Bijlage 1: Notitie Analyse Energielandschap Waadhoeke
Tekst van het document
Analyse Energielandschap Waadhoeke
Notitie Energielandschap Waadhoeke t.b.v. besluitvorming haalbaarheid November 2023
Inhoud 1. Inleiding en aanleiding 4 2. Autonome ontwikkelingen, in- en extern 6
2.1 Waar staan we? 6
2.2 Ontwikkelingen 7
2.2.1 Stimuleren van isolatie en energiebesparing 7
2.2.2 Provinciaal beleid 7
2.2.3 Meer aandacht voor ‘energiehubs’ 8
2.2.4 Landelijke ontwikkelingen 8
2.2.5 NULelie – Opwaarderen middenspanningsnet 9
2.2.6 Lokale initiatieven 10
2.2.7 Glastuinbouw 11
2.2.8 Regiodeal Noardwest-Fryslân 11
2.3 Analyse van de ontwikkelingen – wat betekenen
deze voor ons onderzoek? 12
3. De onderzoeksfase in het kort 13
3.1 Opzet van het onderzoek 13
3.2 Zoekgebied 14
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
2
4. Resultaten deelvraag 1 15
4.1 Grond posities 15
4.2 Kwaliteit van de grond / ecologisch onderzoek 17
4.2.1. Kwaliteit van de grond 17
4.2.2 Ecologisch onderzoek 18
4.3 Systeemstudie & Energie opties 23
4.4 Maatschappelijke kosten en baten 26
4.5 Ruimtelijk ontwerp 29
4.6 Lokaal eigendom / regie 31
4.7 Overall analyse en conclusie deelvraag 1: uitvoerbaarheid 38
5. Resultaten deelvraag 2 40
5.1 Toelichting participatieproces inwoners 40
5.2 Betrokken stakeholders 41
5.3 Overzicht communicatie- en participatiemomenten 42
5.4 Kennisgeving van acceptatie 43
5.5 Wat hebben we meegekregen uit het proces? 46
5.6 Overall analyse en conclusie deelvraag 2: draagvlak 47
6. Hoe verder? 48
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
3
1. Inleiding en aanleiding In 2020 heeft de gemeenteraad de
In
Duurzaamheidsagenda Waadhoeke
onderscheid tussen 2 soorten opwek:
vastgesteld. Hierin is vastgelegd dat we
de
Duurzaamheidsagenda
maken
we
Grootschalige
opwek
zit
nu
vaak
op
de
middenspanning. We zien dat dit steeds meer problemen geeft in het elektriciteitssysteem, dat op
Kleinschalige opwek: opwek ten behoeve
steeds meer plekken overbelast is. Daarom zetten
van eigen verbruik (de duurzaam opgewekte
we voor grootschalige opwek in op aansluiting op
elektriciteit komt overeen met het eigen
een onderstation. In de duurzaamheidsagenda zijn
verbruik).
deze en andere uitgangspunten voor de opwek
Grootschalige opwek: de opwek van duurzame
van grootschalige duurzame energie vastgesteld,
wordt. Het besparen van energie is
energie is niet voor eigen verbruik, maar om
namelijk:
hierbij een belangrijke eerste stap.
terug te leveren op een bedrijfsmatige manier.
als gemeente in 2040 energieneutraal
•
willen zijn. Dat betekent dat in 2040 de energie die we op dat moment gebruiken ook duurzaam opgewekt
Met het besparen van energie en het duurzaam opwekken van wat we nog nodig hebben, leveren we een belangrijke bijdrage aan de landelijke ambitie van 55% CO2-reductie in 2030.
•
• Kleinschalige opwek beperkt zich tot de opwek op het eigen perceel, geheel bedoeld voor eigen
•
daken vol legt met zonnepanelen en daarnaast 2
wind
combineren
op
dezelfde
Minimaal voor 60% (streven naar 100%) in eigendom van de lokale omgeving;
•
industrie op de eigen daken is vaak kleinschalig. Dit is anders als bijvoorbeeld een agrariër zijn
en
aansluitingen (cable-pulling);
gebruik. Daarbij gaat het verreweg het meeste om zon op dak. Ook de opwek van landbouw, mkb of
Zon
Gecentreerd realiseren. Geen versnippering in het landschap;
•
Realiseren binnen een straal van 4 kilometer om het onderstation van Herbaijum.
kleine windmolens plaatst; de agrariër produceert dan meer energie dan zelf nodig, waardoor
Ook heeft Waadhoeke zich gecommitteerd aan
dit als grootschalig wordt gezien. Wij stimuleren
de RES-Fryslân. In de RES geven de diverse regio’s
kleinschalige opwek en zijn met elkaar bezig om
in Nederland aan hoe ze invulling aan het landelijke
zoveel mogelijk kleinschalige opwek mogelijk te
Klimaatakkoord willen geven. Per regio wordt
maken. Het totale resultaat blijft echter beperkt.
bekeken hoeveel grootschalige duurzame opwerk er gerealiseerd kan worden. Deze ‘biedingen’
Kleinschalige opwek vindt vaak plaats op het
moeten uiteindelijk voldoende zijn om invulling te
laagspanningsgedeelte van ons energienetwerk.
geven aan het Klimaatakkoord. Het eerste bod, de
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
4
RES-Fryslân 1.0, vastgesteld in de raad van 10 mei
In 2022 heeft het college het plan van aanpak voor
2021, omvatte alleen gerealiseerde projecten. Er
de onderzoeksfase naar een energielandschap
was op dat moment nog geen ruimte voor ambities
vastgesteld. De onderzoeksvraag die daarbij is
binnen de provincie. Waadhoeke heeft vanaf
neergelegd is de volgende:
het begin aangegeven dat we eerst zelf grondig willen onderzoeken wat er mogelijk is binnen onze
“Is een energielandschap haalbaar,
gemeente. Deze, nog vast te stellen, ambities
qua uitvoerbaarheid en draagvlak?”
worden meegenomen in latere RES-biedingen (2.0 of 3.0).
Om deze vraag te kunnen beantwoorden zijn in het plan van aanpak zeven onderzoekslijnen
Om
bovenstaande
beschreven. Met deze notitie zetten we de resultaten
ambities is begin 2021 het gesprek met college
invulling
te
geven
aan
van deze onderzoekslijnen op een rij. Eerst gaan we
en raad gestart over grootschalige opwek met
in op autonome ontwikkelingen die relevant zijn
de ‘denkrichting Energielandschap Waadhoeke’.
voor het behalen van onze doelstellingen en het thema grootschalige opwek.
In
diverse
publiekssessies,
webinars
en
werksessies hebben we, naast de al vastgestelde bovenstaande uitgangspunten voor grootschalige opwek, bij inwoners, bedrijven, belanghebbenden, experts en raadsleden kaders en bouwstenen opgehaald. Deze zijn vertaald in de notitie ‘kaders en bouwstenen energielandschap Waadhoeke’, die op 28 oktober 2021 door de raad is vastgesteld. In deze notitie is voorgesteld om een verdiepend onderzoek
te
starten,
gericht
op
draagvlak
voor en de uitvoerbaarheid van een mogelijk energielandschap.
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
5
2. Autonome ontwikkelingen, in- en extern
2.1 Waar staan we? Een belangrijke vraag bij het werken aan opwek, is de vraag hoeveel energie wij in 2040 duurzaam op moeten wekken. Het uitgangspunt uit de Duurzaamheidsagenda is 1/3e besparen en 2/3e duurzaam opwekken.
Figuur 2.1 Energieneutraal in 2040: 1/3e besparen, 2/3e duurzaam opwekken
Voor duurzame opwek blijft het uitgangspunt om eerst te kijken naar besparen, dan naar zon op dak en op andere overkappingen, voordat we kijken naar opwek op de grond. Wat we nu opwekken en wat er (theoretisch)
Zon op dak potentie niet volledig te realiseren
Verbinden vraag & aanbod – mogelijk maken
Het theoretisch potentieel van
opslag en conversie
zon op dak is
berekend op 1080 TJ. Deze is echter niet volledig
Alles wat we niet kunnen opwekken op daken,
mogelijk is op daken ten opzichte van
te realiseren. Dit komt doordat niet alle grote
moeten we op andere plekken gaan realiseren.
de totale behoefte, is weergegeven in
daken sterk genoeg zijn voor een constructie met
Sterker nog, er blijft een hele grote restopgave over.
zonnepanelen, maar ook door zaken als asbest,
Om hierin te voorzien is grootschalige opwek nodig.
schoorstenen, pijpen en de (brand) veiligheid
Vanwege de problemen met het stroomnet, moet
(daken met zonnepanelen zijn moeilijk te blussen).
worden nagedacht over het verbinden van vraag
De naderende afbouw van de saldering van zelf
en aanbod, de opslag en conversie van de energie.
opgewekte zonne-energie en de problemen met
In het plan van aanpak heeft dit een plek. We zien
het net maken ook dat mensen meer twijfelen.
deze denkrichting ook terug in het onderzoek naar
Landelijk is het beeld dat maximaal 30% van de
‘energiehubs’, zie 2.2.3.
onderstaand figuur 2.1.
theoretische potentie daadwerkelijk benut kan worden.
