energiecoöperaties op te pakken. Actielijn CO2-neutraal Wij zien ook een opgave om CO2-neutraal te zijn. Wij denken dat oplossingen daar vooral op bovenlokale schaal ontwikkeld moeten worden en lokaal gaan landen. Wij volgen de ontwikkelingen en als er voor ons gebied kansen voorbij komen, sluiten we daarop aan.

•

Werken met Water

Actielijn Behoud, beheer en versterken van opvaarten Een opvaart is een verbindingswater tussen de boerderij en de doorgaande waterweg. Vanaf de hoofdwaterloop werd in de negentiende eeuw een vaart geschikt gemaakt voor vervoer van mens en dier. Deze doodlopende vaarten hebben heden ten dage naast een landschappelijke waarde, ook een ecologische meerwaarde. Het water is veelal erg schoon omdat er vrijwel nergens meer over gevaren wordt. Van dit rustige water profiteren flora (waterplanten als krabbenscheer komen veelvuldig voor) en fauna (paai- en opgroeigebieden voor jonge vis). Daarom koesteren we deze opvaarten en we willen kijken hoe we deze landschapselementen kunnen behouden en waar nodig versterken. Actielijn Behoud en herstellen meanderende sloten Vroeger waren in de kleiweidestreek veel sloten kronkelend (gemeanderd). Dit is om praktische redenen rechtgetrokken, zo kon er optimaal gebruik worden gemaakt van het land, en werd het water zo snel mogelijk het gebied afgevoerd. Door weer te hermeanderen remmen we het water af en kunnen het water langer in het gebied vasthouden. Zo zal er minder sprake zijn van droogte in de

54 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

warme zomerperiodes en hoeven we minder te beregenen. Behalve water vasthouden zijn de meanderende sloten ook wat betreft cultuurhistorisch oogpunt een waardevol element. Als de oorspronkelijke vorm van de sloten terug moet worden gebracht in vroegere staat, zal er mogelijk grond worden aangekocht en zijn percelen niet meer zo recht als ze waren. Desondanks willen wij verkennen of hermeanderen op plekken realiseerbaar is. Dit vraagt zeker afstemming met Wetterskip Fryslân.

•

Biodiversiteit

Actielijn Mestadditieven pilot kleiweide Mestadditieven (zoals AgriMestmix van Rinagro) zorgen ervoor dat het verteringsproces van drijfmest al in de opslag op gang komt. Daardoor zijn mineralen al op het moment van uitrijden beschikbaar voor de planten. Dit levert een lagere kunstmestgift op voor de boer, hogere opbrengsten en milieuwinst (minder uitspoeling van stikstof en fosfaat en een lagere uitstoot van ammoniak in de stal). Wij willen een onderzoek laten uitvoeren of en in welke mate deze voordelen voor het kleiweidegebied spelen. In ons gebied zijn landbouwbedrijven beschikbaar waar deze pilot uitgevoerd kan worden. Samenwerking met kennisinstellingen (VanHall, WuR) is noodzakelijk. Andere experimenten op het gebied van bovengronds aanwenden van mest willen wij ook ondersteunen, dit zal de gezondheid van de bodem alleen maar versterken, en daarmee de biodiversiteit. Actielijn Kruidenrijk grasland in stroken Wij hebben belangstelling voor kruidenrijk grasland. Het succes hangt echter grotendeels af van de mate van de concurrentie met het gras, kruiden laten zich snel verdringen. Onderzoek toont aan dat wanneer kruiden in strookjes worden ingezaaid de verdringing beperkt is. Het succes van kruidenrijk grasland vraagt dus een andere techniek. De inzet van een strokenfrees met een zaaiinrichting lijkt daarom veelbelovend.

Wij volgen de ontwikkelingen hiervan en willen in het kleiweidegebied hier graag mee experimenteren. Actielijn Boom-voor-een-boom In de kleiweidestreek zijn bij de verschillende ruilverkavelingen een aantal productiebosjes aangelegd, de zogenaamde ruilverkavelingsbosjes. Deze bosje trekken roofvogels aan die een bedreiging vormen voor de weidevogels. In samenwerking met de eigenaren (terrein beherende organisaties) willen we onderzoeken of deze bosjes weggehaald kunnen worden, mogelijk volgens het boom-voor-een-boom-principe, waarbij in of tegen de dorpskernen aan of bij bebouwing in het buitengebied nieuwe bomen ter vervanging worden aangeplant. Hiermee worden de weidevogels beter beschermd en komt het weghalen van ruilverkavelingsbosjes ten goede aan de openheid van het landschap, een andere belangrijke kernkwaliteit van ons gebied. Actielijn Versterking biodiversiteit Slachtedyk De Slachtedyk is in eigendom van het Fryske Gea. Wij willen verkennen met het IFG op welke manier de ecologische waarden van de Slachtedyk versterkt kunnen worden. Wij denken aan meer geleidelijke overgangen richting naastgelegen landbouwpercelen. Een ander beheer van de akkerranden kan een ecologische meerwaarde hebben die ten goede komt aan de biodiversiteit. Het cultuurhistorisch element van de dijk wordt daarmee tevens versterkt.

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 55

Actielijn Living Lab Fryslân Het Living Lab helpt (groepen van) boeren en anderen om de bedrijfsvoering zo in te richten dat deze bijdraagt aan een rijke biodiversiteit en een goede boterham. Met het Living Lab zouden we willen verkennen hoe interessante verdienmodellen voor boeren die natuurinclusief werken eruit zien en mogelijk kan Living Lab ondersteunen bij het uitwerken van (enkele van) onze actielijnen. Actielijn Ecologisch bermbeheer De ecologische kwaliteit van wegbermen hangt onder meer af van de manier waarop ze worden aangelegd, ingezaaid en beheerd. Ecologische bermbeheer leidt tot soortenrijke graslanden met een relatief hoge natuurwaarde: soortenrijke, bloemrijke bermen zijn een leefgebied voor tal van planten- en diersoorten. Daarnaast spelen bermen een belangrijke rol in de ecologische infrastructuur. Als lintvormig element vormen ze verbindingen tussen natuurgebieden waardoor de migratiemogelijkheden van planten en dieren worden verbeterd. Wij willen verkennen hoe wij in onze omgeving het bermbeheer zo kunnen uitvoeren dat de natuurwaarden geoptimaliseerd worden. Hiervoor zullen afspraken gemaakt worden met de eigenaren van de bermen (veelal de gemeente).

