Bijlage 1 - Concept Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030
Tekst van het document
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030
projectnummer 0491332.100 revisie 02 21 juli 2025
www.anteagroup.nl
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 20262030 projectnummer 0491332.100 revisie 02 21 juli 2025
Auteur(s) L.W.J. de Wolde G. Huisman
Opdrachtgever Postbus 58 8800 AB FRANEKER
Gecontroleerd G. Huisman
datum 21 juli 2025
beschrijving ontwerp
vrijgave A.P. Hornstra
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Inhoudsopgave 1.
Inleiding
5
2.
Hoe hebben wij het aangepakt?
7
3.
Wat moeten wij?
9
4.
Wat hebben wij gedaan en wat moeten wij nog doen?
11
5.
Wat hebben wij?
14
6.
Waar staan wij nu?
18
6.1 6.2 6.3 6.4 6.5
De basis voor de nulmeting Nulmeting stedelijk afvalwater Nulmeting hemelwater Nulmeting grondwater Nulmeting duurzaamheid en energie
18 18 20 22 23
7.
Wat willen wij bereiken en hoe komen wij daar?
24
7.1 7.2 7.3 7.3.1 7.3.2 7.3.3 7.3.4 7.3.5 7.3.6
Proces ambitieverkenning Koppeling speerpunten omgevingsvisie ambitiethema’s gemeentelijke watertaken Ambitie en strategie per thema Een goede inzameling en verwerking van stedelijk afvalwater Overtollig hemelwater inzamelen en verwerken Goed omgaan met grondwater Oppervlaktewateren goed beheren, zodat ze water bergen en afvoeren Rekening houden met klimaatverandering Behouden en verbeteren wat we hebben
24 25 26 26 27 29 30 31 32
8.
Wat moeten wij daarvoor doen? Van theorie naar praktijk
33
8.1 8.1.1 8.1.2 8.1.3 8.1.4 8.2 8.2.1 8.2.2 8.2.3 8.2.4 8.3 8.4
Reguliere exploitatie Programmadeel: Onderzoek & planvorming Programmadeel: Regulier onderhoud Programmadeel: Personeel Programmadeel: Facilitair Investeringen bestaand areaal Programmadeel: Levensduur verlengend onderhoud vrijverval riolering Programmadeel: Groot onderhoud en vervanging mechanische riolering Programmadeel: Integrale projecten Onvoorziene zaken en/of calamiteiten Nieuwe aanleg Doorkijk middellange (2031-2050) en lange termijn (2051-2096)
34 34 36 38 40 43 43 43 44 46 46 47
9.
Wat betekent dit voor onze financiën?
49
9.1 9.2 9.3 9.4
Uitgangspunten en rekenmethode Ontwikkeling verhaalbare lasten en voorziening riolering planperiode Ontwikkeling verhaalbare lasten en voorziening riolering lange termijn Hoe kunnen wij dat bekostigen?
50 54 55 56
10.
Hoe gaan wij verder?
57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Bijlage 1 Begrippenkader Bijlage 2 Evaluatie uitvoeringsprogramma huidig vGRP Bijlage 3 Details Woonvisie Waadhoeke Bijlage 4 Onderbouwing nulmeting Bijlage 5 Functionele eisen, maatstaven en meetmethoden Bijlage 6 Formatiescan RIONED Bijlage 7 Beheerstrategie mechanische riolering Bijlage 8 Onderbouwing budgetraming integrale projecten Bijlage 9 Toekomstige integrale projecten (> 2030) Bijlage 10 Specificatie investeringsramingen 2026-2096 Bijlage 11 Specificatie kostendekkingsplan
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
1.
Inleiding Het belang van riolering Sinds de komst van riolering begin 1900 is de hygiëne van de Nederlandse huishoudens en de gezondheid van de bevolking met sprongen vooruitgegaan. Ook het milieu is gebaat bij het bestaan van de huidige rioleringszorg. Het is nog niet zo heel lang geleden dat afvalwater rechtstreeks op sloten, vijvers en kanalen werd geloosd. Nu wordt al het afvalwater eerst gezuiverd voordat het in oppervlaktewater terecht komt. Om de leefomgeving te beschermen heeft de gemeente wettelijke zorgtaken voor stedelijk afvalwater, afvloeiend hemelwater en grondwater; ook wel gemeentelijke watertaken genoemd.
riolering dient drie belangen: 1. bescherming van de volksgezondheid en volkshygiëne; 2. bescherming van het milieu; 3. het instandhouden van de kwaliteit van de leefomgeving.
De totale vervangingswaarde van onze gemeentelijke voorzieningen, zowel in als boven de grond, bedraagt circa € 234 miljoen. Met het beheer en in stand houden is jaarlijks ruim € 6 miljoen gemoeid. Onvoldoende beheer en onderhoud leidt tot kapitaalvernietiging. Er is dus een degelijke visie nodig met een achterliggend beheerplan om doelmatig en rechtmatig beheer toe te passen. Dit deden wij tot dusver in onze gemeentelijke rioleringsplannen (afgekort GRP).
Aanleiding voor het Water en Rioleringsprogramma 2026-2030 Het GRP was onder de Wet milieubeheer een verplicht plan voor gemeenten. Onder de Omgevingswet is het GRP niet langer verplicht, maar een facultatief programma. Daarmee verdwijnt weliswaar de planverplichting uit de Wet Milieubeheer, maar gemeenten kunnen ervoor kiezen om de belangrijkste aspecten van de gemeentelijke watertaken en de bekostiging ervan planmatig vast te leggen. Dat kan op verschillende manieren. Het facultatieve programma is vormvrij (geen wettelijke voorschriften) en ook de naam is voor de gemeente vrij om te kiezen. Vanwege de bijdrage die riolering aan de veiligheid en gezondheid van onze leefomgeving levert én om verantwoording te geven hoe wij onze kapitaalgoederen in stand houden kiezen wij in Waadhoeke ervoor een Water en Rioleringsprogramma (hierna WRP) op te stellen. Klimaatverandering heeft een steeds grotere impact op hoe we binnen onze leefomgeving omgaan met opvang en verwerking van water, omdat dit zowel schaarser (droogte) als heviger (wateroverlast) wordt. Hoe we dat gaan doen, in welk tempo, hoe de interactie daarin is met overige facetten uit de openbare ruimte (zoals bijvoorbeeld groen en wegen) en wat daarin de inbreng wordt van een ieder wordt bepalen we in dit nieuwe programma.
De gemeentelijke watertaken hebben dus al lang niet enkel meer betrekking op de rioleringsbuizen onder de grond. Vanwege deze steeds breder wordende scope noemen we dit plan daarom ook het Water en Rioleringsprogramma.
blad 5 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Relatie Water en Rioleringsprogramma versus Omgevingsvisie In de concept omgevingsvisie Waadhoeke is vastgelegd wat we belangrijk vinden voor de omgeving waarin we wonen, werken en waarin we onze vrije tijd doorbrengen. De concept omgevingsvisie bevat een visie op hoofdlijnen gericht op onze toekomst, een gemeente: ▪ Waar het fijn leven is in een gezonde omgeving; ▪ Waar we zorg dragen voor het nu én voor onze toekomst; ▪ Met een waardevol landschap waarin landbouw en natuur in balans zijn; ▪ Waar we trots kunnen zijn op onze stad en op onze veerkrachtige dorpen en wijken. Hoewel de omgevingsvisie nog niet is vastgesteld geven we met dit WRP alvast een beleidsuitwerking van de omgevingsvisie naar de invulling van onze wettelijke zorgtaken voor stedelijk afvalwater, afvloeiend hemelwater en grondwater.