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
6
2.2 Ontwikkelingen
2.2.1 Stimuleren van isolatie en energiebesparing
als ambitie vaswtgelegd om in 2030 33% van de
Naast het onderzoek naar het energielandschap
Friese energievraag duurzaam op te wekken. In
gaan
de
2050 wil zij volledig onafhankelijk zijn van fossiele
gemeentelijke organisatie als daarbuiten door. Zo is
energiebronnen. Al langere tijd is het provinciale
de gemeente aan de slag gegaan met het stimuleren
ruimtelijke beleid terughoudend in het mogelijk
van isolatie en energiebesparing. Dit doen we onder
maken van (grootschalige) duurzame energie
andere door een isolatiecampagne die in het derde
opwek met zon en wind. In de Verordening Romte
kwartaal van dit jaar van start is gegaan. We gaan
heeft de provincie vastgelegd dat bij projecten
ook door met de inzet van de middelen die we
voor zonne-energie de zonneladder van toepassing
vanuit het Rijk hebben gekregen voor de bestrijding
is. Sinds 2020 zijn de regels voor zonne-energie als
van energiearmoede. De energiecoaches zijn
volgt:
de
ontwikkelingen
zowel
binnen
hierin met hun instrumentenkoffer de spil. Ook de middelen vanuit het Nationaal Isolatie Programma
Een nieuwe opstelling voor zonne-energie op
(NIP), voor woningen met een slechte energetische
gronden in het landelijk gebied kan alleen worden
kwaliteit (label D of slechter) en met een WOZ-
toegestaan en als uit onderzoek blijkt dat de
waarde onder het gemeentelijk gemiddelde,
opstelling noodzakelijk is om te kunnen voldoen aan
gaan we vanaf 2024 inzetten. Hiervoor zijn we met
de gemeentelijke ambitie, waarbij toepassing
de provincie en de Friese gemeenten bezig om
is gegeven aan de volgende prioritering voor het
gezamenlijk een vouchersysteem voor isolerende
vinden van locaties voor zonne-energie
maatregelen op te zetten. De provincie heeft
1.
op daken en gevels;
besloten een deel van de opbrengsten uit windpark
2.
op gronden binnen het bestaand stedelijk gebied;
Fryslân (IJsselmeer) ten goede te laten komen aan mensen met groter risico op energiearmoede. Deze
3.
op
gronden
met
nutsvoorzieningen, 2.2.2 Provinciaal beleid In het Energieprogramma heeft de provincie Fryslân
een
andere
primaire
functie dan landbouwgrond zoals vuilstorten
gelden worden gekoppeld aan de NIP.
zandwinputten
en
infrastructuur; 4.
op landbouwgronden of in natuurgebieden.
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
7
Deze
prioritering
genoemd. is
dit
In
verder
wordt
het
aangescherpt.
Zonneladder
In
van
het
binnen stedelijk gebied (Leeuwarden, Drachten,
opwek, opslag, conversie en gebruik op elkaar af
2023
Heerenveen en Sneek). Bestaande dorpsmolens
te stemmen, op een plek waar vraag en aanbod
akkoord
mogen opschalen tot een tiphoogte van maximaal
bij elkaar komen en waar het onderstation nabij
zonnepanelen op
100 meter. Om na te gaan hoeveel behoefte er is
is, op een regionale schaal. Landelijk projecteert
Opwekken van zonne-energie
aan dorpsmolens inventariseert de provincie welke
men een energiehub vaak op een schaal van
initiatieven voor dorpsmolens er zijn.
een
staat “Wij plaatsen geen landbouwgrond.
de
Coalitieakkoord
kan wel op braakliggend terrein. … Ook bieden zandwinplassen kansen.” Met de motie van CDA
bedrijventerrein.
In
het
onderzoek
dat
de provincie nu doet naar energiehubs is het
in de statenvergadering van 27 september 2023
2.2.3 Meer aandacht voor ‘energiehubs’
wordt GS opgeroepen dit zo spoedig mogelijk vast
Zowel
naar
Het energielandschap Waadhoeke wordt in dit
te leggen in beleid en hierbij slechts kleinschalige
energiehubs en de mogelijkheden om daarmee
onderzoek meegenomen als pilot en voorbeeld. De
lokale initiatieven, ontstaan vanuit de Mienskip zelf,
én ruimte te creëren op het net én lokale partijen
resultaten van onze onderzoeken worden gedeeld.
ruimte te gunnen conform de Zonneladder.
ervan te laten profiteren. Er is geen officiële
Een energiehub is vooral bedoeld om slim gebruik te
het
rijk
als
de
provincie
schaalniveau van energiehubs nog niet bepaald.
kijken
definitie van wat energiehubs zijn. RVO hanteert
maken van de beschikbare en schaarse capaciteit
De provinciale verordening staat geen ophoging of
de volgende definitie: Een energiehub is een
van het net. Om in de toekomst overbelasting
uitbreiding van windenergie toe, behalve op reeds
lokale samenwerking tussen meerdere partijen op
van het net te voorkomen, is de insteek om ook
vastgestelde locaties. In het nieuwe bestuursakkoord
het gebied van energie. Deze partijen stemmen
met het energielandschap direct te werken aan
is voorgesteld om onder strikte voorwaarden meer
energieopwek, -opslag, -conversie en -verbruik
de uitgangspunten van energiehubs als bij elkaar
kleine windmolens toe te staan (maximale as-
op elkaar af. Zij maken vaak afspraken over de
brengen van vraag en aanbod en combineren van
hoogte van 15 meter). Ze moeten passen in het
samenwerking. Ook is er een juridische entiteit of
opwek, opslag en conversie.
landschap en de opgewekte energie is alleen voor
natuurlijk persoon die de partijen vertegenwoordigt.
eigen gebruik. Deze molens zijn reeds toegestaan
Deze heeft een wettelijke status en handelt namens
2.2.4 Landelijke ontwikkelingen
bij agrarische bedrijven. Voorgesteld zal worden
de samenwerkende groep.
Landelijk is er meer geld beschikbaar gesteld
om ze ook toe te staan bij agrarische hulpbedrijven
aan gemeenten voor de uitvoering van het
en recreatieve voorzieningen. Op een beperkt
Gemeente
het
klimaatakkoord. Dit zijn gelden om de formatie
aantal bedrijventerreinen kunnen meer windmolens
energielandschap van Waadhoeke, zoals we dat
aan te kunnen passen aan wat er nodig is om de
komen, met een maximale tiphoogte van 100 meter.
voor ogen hebben, ook als energiehub, maar
landelijke CO2-doelstelling te halen. Ook werkt het
Dit geldt alleen voor terreinen met enige omvang
op een andere, grotere schaal. Het streven is om
rijk aan een nieuwe Energiewet en andere wet-
Waadhoeke
en
Liander
zien
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
8
en regelgeving om het bereiken van die doelen dichterbij te halen, binnen voorwaarden. Zo is ook voor het rijk de zonneladder het uitgangspunt. Demissionair minister Jetten heeft het voornemen de zonneladder vast te leggen in wetgeving. Hoe de landelijke verkiezingen uitpakken is een onzekerheid. Zowel landelijk als provinciaal is de zonneladder een belangrijk uitgangspunt; zon op grond blijft de laatste stap. 2.2.5 NULelie – Opwaarderen middenspanningsnet Door de steeds verdergaande verduurzaming in Nederland worden de capaciteitsproblemen op het stroomnet Het uit
alleen
elektriciteitssysteem het
Tennet,
hoogspanningsnet, en
het
maar is
groter.
opgebouwd beheerd
door
middenspannings-
en
laagspanningsnet, beide beheerd door Liander. Zie de afbeelding hiernaast.