Deelgebied: Stichting Gouden Land

Actielijn Hôfsjonger op boerenerf Ook op het boerenerf liggen kansen. De meeste boerderijen in de Greidhoeke hadden vroeger hun eigen hoogstam boomgaard, met in veel gevallen een omliggende haag of singel. Veel boerenerven werden daardoor verblijd met het gezang van de spotvogel. Het is niet voor niets dat de Friese naam voor deze vogel Giele Hôfsjonger is. Ook de grauwe vliegenvanger werd vaak aangetroffen op boerenerven, maar is in de laatste decennia sterk afgenomen. Door aandacht te besteden aan de inrichting van het boerenerf kan de biodiversiteit verhoogd worden en de zang van de Hôfsjonger terugkeren. Bij het planten van fruitbomen is de functie daarnaast tweeledig. Het levert niet alleen een bijdrage aan de biodiversiteit maar er wordt ook fruit geproduceerd wat kansen biedt voor bijvoorbeeld de productie van lokaal appelsap, en het betrekken van burgers bij het boerenerf. Dit soort initiatieven ondersteunen wij graag en we willen als ANV hierin een aanjagende rol vervullen. Actielijnen samengesteld door bestuur ANV Greidhoeke tijdens de vervolgsessie 23 oktober 2020, Húns

56 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 57

Streefbeeld Natuur Inclusieve Landbouw Gouden Lân

Introductie Stichting Gouden Land is een samenwerking van vijf dorpen in gemeente Sudwest Friesland (Arum, Kimswerd, Pingjum, Witmarsum en Zurich) in het Marneslenk gebied. De agrariërs in het Gouden Land gebied werken in de Lytse Bouhoeke. De Provincie Fryslân werkt met gemeenten en Wetterskip samen als Greidhoeke Plus aan een gebiedsvisie voor het klei-weide gebied. Op 22 september heeft Stichting Gouden Lân de bewoners en belanghebbenden uit het Marneslenkgebied uitgenodigd om mee te denken aan een streefbeeld voor onze omgeving. Dat leidde tot een bijzonder levendige avond met ongeveer 30 betrokken bewoners uit landbouw, recreatie, onderwijs, leefbaarheid, natuur en dorpsbelang. Met elkaar hebben we aan thematafels nagedacht over de toekomst van Gouden Lân, de plek van de landbouw daarin en de relatie met andere ontwikkelingen.

Het resultaat van de avond hebben we hierachter uitgewerkt in zes actielijnen. Elk met een toelichting. De actielijnen zijn: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Dijk van een landschap Zo zout heb ik het nog niet gegeten Natuurlijk van de boer Weidevogels Met zorg samengesteld Een gezonde bodem

Deze zes bouwstenen, of actielijnen hebben we ontleend aan het gesprek aan de thematafels en ze maken duidelijk waar wij als samenleving’ uit de vijf dorpen de komende jaren op in willen zetten. Het getekende verslag van de avond op 22 september maakt duidelijk dat er veel ideeën zijn, maar dat wat ons betreft de kracht en de kwaliteit van de bodem daarin onderscheidend is. We wonen in een uniek gebied met heel veel kansen en mogelijkheden. Bij alle ideeën en plannen ligt de nadruk op verbinden, samenwerken, dicht bij de basis blijven en goed naar elkaar luisteren. De ambities in onze actielijnen zijn hoog, dat realiseren we ons. We kunnen dat niet zonder elkaar én niet zonder goede hulp en advies. Maar als we er in slagen om cultuurhistorische landschapselementen te herstellen en te combineren met natuurlijk beheer van akkers en akkerranden, dan draagt dat leesbare landschap als visitekaartje zeer bij aan impulsen voor vernieuwing in de landbouw en natuurgerichte recreatie. Door gebruik te maken van de verzilting voor nieuwe teelten ontdekken we nieuwe verdienmodellen en profileren we letterlijk de smaak van onze streek. Omdat onze boeren gezamenlijk optrekken om ruimte te maken voor natuurwaarden, verkennen ze samen een nieuwe kijk op de bedrijfsvoering.

In die bedrijfsvoering spelen straks ook de inclusieve dorpen die we willen zijn een mooie rol, door voor onze Gouden Land-box ook de handen en inzet te benutten van hen die wat verder af staan van de arbeidsmarkt of voor die arbeidsmarkt ervaring op willen doen. Vertrouwen van partners, ruimte om te proberen, deskundige hulp en een financiële bijdrage om de toekomst dichterbij te halen zijn pijlers voor ons succes.

58 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 59

Actielijn 1: Dijk van een Landschap

Pingjumer Gulden Halsband

Het herstel van cultuurhistorische landschapselementen in het Marneslenk gebied met een doorkijk naar de toekomst. - Zuricher Oord Polder - Pingjumer Halsband

Zuricher Oord Polder De zeedijk bij het Friese dorp Zurich heeft een eigenaardige verloop. Nadat begin 18de eeuw de zeedijk was aangelegd, werd in 1733, na meerdere overstromingen, achter de zeedijk de Willem Lorré dijk toegevoegd. Deze nieuwe dijk was met zijn symmetrisch flauw talud de 18de -eeuwse voorloper van de hedendaagse “overstroombare” dijk. Met de aanleg van de Lorré dijk is de driehoekige Zuricher oord polder ontstaan.

Wat gaan we doen? ➢ Beschadigde dijkdelen herstellen ➢ Natuurvriendelijk beheer van dijk en oeverranden implementeren ➢ Akkerranden langs de halsband verrijken met oude cultuurgewassen en bloemrijke kruiden Samenwerkingspartners:

Wat gaan we doen? Herstel van de Dobbe, herstel van de oude veldschuur en het kunstproject “Leesbaar Landschap” van laboratorium voor microklimaten. Hierbij werken we nauw samen met het Wetterskip.

Sommige delen zijn al prachtig, andere hebben aandacht nodig

Waar willen we naartoe?

Samenwerkingspartners

Een icoon van een dijk omlijst met natuurvriendelijke oevers en kleurrijke akkerranden.

Waar willen we naartoe? Een gebied met een grote belevingswaarde die de kennis over dit bijzonder deel van het Waddengebied versterk.

60 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 61

Actielijn 2 Zo zout heb ik het nog niet gegeten

Actielijn 3: Natuurlijk van de boer

Vanuit de Waddenzee stroomt jaarlijks ongeveer 47 miljoen kuub zout grondwater onder de zeedijk door naar het Friese zeekleigebied. Door stijging van de zeespiegel is de schatting dat de verzilting in 2085 met zo’n 20 procent is toegenomen. Dit kan tot 2050-2100 worden afgeremd door bijvoorbeeld antiverziltingsdrainage. Hierbij worden percelen ontwaterd als dat nodig is, maar kan het drainagepeil omhoog voor het conserveren van zoet neerslagwater. Deze maatregelen hebben echter wel tot gevolg dat in andere gebieden de verzilting toeneemt. Op langere termijn gaat de verzilting langzaam maar zeker door, stellen provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en drinkwaterbedrijf Vitens.

Uitbundig bloeiende akkerranden, kruidenrijke graslanden, herstel bodemleven, houtwallen en voedselbossen. Op alle niveaus worden boeren ondersteund en uitgenodigd om mee te doen met de ontwikkeling naar een toekomstbestendige, duurzame manier van landbouw, natuur-inclusief en met een goed verdienmodel. De kleurrijke akkerranden zijn natuurlijk prachtig maar er is een alternatieve benadering waarmee we her en der in het gebied iets grotere natuur(w)eilanden kunnen creëren.

Wat gaan we doen? In samenwerking met Laboratorium voor microklimaten wordt onderzocht in welke mate er sprake is van verzilting in Zuricher Oord. Daarbij kijken we hoe de biotoop van de polder in de loop van de jaren 2021-2025 verandert. Tegelijkertijd onderzoeken we of en hoe de aanwezigheid van de zoetwater Dobbe dit proces beïnvloed.