Leeswijzer Dit rapport bestaat uit de volgende 10 hoofdstukken: 1. Inleiding - Achtergrond, Aanleiding en doel 2. Hoe hebben wij het aangepakt? - Inzicht in de procedure van het opstellen van dit WRP Waadhoeke 3. Wat moeten wij? - Een overzicht van de taakstellingen en verplichtingen van de betrokken partijen 4. Wat hebben wij gedaan en wat moeten wij nog? - Evaluatie van het huidig vGRP 5. Wat hebben wij? - Een overzicht van de arealen anno 2024 6. Waar staan wij nu? - Een nulmeting van de toestand en functioneren van onze voorzieningen 7. Wat willen wij bereiken en hoe komen wij daar? - ambitie en strategie 8. Wat moeten wij daarvoor doen? - Het uitvoeringsprogramma voor de planperiode 9. Wat betekent dit voor de financiën? – lastenontwikkeling en tariefvoorstel rioolheffing 10. Hoe gaan wij verder? - Het vervolg in het proces
Begrippenkader De gemeentelijke watertaken omvatten meer dan de zorg voor een stelsel van buizen in de grond. Om de inhoud van dit WRP te kunnen begrijpen is kennis nodig van de (milieu) technische, financiële, organisatorische en juridische aspecten. Het vakgebied van riolering en stedelijk water kent een eigen begrippenkader. De belangrijkste begrippen zijn in Bijlage 1 toegelicht.
blad 6 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
2.
Hoe hebben wij het aangepakt? Kerngroep en ambtelijke projectgroep en opdracht aan Antea Group De ambtelijke voorbereiding en uitwerking van het WRP is verzorgd door de kerngroep. Voor de begeleiding van de kerngroep (riolering en financiën) is een brede ambtelijke projectgroep samengesteld waarin alle relevante domeinen zijn vertegenwoordigd (Financiën, Wegen, Groen, Riolering/Water, Communicatie en Duurzaamheid/Omgevingswet). De gemeente heeft Antea Group opdracht gegeven te ondersteunen bij het opstellen van dit Water en Rioleringsprogramma.
Proces opstellen Water en Rioleringsprogramma De ambtelijke voorbereiding van het WRP is begin 2024 gestart. In onderstaand schema is het proces van het opstellen van dit WRP gevisualiseerd. Op het volgend blad is per fase de aanpak toegelicht.
blad 7 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Wat moeten wij? Bij de invulling van de gemeentelijke watertaken gelden verschillende wetten en regels. De taakstellingen en verplichtingen die hieruit voortvloeien zijn deels bepalend voor de invulling van dit WRP. Wat hebben wij gedaan en wat moeten wij nog doen? Zijn alle voorgenomen maatregelen uit het tot eind 2025 geldende vGRP uitgevoerd?, resteren er nog maatregelen en zo ja welke? Wat ging goed wat kan er eventueel beter?. Bij de evaluatie én analyse van de behaalde uitvoeringsresultaten van het huidig vGRP brengen we dat in beeld. Wat hebben wij? Met behulp van onze digitale beheersystemen brengen wij in beeld wat we aan areaal hebben, hoe dit er nu bij ligt en wat de (vervangings)waarde ervan is. Waar staan we nu? Vervolgens stellen wij via de nulmeting de huidige kwaliteit vast; oftewel waar staan we nu? Alleen vanuit een goed fundament kun je goed onderbouwde keuzes maken. De kenmerken van een nulmeting zijn: ▪ Verzamelen van informatie voor een strategisch en beleidsmatig niveau; ▪ Geven van de algemene en gemiddelde kwaliteitsindruk, opgebouwd uit vaktechnische items (bijvoorbeeld afvoercapaciteit, vuilemissie) en gebruikersitems (overlast, veiligheid, beleving).
Waar willen wij bereiken en hoe komen wij daar? Met de nulmeting en de resultaten uit de verkenning van de vigerende beleidsdocumenten (waaronder het huidig vGRP) heeft de ambtelijke projectgroep in een workshop de ambities uit het vigerend beleid geanalyseerd; oftewel waar willen wij naar toe? En getoetst of de ambitie en strategie uit het huidig vGRP daar nog goed invulling aan geven. De resultaten daarvan heeft de kerngroep tussentijds aan de Raad gepresenteerd (kernsessie van dinsdag 17 september 2024). Nadat de omgevingsvisie door de Raad is vastgesteld wordt de ambitie van dit WRP, daar waar nodig, geijkt aan de 9 speerpunten uit de omgevingsvisie. Zodoende sluit dit WRP naadloos aan op de omgevingsvisie. Om de ambities te behalen is een strategie geformuleerd, daarin leggen we o.a. het volgende vast: ▪ Hoe geven wij invulling aan onze wettelijke zorgtaken? ▪ Welke rol en verantwoordelijkheden nemen wij daarin als gemeente? ▪ Wat verwachten wij van inwoners en bedrijven? Wat moeten wij daarvoor doen? Met het uitvoeringsprogramma brengen wij in beeld wat we gaan doen, waarom we dat doen, wanneer we dat doen, hoe we dat gaan doen en welke budgetten daarvoor nodig zijn om de ambities waar te maken. Wat betekent dit voor onze financiën? De laatste fase betreft de vertaling van de benodigde budgetten naar de financiën en de gevolgen daarvoor (o.a.
ontwikkeling van de rioolheffing). Wat spreken wij af? Besluitvorming Het ontwerp WRP wordt in het najaar van 2025 ter vaststelling voorgelegd aan het bestuur.
blad 8 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
3.
Wat moeten wij? De taakstellingen en verplichtingen van de betrokken partijen De zorg en verantwoordelijkheid voor water in Waadhoeke is, naast de gemeente, in handen van wetterskip Fryslân, de Provincie Fryslân, het drinkwaterbedrijf (Vitens) en in de gemeente aanwezige particulieren en ondernemers. De betrokkenen hebben verschillende taakstellingen en verplichtingen. Sommige verplichtingen zijn wettelijk vastgelegd, andere zijn geborgd in Europees, landelijk, provinciaal of regionaal beleid. Ook zijn er eigen gemeentelijke normen, vastgelegd (en bestuurlijk goedgekeurd) in uitvoerend beleid. In sommige gevallen gaat het daarbij om resultaatverplichtingen, in andere gevallen zijn 'slechts' werknormen aangegeven. Onderstaand schema toont de taakverdeling tussen de betrokken. Op het volgend blad is dit in detail toegelicht
De Omgevingswet die op 1 januari 2024 van kracht is geworden heeft diverse beleidsdomeinen en wetten die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving (o.a. Wet milieubeheer en Waterwet) juridisch geïntegreerd. Onderstaand schema toont de onderlinge relatie van de wet- en regelgeving voor het stedelijk waterbeheer:
Via de website https://www.overheid.nl zijn de actuele kaders van wetten en regelgeving te raadplegen.
blad 9 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
grondeigenaar (particulier)
De particuliere eigenaar is in beginsel zelf verantwoordelijk voor de staat van zijn perceel en woning/bouwwerk. Eigenaren moeten zelf zorgen voor een goede staat van percelen en gebouwen die zij in eigendom hebben. Eigenaren zijn zelf verantwoordelijk voor het op eigen perceel treffen van maatregelen voor de inzameling en het correct aanbieden van stedelijk afvalwater (incl. eventuele verwerking ervan in een IBA) en afwatering van hemel- en grondwater. Het ingezamelde huishoudelijk afvalwater dient de perceel eigenaar (over het algemeen) af te voeren naar de erfgrens. Hier gaat de verantwoordelijkheid over naar de gemeente. Vaak is op de erfgrens een zogenaamd ontstoppingsstuk aangebracht. Ook het treffen van maatregelen op eigen terrein, om problemen van overtollig grondwater of een lage grondwaterstand te voorkomen of beperken, vallen onder de verantwoordelijkheid van de grondeigenaar. Hoewel de grondeigenaar zelf meestal geen directe invloed heeft op het algemene grondwaterpeil, kan hij wel indirect verantwoordelijk zijn voor bepaalde maatregelen op zijn eigen perceel. Bijvoorbeeld, als een grondeigenaar werkzaamheden uitvoert die het grondwaterpeil beïnvloeden, kan hij verplicht zijn om schade aan aangrenzende percelen te herstellen of te voorkomen.