Figuur 2.2
Het elektriciteitssysteem
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
9
Bij een onderstation wordt de hoogspanning
moet worden opgewaardeerd om de toekomstige
waarin is onderzocht of dit onderstation nog
omgezet
vraag naar elektriciteit te kunnen waarborgen.
voldoende ruimte heeft voor aansluiting van een
in
vermogens
middenspanningsnet
die
kunnen.
op
het
Via
het
energielandschap.
middenspanningsnet wordt de elektriciteit naar
De huidige problemen van het net laten zien dat
het
Op
de aansluiting van grootschalige opwek op laag-
2.2.6 Lokale initiatieven
het middenspanningsnet zijn wijken en dorpen
laagspanningsnet
en middenspanning tot grote problemen in het
De energiecoöperaties in de gemeente werken
aangesloten, via eigen transformatorpunten. In
elektriciteitssysteem leidt. Het huidige provinciale
ook door aan hun plannen voor het verduurzamen
deze transformatoren wordt de middenspanning
beleid maakt mogelijk dat bij elk dorp een
van hun dorpen. Een aantal werken aan projecten
omgezet in laagspanning. Huizen en andere
zonnepark naar aard en schaal van dat dorp wordt
voor zon op dak, maar zijn ook op zoek naar
gebouwen
via
gerealiseerd. Dit betekent echter dat als bij wijze
mogelijkheden voor opwek projecten ‘op de grond'.
laagspanningskabels. Op dit moment is de belasting
van spreken alle 45 dorpen een lokaal veld van 2
Er zijn 2 lokale initiatieven die elkaar gevonden
van het middenspanningsnet, met bijvoorbeeld
hectare aanleggen, zij in totaal bijna 100 hectare
hebben in een gezamenlijke energievisie en van
de zonneparken die hier in de afgelopen jaren op
aan opwek realiseren, maar geheel op het laag- of
daaruit meer ruimte vragen om zelf aan de slag te
aangesloten zijn, flink toegenomen.
middenspanningsnet. NULelie maakt duidelijk dat
kunnen met energieprojecten, ook op de grond. Zij
de maatschappelijke kosten hiervan ontzettend
wachten op een reactie van de gemeente. Zij kijken
hoog zijn.
bijvoorbeeld naar de het plaatsen van een nieuw
Liander
zijn
werkt
aan
aan
het
het
getransporteerd.
net
verbonden
project
NULelie.
Dit
project is de grootschalige ‘renovatie’ van het
zonnepark bij bestaande windturbines, waarbij de
huidige elektriciteitsnet, bedoeld om de huidige
Een energielandschap is niet meegenomen in de
problemen op het middenspanningsnet (achter
plannen voor NULelie. Het feit dat er nu een project
het onderstation Herbaijum) aan te pakken.
NULelie nodig is, laat zien hoe groot de problemen
De
In de plannen voor NULelie zijn langetermijn
nu al zijn. Het onderstreept ook het streven van
medewerking aan deze plannen, omdat er wordt
ontwikkelingen niet meegenomen. Het biedt dus
Liander dat alle grootschalige opwek direct op een
ingezet op een energielandschap waarin de
geen structurele ruimte; het lost slechts de huidige
onderstation wordt aangesloten, in plaats van op
grootschalige opwek wordt geconcentreerd. In
knelpunten op. Wetend dat de ontwikkelingen hard
middenspanning of zelfs laagspanning. Aansluiting
de Energievisie van de dorpen wordt de door hen
gaan, dienen de knelpunten voor de langere termijn
op een onderstation geeft zij steeds meer mee als
beoogde opwek kleinschalig genoemd. Echter,
zich alweer aan. Aanpassingen aan het net blijven
voorwaarde voor grootschalige opwek projecten.
volgens de definitie uit de Duurzaamheidsagenda
dus ook na de realisatie van NULelie nodig. Het net
In paragraaf 4.3 wordt de systeemstudie toegelicht
(zie ook de Inleiding) is kleinschalige opwek
opwek in handen is van de energiecoöperatie. gemeente
geeft
op
dit
moment
geen
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
10
gekoppeld aan de eigen behoefte, niet aan
energielandschap zich op richt. De kassen zijn
teruglevering
manier.
als potentiële afnemer van bijv. warmte, of als
Hoewel de intentie van de energiecoöperaties
leverancier van elektriciteit (zon op dak) een
is om opwek te realiseren op de schaal van de
interessante buur. Inmiddels is het gebied verkocht
energiebehoefte van het dorp, is deze ontwikkeling
aan een nieuwe partij die grootse plannen heeft
altijd
stroom
met het gebied. De eerste gesprekken met de
verloopt via het stroomnet. Kleinschalig is opwek
nieuwe eigenaar zijn geweest, maar het is nog te
op het eigen dak of erf, in aansluiting op de eigen
vroeg om hier al concrete plannen van deze partij
behoefte en te ‘verrekenen’ achter de eigen meter.
te kunnen noemen.
op
een
bedrijfsmatig:
bedrijfsmatige
de
levering
van
De gemeenteraad is gevraagd om een reactie op de Energievisie van deze energiecoöperaties.
2.2.8 Regiodeal Noardwest-Fryslân
Ambtelijk is het advies om deze ontwikkeling niet
In de Regiodeal heeft het energielandschap
toe te staan, in ieder geval niet op korte termijn.
een plek gekregen. Dit betekent dat het één
Medewerking willen verlenen aan het voorstel van
van de projecten is waaraan via de Regiodeal
de beide coöperaties betekent dat ook naar de
gewerkt kan worden. De Regiodeal is niet voor
mogelijkheden voor andere dorpen gekeken moet
fysieke investeringen. Wel kunnen gelden uit de
worden, waarmee er alsnog op allerlei plekken
Regiodeal ingezet worden voor procesmatige
energieopwek
middenspanningsnet
stappen. Onderdelen die als mogelijk project
gekoppeld wordt. Dit vergroot de problemen op
opgenomen zijn in de Regiodeal, zijn het opzetten
de elektriciteitsinfrastructuur en gaat in tegen de
van een gebiedscoöperatie, waarin we proberen
uitgangspunten van de Duurzaamheidsagenda
de mogelijke inkomsten van grootschalige opwek
en de kaders en bouwstenen voor grootschalige
lokaal neer te laten dalen en het oprichten van
opwek.
een ontwikkelfonds om investeringen in duurzame
aan
het
elektriciteit en warmte te stimuleren. 2.2.7 Glastuinbouw Het glastuinbouwgebied bij Sexbierum ligt naast het zoekgebied waar het onderzoek naar het
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
11
2.3 Analyse van de ontwikkelingen – wat betekenen deze voor ons onderzoek? Zoals in 2.1 beschreven is, geldt voor de gemeentelijke doelstelling voor 2040 dat
Zon en wind zijn op dit moment de best beschikbare
mogelijkheden en politieke inzichten niet stil. Het
technieken voor de opwek van elektriciteit. Hoewel
voorstel aan de raad is om het avontuur nu wel aan
de provincie Fryslân ambitie heeft om in 2050
te gaan, met alle onzekerheden van dien, want de
onafhankelijk te zijn van fossiele energiebronnen,
tijd dringt.
geeft haar eigen ruimtelijke beleid nog weinig ruimte om hier grootschalig stappen in te zetten.
Het is nuttig om nu al te anticiperen op de periode
De provincie hecht veel waarde aan behoud
2030 – 2040. Het feit dat de provincie nu onderzoek
van het landschap. Zowel landelijk als provinciaal
doet naar energiehubs, is een mogelijke eerste
wordt er veel belang aan gehecht om zoveel
we met de eerste stappen van de ladder
stap richting een ander energiebeleid vanuit
mogelijk te besparen en volgens de zonneladder
de provincie. We blijven nauw betrokken bij dit
bij lange na niet de opbrengst bereiken
opwek van zonne-energie zoveel mogelijk op
onderzoek. Het feit dat we als energielandschap
die we nodig hebben. We zien landelijk
daken, locaties binnen stedelijk gebied (dubbel
Waadhoeke als voorbeeld en mogelijke pilot dienen,
ruimtegebruik) en op gronden met een andere
helpt onze plannen zeker. Met een concreet, door
functie dan landbouw te doen. Ook wij hechten
de Mienskip geaccepteerd plan, laten we aan de
aan behoud van het landschap; daarom hebben
provinciale politiek zien dat wij ambities hebben.
we in de Duurzaamheidsagenda besloten tot
Het is zaak bij de provincie te blijven benadrukken
tegengaan van versnippering door concentreren
dat grootse plannen nodig zijn, ook gezien de druk
van grootschalige opwek.
op de energie-infrastructuur.
en provinciaal een terughoudendheid in grote wind- en zonprojecten. Wij denken in Waadhoeke groot – wij zetten onze doelstelling voorop en beredeneren vanuit die doelstelling wat we nodig gaan hebben. Het energielandschap is een plan voor grootschalige opwek, waarmee we de ruimte die er nu is, én de ruimte die er in de toekomst bij komt, direct kunnen benutten. Zodat we onze doelstelling in 2040 kunnen halen.