Wat gaan we doen? In de Lytse Bouhoeke wordt onderzocht of op een aantal locaties een aaneengesloten stuk natuur gevormd kan worden. Hierbij worden locaties gekozen waar percelen van verschillende agrariërs aan elkaar grenzen. Op deze locaties zou met een bijdrage van alle aangrenzende boeren een natuur(w)eiland gerealiseerd kunnen worden. Omdat deze weilanden een ander maai en bemestingsbeleid vereisen heeft het voordeel voor boeren om dit gezamenlijk op te zetten. Samen beheren, samen oogsten. Samenwerkingspartners:

Samenwerkingspartners:

Waar willen we naartoe? Afhankelijk van de mate van verzilting in de polder willen we een proeftuin aanleggen met een beperkt aantal gewassen.

Waar willen we naartoe?

Een klein gezamenlijk natuurgebied, dat een mooie verbinding vormt tussen de agrariërs die zich inzetten voor natuur-inclusieve landbouw.

62 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 63

Actielijn 4: Weidevogels

Actielijn 5: Met Zorg Samengesteld

Het Lytse Bouhoeke gebied is van oorsprong een weidevogelgebied. Ten tijde van de ruilverkaveling zijn in het gebied een aantal productie bosjes aangelegd die roofvogels aantrekken. Deze roofvogels vormen een bedreiging voor de weidevogels. In samenwerking met Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer gaan we onderzoeken hoe we dit effect van de bosjes weg kunnen nemen.

In Pingjum zijn twee voorzieningen die de basis vormen voor het ontwikkelen van de Gouden Land Boks:

Een mogelijkheid is om de huidige bosjes om te vormen tot een pluk- of voedselbos. In een voedselbos worden bes- en nootdragende bomen en struiken aangeplant, zoals walnoot, meidoorn, hazelaar, rode- en zwarte bes en zoete kers. https://www.nmfdrenthe.nl/wij-werken-aan/voedzaam-drenthe/werkplaatsvoedselbossen/

Online bedrijf Boerderijshop.nl met een team van jongeren die consumenten de mogelijkheid bieden om eerlijke duurzame producten rechtstreeks bij de boer te bestellen. Bedrijf Te Plak biedt dagbesteding met zinvolle en belevingsgericht activiteiten. De werkzaamheden variëren van creatieve activiteiten, werken in de groentetuin tot dierverzorging. Samen met deze partijen gaan we op zoek naar partners in het Gouden Land gebied die producten zouden kunnen leveren voor de Gouden Land boks. Denk hierbij aan de imker en de molenaar in Witmarsum en de chocoladefabriek in Kimswerd. De boks wordt gevuld door cliënten van Te Plak (Pingjum) en/of Slagtehiem (Arum). Op basis van de Gouden Land Boks wordt een jaarlijkse fietstocht langs de producenten georganiseerd zodat afnemers kennis kunnen maken met de plekken waar het eten geproduceerd wordt.

Actielijn 6: Een Gezonde Bodem De jonge boeren in de Lytse Bouhoeke hebben de eerste stappen richting natuur-inclusieve landbouw gezet. Hierbij werd duidelijk dat NIL extensiever gebruik van grond of op een andere wijze met grond omgaan vereist, zoals bijv. andere beweidingsvormen. Living Lab Friesland biedt de boeren coaching om aandacht voor de bodemkwaliteit in de bedrijfsvoering op te pakken. Daartoe is in een webinar op 11 november 2020 aandacht besteed aan nieuwe samenwerkingsmodellen: nieuwe pachtconstructies met natuurorganisaties, afwaarderingsmechanismen, grondcoöperaties. De boeren gaan in 2021 zelf aan de slag met verbeteren van de bodem. Zij kiezen hierbij de aanpak die het beste past bij de lokale situatie. Veel kennis kan worden opgehaald bij de bodemacademie (Louis Bolk Instituut). Hierbij biedt Living Lab ondersteuning met advies van Henk Westerhof.

64 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 65

Actielijn 1: Cultuurhistorie uitgebreid Ontwikkeling van Zuricher Oord De zeedijk bij het Friese dorp Zurich heeft een eigenaardige verloop. Nadat begin 18de eeuw de voorloper van de huidige zeedijk was aangelegd, werd in 1733, na meerdere overstromingen, achter de zeedijk de Willem Lorré dijk toegevoegd. Deze nieuwe dijk heeft een symmetrisch flauw talud, waardoor de buitenkant de golfslag van het zeewater kan doorstaan en het water, zonder schade aan de dijk, over de dijk kan slaan. Een 18de -eeuwse voorloper van de hedendaagse “overstroombare” dijk. Met de aanleg van de Lorré dijk is de driehoekige Zuricher oord polder ontstaan. De rijke geschiedenis van de polder vormt een prachtig uitgangspunt voor het overdragen van kennis over de dijken en de natuur in het Gouden Land gebied. Bij deze activiteiten werkt de Stichting Gouden Land samen met Wetterskip (WS eigenaar van de polder), pachter E. van den Berg en Laboratorium voor Microklimaten. In drie deelprojecten [herstel van de Dobbe (DP4), herstel van de Veldschuur (DP5) en kunstproject “leesbaar landschap” (DP6)] worden de gebiedseigen kwaliteiten, belevingswaarde en kennisoverdracht versterkt. Met deze activiteiten draagt Gouden Land bij aan beleving en bewustwording van het Waddengebied. De deelprojecten worden uitgevoerd in de periode 2020-2022.

DP1.

Herstel van de Dobbe in Zuricher Oord

Beschrijving In een zilt landschap is zoet water schaars. Daar waar de mens zich vestigt moet al gauw een manier gevonden worden om zoet water te oogsten en te bewaren. Zeker vanaf het moment dat er dieren worden gehouden. De Dobbe in het Zuricher Oord is een natuurlijke zoetwater dobbe, die in het verleden dienst deed als drinkplaats voor het vee. De dobbe is beginjaren 1960 dichtgeslibd. In het landschap kun je nog de contouren zien en bij hevige regenval vormt zich een waterplaats op de ingeklonken grond. Naast de cultuurhistorische waarde heeft de Dobbe natuur- en belevingswaarde. In het Leesbaar Landschap project wordt gevolgd hoe de natuur rondom om de zoetwater Dobbe zich ontwikkelt t.o.v. de natuur in het verzilte land eromheen. Kinderen kunnen met potjes en schepnetjes onderzoeken wat er zoal in en om de Dobbe leeft. Daarnaast krijgen de schapen een natuurlijke drinkplek. Activiteit De Dobbe wordt uitgegraven zodat het ‘zoetwater’ bassin van weleer wordt teruggebracht in het landschap. In samenwerking met Yvonne Boonstra, archeologe van de gemeente Súdwest Fryslân worden twee amateurarcheologen gerekruteerd. Zij brengen in kaart hoe de dobbe is verdwenen: was dit door natuurlijke verlanding of is er ook sprake van dempingslagen? Het eventuele vondstmateriaal kan iets zeggen over de datering van de Dobbe.

Het proces van de uitgraving en de bevindingen van archeologen worden voor publiek toegankelijk gemaakt in de veldschuur. Er een bord met uitleg geplaatst bij de Dobbe. Resultaten 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6.

