Bijlage 1 - Donkertebeleid 'Tusken skimer & moarnsdage' Waadhoeke

7: Bewuste verlichting ook op het terrein Ook buiten de stal, op het omringende terrein, moet verlichting zo horizontaal mogelijk worden afgesteld en bij voorkeur werken op aanwezigheidsdetectie en/of een tijdschakelaar.

31

Acties gemeente Waadhoeke • Als gesprekspartner: maak staleigenaren bekend met het donkertebeleid en het technisch document over stalverlichting; maak afspraken over het aantal donkere uren en afscherming binnen of buiten de stal. • Als ruimtelijke ordenaar: leg ruimtelijk vast dat stalverlichting moet voldoen aan het technisch document van het convenant én de Richtlijn Lichthinder. Daarbij zijn niet alleen woningen potentieel gehinderden maar ook het donkere landschap en natuur. • Als vergunningverlener: maak bij vergunningaanvragen (nieuwe + uitbreidingen van bestaande stallen) gebruik van het technisch document. • Als handhaver: controleer het tijdstip van uitschakelen en voer lichtmetingen uit op de stal- en terreinverlichting bij een vermoeden van lichthinder of landschapsvervuiling. Benut de diverse tabellen en bijlagen uit Richtlijn Lichthinder. Let daarbij op de verlichtingssterkte vallend op nabije woningen en het donkere landschap, én op de lichtsterkte van individuele felle lampen en van het gehele lichtvlak dat uit de stal komt.

Afbeelding: zeer open stal maar de armaturen zijn goed weggewerkt en je hebt zicht op de donkere binnenzijde van het staldak. Ook is er een donker gordijn (omlaag geschoven) (foto andere gemeente).

32

I. LICHT VAN PARTICULIEREN (INCL PAARDENBAKKEN) Ook particulieren plaatsen verlichting in de buitenruimte. Bij de toegang tot hun terrein voor de verkeersveiligheid en herkenbaarheid. In hun tuin voor extra sfeer. En bij hun voor- en/of achterdeur voor sociale veiligheid en gemak. Ook de tuin, paden of de gevel van de woning worden soms verlicht. Daarnaast zijn er particulieren die verlichting plaatsen om bepaalde activiteiten uit te kunnen voeren. Bijvoorbeeld bij paardenbakken, om ook in de avonduren te kunnen paardrijden. Soms is deze verlichting onnodig fel of brandt deze op momenten dat het niet nodig is. Ook straalt het vaak opzij of omhoog. Dan kan er lichthinder of lichtvervuiling ontstaan.

ACTUELE SITUATIE IN WAADHOEKE Ook in onze gemeente wordt het steeds meer gebruikelijk om rond huis en tuin verlichting te plaatsen. Dit speelt vooral binnen de bebouwde kom. Buiten de kom zijn woningen over het algemeen donker. De bestemmingsplannen voor het buitengebied geven aan waar paardenbakken mogelijk zijn. Als een paardenbak toegestaan wordt, dan biedt de Welstandsnota hier nadere regels voor. Deze staan op de volgende pagina en gelden voor zowel particuliere als bedrijfsmatige paardenbakken.

Afbeeldingen: verlichting van woningen en paardenbakken heeft invloed op de verder donkere omgeving (foto boven: nabij de Waddenzee, foto onder: licht paardenbak - andere gemeente).

33

MINDER LICHTUITSTRALING VANUIT PARTICULIERE LAMPEN Verlichting bij voordeur en in tuin Bij het plaatsen van verlichting bij de voordeur of in de tuin spelen twee ontwikkelingen een rol: • De gemeente richt het licht steeds bewuster naar het wegdek waardoor er geen/minder licht valt in de voortuin. Mogelijk brengen inwoners daardoor meer eigen verlichting aan bij de voordeur. Deze lampen zijn soms feller dan de openbare verlichting en branden vaak de hele nacht. • Het aanbod aan tuinverlichting is sterk toegenomen en in prijs afgenomen. Veel lampen werken tegenwoordig op een zonnecel of batterij. Ze zijn daardoor makkelijk te plaatsen en kosten geen stroom.