Een energielandschap zoals we dat nu voor ogen hebben staat mogelijk op gespannen voet met het (voorgenomen) beleid van de provincie. Maar van de andere kant delen we de standpunten: maximaal inzetten op daken en minimale aantasting van het landschap. De daadwerkelijke realisatie van een energielandschap is een kwestie van lange adem. In die tijd staan de ontwikkelingen, (technische)
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
12
3. De onderzoeksfase in het kort
De vraag die de basis vormt
Om vervolgens een vergelijking tussen de uitkomsten
naar
voor de onderzoeksfase is:
van de onderzoeken te maken en de economische
systeemstudie
“Is een energielandschap
betekenis verder te onderbouwen, was als 8e stap
Tennet, onder begeleiding van Berenschot. Laos
voorzien om een maatschappelijke-kosten-baten-
Landschapsarchitecten heeft gekeken naar de
analyse op te stellen.
ruimtelijke ontwerp mogelijkheden. Zij waren eerder
haalbaar, qua uitvoerbaarheid en draagvlak?”
3.1 Opzet van het onderzoek Voor de onderzoeksfase is in 2022 een plan van aanpak vastgesteld. Hierin zijn 7 onderzoekslijnen geformuleerd: 1. Regie & lokaal eigendom
6. Mogelijkheden voor duurzame opwek 7. Technisch ontwerp / aansluiting op het netwerk
door
en
als
Liander
en
kaders en bouwstenen zijn opgehaald. Witteveen + Bos heeft na een analyse van mogelijke baten
betekenis verder te onderbouwen, was als 8e stap
en de verhouding tot kosten bepaald dat een
voorzien om een maatschappelijke-kosten-baten-
volledig MKBA geen toegevoegde waard heeft.
analyse op te stellen.
Voor alle resultaten, zie de volgende hoofdstukken. Uiteindelijk is dit het proces waarin alle onderzoeken
De onderzoeken naar regie & lokaal eigendom
geordend zijn:
en financiering zijn als één onderzoek
uitgezet
bij
bureau Enber. Het in beeld en
grond en ecologie
onderwerp
van de onderzoeken te maken en de economische
3. Economische betekenis en
5. Milieutechnische kwaliteit van de
uitgevoerd
Om vervolgens een vergelijking tussen de uitkomsten
brengen van grondposities
4. Ruimtelijk ontwerp
technisch
ook betrokken bij de publiekssessies waarin de
2. Grondposities financiering
het
de
milieutechnische
kwaliteit
van
is
uitgevoerd.
intern
enburg
de
Wymenga
grond Alt
heeft
het ecologisch onderzoek uitgevoerd. Het onderzoek naar
mogelijkheden
voor
opwek
(energie
opties)
is
gekoppeld
aan
het
onderzoek
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
13
3.2 Zoekgebied
De gemeente heeft een gebied van zo’n 60
Het
hectare in eigendom bij Sexbierum. Hier dichtbij
overige
Om de onderzoeken uit te kunnen
staat windpark De Bjirmen, wat interessant is vanuit
aantal deelgebieden, te weten:
voeren, is gestart met een zoekgebied van 4 kilometer rondom het onderstation van Tennet. Dit komt voort uit de
zoekgebied
dat
onderzoeken
gebruikt is
is
opgedeeld
De grondeigenaar/gebruiker van de grond tussen
1.
het gemeentelijke eigendom en het windpark
Waddenglas; 2.
Windpark De Bjirmen;
opwek, nu hij ervaart dat de kwaliteit van zijn grond
3.
Strook ten zuiden van de Roptavaart,
te zitten met grootschalige opwek. Bij
achteruit gaat. In het gebied liggen ten gunste van
gebied onderzocht dient te worden of dat er argumenten zijn om in te zoomen op een bepaald gebied. Deze argumenten zijn er.
een
Gemeentelijke eigendom, voormalig
geeft aan wat te willen met duurzame energie
we onszelf de vraag gesteld of het hele
de
in
de bouwsteen om zon te combineren met wind.
bouwsteen om dichtbij een onderstation de start van de onderzoeken hebben
voor
de eerder beoogde kassenuitbreiding bestaande
grotendeels eigendom Wetterskip; 4.
Omliggende agrarische gronden.
aansluitingen voor elektriciteit. Ook loopt er een zout- en elektriciteitsleiding onder het gebied. De huidige eigenaar daarvan heeft bij de gemeente aangegeven dat deze leidingen beschikbaar zijn voor andere doeleinden dan zoutwinning. Ook bevinden zich rondom dit gebied veel afnemers, zowel met de kassen, de bedrijven in de haven en het Waadhoekse buitengebied, als vanuit de stad. Geconcludeerd is dat deze argumenten voldoende reden zijn om het zoekgebied te versmallen. Er is gedeeld met college en raad dat we voor het vervolg van het onderzoek inzoomen op het gebied ten zuiden en oosten van Sexbierum.
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
14
4. Resultaten deelvraag 1
Is een energielandschap haalbaar, qua uitvoerbaarheid?
Het is belangrijk dat we weten wie welke grond in
particuliere handen (agrarisch). Deelgebied 3 is
het zoekgebied bezit, of we grond moeten kopen
grotendeels in bezit van Wetterskip Fryslân.
en of we bijvoorbeeld een bestemmingsplan moeten aanpassen.
zoekgebied: Deelgebied 1 is in eigendom bij de gemeente. Er
4.1 Grond posities Het is belangrijk dat we weten wie welke grond in het zoekgebied bezit, of we grond moeten kopen en of we bijvoorbeeld
een
moeten aanpassen.
bestemmingsplan
Er zijn 2 bestemmingsplannen van kracht in het •
is een mix van overheidseigendom (provincie) en particulier eigendom (agrarisch) in deelgebied 2,
Bestemmingsplan Sexbierum – Uitbreiding Glastuinbouw 2011
•
Bestemmingsplan Buitengebied 2013
rond de windturbines. Het provinciaal eigendom zijn ruilverkavelingsgronden die de provincie momenteel
Deelgebied 1, wat valt onder Bestemmingsplan
nog in handen wil houden om de ruilverkaveling
Sexbierum
mee af te ronden. Het geeft wel mogelijkheden
heeft grotendeels de bestemming Agrarisch –
om vanuit die ruilverkavelingsgedachte te bezien
glastuinbouw, met aan de randen de bestemming
of kavelruil mogelijk is met gronden uit bijvoorbeeld
Groen, zie hieronder.
–
Uitbreiding
Glastuinbouw
2011,
deelgebied 4. Dit deelgebied (4) is volledig in
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
15
De
andere
deelgebieden
vallen
binnen
het
Analyse
Bestemmingsplan Buitengebied 2013. In deelgebied
Voor de ontwikkeling van een nieuw landschap
3 en 4 is de bestemming vrijwel volledig Agrarisch.
met daarin ruimte voor opwekking van duurzame
Deelgebied 2, rond De Bjirmen, heeft volledig de
energie, is een bestemmingsplanwijziging nodig als
bestemming Bedrijf – Windturbinepark. De uitsnede
dit zonnepanelen betreft. Ook voor een mogelijke
hieronder laat dit zien.
verhoging van de windturbines is een wijziging nodig. Binnen de bestemming Windturbinepark is op dit moment de plaatsing van zonnepanelen niet mogelijk gemaakt. De hoogte van de windturbines is in het Bestemmingsplan Buitengebied begrensd tot 40,00m.
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
16
4.2 Kwaliteit van de grond / ecologisch onderzoek
4.2.1. Kwaliteit van de grond
Vanuit haar toetsende rol geeft Wetterskip mee om
Uit eigen onderzoek, onder andere aan de hand
het water wat er nu is te behouden. Dempen dient
van gebiedskennis en de Friese Klimaatatlas, zien we
te worden gecompenseerd. Vanuit de ambitie
dat het gebied onder druk staat van bodemdaling,
biodiversiteit heeft Wetterskip het uitgangspunt dat
Wat is de kwaliteit van de grond in het
verzilting, droogte en wateroverlast bij hoosbuien.
er geen achteruitgang gefaciliteerd mag worden.
zoekgebied, wat is de ecologische
Het gebied dat is voorbereid op de komst van
Zij geeft aan dat een robuust plan nodig is voor
kassen is opgehoogd en er zijn sloten gedempt,
het watersysteem. Geen extra kunstwerken, zelfs er
waardoor dit gedeelte sterker verdroogd dan de
voor zorgen dat er minder kunstwerken nodig zijn.
omgeving. De andere deelgebieden zijn voor
Een interessante koppelkans die het Wetterskip ziet
akkerbouw in gebruik. Met name in deelgebied
is dat grond uit het plan wellicht geschikt is voor de
3 geeft de grondeigenaar zelf aan dat zijn grond
dijkversterking Koehool Lauwersmeer.
kwaliteit en wat zijn de potenties?
achteruit gaat voor het gebruik als akkerland. Tussen de windturbines van De Bjirmen zijn de
Wetterskip Fryslân adviseert om het watersysteem
klimaatgerelateerde problemen nog beperkt.
robuust de
aan
te
Roptavaart,
leggen,
gekoppeld
aan
eventueel
uitgebreid
met
Wetterskip Fryslân is ook gevraagd naar hun visie
overloopgebieden om water in te kunnen bergen.