66 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

de wordt Figuur 12 de Dobbe

De Dobbe is hersteld en met de afgegraven grond is een ringwal gevormd. Amateurarcheologen hebben in kaart gebracht hoe de Dobbe is verdwenen Er is een bord geplaatst bij de Dobbe met uitleg Schapen hebben een natuurlijke drinkplek Kinderen hebben een beleefplek De effecten van het kleine zoetwaterreservoir in een zilte omgeving worden meegenomen in het onderzoek van Leesbaar Landschap.

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 67

Planning. monitoring en continuïteit

DP2.

Periode

Monitoring

Vergunningen / toestemming Gemeente, Wetterskip, Natuurmonumenten, pachter

Jun-Dec 2020

Maandelijks overleg N.v.t. betrokkenen

Herstel Dobbe

April 2021

Toezicht door opzichter gedurende de 1-2 weken waarin de werkzaamheden worden verricht

Onderhoudsplan i.s.m. WS&NM

Wekelijkse rapportage door archeologen

N.v.t.

Archeologisch onderzoek

April-Mei 2021

Continuïteit

• •

De Zuricher Oord krijgt een verdwenen landschapselement terug Door betrekken van amateurarcheologen wordt er kennis opgedaan over de achtergronden van het droogvallen van de Dobbe

Kansen •

In de Zuricher Oord polder staat een klein, relatief lang schuurtje dat door de pachter van het land in gebruik is als onderdak voor schapen. Dit schuurtje wordt hersteld tot expositie- en ontmoetingsruimte met fotocollages aan drie wanden. De inwoners van Zurich zijn gehecht aan het schuurtje en zijn gecommitteerd om zich vrijwillig in te zetten voor het benodigde onderhoud. Onderzocht wordt of Wetterskip Fryslân gebruik wil maken van de schuur voor communicatie en voorlichting. In dat geval vervallen op termijn voor Gouden land de kosten voor beheer en onderhoud. Het veldschuurtje in Zuricher Oord wordt hersteld met behoud van originele details. De locatie wordt gebruikt om bezoekers te informeren over de historie van het gebied en de activiteiten in de polder (DP4 en DP6). Resultaten 5.1 5.2

Zwaktes •

Het is onzeker of en hoe de Dobbe beheerd moet worden. Hierover zou het Fryske Gea kunnen adviseren.

Het veldschuurtje in Zuricher Oord is hersteld Zuricher Oord heeft een aantrekkelijke expositie- en ontmoetingsruimte waar het heden, verleden en toekomst van de het landschap gepresenteerd worden.

Planning. monitoring en continuïteit

Herstel veldschuurtje Bedreigingen

Het deelproject kan bijdragen aan de kennis over het effect van een bescheiden zoetwater reservoir in een verziltende omgeving

Beschrijving

Activiteiten

Risicoanalyse Herstel Dobbe in Zuricher Oord Sterkten

Herstel veldschuurtje in Zuricher Oord

•

•

Onzekerheid over vergunningverlening (resultaat van vooroverleg met Gemeente, Wetterskip en pachter positief) Afgelegen plek is gevoelig voor overlast of vandalisme

Monitoring

Continuïteit

Apr 2021-Jun 2021

maandelijkse rapportage werkgroep

Onderhoud door vrijwilligers, WS

Wekelijkse rapportage werkgroep

Overdracht aan WS / NM

Inrichten expositieruimte Jun2021-jul 2021

Risicoanalyse Herstel veldschuurtje Zuricher Oord

Sterkten •

•

Het schuurtje vormt een mooie natuurlijke locatie om bezoekers te informeren over de historie en activiteiten Het schuurtje vormt een rust- en keerpunt in de wandeling door leesbaar landschap

Kansen •

•

68 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Periode

Zwaktes •

Door de afgelegen ligging is het schuurtje kwetsbaar voor vandalisme

Bedreigingen

Met een zonnepaneel, converter en een accu • kan elektriciteit gegenereerd worden waarmee we de gebruiksmogelijkheden van het schuurtje in de toekomst kunnen verbreden. • Met een online toegangssysteem is het mogelijk om toegangscontrole op afstand te regelen

Onzekerheid over vergunningverlening (resultaat van vooroverleg met Gemeente, Wetterskip en pachter positief) Onzekerheid overname beheer door Wetterskip of natuurmonumenten na afloop van het project

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 69

DP3.

Kunstproject ‘’Leesbaar Landschap” in Zuricher Oord

Beschrijving In kunstproject Leesbaar Landschap leggen de kunstenaars Annechien Meier en Gert-Jan Gerlach (organisatie Laboratorium voor Microklimaten) een kronkelend pad aan met historische, huidige en toekomstige agrarische gewassen. Bezoekers ervaren de kleuren en geuren van verdwenen en toekomstige cultuur- en nijverheidsgewassen in het landschap. Het pad is voor de passant een opvallend kunstwerk, dat de verbinding legt tussen land en water en dat tot nadenken stemt over de agrarische historie en toekomst van het gebied. Leesbaar Landschap bestaat uit een wandelpad tussen minidijkjes. Deze worden gemaakt volgens het principe van de ‘hugel-cultur’; een methode waarbij grond wordt omgezet zodat onderliggende aarde naar boven komt en composteerbare biomassa voor bemesting zorgt van binnenuit. Door de bochten in de slingervorm worden windbrekers gecreëerd, zodat windgevoelige planten het goed zullen doen. Hiermee ontstaat een ideale aaneenschakeling van microklimaten voor mens, dier en plant. We verwachten dat de bloeiende gewassen veel insecten zullen aantrekken zodat de biodiversiteit in het gebied verbetert. Het pad start na het passeren van een drijvende brug over de sloot die parallel loopt met de Waddenzee en direct achter de dijk ligt.

Het kunstwerk Leesbaar Landschap geeft met een afstand van ongeveer 100 meter toegang tot de veldschuur, hierin wordt heden, verleden en toekomst van het landschap middels fotowanden getoond en wordt verhalen uit de geschiedenis van het Zuricher-Oord gepresenteerd.

Resultaten 6.1 6.2

Het kunstproject ‘Leesbaar Landschap’ is aangelegd. Leesbaar Landschap is vanaf de zeedijk toegankelijk via een drijvende brug

Planning. monitoring en continuïteit

Leesbaar Landschap

Periode

Monitoring

Continuïteit

Jun 2020-dec 2023

Maandelijke rapportage werkgroep

Onderhoud door vrijwilligers i.s.m. NM / WS

Risicoanalyse Leesbaar Landschap

Sterkten •

• •

Kennisoverdracht heden, verleden, toekomst agrarische gewassen voor bezoekers en agrariërs. Vergroting biodiversiteit Verbinden geschiedenis en actualiteit

Kansen •

Versterking veranderende visie landbouw in omliggende omgeving

Zwaktes •

Onderhoud door vrijwilligers

Bedreigingen •

Vraat door schapen op te lossen middels hek

Activiteiten Voorafgaand aan het realiseren van het kunstproject 'Leesbaar Landschap' worden door Laboratorium voor Microklimaten historisch aanwezige- en voor de toekomst geschikte gewassen gekweekt. Daarnaast vindt onderzoek plaats naar variëteiten in de bestaande vegetatie en worden microklimaten zichtbaar gemaakt. Waar kunnen zilte planten goed groeien en waarom? Waar is schaduw of juist veel zon en wat is het effect daarvan op de natuur? Voor Leefbaar Landschap is voorzien in onderhoud voor een periode van 5 jaar. Na vijf jaar wordt het project overgedragen naar plaatselijk belang en wordt besloten of het onderhoud van de begroeiing langs het pad wordt voortgezet of stopgezet. In het laatste geval bepalen natuurlijke processen hoe de vegetatie zich verder ontwikkelt; het wandelpad wordt in stand gehouden.