Verlichting van particulier wooncomplex

Verlichting van paardenbakken Bestemmingsplannen geven aan waar paardenbakken eventueel zijn toegestaan. Of daarbij verlichting is toegestaan verschilt per bestemmingsplan Buitengebied: in Franekeradeel bijvoorbeeld mag dit wel, in Het Bildt niet.

1: Particuliere eigenaren De gemeente vraagt haar inwoners om bewust te verlichten: • Verlicht buiten alleen als het echt nodig is. • Gebruik minder fel licht, met een zo laag mogelijk vermogen en een zachte kleur (liefst maximaal 2700K). • Stel alle buitenlampen goed af zodat ze de grond verlichten en geen hinder veroorzaken voor buren en verkeersdeelnemers. • Gebruik bewegingsmelders en tijdschakelaars, zodat de verlichting voor sociale veiligheid alleen brandt wanneer het nodig is. Ongewenst bezoek valt beter op wanneer de lamp op dat moment aangaat. • Schakel eventuele sfeer- en tuinverlichting ‘s nachts uit.

De Welstandsnota geeft vervolgens nadere regels voor eventuele verlichting. Bij paardenbakken (en andere trainingsfaciliteiten) kunnen maximaal 4 lichtmasten worden toegestaan via een vergunning. De verlichting moet neerwaarts gericht zijn. In die gevallen dat een paardenbak/faciliteit toegestaan wordt buiten het erf/ buiten de erfbeplanting, zijn geen of alleen lage verlichtingsarmaturen toegestaan. Acties gemeente Waadhoeke • Als gesprekspartner: de gemeente maak particulieren (inclusief VvE en beheerders) bekend met/bewust van het donkertebeleid zoals genoemd onder punten 1 en 2. • Als ruimtelijke ordenaar: bij voorkeur benoemt ruimtelijk beleid dat ook particuliere verlichting een rol speelt bij het behoud van donkerte. • Als vergunningverlener en handhaver: controleert, wanneer de gemeente verlichting toestaat bij paardenbakken, of deze voldoet aan de Welstandsnota én de Richtlijn Lichthinder.

2: VvE en beheerders De gemeente gaat, naast particuliere eigenaren, ook verenigingen van eigenaren en andere beheerders van appartementencomplexen informeren over bewust verlichten. Leg daarbij de nadruk op de kansen om energie(kosten) te besparen en lichtuitstoot te reduceren.

34

J. LICHT VAN ANDERE OVERHEDEN EN SEMI-OVERHEDEN De gemeente is niet de enige die openbare verlichting heeft in Waadhoeke. Op sommige wegen en rotondes is de straatverlichting in eigendom en beheer van de provincie Fryslân. Ook op andere plekken brandt er verlichting van andere (semi)overheden, denk bijvoorbeeld aan de treinstations en het terrein van de brandweer. Ook deze verlichting is van invloed. Op de verkeersveiligheid en de sociale veiligheid. Maar ook op het totaalbeeld in de nacht en de aanwezigheid van lichthinder en lichtvervuiling.

ACTUELE SITUATIE IN WAADHOEKE Donkerte is een belangrijke kernwaarde in Waadhoeke. Juist omdat het op veel plaatsen nog donker is, valt felle verlichting extra op. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de nieuwe wegverlichting van de provincie Fryslân. Deze is goed naar beneden gericht en energiezuinig, maar geeft onnodige lichtvervuiling omdat het licht zeer wit is. Ook het terrein van de brandweer valt op door veel verlichting. Daarnaast zijn er ook goede voorbeelden, bijvoorbeeld de verlichting van ProRail op stations. Deze is de afgelopen jaren aangepast, zodat die beter aansluit bij het Dark Sky Werelderfgoed Waddenzee. De nieuwe ledverlichting wordt op het einde van het perron, waar de trein nooit stopt, maximaal gedimd. Daar waar de trein wél stopt, wordt de verlichting automatisch versterkt als er reizigers zijn. Omdat het licht ook beter te richten is, straalt het station nu veel minder licht uit naar de omgeving. Afbeelding boven: deze rotonde in beheer van de provincie (N293 noord van Minnertsga) is verlicht met zeer wit licht, ruim 4000 Kelvin. Afbeelding onder: de verlichting op station Deinum is goed gericht en duurzaam.