op het gebied en de opgaven die zij daar al dan
Hiervoor moet dan wel afgegraven worden. Effect
niet hebben. Wetterskip heeft op dit moment geen
zal zijn dat er wat kunstwerken opgeruimd kunnen
geprogrammeerde investeringsopgaven. Er is nu in
worden.
het gebied berging genoeg om aan de normen te voldoen. Richting de toekomst is meer berging
Analyse
interessant, om de bui die incidenteel valt op te
Uit
kunnen vangen, maar ook om het gemaal Ropta
klimaattechnische kwaliteit van de grond is duidelijk
te ontlasten, wanneer malen in de toekomst iets
dat er in het gebied uitdagingen zijn vooral wat
minder vanzelfsprekend wordt. Qua ecologie zijn er
betreft het watersysteem. Bodemdaling geeft
geen opgaven voor bijvoorbeeld vis.
meer kans op verzilting: een robuust watersysteem
het
onderzoek
naar
de
milieu-
en
kan dat effect tegengaan. Ook helpt een goed
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
17
watersysteem om verdroging tegen te gaan en bij
in het Waddengebied slapen maar in het
gedaan
hoosbuien het water te kunnen bergen. Het creëren
agrarisch gebied foerageren. Omdat het
methode van SOVON. De ontwikkeling van
van een robuust watersysteem nemen we als input
plangebied vooral bestaat uit akkerland, zou dit
een
mee voor het onderzoek naar ruimtelijk ontwerp.
voornamelijk geschikt kunnen zijn voor de Kleine
zonnepanelen en recreatie is niet verenigbaar
te
worden
conform
energielandschap
met
de
BMP-W
windturbines,
zwaan en Toendrarietgans. Voor beide soorten
met de rust en openheid van het landschap
4.2.2 Ecologisch onderzoek
geldt echter dat er voldoende alternatieven
die nodig is voor het kunnen functioneren
Altenburg en Wymenga heeft ecologisch onderzoek
beschikbaar
omgeving,
als weidevogelleefgebied. Daarom is sprake
gedaan. Zij heeft zowel een quickscan van het
waardoor geen sprake is van negatieve
van strijdigheid van het voornemen met art.
zoekgebied gedaan, als een doorkijk gegeven hoe
effecten op de instandhoudingsdoelen. Worden
7.2.2 van de Verordening Romte. Dit geldt
het energielandschap zoveel mogelijk ecologisch
er in het gebied hogere of nieuwe windturbines
voor deelgebied 1, 3 en 4 en voor een deel
en biodivers kan worden ingericht. Zodat daaruit
geplaatst, dan dient een slachtofferbepaling te
van deelgebied 2. Daarnaast moet rekening
bouwstenen meegegeven kunnen worden aan het
worden uitgevoerd, voor zowel broedvogels als
worden
ruimtelijk ontwerp.
niet-broedvogels. Ook dient de stikstofuitstoot
plaatsing van zonnepanelen en windturbines.
te worden berekend.
Hierbij kan vooralsnog worden uitgegaan van
In de quickscan zijn een aantal punten onderzocht: •
•
zijn
in
de
NatuurNetwerkNederland.
wijde
met
verstoring
door
plangebied
een verstoringsafstand van 200 m, al is niet
Natura2000. Het dichtstbijzijnde Natura2000-
maakt geen deel uit van het Natuurnetwerk
uitgesloten dat deze verstoringsafstand voor
gebied
is
de
ongeveer
Nederland en grenst daar ook niet aan. Het
de huidige windturbines groter is (Bruinzeel &
3 kilometer van het zoekgebied. Overige
dichtstbijzijnde NNN-gebied is de Waddenzee.
Schotman, 2011; Oosterveld, 2023). Omdat de
Natura 2000-gebieden liggen op aanzienlijk grotere
afstand
voorhand
kan
Waddenzee,
(>25 worden
op
Het
gehouden
Vanwege de grote afstand van het plangebied
realisatie van het energielandschap bijdraagt
waardoor
op
tot het NNN, kan worden aangenomen dat
aan het doel om de gemeente Waadhoeke
aangenomen
km),
dat
er geen belangrijke extra negatieve invloed
energieneutraal te maken in 2040, is sprake
het voornemen daarop geen invloed heeft.
ontstaat op NNN-gebieden. De beoogde
van een ruimtelijke ingreep van openbaar
Gezien de afstand van het plangebied tot
werkzaamheden veroorzaken daardoor geen
belang. Dit dient te worden afgewogen
aan het Natura 2000-gebied zijn directe fysieke
conflict met de regelgeving ten aanzien van
tegen de aanwezige natuurwaarden. Omdat
deze vorm van gebiedsbescherming.
de ecologische beoordeling een quickscan
effecten als gevolg van het voornemen op de instandhoudingsdoelen van de Waddenzee
•
Het
plangebied
overlapt
met
is,
heeft
geen
broedvogelinventarisatie
uit te sluiten. Het plangebied zou wel gebruikt
weidevogelkansgebied. Er dient daarom een
plaatsgevonden. Wel zijn er recente gegevens
kunnen worden door niet-broedvogels die
nader onderzoek naar de weidevogelpopulatie
over weidevogels gebruikt die vrij beschikbaar
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
18
•
zijn via het Jaarverslag 2022 van de Vogelwacht
om te realiseren is dat de ontwikkeling van een
vergroten is het belangrijk om bij te dragen
Franeker e.o.
energielandschap in combinatie met recreatie niet
aan de vorming van een kruidenrijk netwerk.
Het gebied heeft een voedselrijke bodem,
past bij het doel om het gebied te laten functioneren
Dat betekent dat te ontwikkelen kruidenrijke
mede door het agrarisch grondgebruik. Deze
als weidevogelgebied. De natuurambities voor het
locaties (percelen, stroken, perceelsranden,
voedselrijkheid maakt dat er geen beschermde
plangebied dienen daarom gericht te worden op
slootoevers)
soorten verwacht worden als het gaat om
andere natuurwaarden.” Ook de huidige inrichting
bestaande biodiverse elementen. Voorbeelden
planten, ongewervelden en reptielen. Ook voor
van het gebied is niet optimaal voor de weidevogel.
daarvan zijn de Slachtedyk, kruidenrijke bermen
vissen en amfibieën en voor overige zoogdieren
Ze komen er wel voor, maar bijvoorbeeld de
of soortenrijke slootoevers.
worden geen effecten verwacht. Wel is er
aanpassingen die in deelgebied 1 al gedaan
mogelijk effect op kleine marterachtigen.
zijn om het voor te bereiden als kassengebied
in de vorm van poelen en sloten met
Er rust in alle gevallen een zorgplicht op
hebben
weidevogelstand
natuurvriendelijke oevers. Dan ontstaat er ruimte
eventuele werkzaamheden: zorgen dat dieren
verlaagd. Er is voor deze aanpassingen ook een
voor een geleidelijke overgang van water-
de kans hebben het gebied te verlaten als er
weidevogelcompensatie gedaan in het provinciale
en moerasplanten naar drogere kruidenrijke
werkzaamheden uitgevoerd gaan worden
fonds. In dit gebied zijn sloten gedempt en is de
oevervegetaties. Hierbij wordt aangesloten
en het uitvoeren van werkzaamheden buiten
grond opgehoogd, waarmee verdroging van dit
op de rietvegetaties in de natuurzones die nu
het broedseizoen. De plaatsing van nieuwe
gebied op de loer ligt. Daarmee nemen de kansen
langs de Opvaart en Roptavaart aanwezig
windturbines kan effect hebben op zowel
voor weidevogels nog verder af, ook als we geen
zijn. Als overwinteringshabitat voor amfibieën
vogels als vleermuizen. Als daartoe wordt
energielandschap realiseren in dit gebied.
kunnen boomstronken worden neergelegd in
aantoonbaar
de
besloten is nader onderzoek nodig en dient een
•
bij
voorkeur
aansluiten
op
De waterpartijen kunnen worden aangelegd
de nabijheid van de poelen. Met meidoorn en
slachtofferberekening te worden uitgevoerd.
De aanbeveling van Altenburg en Wymenga
sleedoorn kan, op spaarzame wijze (gezien de
Inrichting van de natuurzones langs de Opvaart
om de natuurambities te richten op andere
aanwezige weidevogels), meer struweel worden
en de Roptavaart kan leiden tot verbetering
natuurwaarden vertalen zij naar:
gerealiseerd voor kleine marterachtigen.
van de kwaliteit van het foerageergebied in
•
Kansen
voor
de
ontwikkeling
van
meer
het plangebied voor Buizerd, Ransuil, Kerkuil en
bloemrijke vegetaties en voor de realisatie
Boomvalk.
van waterpartijen met rijke oevervegetatie als leefgebied voor amfibieën, insecten en vissen.