70 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 71

Ontwikkeling van de Pingjumer Gulden Halsband

DP4.

In de loop van de achtste en negende eeuw ontwikkelde de getijdengeul van de Marneslenk zich tot een grote zeeboezem. Een zeeboezem die gevaarlijk werd voor de bewoners van het kwelderlandschap. Dit moet de periode zijn geweest waarin de eerste bedijkingen tot stand kwamen. In eerste instantie werden rondom de hogere kweldergebieden (moederpolders) ringdijken aangelegd. De meest zuidelijke moederpolder lag ter hoogte van Hartwerd-Witmarsum en de noordwestelijke zeedijk (de Koudehuisterdijk), vormde de eerste fase van de Pingjumer Gulden Halsband. Vervolgens kon in de tweede en derde fase een groot gedeelte van de Marneslenk worden ingepolderd. Nadat de doorgaande zeedijk langs de westkust van Friesland gesloten werd, verloren de ringdijken hun oorspronkelijke functie. Wel hadden zij als binnendijk nog een slaperfunctie. Belangrijk was dan wel dat de dijken een gesloten circuit vormden. Vanuit dat standpunt moet, ongeveer in de twaalfde eeuw, de Pingjumer Gulden Halsband zijn ontstaan. In totaal bestond de Pingjumer Gulden Halsband uit 13,5 kilometer dijk en bood bescherming aan zeven terpen.

Beschrijving

Vanwege haar rijke ontstaansgeschiedenis is de Pingjumer Gulden Halsband gekozen als historisch van het Gouden Land gebied. De gemeente Súdwest Fryslân heeft met het opnemen van de Pingjumer Gulden Halsband als monument een belangrijke eerste stap gezet om dit waardevolle cultuurhistorische element in het landschap te behouden. Bij de activiteiten rondom de Pingjumer Gulden Halsband werkt de Stichting Gouden Land samen gemeente Súdwest Fryslân, Wetterskip Fryslân en eigenaren/pachters van de niet-verharde delen van

icoon

Herstel van de Pingjumer Halsband

Hoewel de Pingjumer Halsband nog herkenbaar is in landschap, zijn er vier vormen van aantastingen die in mindere mate het dijkprofiel beschadigen of ondermijnen. Dat zijn afgravingen, afkalving/verzakking, vergraving en afvlakking door agrarisch gebruik. Daarnaast verschilt het beheer van plek. Vaak doordat er een verschillende eigendomssituatie is, waardoor er andere afwegingen gemaakt ten aanzien van kosten en functionaliteit. is dat niet alleen het landschapsbeeld anders is, maar biodiversiteit en de aansluiting bij het historisch onderhoud.

het meer of

plek tot worden Gevolg ook de

In het Cultuurhistorisch onderzoek van de gemeente Sudwest Fryslan zijn in 2014 de volgende aanbevelingen gedaan:

met de de de dijk.

Tegengaan van verdere afkalving/afgraving: doet zich voor op één locatie langs de Schuttedijk, waar over een lengte van 25-30 m afkalving plaatsvindt. Het talud en de kruin van de dijk zijn hier 50-75 cm verzakt. De aangrenzende watergang onderspoelt het talud. In de daar aangrenzende hoek is juist een verlande plek langs de watergang, ter hoogte van een brede uitstulping van de dijk. De verlanding bestaat uit moerasplanten, voornamelijk riet. Dit zorgt voor bescherming van het dijklichaam. Optie kan dan zijn om langs de gehele oever een moerasstrook of beschoeiing aan te leggen. Langs een verruigd deel lijkt het talud langs de teen van de dijk naar de waterloop verzakt. Dit is echter moeilijk waarneembaar door de zware rietvegetatie. De situatie ziet er onstabiel uit, waarschijnlijk als gevolg van venige bodem, in combinatie met het op diepte houden van de waterloop, waardoor verzakking optreedt. Het is dan ook ten sterkste aan te bevelen om de afkalvende oever te herstellen. Tegengaan van vergraving voor agrarisch gebruik: Agrariërs vergraven op verschillende plekken het dijklichaam om betere toegang te krijgen tot hun percelen. De dijk gaat hier van achteruit. Tegengaan van afvlakking door agrarisch gebruik: Het profiel van graslanddijken is hier en daar afgevlakt, zodat er een beter berijdbare/bewerkbare dijk ontstaat, zonder steile taluds die machinaal onmogelijk maken.

De dijk gaat er echter van achteruit.

72 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

werken

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 73

Consolideren en beschermen van de overgebleven dijkgedeelten, inclusief slotenpatroon:

Planning. monitoring en continuïteit

Het is niet wenselijk om het gehele dijklichaam van de Pingjumer Gulden Halsband te herstellen naar één historisch referentiebeeld. Aanbevelenswaardig is om alleen de overgebleven gedeelten van de Pingjumer Gulden Halsband te consolideren en te beschermen. Belangrijk daarbij is om het slotenpatroon zo zorgvuldig mogelijk te bewaren, omdat dijklichaam en sloten al reeds zevenhonderd jaar een ensemble vormen. In 2015 is de eerst stap gezet met opknappen van de Schuttedijk. Stukken van het talud waren in de loop der jaren weggeslagen. Op die stukken is nieuwe klei aangebracht en een stevige walbeschoeiing aangelegd. 3d-model als nulmeting Voordat het herstel gaat plaatsvinden is aan te bevelen om een 3d-model van de Pingjumer Gulden Halsband te maken op basis van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Bij elke nieuwe versie van het AHN kan een nieuw 3d-model worden gemaakt en daarmee verschillen in hoogte worden geanalyseerd. Nog uitzoeken wat de kosten zijn

Activiteiten Om verdere aantasting van de Pingjumer Gulden Halsband te en om de dijk, waar mogelijk, te herstellen is samenwerking eigenaren en beheerders essentieel.

voorkomen met de

Niet alle eigenaren staan op voorhand positief tegenover de aankondiging van de monumentale status in 2019 hebben eigenaren zorgen geuit over eventuele beperkingen in gebruik, de economische waarde en/of verplichting om herstel werkzaamheden te verrichten.

herstel. Bij een aantal daling van

Hierbij werkt de Stichting Gouden Land samen met de Gemeente Súdwest Fryslân en het Wetterskip Fryslân. De Stichting Gouden Land vraagt subsidie aan bij de gemeente voor groot onderhoud. Daarnaast begeleidt zij vijf eigenaren die bereid zijn om mee te werken bij het aanvragen van subsidie. Resultaten

7.2 7.3 7.4

Er zijn 5 eigenaren geselecteerd die mee willen werken aan herstel en die maatregelen willen treffen voor behoud van de Pingjumer Halsband (najaar 2021) Het landbouwverkeer over de Halsband is ingeperkt (voorjaar 2022) Er is subsidie voor herstel aangevraagd bij de Gemeente (voorjaar 2022; 35.000) Herstelwerkzaamheden zijn uitgevoerd (najaar 2023) Subsidieregeling Cultureel Erfgoed – Dijklichaam Beschikbaar % van de kosten Groot onderhoud/herstel 50% Instandhouding dijklichaam 50%

74 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Monitoring

Continuïteit

Selectie meewerkende eigenaren

Sept-nov 2021

Maandelijks verslag aan stuurgroep

n.v.t.