35

MINDER LICHTUITSTRALING VANUIT OVERIGE (SEMI)OVERHEDEN Bewust verlichten is belangrijk. Zeker als de verlichting in beheer en eigendom is van (semi)overheden. Zij hebben immers een belangrijke voorbeeldfunctie. Ook hier geldt: • Verlicht alleen daar waar het echt nodig is. • Richt het licht goed – dus naar beneden en niet naar woningen, wegen, het open landschap en de (sterren)hemel. • Gebruik niet meer licht dan nodig dus: - bij voorkeur 3000 Kelvin of minder - dimmen of uitschakelen in de rustige uren - eventueel licht op bewegingsdetector Acties gemeente Waadhoeke Hier speelt vooral de rol van de gemeente als gesprekspartner. Dit kan deel uitmaken van de gesprekken over Dark Sky Werelderfgoed Waddenzee. Het licht van genoemde (semi)overheden valt op in het verder donkere landschap. Vooral de trend van het witte ledlicht is zorgelijk voor donkerte omdat de blauwe component ver doordringt in de atmosfeer. De Dark Sky Association stelt dan ook als eis dat verlichting in en nabij een Dark Sky gebied niet meer dan 3000K is, bij voorkeur 2700K of minder.

Afbeelding boven: verlichting brandweerkazerne (Menaam). Afbeelding onder: nachtscan van bovenaf, de witte streep toont de reflectie op het wegdek van de nieuwe ledverlichting van de provincie bij Dongjum.

36

BIJLAGE UITLEG INSTRUMENTEN K.

NSVV Richtlijn Lichthinder

37

K. GEBRUIK NSVV RICHTLIJN LICHTHINDER

• openbare verlichting • lichtuitstraling uit gebouwen Aanvullende tabellen en adviezen zijn opgesteld zoals voor reclameverlichting en armaturen die naar het open landschap stralen. Bijlagen bieden extra info bijvoorbeeld over hoe je kunt meten aan verschillende typen lichtreclames.

De Richtlijn Lichthinder is in 2020 vernieuwd door de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV). Het is een praktisch hulpmiddel en kan worden ingezet bij: • objectief vaststellen of er sprake is van storend licht • bepalen van de gebiedscategorieën voor donkerte en lichthinder • rekenen, meten en beoordelen van een situatie aan de hand van grenswaarden per gebiedscategorie • voeren van gesprekken over vrijwillige maatregelen

4: Bepaal in welk gebiedstype de gehinderde zich bevindt Een lamp kan in het centrum van Rotterdam totaal niet opvallen, terwijl dezelfde lamp in het buitengebied van Waadhoeke duidelijk hinderlijk is. Hoeveel licht ‘teveel’ is, hangt dus af van waar de gehinderde zich bevindt. De tabel op de volgende pagina beschrijft de internationaal vastgelegde zoneindeling van de Richtlijn Lichthinder, met als voorbeeld welke gebiedstypen in Waadhoeke kunnen passen binnen welke zone. Stel dat in een concrete situatie lichthinder wordt ervaren, dan bepaalt de gemeente in welke zone de gehinderde zich bevindt. Daarmee wordt duidelijk welke grenswaarden in de diverse tabellen van de Richtlijn van toepassing zijn.

1: Richtlijn Lichthinder stelt de gehinderde centraal Deze Richtlijn draait om de onbedoelde neveneffecten bij verlichting. Waar straalt het licht nog meer heen en wie heeft daar eventueel last van? De Richtlijn stelt omwonenden, weggebruikers, flora en fauna en de donkere sterrenhemel centraal als gehinderde door verlichting. 2: Algemene grenswaarden voor lichthinder Wanneer is het licht hinderlijk? De Richtlijn start met tabellen die algemene grenswaarden geven voor hoeveel licht op de gevel van een woning mag vallen, en hoe fel een lamp mag zijn waar een omwonende in kijkt. Het maakt dan niet uit van wie de lamp is of waar hij voor bedoeld is. Daarnaast zijn er specifieke tabellen voor andere gehinderden, zoals weggebruikers. Van belang is naar welk gebied het licht uitstraalt (zie onder punt 4.)