Altenburg en Wymenga concludeert als het gaat
Om de waarde voor met name insecten,
om een natuurvriendelijke inrichting: “van belang
maar bijvoorbeeld ook kleine zoogdieren, te
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
19
Het onderzoek van Altenburg en Wymenga vestigt de aandacht op het feit dat het zoekgebied grotendeels een weidevogelkansgebied is. Dit is een door de provincie vastgelegde functie. Met de provincie is gesproken over deze functie. Daarbij is een zogeheten verstoringskaart gedeeld. De oranje/roze gedeelten op deze kaart zijn door de provincie als ‘reeds verstoord’ beoordeeld, volgens hun eigen bepalingen. In dit overleg is ook aan de orde geweest dat al bij de aanpassingen aan deelgebied 1, om het klaar te maken voor toekomstige kassen, een compensatie is gedaan voor het aantasten van het weidevogelkansgebied. Hierdoor is het ook langere tijd niet op kaarten verschenen als weidevogelkansgebied. Het niet verstoorde deel op deze kaart is nog altijd open gebied. Ook een veldbezoek van de provincie heeft dit bevestigd.
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
20
Om meer inzicht te krijgen in de aanwezige vogels in het gebied is navraag gedaan bij Vogelwacht Franeker e.o. Zij benoemt de functie van het gebied als foerageergebied en hoogwatervluchtplaats voor soorten die in het Waddengebied leven, zoals de bonte strandloper, regenwulp en goudplevier. Ook heeft de Vogelwacht haar inventarisatiegegevens gedeeld van de afgelopen jaren.
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
21
De cijfers van de Vogelwacht Franeker e.o.
Waadhoeke streeft naar een eigen ecologische
is meegegeven aan het deelonderzoek ruimtelijk
bevestigen dat er in het gebied weidevogels
hoofdstructuur waarin belangrijke hotspots met
ontwerp.
voorkomen, met in de randen ook soorten als de
elkaar worden verbonden door natuurlijke corridors.
Roerdomp en Bruine Kiekendief. De aantallen zijn
Altenburg en Wymenga ziet vooral potentie in de
sterk achteruit gegaan, zodra gestart is met de
Analyse
voorbereidingen voor kassenbouw in 2009 en 2011.
Het
zoekgebied
In 2018 en 2019 is hiermee verder gegaan en zijn
bij
Sexbierum
het
Beheerplan Groen wordt onderstreept. Juist door de
sommige soorten bijna verdwenen. Voor enkele
weidevogelkansgebied zoals dat vastgelegd is
realisatie van verbindingen nemen de leefgebieden
soorten is sinds 2020 juist een groei zichtbaar in de
in provinciale bepalingen. Met de plannen voor
van soorten toe en versterken deze soorten. In de
aantallen.
realisatie van Waddenglas in deelgebied 1 is er
directe omgeving van het zoekgebied liggen al
realisatie van verbindingszones, iets wat door het voor
overlapt
een
energielandschap
grotendeels
met
Biodiversiteit Actieplan en het daaropvolgende
reeds een reservering door de gemeente gedaan
biodiverse linten waar op aangesloten kan worden,
Altenburg en Wymenga geeft als aanbeveling mee
voor de compensatie van de aantasting van dit
zoals langs de Roptavaart en de Slachtedyk.
om te werken aan meer kruidenrijke netwerken,
weidevogelkansgebied. De verstoringskaart maakt
Versterking van de groenblauwe structuren door het
verbindingszones
kleine
duidelijk dat de randen van het gebied reeds
gebied heen verbetert het leefgebied van soorten
zoogdieren. Ook planten kunnen hiervan profiteren.
verstoord zijn. Er komen nog altijd vele soorten
die gebonden zijn aan kruidenrijke vegetaties en
Deze aanbeveling sluit aan bij het gemeentelijk
(weide)vogels voor in het gebied. De ingrepen in
natuurlijke oevervegetaties. De aanbeveling van
beleid. Zo is op 11 juni 2020 het Biodiversiteit
deelgebied 1, Waddenglas, maken dat het risico
Altenburg en Wymenga om in te zetten op die
Actieplan vastgesteld. Dit plan borgt structurele
op verdroging hier groot is. Als we niks doen, is de
groenblauwe versterking, onder andere met de
aandacht voor biodiversiteit. Ook is hierin de
kans groot dat het gebied achteruitgaat in kwaliteit
realisatie van poelen en sloten, sluit ook aan op het
ecologische visie van de gemeente opgenomen,
voor (weide)vogels. Met het energielandschap is
advies van Wetterskip Fryslân om in het gebied een
die is overgenomen in het Beheerplangroen 2023 –
de intentie om een nieuw landschap te creëren,
robuust watersysteem te realiseren in aansluiting
2026:
een landschap dat wel toekomstbestendig is en
op de Ropta. De biodiversiteit neemt dan in de
daarmee ook klimaatadaptief. Opwek van energie
breedte toe.
voor
insecten
en
Waadhoeke wil dat de huidige ecologische
en behoud van weidevogels is voor Altenburg
waarden in stand worden gehouden en -daar waar
en Wymenga een bijna onmogelijke opgave.
Het realiseren van die groenblauwe structuur is als
het kansrijk is- worden hersteld en versterkt.
Behoud van open ruimte is dan essentieel. De
input meegegeven voor het ruimtelijke ontwerp.
verstoringskaart kan hierbij als input dienen. Deze
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
22
4.3 Systeemstudie & Energie opties
Uit
regioanalyse
in ieder geval een offerte aan te vragen. Daarmee
genoemd, blijkt dat het onderstation bij Herbaijum
wordt voor beide kanten duidelijk wat de aansluiting
volloopt tussen nu en 2025. Uitbreiding van het
financieel
bestaande of realisatie van een nieuw onderstation
inpassing. Liander geeft ruimte om dan gezamenlijk
Wat is er nodig om een energielandschap
is noodzakelijk voor alle ontwikkelingen in onze regio.
te bekijken of het verstandig is de offerte dan ook
aan te sluiten op het onderstation?
Voor onderstation Herbaijum lijkt uitbreiding heel
spoedig te tekenen en een aanbetaling te doen.
lastig, omdat er op de huidige locatie weinig ruimte
Het alternatief dat zij schetsen is om de offerte nog
is. Toch dient dit door Liander en Tennet onderzocht
niet te tekenen, omdat dit het ‘op rood gaan’
te worden. Pas als duidelijk is dat dit niet kan, gaan
van Herbaijum kan betekenen. Daarmee zouden
zij over tot onderzoek naar alternatieve locaties. Als
we mogelijk plannen van ondernemers in de weg
Kan het onderstation dit aan? En welk effect heeft het op andere gemeenten, inwoners
of
ondernemers
die
óók
aangesloten zijn op dit onderstation?
de
systeemstudie,
ook
wel
betekent,
maar
vooral
ook
qua
zij een zoekgebied op het oog hebben, wordt deze
zitten. Om een offerte aan te kunnen vragen, is het
Zijn er andere opties om de opgewekte
gedeeld met de gemeente en volgt een check of
nodig een ordegrootte te weten van de benodigde
energie op te slaan, zodat we niet alleen
er gemeentelijk eigendom is in dit gebied. Wanneer
aansluiting en ook het gebruik van deze aansluiting;
afhankelijk zijn van het onderstation
een concrete locatie is gevonden, dan start het
enkel teruglevering of ook levering.
in Herbaijum? Al deze vragen staan centraal in het onderzoek naar het technisch ontwerp. Dit is uitgevoerd door Berenschot, in samenwerking met Liander en Tennet.
planologische traject om de locatie-ontwikkeling mogelijk te maken. In dit traject is een Milieu-effect-
Het onderstation Herbaijum is opgenomen in de
rapportage (MER) noodzakelijk en zijn bezwaar en
pMIEK,
beroep mogelijk. Liander geeft aan dat het geheel
Infrastructuur Energie en Klimaat. Dit betekent dat er
doorlopen van dit voorbereidingstraject, inclusief
vastligt dat er in de komende 10 jaar investeringen
termijn voor afhandelen van bezwaar en beroep,
moeten worden gedaan in het onderstation in deze
tot 10 jaar kan duren.
regio.