Pas als de particulier zich niet meer met redelijke inspanning aan deze verantwoordelijkheid kan voldoen ligt er (mogelijk) een taak voor de gemeente om maatregelen te treffen in openbaar terrein. Daarnaast heeft de particulier een zorgplicht. Hij mag niets doen waarvan hij kan verwachten dat het problemen oplevert voor het juist functioneren van het gemeentelijk riool, de zuivering, de omgeving of het (water)milieu. Deze voorschriften zijn in diverse besluiten vastgelegd. Gemeente en waterschap handhaven hierop.
gemeente Waadhoeke
Vanaf de erfgrens verzorgt de gemeente de verdere inzameling en het transport van het huishoudelijk afvalwater (rioleringsbeheer) tot het overnamepunt (hoofdgemaal). Via een stelsel van ondergrondse leidingen en putten wordt het van huisaansluitingen afkomstig afvalwater, gemengd met een deel van het hemelwater (afkomstig via daken en kolken), ingezameld en afgevoerd naar de rioolgemalen. Gescheiden opgevangen hemelwater watert af op oppervlaktewateren of wordt geïnfiltreerd in de bodem. Via een persleiding wordt dit stedelijk afvalwater vervolgens verpompt naar een ander deel van het rioolstelsel of direct naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). In dat laatste geval vormt het hoofdrioolgemaal het overnamepunt. Vanaf het overnamepunt is de waterkwaliteitsbeheerder (wetterskip Fryslân) verantwoordelijk voor de verdere afvoer van het ingezamelde stedelijk afvalwater. Daarnaast is de gemeente verantwoordelijk voor de ontwatering van het openbaar gebied en lokale opvang en afvoer van regenwater. Als onderdeel hiervan onderhoudt de gemeente een deel van de hiervoor noodzakelijke voorzieningen (o.a. drainage, watergangen (B+C), en waterbergingen). De gemeente draagt daarnaast nog zorg voor inrichting en beheer van gebieden en de integratie met andere beleidsterreinen.
wetterskip Fryslân
Onder het motto 'Skjin wetter en droege fuotten' is wetterskip Fryslân de beheerder van het water in Fryslân en het Groninger Westerkwartier. Het wetterskip zorgt voor schoon water, voldoende water en veiligheid. Dit betekent dat zij zorg draagt voor de waterkering, de aan- en afvoer van water, het peilbeheer, het zuiveren van afvalwater, het oppervlaktewaterkwaliteitsbeheer en het gedelegeerd vaarwegbeheer.
Provincie Fryslân
De Provincie Fryslân formuleert het overall beleid (Ruimtelijke Ordening en Water) en is verantwoordelijk voor het diepe grondwaterbeheer, de zwemwaterkwaliteit en is vaarwegbeheerder van de belangrijke vaarroutes (met uitzondering van het PM-kanaal, dat is Rijkswaterstaat).
Vitens
Vitens is in de gemeente verantwoordelijk voor winning en levering van drinkwater. Zij haalt het drinkwater uit de grond of uit het oppervlaktewater en zuivert vervolgens het water en levert dit aan hun klanten.
Rijk
Het Rijk bepaalt (o.a. op basis van de Europese Kaderrichtlijn Water) het wettelijk kader en de hoofdlijnen van het landelijke beleid voor het waterbeheer.
blad 10 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
4.
Wat hebben wij gedaan en wat moeten wij nog doen? In dit hoofdstuk geven wij antwoord op de vragen: ▪ Zijn alle voorgenomen maatregelen uit het huidige vGRP uitgevoerd? ▪ Resteren er nog maatregelen en zo ja welke? ▪ Wat ging goed wat kan er eventueel beter? ▪ En hoe staan we er financieel voor? ▪ Had de organisatie afgelopen periode voldoende kennis, capaciteit en middelen (budget) om de geplande maatregelen goed uit te kunnen voeren? Bij de evaluatie én analyse van de behaalde uitvoeringsresultaten van het huidig vGRP hebben we dat in beeld gebracht. Deze ervaringen zijn verwerkt in het nieuwe WRP. In Bijlage 2 is een detailonderbouwing van de evaluatie opgenomen; dit hoofdstuk beschrijft de hoofdlijn.
Sinds het ontstaan van Waadhoeke eerst focus op volledig en actueel inzicht Bij het ontstaan van de gemeente Waadhoeke in 2018 is het rioolareaal van de vier verschillende gemeenten samengevoegd. De jaren 2018 en 2019 zijn gebruikt om dit areaal goed in het nieuwe beheersysteem te krijgen en te inventariseren of alles actueel en betrouwbaar is. Tegelijkertijd ging de dienstverlening en het dagelijkse beheer en onderhoud gewoon door. In 2019 is begonnen met het opstellen van het vGRP 2020-2024. Hierin zijn de ambities (zie kader rechts), het beleid en het gewenste beheer en onderhoud van de gemeente Waadhoeke voor de eerste keer vastgelegd.
Onze ambities: ✓ Een goede inzameling en verwerking van stedelijk afvalwater ✓ Overtollig hemelwater inzamelen en verwerken ✓ Goed omgaan met grondwater ✓ Oppervlaktewateren goed beheren, zodat ze water bergen en afvoeren ✓ Rekening houden met klimaatverandering ✓ Behouden en verbeteren wat we hebben
De afgelopen jaren hebben wij fors ingezet op: ▪ Het visueel (door middel van camerabeelden) in beeld brengen van de kwaliteitstoestand van onze riolering; ▪ Het vernieuwen en optimaliseren van het telemetriesysteem van de gemeentelijke rioolgemalen (meer dan 300 stuks). Hiermee kunnen de gemalen op afstand bediend worden en worden storingen per ommegaande gemeld. Hierdoor is de bedrijfszekerheid van de gemalen fors toegenomen; ▪ Door middel van technische modelberekeningen gecontroleerd of de rioolsystemen in stad en dorpen op orde zijn om de klimaatbuien goed te verwerken én de knelpunten / zwakke plekken er in het systeem te bepalen; ▪ Slechte riolering vervangen en/of hersteld; ▪ Werk-met-werk maken; bij vervanging van riolering direct de omgeving klimaatrobuust maken zodat deze voorbereid is op toekomstige klimaatveranderingen; ▪ De dienstverlening op een hoog niveau brengen en borgen; het Waadhoekse cijfer 8,5; ▪ Adequaat (risicogestuurd) beheer en onderhoud van de voorzieningen; dat wil zeggen voorzieningen die nu nog goed functioneren in bedrijf houden ook als de technische levensduur ondertussen al verstreken is. Al met al heeft bovenstaande geresulteerd in een volledig en actueel inzicht in het gemeentelijke rioolstelsel. Een robuust systeem dat in kwalitatief goede staat is en waarin weinig storingen of calamiteiten voorkomen.