5: Extra informatie In de Richtlijn staan ook aanbevelingen en achtergrondinformatie zoals over de effecten van licht op de fauna en flora. Belangrijke instrumenten ter bescherming van donkerte zijn de Upward Light Ratio en de uitstralingshoek (zie kaders).

3: Bepaal om welke lichtbron of lichtbronnen het gaat De Richtlijn Lichthinder besteedt aandacht aan verschillende lichtbronnen, deze worden ook ‘toepassingsgebieden’ genoemd: • sportveldverlichting • terreinverlichting • illuminatie en aanstraling • reclameverlichting

Upward Light Ratio (ULR)

Uitstralingshoek

Dit is een maat voor strooilicht. ULR is de naar boven gerichte directe lichtuitstraling van een armatuur, ten opzichte van de totale hoeveelheid licht die dit armatuur uitstraalt.

Hierbij gaat het om de effecten van de lichtbron op de wijdere omgeving zoals landelijk gebied en natuurgebieden: tot op welke afstand is een lichtbron zichtbaar?

38 (Richtlijn Lichthinder, pagina 18)

Tabel gebiedstypen NSVV Richtlijn Lichthinder: De Richtlijn Lichthinder werkt met vijf gebiedscategorieën ofwel zones.

6: Toepassing in de praktijk: wanneer is er sprake van verstoring door licht? Om objectief vast te stellen of een bestaande lichtbron te sterk verstorend is naar haar omgeving, kan de gemeente gebruik maken van de Richtlijn Lichthinder van de NSVV. Eenvoudig aanpassen (kantelen, afschermen, dimmen) maar ook vervangen of zelfs uitschakelen van verlichting kan nodig zijn. Bij voorkeur vinden aanpassingen plaats in goed overleg tussen de eigenaar van het licht, degene die hinder ervaart en/of de gemeente. Als dit niet lukt en er zijn juridische stappen nodig, dan is de ervaring dat de rechterlijke macht zich ook baseert op deze landelijke Richtlijn Lichthinder omdat er voor de meeste lichtbronnen geen wetgeving is.

Zone Formele omschrijving in Richtlijn Lichthinder Intrinsiek duistere gebieden: E0 E1 E2 E3 E4 Zone E0

E1

E2

E3 E4

Unesco sterrenlicht reservaten, Dark Sky Parks, internationale sterrenwachten Gebieden met een zeer lage omgevingshelderheid: Natuurgebieden, landelijke gebieden ver van woonkernen Gebieden met een lage omgevingshelderheid: Buitenstedelijke en landelijke (woon)gebieden Gebieden met een gemiddelde omgevingshelderheid: Stedelijke (woon)gebieden Gebieden met een hoge omgevingshelderheid: Stedelijke gebieden met nachtelijke activiteiten (uitgaans-/industriegebieden)

Toelichtende beschrijving voor Waadhoeke

Voorbeeld in Waadhoeke

Unieke gebieden (inter)nationaal, aangewezen als beschermd gebied vanwege donkerte als kernwaarde.

Op dit moment: geen. In de toekomst wellicht het hele Waddengebied als deze een Dark Sky Park kan worden. De Waddenzee en gebieden aan landzijde van Zeedijk.

Natuurgebieden met donkerte als kernwaarde en landelijke gebieden ver van woonkernen. Denk daarbij aan nationale parken, natuurparken en andere plaatsen waar duisternis voor de natuur en de mens een waarde vormt. Buitenstedelijke, dun bevolkte landelijke (woon)gebieden waar donkerte van nature aanwezig is zoals landerijen, agrarische gebieden, bossen, gehuchten en kleine dorpskernen in landelijke omgeving. Bewoonde (stedelijke) gebieden waar leefwaarden centraal staan Stedelijke gebieden met veel nachtelijke activiteiten die licht vragen, zoals een druk stadscentrum en industriegebieden waar dag en nacht wordt doorgewerkt.