Landbouwverkeer is ingeperkt

2021-

Maandelijks controle

Subsidie aangevraagd

Jan 2022

Rapportage aan de stuurgroep

Herstelwerkzaamheden

Mei-Aug 2022 Mei-Aug 2023

Maandelijks evaluatie voortgang

Risicoanalyse Herstel Pingjumer Gulden Halsband Sterkten •

Gemeente SWF heeft de Pingjumer Gulden Halsband aangewezen als gemeentelijk monument

Kansen

Op dat moment was nog niet bekend dat eigenaren niet verplicht zijn om herstelwerkzaamheden te verrichten. Voor degene die dit wel wil doen is inmiddels een subsidieregeling beschikbaar. Met dit uitgangspunt worden eigenaren van het noordoostelijke traject benaderd om herstelmogelijkheden te bespreken. Waar mogelijk wordt in overleg met de eigenaar de toegang tot de dijk beperkt door plaatsing van een (schapen)hek.

7.1

Periode

•

Voor wandelaars wordt de toegankelijkheid van een iconisch cultuurhistorisch landschapselement vergroot

•

Het is mogelijk om het zware landbouwverkeer op de Halsband te beperken

•

Bij positieve resultaten is de eigenaar van de Papenlaan mogelijk bereid om mee te werken aan herstel van dit oude ontsluitingspad dat van Zurich naar de Gulden Halsband loopt. Hiermee zou de verbinding tussen Zuricher Oord en de Guldenhalsband vorm krijgen

Zwaktes •

Er is nog geen structuur om behoud op langere termijn te monitoren

Bedreigingen •

Niet alle eigenaren zijn bereid om mee te werken aan herstel en beperken van zwaar landbouwverkeer

maximum €10.000 €5.000 per eigenaar

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 75

DP5.

Planning. monitoring en continuïteit

Natuurvriendelijke oevers aan de Pingjumer Halsband

Langs vrijwel het gehele dijklichaam van de Pingjumer Gulden Halsband werd bij de aanleg aan beide kanten een sloot gegraven. Deze sloten zijn langs de meeste trajecten ook vandaag nog terug te vinden. Op verschillende plekken zijn oevers verarmd of verruigd; er resteren slechts brandnetels, bijvoet, ridderzuring en grassen als kropaar, rietgras e.d.. In dit deelproject worden deze oevers verbeterd door toepassing van natuurvriendelijk oeverbeheer. In verschillende delen van het land wordt al sinds de 90er jaren gewerkt aan natuurvriendelijk oeverbeheer. Dit betekent dat er veel informatie beschikbaar is over de aanleg en de beplanting van deze oevers. De aanleg is relatief eenvoudig inpasbaar in de (landbouw)praktijk. Het effect op de natuur, waterzuivering en waterberging is groter naarmate er meer oevers natuurvriendelijk worden ingericht. Natuurvriendelijk oeverbeheer heeft niet alleen een positief effect op de leefomgeving voor insecten, kleine zoogdieren, vogels en vissen. Het draagt ook bij aan het versterken van de zichtbaarheid van de Gulden Halsband in het landschap. Activiteiten In samenwerking met Wetterskip Fryslân wordt een plan van ontwikkeld om te komen tot meer natuurvriendelijke oevers langs halsband. In voorbereiding hierop is in kaart gebracht op welke het land aan de oevers toebehoort aan één eigenaar.

Dit zijn de “kansrijke” stukken om een natuurvriendelijk beheer te implementeren.

aanpak de plekken

Resultaten

7.6 7.7 7.8 7.9

Er zijn 4 eigenaren geselecteerd die mee willen werken aan het ontwikkelen van natuurlijke oevers (najaar 2021) Er is een nulmeting gedaan om de huidige begroeiing te inventariseren (najaar 2021) Er is een plan van aanpak opgesteld voor de oevers van eigenaren die meewerken (eind 2021) Voor een deel van de oevers langs de Pingjumer Gulden Halsband is natuurvriendelijk beheer geïmplementeerd (voorjaar 2022; ) Het resultaat van het aangepaste beheer wordt geïnventariseerd (resultaatmeting najaar 2023 en 2024)

76 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Monitoring

Continuïteit

Selectie eigenaren

Sept-nov 2021

Rapportage aan stuurgroep

n.v.t.

Nulmeting

Najaar 2021

Rapportage aan stuurgroep

Plan van aanpak

Sep-Dec 2021

Rapportage aan stuurgroep

Implementatie natuurvriendelijk Apr-Mei 2022 beheer Resultaatmeting

In de zomer/najaar wordt op de oevers waar het beheer wordt aangepast een nulmeting gedaan om huidige begroeiing te inventariseren. In de zomer-najaar 2021 worden de benodigde onderzoeken en metingen gedaan. Daarna worden voorstellen uitgewerkt tot maatregelen die we voorleggen en bespreken met betrokken grondeigenaren. Na afstemming starten we in 2022 met de werkzaamheden. Een veel gebruikte norm voor de aanleg van een natuurvriendelijke oever is € 50,- per strekkende meter. 7.5

Periode

Maandelijks evaluatie voortgang

Sept 2023 Sept 2024

Rapportage aan stuurgroep

Risicoanalyse Natuurvriendelijke oevers aan de Pingjumer Halsband Sterkten •

Natuurvriendelijk beheer verbetert de ecologische kwaliteit en het waterhoudend vermogen van de sloten

•

Het beheer is op termijn niet duurder dan het huidige beheer

Kansen •

De resultaten van natuurvriendelijk oeverbeheer kunnen niet-deelnemende eigenaren stimuleren om beheer aan te passen. Het draaiboek hiervoor lig dan al klaar.

Zwaktes •

Nog geen professionele partij voor nul- en resultaatmetingen

Bedreigingen •

Grazende schapen en koeien kunnen een bedreiging vormen. Uitrasteren kan deze nadelige invloed tegengaan.

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 77

DP6.

Optimaal beheer op de Pingjumer Halsband

In het Cultuurhistorisch onderzoek dat de gemeente in 2014 deed is een streefbeeld opgesteld voor de Pingjumer Gulden Halsband: het moet een soortenrijke dijk worden die herkenbaar in beeld, profiel en gebruik. Om dit

te bereiken is het wenselijk dat voor bermdijken waar dit mogelijk is de overstap wordt gemaakt naar ecologisch hooilandbeheer. Voor ruigte-, grasland- en graasdijken zou het wenselijk zijn om over te stappen extensief omweiden. Om de effectiviteit van deze aanpassingen te monitoren kan de inventarisatie van de soortenrijkdom in 2014 gebruikt worden als nulmeting. In het huidige beheer van de Pingjumer Gulden Halsband worden vier typen onderscheiden, namelijk bermdijken, ruigtedijken, graslanddijken en graasdijken.