Daarmee bereiken we dat negatieve effecten op de omgeving (zoals bijvoorbeeld wateroverlast) geminimaliseerd worden.
blad 11 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Uitvoering klimaatmaatregelen later gestart en daardoor vertraagd Het huidig vGRP heeft de subtitel “met aandacht voor klimaatadaptatie”. Er is uitvoerig omschreven welke koers/strategie gevolgd gaat worden om toe te werken naar een klimaatbestendig Waadhoeke in 2050. Het vGRP bevat een eerste serie verbeteringsmaatregelen die daarvoor nodig zijn. Deze zijn (grotendeels) gebaseerd op de verdiepende klimaatstresstest die voor het vGRP is uitgevoerd. Op dit moment is ongeveer een derde deel van deze maatregelen gerealiseerd. De uitvoering van deze maatregelen is later gestart en daardoor vertraagd (zie ook de detailonderbouwing in Bijlage 2). Dit is het gevolg van een combinatie van: ▪ Het verkrijgen van een volledig en actueel inzicht had de eerste jaren hoogste prioriteit; ▪ Personeelswisseling(en) waardoor projectleider(s) tijdelijk beheertaken opgepakt hebben, waardoor uitvoering van projecten later gestart is; ▪ De minimaal benodigde extra uitbreiding van de eigen formatie (2,6 fte volgens het vGRP) is niet volledig ingevuld/gedekt (uitgangspunt in het vGRP is tijdelijke inhuur van 2,0 fte); ▪ Uit nieuwe technische modelberekeningen zijn andere inzichten ontstaan waardoor bepaalde maatregelen zijn aangepast. Thans staan er nog 16 maatregelen open; deze zijn deels heroverwogen en worden meegenomen in dit WRP. Daarbij worden de investeringsramingen opnieuw bepaald.
Bij de uitvoering van de eerste verbeteringsmaatregelen is gebleken dat de budgetramingen te laag waren. Bij sommige projecten zijn de uiteindelijke uitvoeringskosten factor 2 hoger uitgevallen. Dit is grotendeels het gevolg van sterk gestegen marktprijzen.
Herijking budgetbepaling onderhoud en vervanging mechanische riolering Bij de evaluatie van het vigerend GRP is gebleken dat theorie (vGRP) en de uitvoeringspraktijk niet altijd overeenkomen: ▪ Bij mechanische rioolvoorzieningen bestaan de bouwkundige en elektromechanische onderdelen uit verschillende componenten, ieder met eigen gebruiksduren. Soms volstaat bij een pomp alleen het vervangen van een waaier (onderdeel van de pomp) in plaats van de gehele pomp. Dit maakt dat de vervangingskosten van de gemalen variëren; ▪ Situering van gemalen, maar ook gebruik c.q. belasting van gemalen heeft impact op de gebruiksduur van de componenten. Pompen in gemalen op industrieterreinen worden bijvoorbeeld zwaarder belast dan pompen in woonwijken. Daarnaast is bij pompen in de tunnels sprake van een afwijkende belasting in vergelijking tot rioolgemalen. Hierdoor varieert de gebruiksduur en is deze niet te koppelen aan één vaste termijn (zoals in het vGRP wel is gedaan); ▪ Uit inspecties is gebleken dat bij bepaalde gemalen, door extra slijtage, vervanging van componenten eerder nodig was dan in het GRP was voorzien. Daarentegen was ook sprake van gemalen waar vervanging van de componenten uitgesteld kon worden. Het “uitruilen” van de budgetten leverde veel discussie op met de accountant; ▪ De eigen buitendienst voert het dagdagelijks onderhoud aan mechanische riolering uit.
Zij beschikken over voldoende kennis en zijn qua materieel ook toegerust om vervanging van componenten te doen. De uitgaven daarvoor komen ten laste van de exploitatie. Daarnaast zijn ook de kosten die door derden worden uitgevoerd de achterliggende jaren veelal ten laste van de exploitatie gekomen. Dit resulteert in een afwijkende financiële toerekening.
blad 12 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Financieel resultaat 2020-2024 Een analyse van het financieel resultaat over de periode 2020 t/m 2024 bevestigt het beeld uit de evaluatie van het activiteitenprogramma van het vGRP: ▪ De jaarlijkse uitgaven voor reguliere exploitatie (o.a. reiniging en inspectie van riolen, periodieke modelberekeningen, klein onderhoud en schadeherstel aan riolen en gemalen) liggen grotendeels in lijn met de ramingen uit het vGRP; ▪ De werkelijke investeringsuitgaven lopen achter t.o.v. de ramingen uit het vGRP. Met name in het eerste jaar (2020) is het effect van de latere start (o.a. door vertraging in de klimaatmaatregelen) duidelijk herkenbaar. Vanaf 2022 is de inhaalslag ingezet. In 2024 heeft voornamelijk het accent gelegen op voorbereiding van diverse omvangrijke integrale projecten (o.a. Minnertsga-Noord en It Stilselplak); waarvan uitvoering in 2025 is gestart. Hierdoor is per saldo in 2024 een lager investeringsresultaat gerealiseerd.
Figuur 4-1: financieel resultaat regulier exploitatie periode 2020 t/m 2024
Figuur 4-2: financieel resultaat investeringsuitgaven periode 2020 t/m 2024
Voorstel inrichting egalisatievoorziening riolering Eventuele voor- en nadelen in de reguliere exploitatie worden tot dusver opgevangen vanuit de algemene middelen. Derhalve wordt voorgesteld om met ingang van 2026 een egalisatievoorziening riolering in te richten zodat eventuele voor- en nadelen in de reguliere exploitatie binnen de gesloten boekhouding van de rioolheffing opgevangen worden.
blad 13 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
5.
Wat hebben wij? De totale vervangingswaarde van onze gemeentelijke voorzieningen, zowel in als boven de grond, bedraagt circa € 234 miljoen. Dat is omgerekend naar het aantal inwoners circa € 5.000 per inwoner. Onderstaande kaart toont de ligging van onze arealen. De oudste, nog bestaande, riolen in de gemeente stammen uit de jaren dertig. Dit betreft de gemengde riolen in de Hertog van Saxenlaan te Franeker, de Altoenaestraat in St.-Annaparochie en de Gijsbert van Swietenstraat in St.-Jacobiparochie.
blad 14 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
De vrijverval riolen in stad en dorpen vormen verreweg het grootste aandeel binnen de voorzieningen. Maar daarnaast zijn ook de gemalen, persleidingen, kolken en lozingswerken onderdeel van de gemeentelijke voorzieningen. Onderstaande tabel toont een samenvatting van de arealen anno 2024. object
eenheid
aantal/hoeveelheid
inwoners (01-01-2024): rioolaansluitingen (01-01-2024): woningen niet-woningen (o.a. bedrijven): IBA-aansluitingen (gemeentelijk eigendom): IBA-aansluitingen (particulier eigendom, verplichte eigen voorziening):
st. st. st. st. st. st.