Bij een nieuwe ontwikkeling is de reguliere lijn dat
In de systeemstudie adviseren Berenschot, Liander
er bij Liander een offerte wordt gevraagd voor
en Tennet om:
een aansluiting op het net. Voor deze offerte doet
•
Het net in de tussentijd slimmer te benutten;
Liander een netcheck, waarmee nagegaan wordt
•
Vraag en aanbod bij elkaar te brengen;
of er ruimte is op het netwerk. Liander adviseert om
•
Thermische opwek met opslag toe te passen
het
provinciaal
Meerjarenprogramma
(warmte);
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
23
•
Zon-pv bij bestaande windturbines te plaatsen;
geïnstalleerde vermogen neemt
wel toe (6MW
Berenschot geeft aan dat de combinatie met zon
•
Batterijgebruik te stimuleren.
naar 21,5 – 25 MW). Berenschot heeft de molens
ook hier waardevol is. Berenschot geeft aan dat
in Windpark Fryslân als uitgangspunt genomen voor
een combinatie van hetzelfde vermogen aan
een vergelijking:
zon (21,5 – 25 MW) op dezelfde aansluiting als die
Liander heeft na de studie ook in vervolg overleggen nogmaals het belang van warmte benadrukt.
van het windpark voor Liander de best mogelijke
Ter plaatse warmte produceren met thermische
combinatie is. De balans op het net is in die situatie
panelen, mogelijk in combinatie met warmte uit de grond en met opslag in voormalige zoutkoepels ziet zij als een optie die zeker nader onderzocht moet worden. Qua energie opties is het verder zaak om toekomstige ontwikkelingen te blijven volgen en daar ruimte voor te houden. Zon en wind zijn nu de belangrijkste dragers, maar wellicht dat er in de toekomst nieuwe technieken komen die zowel een andere netimpact hebben als een andere impact op ruimtegebruik. Aanvullend is door Berenschot gekeken naar de potentie van het verhogen van de windturbines in De Bjirmen. Mochten er mogelijkheden komen om deze bestaande windturbines te verhogen, dan is de vraag relevant hoeveel dat oplevert aan extra energieopbrengst.
Berenschot
constateert
dat
door de grotere indirecte ruimtevraag (onderlinge afstand)
van
hogere
windturbines
(zie
ook
paragraaf 4.1.6), er uiteindelijk minder windturbines teruggeplaatst
kunnen
worden.
Het
totale
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
24
het beste. Het zou betekenen dat op dezelfde
Voor het energielandschap is een aansluiting op
is ook om meer accent te leggen op de opwek
aansluiting zo’n 21,5 tot 25 hectare zon geplaatst
het onderstation een absolute randvoorwaarde.
van warmte in plaats van enkel elektriciteit. Deze
kan worden, uitgaande van de huidige rekensom
Het duurt lang voordat er een nieuw (of uitgebreid)
aanbeveling nemen we mee en wordt nader
dat 1 hectare zon ongeveer 1 MW oplevert.
onderstation is, dus hoe sneller met deze ontwikkeling
uitgewerkt in de volgende fase.
gestart wordt, hoe beter. Wij stellen voor om toe te Analyse van de resultaten
werken naar een offertevraag voor een aansluiting,
Ook het plaatsen van een batterij als opslag voor
Zoals in hoofdstuk 2.2.5 beschreven, bestaat
zodat we de gezamenlijke afweging kunnen maken
de opgewekte elektriciteit is een advies uit de
het elektriciteitssysteem uit laag-, midden- en
of we deze doorzetten naar ondertekening en
systeemstudie die we verder willen onderzoeken.
hoogspanning. Omdat het bij een energielandschap
daarmee impact op de status van het onderstation.
Liander geeft mee dat een batterij een goede
om grote vermogens gaat, die forse impact op het
Om een offerte te kunnen aanvragen is een
inpassing en beleid vraagt omdat het voor hen niet
net kunnen hebben, vraagt Liander om met een
verdere concretisering nodig, naar zowel verwacht
in alle situaties persé behulpzaam is. Het is zaak met
dergelijke ontwikkeling direct aan te sluiten op de
vermogen, teruglevering en/of levering en fasering,
hen te bekijken hoe we een batterij in de verdere
hoogspanning. Feitelijk betekent dit aansluiting
die we op korte termijn op moeten pakken.
uitwerking van het energielandschap een plek
op een onderstation. In de kaders en bouwstenen
kunnen geven en in kunnen zetten op een manier
voor een energielandschap hebben we dit als
Het feit dat investeringen in onderstation Herbaijum
uitgangspunt meegenomen: realisatie binnen 4 km
opgenomen zijn in het pMIEK is een eerste stap. Het
van een onderstation, zodat het direct kan worden
is nu zaak om binnen dit Investeringsprogramma te
De windanalyse van Berenschot maakt duidelijk
aangesloten op dit onderstation. De systeemstudie
zorgen dat Herbaijum prioriteit krijgt. Het Integraal
hoe kansrijk het is om het windpark mee te nemen
laat zien dat het onderstation binnen vijf jaar vol
Programmeren, dat inmiddels is opgestart binnen de
in de planvorming. De turbines zijn meer dan 20 jaar
loopt. Als we niks doen, is er dus tegen de tijd dat
provincie, geeft de mogelijkheid om dit te bereiken.
oud, wat betekent dat ze richting einde levensduur
wij klaar zijn om aan te sluiten, geen ruimte op het
Gecombineerd met het provinciale onderzoek
gaan. Het feit dat het windpark een aansluiting op
onderstation. Het vollopen van het onderstation
naar energiehubs, waarin het energielandschap
het onderstation heeft, maakt dat zon en wind op
zit zo onze eigen gemeentelijke ambitie in de
mogelijk een pilot kan worden, zien we met Liander
dezelfde aansluiting hier een aantrekkelijke optie
weg, maar het belemmert ook onze bedrijven en
goede kansen om de aanpak van Herbaijum
is. Het biedt kansen om zon onder de turbines te
inwoners in hun stappen naar energieneutraal.
prioriteit te geven.
plaatsen, wat zeker bij vernieuwde turbines tot een
Het is dus heel urgent dat het onderstation wordt aangepakt.
die voor het net het beste is.
grote potentie van opgesteld vermogen leidt. Ook Een interessante uitkomst van de systeemstudie
dit moeten we verder uitwerken.
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
25
4.4 Maatschappelijke kosten en baten
Zowel in de verschillende onderzoeken als in het
om met zon en/of wind bij te dragen aan de ambitie
participatieproces (hoofdstuk 5) is opgehaald wat
om in 2040 energieneutraal te zijn. Zij geeft aan dat
de gebiedsopgaven voor het energielandschap
de energieopwek veruit de grootste baat is van
zijn. Ook zijn de functies opgehaald die bij dubbel
het energielandschap. Zowel de opwek zelf als de
Als ruimtelijke bouwstenen voor een
ruimtegebruik een plek moeten krijgen. Binnen de
baten die daarmee samenhangen zijn van grote
energielandschap is vastgesteld
ontwikkeling van een energielandschap hebben
waarde. Om de baten te bepalen, kijkt Witteveen
deze functies een maatschappelijke meerwaarde.
+ Bos onder andere naar het ruimtegebruik van zon
Tegelijkertijd vergt de realisatie ook een investering.
en wind opwek:
dat: We een koppeling maken met gebiedsopgaven: • De gebiedsopgaven die de meeste
Om meer zicht te krijgen in de maatschappelijke kosten en baten binnen het energielandschap, is
meerwaarde voor de
eerst een baten workshop georganiseerd. Tijdens
(toekomstwaarde van de) omgeving
de workshop zijn met de professionele stakeholders
hebben worden gekoppeld.
en de gemeentelijke projectgroep mogelijke baten
• Creëren meerwaarde voor de omgeving en zorgen voor samenhang in het ontwerp. We zorgen voor dubbel ruimtegebruik bij
van een klimaatlandschap in beeld gebracht. Voor een maatschappelijke kosten baten analyse worden alle mogelijke baten vertaald naar wat het voor ons als maatschappij betekent. Bijvoorbeeld een investering in extra natuur; die wordt vertaald
Direct en indirect ruimtegebruik wind op land (boven) en zon PV op veld (onder). Bron: Witteveen+Bos, eRisk Group, HCSS (2022)
de aanleg van een zonneweide:
naar de mogelijke effecten die dat voor onze
• Creëer mogelijkheden voor
gezondheid heeft, doordat de lucht zuiverder wordt,
medegebruik zoals: recreatie,
er meer mogelijkheden zijn om te bewegen, etc.
Vanuit de doelstelling om verschillende functies
Vanuit deze workshop zijn redeneerlijnen opgesteld,
te combineren in een energielandschap, is een
om de mogelijke baten te kunnen borgen in het
opvallende
ontwerp en te kunnen optimaliseren.
opzichte van zon PV vooral een hoog indirect
landbouw, biodiversiteit, cultuur, landschap en bodem. • Houd rekening met leefgebieden en migratieroutes van flora en fauna.
vaststelling
dat
windenergie
ten
ruimtegebruik heeft. Dat wil zeggen, turbines Potentiële baten
moeten op voldoende afstand van elkaar staan,
Energie. Witteveen+Bos gaat in op de mogelijkheden
maar de fundering (het directe ruimtegebruik)
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
26
neemt weinig ruimte in beslag. Hierdoor kunnen
bestaande aansluitingen in het gebied
Natuur
windturbines prima worden gecombineerd met
(zonnepark en windpark);
maatregelen
in
ecosysteem-,
andere functies. Als de opgave ingevuld wordt
•
en
landschap.