Ruigtedijk Hier en daar wordt de dijk niet of slechts beperkt beheerd. Dit ruige dijk op. Riet is de overheersende soort. Dit duidt op omstandigheden, vaak met venige klei-ondergrond. De vrij eenzijdig en de biodiversiteit matig. Naast Riet komen algemene ruigtekruiden voor als Harig wilgenroosje, Haagwinde, Kleefkruid. Er zijn nauwelijks beheerkosten. Veelal beperkt tot het uitmaaien van een pad, of blijft in het geheel waarbij Riet zich onbelemmerd uitbreidt. Het dijktalud is vaak kruin smal. De toegankelijkheid voor machines marginaal. draagdracht van de bodem slecht (bij venige omstandigheden), verkaveling ongunstig (smal) of de toegankelijkheid onvoldoende (geen toegangsweg). Een specifieke functie De dijken komen in beeld sterk overeen met de oevers van watergangen. In beide gevallen overheerst het Riet. Daardoor herkenbaarheid in het landschap laag.

levert een vochtige vegetatie is enkele zeer Akkerdistel, blijft het achterwege steil en de Daarbij is de de ontbreekt. is de

Graslanddijk

Bermdijk Een aantal dijktrajecten worden als berm beheerd. Ze zijn in eigendom van de gemeente en liggen langs een openbare weg of zijn onderdeel van een openbaar terrein. Glanshaver bepaalt de begroeiing, vaak met soorten als Rietzwenkgras, Kropaar, Wilde peen, Veenwortel, Smeerwortel, Gewone berenklauw, Fluitenkruid. De aangetroffen soorten zijn kenmerkend zijn voor voedselrijke omstandigheden en wijzen op een beheer van klepelen of maaien, 2 tot 4 maal per jaar. Dit maakt dat de kosten gelijk zijn aan regulier bermbeheer. Het is mogelijk om de soortenrijk te vergroten door maaien en ruimen, maar dit brengt hogere kosten met zich mee. In overleg met de gemeente Sudwest Fryslan wordt gekeken of aanpassing van het beheer haalbaar is. Daarbij wordt voor de drukkere wegen de mogelijkheid van een wandelpad in de berm meegenomen.

78 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Enkele dijktrajecten zijn onderdeel in gebruik als graslandperceel. Ze zijn in agrarisch eigendom en onderdeel van agrarische bedrijfsvoering. Engels raaigras bepaalt de de biodiversiteit is laag. Het gebruik is intensief en bestaat uit van zodebemesting en maaien. Er zijn geen specifieke beheerkosten: de kosten van deze bewerkingen zijn onderdeel agrarische bedrijfsvoering. De dijken hebben flauwe taluds en kruin zodat machinale bewerking uitvoerbaar is. De agrarische combineert maar matig met recreatieve functies. De trajecten geïsoleerd in het landschap maar zijn onderdeel van een brede grasland of opgenomen in een graslandperceel. Doordat het grondgebruik van de dijk aansluit bij de omgeving is de dijk goed geïntegreerd in het landschap. Maar wanneer het dijktalud is (vergraven) is de zichtbaarheid in het landschap gering en de herkenbaarheid laag.

een begroeiing; aanbrengen van de een brede functie liggen niet strook verdwenen

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 79

Graasdijk Een aantal lange stukken wordt door schapen begraasd. Ze zijn eigendom of in pacht bij een agrariër of particulier. Kamgras is de beeldbepalende soort op de meeste trajecten, hetgeen duidt op matig extensief grondgebruik. Veldgers en Vertakte leeuwentand vallen pleksgewijs op, naast agrarische graslandsoorten als Engels raaigras en Witte klaver of juist niet-agrarische soorten als Gestreepte witbol. Langs de teen van de dijk komt een 1-2 m brede verruigde strook met Riet voor (zie beschrijving van Ruigtedijk). Daarnaast komen plukken Grote brandnetel en Akker-/Speerdistel voor bij latrines. De graasdruk is vrij hoog en de grasmat gesloten, zodat het aandeel kruiden laag is. De biodiversiteit is iets hoger dan de overige dijken. Er zijn geen specifieke beheerkosten. Er vindt geen of beperkt bemesting plaats. De kosten van de begrazing en onderhoud van rasters worden gedekt door de opbrengsten. De meeste van dit type trajecten hebben vrij steile taluds, een smalle kruin en een wat zandig karakter.

Activiteiten •

Voor de verharde dijkdelen wordt in overleg met de afdeling Groen van de Gemeente bepaald voor welke bermdijken het haalbaar is om over te stappen van klepel beheer naar ecologisch hooilandbeheer. Op dit moment wordt 44% van de bermen in de Gemeente Súdwest Fryslân ecologisch beheerd. Door het afvoeren van het gras wordt de bodem langzaam minder voedselrijk, hierdoor groeit het gras minder snel en komt er ruimte voor bloeiende kruiden. Waar het kan, laat de gemeente stukjes berm staan. Het gedeelte dat niet wordt gemaaid biedt dekking, voedsel en voortplantingshabitat voor vlinders, bijen en andere dieren. Dit betekent een of tweemaal per jaar maaien. Het gras wordt rond juni en september afgevoerd. Om de terugkeer van bloemrijke kruiden te stimuleren wordt op verschillende trajecten de ratelaar uitgezaaid. De ratelaar leeft deels van gras. Daardoor groeit het gras minder hard en komt er ruimte voor bloemrijke kruiden. Het voordeel is minder beheerkosten en meer bloemen en insecten.

•

Voor de niet-verharde dijkdelen wordt in overleg met eigenaren en beheerders bepaalt op welke trajecten het beheer kan worden aangepast naar extensief omweiden.

Langs de teen van de dijk ligt een smalle strook grond. Machinale bewerking is daardoor lastig of niet uitvoerbaar. Naast een agrarische functie zijn deze dijken geschikt voor recreatie. De betreding levert weinig schade of verstoring op. Wel zijn aangepaste hekken (klaphekken, roosters, bebording) nodig om de doorgang voor recreanten mogelijk te maken. De dijken wijken in beeld en beheer af van de omgeving en zijn daardoor een zelfstandige eenheid in het landschap. In combinatie met de schapen, maakt dat deze dijken een grote herkenbaarheid hebben.

De gewenste nieuwe aanpak: extensief omweiden Bij begrazing door schapen of runderen kan gekozen worden voor omweiden ( periodieke begrazing met tijdelijke vakken). Grasland wordt gevarieerder met een groot aandeel kruiden, met mozaïeken van schraal grasland tot ruigte, jonge en oude grasvegetaties en zoom- en mantelstruwelen. Met omweiden in verplaatsbare rasters kunnen goede resultaten behaald worden. Tussen de begrazingsperioden kunnen wilde planten zaad zetten en in het broedseizoen kunnen vogelrijke plekken gemeden worden. Een voordeel van periodieke beweiding is dat er genetische uitwisseling plaatsvindt tussen terreinen. Schapen verplaatsen grote hoeveelheden zaden en insecten(eieren) tussen de percelen waar ze grazen.