46.900 22.196 21.142 1.051 3 1.381
straat- en trottoirkolken (peildatum 2024) lijngoten
st. m¹
25.000 1.900
vrijverval riolering stedelijk gebied: gemengd riool vuilwaterriool hemelwaterriool totaal
km km km km
202 83 94 379
st. st. st. st. km
101 196 12 4 59
lozingswerken: externe overstort – gemengd (excl. randvoorzieningen) randvoorzieningen (BBB/BBL/BB) interne overstort – gemengd/vuilwater hemelwateruitlaten
st. st. st. st.
145 12 37 382
voorzieningen voor verwerking van hemelwater: duikers wadi’s/bodempassages/waterbergingen
km st.
2 5
voorzieningen voor verwerking van grondwater: drainage
km
23
meetpunten aan de voorzieningen: debietmeters neerslagmeters grondwatermeetpunten
st. st. st.
2 25 actief: 5 niet actief: 30
gemalen en mechanische rioolleidingen: rioolgemalen (kernen) minigemalen (buitengebied) tunnelgemalen poldergemalen persleiding
Verdere details van deze voorzieningen zijn openomen in het beheersysteem en de vigerende BRP’s/SSW’s van de buurtschappen, dorpen en stad Franeker.
blad 15 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Leeftijdsopbouw en inspectiegraad vrijverval riolering Tot en met de jaren tachtig zijn nog hoofdzakelijk gemengde rioolstelsels aangelegd. Vanaf dat moment is begonnen met aanleg van gescheiden stelsels. De gemengde riolen die na de jaren negentig zijn aangelegd betreft het vervangen van slechte riolen op plaatsen waar aanleg van gescheiden stelsel niet doelmatig was. In onderstaand figuur is de leeftijdsopbouw van de vrijverval riolering weergegeven.
Figuur 5-1: leeftijdsopbouw vrijverval riolering [bron GBI, maart 2024]
De achterliggende jaren hebben we de verbeterd gescheiden stelsels (deze zijn met name aangelegd op de industrieterreinen) gefaseerd omgebouwd tot volledig gescheiden stelsels. Onderzoek heeft aangetoond dat ook het hemelwater wat via deze stelsels ingezameld wordt schoon genoeg is om direct op oppervlaktewater geloosd te worden. Het overgrote deel van de vrijverval riolering (circa 344 km, 91% van het totaal) is geïnspecteerd (door middel van video opnamen vanuit de buis met een rijdende camera). Onderstaande grafiek toont de verdeling van de inspectiegraad over de leeftijd van de vrijverval riolering.
Figuur 5-2: inspectiegraad vrijverval riolering [bron GBI, maart 2024]
blad 16 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Het merendeel van de inspecties (circa 75%) is recent uitgevoerd en maximaal 10 jaar oud. Met name de laatste jaren (2020-2022) is focus gelegd op extra rioolinspecties. In die 3 jaar is circa 40% van het totale areaal vrijverval riolering geïnspecteerd.
Figuur 5-3: inspectieperiode/-jaar vrijverval riolering [bron GBI, maart 2024]
Areaalontwikkeling planperiode Op dit moment zijn voor de periode t/m 2041 diverse nieuwbouwprojecten verspreid over de gemeente voorzien. Het betreft uitbreidings- en inbreidingslocaties. In totaal is met deze projecten over de periode 20222041 voorzien in een netto uitbreiding van het aantal woningen met circa 1.626 stuks (gecorrigeerd met het aantal woningen dat bij enkele inbreidingslocaties gesloopt wordt). Bij de meeste projecten is de realisatie voorzien in de planperiode van dit WRP; 2026 t/m 2030 (circa 810 woningen). In vergelijking tot het huidig aantal aangesloten woningen (22.196) betekent dit in totaal een groei van circa 4%. Na de planperiode is vooralsnog alleen voorzien in uitbreiding van de Elfstedenwijk in Franeker (met in totaal 180 woningen). Bijlage 3 toont een specificatie van deze nieuwbouwprojecten.
blad 17 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
6.
Waar staan wij nu? Om de huidige situatie in de gemeente Waadhoeke te kunnen beoordelen heeft 2024 een 'nulmeting' plaatsgevonden. Hierbij wordt de stand van zaken en het huidig kwaliteitsniveau van de voorzieningen in kaart gebracht. De resultaten van de nulmeting zijn geanalyseerd en beschreven in dit hoofdstuk.
6.1
De basis voor de nulmeting Het werkveld van de gemeentelijke watertaken is complex. Om juiste keuzes te kunnen maken is inzicht en begrip in de toestand en het functioneren van de riolering, watergangen en overige voorzieningen nodig. Dit vraagt enerzijds om actuele en betrouwbare gegevens en informatie. Anderzijds is ook specialistische kennis nodig om de informatie op de juiste wijze te interpreteren en op die wijze de juiste afwegingen te kunnen maken. Voor de nulmeting is, naast het huidig vGRP, o.a. gebruik gemaakt van de volgende gegevens: ▪ Vigerende BRP’s/SSW’s van de buurtschappen, dorpen en stad Franeker ▪ Stresstest klimaatverandering wateroverlast 2018 ▪ Kwaliteitshandboek Waadhoeke 2023 ▪ Mobiliteitsvisie Waadhoeke 2021 ▪ Gegevens rioolbeheersysteem (peildatum maart 2024) ▪ Diverse informatiebestanden met betrekking tot het areaal (gemalen, pompen, drainage, e.d.) ▪ Geregistreerde meldingen riolering en water periode 2018-2024 In de volgende paragrafen wordt per categorie dieper gekeken naar de resultaten van de nulmeting. De detailonderbouwing van de nulmeting is opgenomen in Bijlage 4.
6.2
Nulmeting stedelijk afvalwater Voor inzameling en transport van het stedelijk afvalwater wordt gebruik gemaakt van vrijverval riolering en mechanische riolering. Bij vrijverval riolering lopen de buizen een klein beetje schuin. Hierdoor stroomt het water vanzelf naar het laagste punt. Bij mechanische riolering duwt een pomp het afvalwater met kracht de buis (persleiding) in of zuigt een pomp het afvalwater aan. Dit principe wordt vooral gebruikt als grote afstanden overbrugd moeten worden, zoals in het buitengebied.
Aansluitgraad Op dit moment zijn 1.318 percelen niet aangesloten op de gemeentelijke riolering of een IBA van de gemeente. Deze percelen hebben een eigen voorziening die in de bodem of op oppervlaktewater loost (particuliere IBA).
Bedrijfszekerheid gemalen De rioolgemalen zijn een kritisch onderdeel binnen het rioleringsstelsel. Uitval van een rioolgemaal kan al snel leiden tot overlast en schade. In ons rioolsysteem zijn in totaal 313 gemalen toegepast. In de periode 2018-2022 zijn in totaal 17 meldingen geregistreerd waarbij bewoners/ondernemers melding gemaakt hebben van een storing bij een gemaal. Deze storingen zijn gemiddeld gezien binnen 4 dagen afgehandeld. Alle gemalen en randvoorzieningen zijn voorzien van telemetrie, met uitzondering van de 4 poldergemalen. De kritische gemalen (gemalen met een grote aanvoer en/of gemalen op een kritisch onderdeel binnen het systeem zoals een tunnelgemaal), in totaal 34 objecten, beschikken over een reservepomp, die bij uitval en/of storing de afvoer kan garanderen. Een reservepomp voorkomt echter niet uitval bij stroomuitval.
blad 18 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Technische staat vrijverval riolering stedelijk afvalwater Voor inzameling en transport van het stedelijk afvalwater wordt gebruik gemaakt van 285 km vrijverval riolering (202 km gemengd riool en 83 km DWA riool). Tot begin 21e eeuw werd binnen het rioolbeheer voornamelijk geprogrammeerd op basis van rationeel beheer. Uitgangspunt daarbij is optimaal technisch beheer (ingrijpen voordat de technische ondergrens is bereikt). De theoretisch technische levensduur is daarin een belangrijke parameter. In het huidig vGRP is voor de technische levensduur van vrijverval riolering uitgegaan van 70 jaar. De laatste decennia is een transitie gaande naar “risicogestuurd beheer”. Principes en denkmodellen vanuit assetmanagement ondersteunen daarin. Dit betekent dat we bij de keuze van maatregelen de optimale balans zoeken tussen prestaties, risico’s en kosten.