Door
het
verschillende
landschap,
zoals
Identificeer grootgebruikers van energie in het
landschaps-,
met enkel zon PV, is minder landoppervlakte
gebied en overweeg een directe koppeling
en
nodig. Echter, de benodigde oppervlakte wordt
(zonder tussenkomst van het openbare
strokenteelt en biologisch boeren zijn er baten te
dan volledig ingevuld met zonnepanelen (direct
elektriciteitsnet);
realiseren. Denk hierbij aan:
verkavelingsherstel,
ruimte
bodemstructuuropen
houden,
ruimtegebruik), waardoor er geen ruimte overblijft
•
Combinatie van duurzame opwek en:
•
Belevingswaarde van biodiversiteit;
voor combinatie met andere functies. Potentiële
−
natuur (in het geval van zonenergie, denk
•
Betere volksgezondheid door meer bewegen
baten zijn: •
Energieopbrengst.
•
Netuitbreiding --> robuuster energienet.
•
Indien slimme combinaties worden getroffen:
ook aan zon PV trackers); −
en meer ontspannen;
landbouw (in het geval van windenergie
•
en opslag); −
Meer sociaal contact, minder eenzaamheid door ontmoetingsplekken;
recreatie (alle vormen van duurzame energie).
•
Klimaatbaten door CO2-vastlegging.
beter benutten netinfra, vermeden netverzwaringskosten.
Witteveen + Bos constateert dat er verder baten zijn
Landbouw. Door de landbouwgrond in het zoek-
•
Klimaatbaten door minder CO2-uitstoot.
te verwachten in recreatie, natuur en landschap,
gebied (die concurreert met ruimte voor zon)
•
Bij directe koppeling (zonder tussenkomst
landbouw, bedrijven en wonen en water. Deze
te behouden of zelfs te verbeteren, is er meer
van openbaar net): verduurzaming van
baten zijn volgens Witteveen + Bos in financiële zin
winst mogelijk voor de landbouw, door een beter
bedrijvigheid in de omgeving.
veel kleiner dan die van energieopwek.
verdienmodel.
Meekoppelkansen zijn: •
•
•
Bedrijven en wonen. Het economisch beleid van
Onderstation uitbreiden/nieuw station
Recreatie. Er is behoefte aan meer recreatieve
de gemeente is gericht op behoud van bestaande
ontwikkelen zodat ook andere ontwikkelingen
mogelijkheden:
ommetjes
bedrijven. De hoge energieprijzen maken dat
in het gebied (bijvoorbeeld zwaardere
(wandelen) en de aanleg van fietspaden. Ook
bedrijven onder druk staan. Mogelijk kunnen
aansluiting voor bedrijven om elektrificatie te
kan
een
lokale aannemers worden ingezet bij de bouw
faciliteren) doorgang kunnen vinden;
educatieve functie vervullen. Er zijn mogelijkheden
en onderhoud van het energielandschap. Door
Beter gebruiken van netinfrastructuur door
om dit mee te nemen in de inrichting van het
energie uit het energielandschap aan te bieden
wind/zon/opslag achter een enkele aansluiting
landschap. Wat het oplevert voor het gebied aan
aan lokale bedrijven en bewoners en/of lokaal
te combineren;
baten, zijn bestedingen door dagrecreanten en
eigenaarschap mogelijk te maken, is hogere winst
Plaats wind/zon/opslag achter reeds
belevingswaarde.
mogelijk voor bedrijven. Woningbouw is voorzien in
het
het
maken
energielandschap
van
zelf
mogelijk
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
27
de kernen en heeft derhalve geen ruimtelijke relatie
De MKBA was voorzien als vervolgstap, na het
voor energieopwek. Daarmee nemen de baten
met de inrichting van het energielandschap.
opstellen van de ontwerpscenario's. Met de MKBA
in verhouding sterk af. Dubbelruimtegebruik en de
Water. Het gebied heeft te maken met zoutwinning
kunnen scenario's objectief met elkaar worden
koppeling aan gebiedsopgaven zijn belangrijke
en verzilting. Peilopzet drukt het zoute grondwater
vergeleken; het is een geschikte methode om
bouwstenen voor het energielandschap; er moet
weg. Door in het energielandschap bijvoorbeeld
scenario's die sterk van elkaar verschillen toch
in het gebied ruimte zijn voor meerdere functies.
waterpeilen op te zetten en waterberging in te
te kunnen vergelijken. In de scenario's die uit het
Dit maakt dat het zaak is om te gaan zoeken
richten, kunnen de volgende baten ontstaan:
ruimtelijk ontwerptraject zijn gekomen, zijn de
naar een optimum in de balans tussen de overige
•
Vermeden droogteschade in landbouw en
verschillen tussen de mogelijke baten nihil. In elk
functies en energieopwek. Zoals gezegd: meer
natuur;
scenario is de duurzame energie opwek verreweg
van het één gaat ten koste van het ander, het zijn
•
Vermeden natschade in landbouw;
de grootste baat. De baten vanuit water, natuur,
communicerende vaten. Belangrijk daarbij is om
•
Vermeden verziltingsschade in landbouw en
landbouw en andere functies zijn relatief gezien
op zoek te gaan naar andere financieringsbronnen
natuur.
zoveel kleiner, dat in de kern elk scenario hetzelfde
voor de overige functies dan de baten van
is als het gaat om de kosten en baten.
energieopwek. Het feit dat de overige functies
Er is door Witteveen+Bos een aanzet gegeven
aantoonbaar tot baten leiden voor met name de
tot alternatieve ontwikkelingsrichtingen van een
In het doorrekenen van een mogelijke businesscase
omgeving, maakt het extra belangrijk hier ruimte
energielandschap.
daarbij
is de kosten-baten-verhouding ook meegenomen.
voor te houden.
drie deelgebieden: windpark De Bjirmen, het
De expertise van de MKBA-adviseurs is ingezet om
gebied ten zuiden van het kassengebied en het
deze verhouding te kunnen bepalen en na te gaan
Het is interessant om ook te kijken naar andere
kassengebied zelf. Deze laatste is meegenomen,
hoe die nog te beïnvloeden is.
toepassingen van zon, die dubbel ruimtegebruik
Zij
onderscheiden
omdat gedurende het onderzoek het kassengebied
mogelijk maken. Zoals zon als een afdak boven Analyse van resultaten
(zachte) teelten of boven dieren. Dit biedt kansen
genoemd. Deze alternatieven zijn door LAOS
Het feit dat de baten uit de energieopwek verreweg
om de baten uit energieopwek te combineren met
landschapsarchitecten
de grootste baat zijn, maakt duidelijk dat het
overige baten in plaats van ruimte in te nemen
ontwerpen van een energielandschap gekoppeld
van overige baten. Het vraagt nader onderzoek,
vaak
als
mogelijke
aanvullende
optie
meegenomen
in
wordt hun
uitwerking van ruimtelijke scenario's.
aan gebiedsopgaven, met dubbel ruimtegebruik,
ook samen met de sector, om hier invulling aan te
Kosten-baten-verhouding in alle scenario’s ruimtelijk
geen sinecure is. Hoe meer ruimte er wordt gemaakt
geven.
ontwerp vergelijkbaar: MKBA niet opgesteld
voor andere functies, hoe kleiner de ruimte wordt
Analyse Energielandschap - Gemeente Waadhoeke
28
4.5 Ruimtelijk ontwerp De
ruimtelijke
bouwstenen
van
In 2 rondes van ontwerpsessies is opgehaald wat
gekomen. Daarnaast is er een wens voor meer
de belangrijke gebiedsopgaves zijn, welke functies
recreatiemogelijkheden, vooral wandelen rond
men terug wil zien in het gebied. Hier zijn zowel
het gebied (ommetjes). Door in het nieuwe
dubbel ruimtegebruik, aansluiten bij
de omringende dorpen als stakeholders vanuit
landschap eerst een sterk groen-blauw casco
gebiedsopgaven en het creëren van
professionele partners bij betrokken. Op basis
neer te leggen, mogelijk in combinatie met een
van de uitkomsten heeft LAOS 3 verschillende
wandelpad, ligt de 'hoofdstructuur’ al vast. Daar
ontwikkelstrategieën geschetst.
kan de natuur zich ontwikkelen. In de ruimtes
meerwaarde in het landschap, zijn de basis geweest voor het ruimtelijk ontwerp. In deze studie stond de vraag centraal hoe in het zoekgebied een
die binnen dit casco ontstaan, kan de andere 1.
nieuw landschap kan worden gecreëerd,
Strategie Zonering kenmerkt zich door een sterke
gewenste functie, energieopwek, een plek