80 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 81

Resultaten 7.10 7.11 7.12 7.13 7.14

Risicoanalyse Optimaal beheer op de Pingjumer Halsband

Er is in kaart gebracht voor welke bermdijken het haalbaar is om over te stappen op ecologisch hooilandbeheer (eind 2021) Op de geselecteerde dijkdelen wordt vanaf voorjaar 2022 ecologisch hooilandbeheer toegepast Er is een plan van aanpak opgesteld voor omweidbeheer van ruigte-, grasland- en graasdijken van eigenaren die meewerken in dit projectonderdeel (eind 2021) Op de geselecteerde dijkdelen wordt vanaf voorjaar 2022 extensief omweiden toegepast Het resultaat van het aangepaste beheer wordt geïnventariseerd (najaar 2023 en 2024)

Sterkten •

Met het aangepaste beheer worden de zichtbaarheid en de toegankelijkheid van de Pingjumer Gulden Halsband versterkt

•

Het nieuwe beheer heeft een positief effect op de soortenrijkdom en leefomgeving voor flora en fauna

Planning. monitoring en continuïteit Periode

Monitoring

Continuïteit

Kansen

Selectie bermdijken voor hooilandbeheer

Sept-Dec 2021

Rapportage aan stuurgroep

n.v.t.

•

Implementatie hooilandbeheer bermdijken

Voorjaar 2022

Rapportage aan stuurgroep

Gemeente SWF

Selectie ruigte-, grasland- en graasdijken voor extensief omweidbeheer

Sep-Dec 2021

Rapportage aan stuurgroep

n.v.t.

Ontwikkeling plan voor omweiden en aanschaf schapenhekken

Jan-Mrt 2022

Rapportage aan stuurgroep

n.v.t.

Apr-Jun 2022

Maandelijks evaluatie voortgang

Vrijwilligers uit de dorpen leggen jaarlijks resultaten vast.

Sept 2023

Rapportage aan stuurgroep

Implementatie extensief omweidbeheer

Resultaatmeting

Sept 2024

82 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

De resultaten van het aangepaste beheer kunnen niet-deelnemende eigenaren stimuleren om het beheer alsnog aan te passen. Het draaiboek hiervoor ligt dan al klaar.

Zwaktes •

geen professionele partij voor resultaatmetingen

•

op langere termijn wenselijk om beheer onder te brengen bij een overkoepelende beheerder/toezichthouder.

Bedreigingen •

Als weinig of geen van de eigenaren van de ruigte-, grasland- en graasdijken wil meewerken is het plan niet uitvoerbaar o

Plannen voorleggen aan betrokkenen

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 83

DP7.

Risicoanalyse Rijke akker- en weideranden langs de Pingjumer Halsband

Rijke akker- en weideranden langs de Pingjumer Halsband

Agrariërs in de Lytse Bouhoeke met percelen grenzend Pingjumer Halsband werken aan terugkeer van oude cultuurgewassen en gebiedseigen bloemen en kruiden en weideranden. Dit onderdeel sluit aan bij het van Laboratorium voor microklimaten naar cultuurgewassen die historisch in het gebied aanwezig De activiteit sluit bovendien aan bij de stappen die gezet te komen tot natuur-inclusieve landbouw, in samenwerking met Living Lab Fryslân.

aan de

Sterkten

in de akkeronderzoek

•

waren (DP6). worden om

Living Lab Fryslân helpt een groep jonge agrariërs om de bedrijfsvoering zo in te richten dat deze bijdraagt aan een rijke biodiversiteit en toch een goede boterham oplevert. Living Lab wordt hierbij ondersteund door de Provincie Fryslân. De agrariërs worden begeleid door een consulent van Living Lab (Henk Westerhof) om de overstap naar natuur-inclusieve landbouw praktisch handen en voeten te geven. Voor de natuurvriendelijke inrichting van akkerranden kan gekozen mooie oude gewassen zoals vlas. De randen kunnen ook worden verrijkt en kruiden die natuurlijke vijanden van rupsen en luizen aantrekken om achterliggende cultuurgewas te beschermen.

worden voor met bloemen het

Voor de natuurvriendelijke inrichting van weideranden kan een bloem en grasmengel worden verkregen via de campagne Grutsk op us Greidefugels. en LTO Noord bieden Friese boeren de mogelijkheid om het mengsel met aan te schaffen.

kruidenrijk De Provincie 20% korting

Een aantal agrarische percelen heeft al een • smalle of bredere bloemrijke rand. Tot grote waardering van bewoners.

Kansen •

Zwaktes

Scholen kunnen betrokken worden bij het monitoren van de effecten door deelname aan de nationale bijentelling.

Onzeker of agrariërs bereid zijn om bij aanleg van een bloemrijke akkerrand te kiezen voor de rand die grenst aan de Gulden Halsband

Bedreigingen •

De aanleg van een blijvende bloemrijke akkerrand kan bedrijfseconomisch niet uit. Zonder vergoeding zal een deel van de bloemrijke randen op termijn weer verdwijnen.

Activiteiten In samenwerking met Living Lab en Laboratorium voor Microklimaten wordt een plan opgesteld om akker- en weideranden langs de Pingjumer Halsband te verrijken. Dit plan wordt beschikbaar gesteld aan alle agrariërs die percelen bezitten die aan de Halsband grenzen. Bij het opstellen van het plan wordt waar mogelijk gebruik gemaakt van reeds bestaande instructies. Veel agrariërs hebben ook nu al een bloemrijke strook langs hun akker. Door deze stroken optimaal in te richten wordt de herkenbaarheid van de halsband vergroot. Het streven is om tenminste 5 weideranden en 10 akkerranden te verrijken (10 kg = 770 euro – voor 2 hectare). Resultaten 7.15 7.16 7.17

Er is een handleiding opgesteld die beschrijft welke oude gewassen, bloemen en kruiden het meest geschikt zijn om de akker- en weide randen te verrijken met een zaai en maai plan (eind 2021) Deelnemende agrariërs zaaien akker- en weideranden in het voorjaar of najaar van 2022 in. De uitkomst wordt in 2023 en 2024 in beeld gerapporteerd.

Planning. monitoring en continuïteit Periode

Monitoring

Continuïteit

Ontwikkeling van een handleiding

Sept-Dec 2021

Rapportage aan stuurgroep

n.v.t.

Inzaaien akker en weideranden

Aug-Sep 2022

Rapportage aan stuurgroep

Door de agrariërs

Resultaatmeting

Sept 2023 Sept 2024

84 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Rapportage aan stuurgroep

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 85

Bijlage 2

3. Renderende landbouw zonder nadelige effecten voor de leefomgeving a.

Inzet extensiveren agrarisch grondgebruik financieren

BRD

Stimulering mestscheiding en toepassing van ruige mest in plaats van mestinjectie, het werken met lichtere machines en wildsparend maaien. Om dit financieel haalbaar te maken zorgen we allereerst dat de huidige beheersvergoedingen duurzaam zijn. Gebieden in Baarderadiel die nu onder de 12-jarige compensatiecontracten vallen (voortgekomen uit o.m. de aanleg van de Haak rondom Leeuwarden) willen we herfinancieren of desnoods, met verhoging van het budget, overhevelen naar ANLb. Hiervoor is financiering nodig.