Het sterk verbeterd inzicht wat we de achterliggende jaren hebben gekregen stelt ons steeds beter in staat om het optimaal moment van ingrijpen te bepalen: ▪ Wij renoveren of vervangen een riool pas wanneer de riolen hun functie niet meer goed kunnen uitvoeren en het risico op uitval/bezwijken te groot wordt; ▪ Als er in de buurt op korte termijn geen andere maatregelen voorzien zijn (bijvoorbeeld wegreconstructie) dan repareren we eventuele schades aan het riool (levensduurverlenging), zodat we het moment van vervangen kunnen uitstellen en in de toekomst maatregelen kunnen combineren (zie ook onderstaand figuur); ▪ In de afweging beschouwen we het totaal; dat kan ook betekenen dat we riolen vervangen die op dit moment nog niet aan vervanging toe zijn, maar waar vervanging wél doelmatig is. Dit maakt dat de risicogestuurde vervangingsprognose (areaal en budget) een andere karakter en ontwikkeling kent dan de traditionele prognose conform rationeel technisch beheer. Onderstaande grafiek toont de opgave vanuit de planning conform “risicogestuurd beheer”. Daaruit blijkt dat op dit moment de technische staat van de voorzieningen uitstekend is. Slechts in 1% van de riolen, bedoeld voor inzameling van stedelijk afvalwater, is ingrijpen noodzakelijk.
Figuur 6-1: resultaat risicogestuurde beheerplanning gemengd/vuilwater riool [bron Rasmariant/GBI, maart 2024]
Ook blijkt uit de planning conform “risicogestuurd beheer” dat een groot deel van het areaal, wat thans ouder is dan 70 jaar (de beoogde technische levensduur), op dit moment nog in een goede technische staat verkeert. Ingrijpen is nu nog niet nodig. Daarentegen blijkt ook dat in “jongere riolen” nu al maatregelen nodig zijn. Zo is het bijvoorbeeld nodig om ruim 500 meter riool, aangelegd in de periode 2020-2029 te repareren. blad 19 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
6.3
Nulmeting hemelwater Riolering Voor inzameling en transport van overtollig hemelwater in het stedelijk gebied wordt gebruik gemaakt van 296 km vrijverval riolering. Via dit riool wordt het hemelwater wat op stoepen, daken, wegen, parkeerplaatsen en pleinen valt afgevoerd. In circa 202 km riolering wordt het 'schone' hemelwater samen met het vuile afvalwater in één buis afgevoerd (de gemengde stelsels). Bij circa 94 km riolering wordt het hemelwater (verbeterd) gescheiden ingezameld en afgevoerd naar oppervlaktewater of in de bodem.
Technische staat vrijverval riolering hemelwater Van de hemelwaterriolen (riolen die specifiek zijn aangelegd voor alleen verwerking van hemelwater; gescheiden stelsels) is circa 87% geïnspecteerd. De hemelwater riolen zijn (in vergelijking tot de gemengde riolen) relatief jong. Pas vanaf 1990 is begonnen met structurele aanleg van deze riolen. Het aantal geconstateerde schadebeelden is daardoor nu nog zeer beperkt. Het aandeel riolen waar op korte termijn maatregelen noodzakelijk zijn is daardoor beperkt tot circa 800 meter, nagenoeg volledig bestaand uit klein onderhoud / reparaties (circa 700 meter).
Figuur 6-2: resultaat risicogestuurde beheerplanning hemelwater riool [bron Rasmariant/GBI, maart 2024]
Emissies vanuit overstorten Het is niet doelmatig om de rioolstelsels zo groot te maken dat bij hevige regenval al het, met hemelwater verdund, afvalwater kan worden afgevoerd naar de RWZI. In onze gemengde rioolstelsels zijn daarom op verschillende plaatsen riooloverstorten aanwezig. Deze overstorten treden in werking op het moment dat bij regenval de druk in de rioolstelsel te hoog wordt en de ontwerpcapaciteit van systemen wordt overschreden. Het water wat tot overstorting komt is dan al sterk verdund (door voorbezinking). In de gevallen waar dit toch leidt tot waterkwaliteitsknel-punten zijn in het verleden zogenaamde randvoorzieningen gebouwd. Alle rioolstelsels in het beheergebied van wetterskip Fryslân voldoen aan een minimale standaard (basisinspanning) die voor emissies uit overstorten gelden. De overstorten in onze gemeente voldoen al sinds 2013 aan dit kader. De achterliggende jaren hebben wij voor al onze kernen nieuwe modelberekeningen uitgevoerd en de daarmee de vuilemissie voor de huidige situatie in beeld gebracht. Bij het samenstellen van de rekenmodellen hebben wij opnieuw de vuilwaterbelasting van woningen en bedrijven en het verhard oppervlak (wegen en daken), wat op het riool is aangesloten, in beeld gebracht. Daarnaast zijn de verbeteringsmaatregelen (o.a.
afkoppelen) die wij de achterliggende jaren getroffen hebben en de actuele gemaalcapaciteiten in de rekenmodellen verwerkt. Uit de nieuwe modelberekeningen blijkt dat de overstortvolumes hoger liggen dan de eerdere berekeningen. Deels komt dit doordat er meer verhard oppervlak op de gemengde stelsels is aangesloten maar ook deels doordat geïnstalleerde gemaalcapaciteiten van wetterskip Fryslân te laag zijn.
blad 20 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
In de praktijk leidt dit niet tot waterkwaliteitsproblemen en/of -knelpunten. Ook geldt dat er vanuit de Europese Kaderrichtlijn Water in onze gemeente geen opgave is voor aanvullende maatregelen aan de overstorten. Uitzondering daarop zijn de overstorten in de kernen Minnertsga en St.-Annaparochie. In beide dorpen lozen de overstorten op relatief kleine watergangen die onderdeel zijn van een poldersysteem, met weinig doorstroming. Na een overstortsituatie blijft de “overstortwolk” daarom lang hangen wat resulteert in meldingen van stank en (met name in de zomerperiode) tot overlast o.a. in de vorm van vissterfte als gevolg van een laag zuurstof gehalte. Voor de nieuwe persleiding vanaf de kern St.-Annaparochie naar de RWZI in Franeker is het nodig de gemaalcapaciteiten opnieuw in te richten en af te stemmen op de gewijzigde afvoerrichting van het stedelijk afvalwater. Daarbij kijken wij, samen met wetterskip Fryslân, of er optimalisatiemogelijkheden (bijvoorbeeld door afkoppelen en/of aanpassing van gemaalcapaciteiten) zijn om de knelpunten in Minnertsga en St.Annaparochie aan te pakken. De verkenning naar deze optimalisatiemogelijkheden is thans (begin 2025) in uitvoering.