Bij voorkeur worden dergelijke situaties voorkomen. Al in een vroege fase van ruimtelijke ontwikkelingen kan de Richtlijn worden ingezet. Een integraal verlichtingsplan biedt de eigenaar het licht dat hij nodig heeft én voorkomt verstoring voor mens en dier, het donkere landschap én de sterrenhemel. 7: Optioneel: gebiedsindeling vastleggen op de kaart Op dit moment moet voor ieder lichtplan of lichthindersituatie opnieuw een inschatting worden gemaakt van de zone waarin de waarnemer of de gehinderde van licht zich bevindt. Dit is noodzakelijk om te weten welke grenswaarden van toepassing zijn. Om het gebruik van de Richtlijn in de toekomst te vergemakkelijken, kan de gemeente ervoor kiezen een plattegrond met zone-indeling E0 t/m E4 vast te stellen. Aan het einde van deze bijlage vindt u een voorbeeldkaart van de fictieve gemeente Witteveld.

Alle open gebieden tussen de dorpskernen + buurtschappen.

Alle dorpskernen, woonwijken, stedelijke omgeving incl. reguliere bedrijventerreinen. Een dergelijk intensief nachtelijk gebruikt gebied is er op dit moment niet in de gemeente Waadhoeke.

39

8: Richtlijn Lichthinder helpt bij sturing op gebiedsniveau Een dergelijke gebiedsindeling ondersteunt niet alleen het oplossen van geschillen bij individuele lichtbronnen. Het heeft ook een strategische, sturende en preventieve werking als je op gebiedsniveau kijkt: • Wanneer een woonwijk, bedrijventerrein of sportveld wordt gebouwd of geherstructureerd (zone E3) dan heeft dit vaak invloed op naastgelegen gebieden E2 en E1. Een plattegrond maakt helder waar kwetsbaarheden maar ook verbeterkansen liggen, namelijk waar zones aan elkaar grenzen. • Door aandacht te geven aan deze interactie tussen gebieden, komen verbetermogelijkheden in beeld. De juiste verlichtingskeuzes bieden én hoogwaardiger verlichting binnen het bebouwde gebied én verminderen tegelijkertijd de uitstraling naar het natuurgebied en de sterrenhemel. • De gemeente kan ervoor kiezen landelijke gebieden (nu: zone E2) aan te wijzen waarin zij donkerte als kernkwaliteit van de leefomgeving wil beschermen door deze ruimtelijk vast te leggen als zone E1. Bij het vervangen van verlichting wordt dan nog kritischer nagedacht of licht echt nodig is, en zo ja, welke verlichtingskeuzes de donkerte beschermen. • Verschillende partijen onderzoeken de mogelijkheden om een Dark Sky gebied te maken van het gehele waddengebied.

In Nederland is dit tot nu toe alleen gerealiseerd in het Lauwersooggebied en op de Boschplaat op Terschelling. Dark Sky gebieden vallen onder de voor Nederland unieke zone E0. De waddenzee én naastgelegen land wijzigt dan van E1 naar E0. De verlichting in de nabije omgeving moet dan aan extra eisen voldoen. Vanzelfsprekend zijn haalbare afspraken nodig voor bestaande verlichting. • Grensgevallen kunnen goed worden vastgelegd. Zo kan het ene buurtschap in Waadhoeke wellicht onder E2 worden geplaatst omdat de natuurlijke habitat donker is terwijl voor een ander buurtschap de typering E3 (bewoond gebied/dorpskern) toepasselijker is. Dit wordt nu nog in voorkomende situaties zo goed mogelijk besloten door de betrokken partijen zelf, zoals de Friese omgevingsdienst.

40

Deze kaart is gemaakt door J. Jansen, K. Firet en I. van Dalfsen (studenten Hogeschool Saxion) i.s.m. Licht en Donker Advies.

Voorbeeld van gebiedszonering voor de fictieve gemeente Witteveld. Deze indeling vereenvoudigt het gebruik van de Richtlijn Lichthinder.

41