Afvoercapaciteit riolering De riolering is bedoeld om bij normale buien probleemloos het water van wegen en daken af te voeren. Het rioleringssysteem is hiervoor, conform de landelijke normen, gedimensioneerd op een hevige bui met een herhalingstijd van eens per twee jaar. Om de gevoeligheid voor wateroverlast in beeld te brengen toetsen wij de laatste jaren bij nieuwe modelberekeningen de stelsels ook aan een grotere bui (bui 9). Uit de modelberekeningen blijkt dat er een aantal locaties zijn waar de afvoercapaciteit in theorie onvoldoende is. Deze locaties zijn getoetst aan praktijkwaarnemingen/-ervaringen. Op die locaties die ook in de praktijk als aandachtspunt c.q. knelpunt naar voren komen zijn verbeteringsmaatregelen bepaald.
Afvoercapaciteit openbare ruimte Door de klimaatverandering zullen zeer zware regenbuien vaker en heftiger optreden. In alle KNMI-scenario's nemen de buien toe. Het rioolstelsel kan deze grote hoeveelheden neerslag niet meteen op alle plaatsen verwerken. De riolering is bedoeld om bij normale regenbuien het water van wegen en daken af te voeren. Om bij grote hoosbuien schade te voorkomen, is afvoercapaciteit van de totale openbare ruimte nodig. Bijvoorbeeld infiltratie in de bodem, afvoer naar open water en kortdurende berging op straat of in groenvoorzieningen. De achterliggende jaren hebben wij door middel van stresstest-berekeningen in beeld gebracht of en hoe onze buitenruimte bestand is tegen zeer zware regenbuien: ▪ In 2018 hebben wij met alle Friese gemeenten de Friese Klimaatatlas opgesteld; hierin hebben we in beeld gebracht wat er gebeurt als er een hoosbui valt met een intensiteit van 60 mm per uur; ▪ In 2019 hebben wij, bij het opstellen van het huidig vGRP voor stad Franeker en alle dorpen en kernen modelberekeningen uitgevoerd met verschillende neerslagintensiteiten (o.a. 36 mm neerslag, 70 mm neerslag en 90 mm neerslag) om de kwetsbaarheid beter te kunnen duiden dan in de Friese Klimaatatlas; ▪ In de periode 2019-2024 hebben wij bij de actualisaties van de stelselberekeningen in de kernen met knelpunten (o.a.
stad Franeker en kern Winsum) gerichter gekeken naar gevoeligheid voor wateroverlast door middel van gecombineerde 1D/2D modelberekeningen. Daarmee hebben we in beeld gebracht hoe de interactie tussen maaiveld, riolering en oppervlaktewater plaatsvindt zodat we gericht(er) verbeteringsmaatregelen kunnen bepalen.
blad 21 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Figuur 6-3: uitsnede stresstest omgeving Berltsum hoosbui 60 mm per uur [bron Friese Klimaatatlas 2018]
Met deze inzichten hebben wij klimaatadaptatiemaatregelen bepaald. Een deel daarvan is al opgenomen in het huidig vGRP en ondertussen gerealiseerd (zie ook Bijlage 2). De resterende maatregelen zijn onderdeel van dit nieuwe WRP. DPRA gelden (Impulsregeling klimaatadaptatie) Voor een deel van de adaptatiemaatregelen hebben wij namens de werkregio Fryslân vanuit de Impulsregeling klimaatadaptatie (de zogeheten DPRA gelden) een bijdrage aangevraagd en toegewezen gekregen. Het gaat om de volgende projecten: ▪ Klimaatbestendige speeltuin Schalsumerplan, Franeker, is al gerealiseerd. ▪ Afkoppelen verhard oppervlak en verruimen vijverpartij Arkens/Schalsumerplan, uitvoering vindt plaats via het baggerprogramma (uitvoeringstermijn 2025/2026) ▪ Aanpak knelpunt regenwater M. Smitstraat Ny Altoenae, is al gerealiseerd. ▪ Verduurzaming Wijk Stiselplak te Franeker. Uitvoering staat gepland voor 2025.
6.4
Nulmeting grondwater Op basis van de meldingenregistratie van de afgelopen jaren is er af en toe sprake geweest van grondwateroverlast/hinder. De grondwaterstand kan periodiek, in combinatie met fluctuaties van de waterstanden in de sloten, hoog staan. Het gaat hier dan niet om een structurele situatie. Per jaar worden daardoor waarschijnlijk ook slechts een enkele keer overlast gemeld. De melding komen voornamelijk uit de woonwijken Proffesorenbuurt, Arkens en Witzens in Franeker. De risico’s op toekomstige grondwateroverlast wordt door het voorschrijven van een grondwatertoets en het water robuust inrichten zo veel mogelijk voorkomen.
blad 22 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
6.5
Nulmeting duurzaamheid en energie Duurzaamheid is één van de vijf centrale onderwerpen in het Coalitieakkoord 2022 én één van de negen speerpunten uit de omgevingsvisie. Coalitieakkoord 2022 Duurzaamheid is een van de pijlers van deze coalitie en keert in vrijwel alle thema’s terug. We willen energie besparen en waar mogelijk overstappen op lokale duurzame energiebronnen, om zo minder afhankelijk te zijn van buitenlandse fossiele brandstoffen. Ook onze ambities voor wonen, onderwijs en landschap richten zich op een duurzame toekomst voor jong en oud. Omgevingsvisie Ons doel is om in 2040 energieneutraal te zijn. Dat betekent dat we de energie die we verbruiken duurzaam opwekken. Voor onze gebouwde omgeving willen we in 2050 aardgasvrij zijn. Om deze ambities waar te maken zetten we onder meer in op de opwek van energie op één centrale plaats. We geven als gemeente het goede voorbeeld en hebben een functie om inwoners en ondernemers wegwijs te maken in subsidies en financiering op rijks, provinciaal en gemeentelijk niveau. Ten aanzien van duurzaamheid en energie zijn de achterliggende jaren de volgende resultaten bereikt: Op dit onderdeel missen wij nog input. Wat mij normaliter veel terug zien zijn aspecten als: ▪ Bij aanbestedingen worden duurzaamheidscriteria zoals de CO2 ladder en inzet van biobrandstof gehanteerd/voorgeschreven (e.e.a.
conform SEB; Stichting Emissieloos Bouwen); ▪ Toepassen van groene energie bij rioolgemalen (groene stroom wordt provincie breed ingekocht); ▪ inzet van elektrisch materieel in de projecten (e.e.a. conform SEB; Stichting Emissieloos Bouwen); ▪ Bij renovatie/vervangingswerkzaamheden worden vrijgekomen materialen, daar waar mogelijk, hergebruikt. Er wordt thans gewerkt aan nieuw gemeentelijk beleid met betrekking tot CO2 ladder. Duurzaam aanbesteden is al vastgelegd in aanbestedingsbeleid.
blad 23 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
7.
Wat willen wij bereiken en hoe komen wij daar? Ondanks de taakstellingen en wettelijke verplichtingen die ons vanuit Europese en landelijke wet- en regelgeving wordt opgelegd is er nog ruimte om op onderdelen te differentiëren of te nuanceren. Daarnaast dienen er op onderdelen ook (beleids)keuzes gemaakt te worden. Denk daarbij aan lokale omstandigheden en welke rol en verantwoordelijkheden de gemeente neemt en wat zij van haar inwoners verwacht. In dit hoofdstuk geven wij aan welk gewenste kwaliteitsniveau wij willen bereiken met onze inspanningen en de voorzieningen die wij daarbij toepassen; oftewel de ambitie. Bij het bepalen van de ambitie zijn er keuzemogelijkheden in kwaliteit. Elk kwaliteitsniveau heeft bijbehorende voordelen en consequenties. Oftewel: elke kwaliteit heeft een ander prijskaartje.
7.1
Proces ambitieverkenning Op 11 april 2024 zijn tijdens een workshop met een ambtelijke projectgroep de mogelijke ambities verkend. Aan de hand van de evaluatie van het huidig vGRP, de resultaten uit de verkenning van de vigerende beleidsdocumenten en relevante nieuwe ontwikkelingen en uitdagingen in de (afval)waterketen (zie kader rechts) is met de projectgroep o.a. stil gestaan bij de volgende vragen: ▪ Hoe kan riolering en water bijdragen aan de onderwerpen “fijn wonen”, “duurzaamheid” en “een mooi landschap” uit het coalitieakkoord 2022? ▪ De komende jaren zijn verschillende rioolvervangingsprojecten gepland. Hoe kunnen wij bij deze herinrichtingsprojecten de buitenruimte klimaatbestendig inrichten, wat moeten we dan eventueel anders gaan doen? ▪ Sluiten de zes ambities uit het huidig vGRP hierop nog goed aan?
De uitdagingen in de (afval)waterketen: Binnen de waterketen krijgen we de komende jaren te maken met uitdagingen. Eén van de uitdagingen is de verandering van het klimaat. Zo verandert bijvoorbeeld de manier waarop het regent in Nederland. Het regent vaker en harder, met lokaal soms grote verschillen. Dat betekent dat we de buitenomgeving adaptief moeten inrichten om dat regenwater goed op te kunnen vangen. Daarnaast bevat het afvalwater steeds meer nieuwe milieuvreemde stoffen zoals medicijnresten, hormonen en microplastics. Dat vraagt dus mogelijk om andere manieren van inzameling en nieuwe manieren van zuivering om ervoor te zorgen dat de kwaliteit van het water goed blijft Ook verandert langzaamaan onze visie op afvalwater. Het afvalwater zit namelijk vol schaarse en waardevolle grondstoffen. Veel van deze grondstoffen worden op dit moment nog geloosd met het gezuiverde afvalwater. Dat gaat de komende jaren veranderen. Ook wordt de infrastructuur die wij gebruiken alsmaar ouder. De komende decennia is een aanzienlijk deel ervan aan vervanging toe. Tenslotte krijgen de inwoners meer verantwoordelijkheid doordat de
Na deze werksessie zijn we tot de conclusie gekomen overheid een stapje terug doet op het gebied van ruimtelijke ordening. Er is steeds meer ruimte voor burgerparticipatie of dat onze ambitiethema’s nog goed aansluiten. Wel is overheidsparticipatie. op onderdelen een nuancering in de strategie nodig. Deze uitkomsten heeft de kerngroep tijdens de kernsessie van dinsdag 17 september 2024 aan de Raad gepresenteerd. Ten tijde van deze kernsessie zat de uitwerking van de omgevingsvisie Waadhoeke in de laatste fase. Met de verdere uitwerking van de strategie (en de daarbij voorgestelde nuanceringen) van dit WRP is gestart nadat de concept omgevingsvisie gereed was. Zodoende sluit dit WRP naadloos aan op de omgevingsvisie.
blad 24 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
7.2
Koppeling speerpunten omgevingsvisie ambitiethema’s gemeentelijke watertaken De omgevingsvisie Waadhoeke bevat 9 speerpunten. In onderstaande tabel hebben wij weergegeven hoe en in welke mate de ambitiethema’s gemeentelijke watertaken aansluiten op deze speerpunten. ambitiethema
speerpunt 1. Een fijne gemeente om te wonen en te recreëren, met een goed onderhouden en toegankelijke openbare ruimte. 2. Een gemeente met sterke dorpen en wijken waar voldoende goede woningen staan, voorzieningen bereikbaar zijn en ons erfgoed wordt gekoesterd. 3. Een gemeente met vitale en gezonde inwoners met passende sportvoorzieningen. 4. Een economisch gezonde gemeente met een balans tussen vraag en aanbod van arbeidskracht, met een goede werkgelegenheid en een goed ondernemersklimaat. 5. Een gemeente waarin ruimte is voor de ontwikkeling van innovatieve bedrijven en duurzaam toerisme, ten gunste van de leefbaarheid. 6. Een gemeente waarin we de noodzakelijke stappen maken om energieneutraal en aardgasvrij te zijn. 7. Een gemeente waarin we ons landschap en bebouwde omgeving zo inrichten dat we de veranderingen in het klimaat op kunnen vangen. 8. Een gemeente met een waardevol landschap waarin de landbouw in balans is met de natuur. 9. Een bereikbare en verkeersveilige gemeente die optimaal verbonden is met haar omgeving.
◼◼◼◼ ◼◼ ◼ o
Een goede inzameling en verwerking van stedelijk afvalwater
Overtollig hemelwater inzamelen en verwerken
Goed omgaan met grondwater
Oppervlaktewateren goed beheren, zodat ze water bergen en afvoeren
Rekening houden met klimaatverandering
Behouden en verbeteren wat we hebben
◼◼◼◼
◼◼◼◼
◼◼◼◼
◼◼◼◼
◼◼◼◼
◼◼◼◼
o
◼◼
o
◼
o
◼
◼
o
o
o
o
o
o
o
o
◼
◼
◼
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
◼
◼
o
◼◼
◼◼
◼◼
◼◼◼◼
◼◼◼◼
o
◼
◼
◼
◼
◼
◼
◼
o
o
o
o
zeer sterke bijdrage aanzienlijke bijdrage enige bijdrage nauwelijks tot geen bijdrage
Tabel 7-1: koppeling speerpunten omgevingsvisie ambitiethema’s gemeentelijke watertaken
De ambities gemeentelijke watertaken hebben een nadrukkelijke relatie met speerpunt 1 “Een fijne gemeente om te wonen en te recreëren, met een goed onderhouden en toegankelijke openbare ruimte” en speerpunt 7 “Een gemeente waarin we ons landschap en bebouwde omgeving zo inrichten dat we de veranderingen in het klimaat op kunnen vangen”. Maar zijdelings is op onderdelen ook een relatie met andere speerpunten.
blad 25 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
7.3
Ambitie en strategie per thema Om vanuit onze gemeentelijke watertaken uitvoering te kunnen geven aan de speerpunten van de omgevingsvisie hebben wij in dit WRP een (technische) strategie geformuleerd. Deze is omschreven in deze paragraaf; per ambitiethema brengen wij in beeld welk gewenste kwaliteitsniveau wij willen bereiken en welke strategie daarvoor nodig is. Dit WRP is als omgevingsprogramma de brug tussen de omgevingsvisie en de regels in het omgevingsplan. Dit betekent dat bij (periodieke) actualisatie van omgevingsvisie, WRP en/of het omgevingsplan een ijking nodig is op onderlinge samenhang. Daar waar nodig vindt een bijstelling plaats om de onderlinge samenhang te borgen. Voor een aantal thema’s zijn, net als bij het huidig vGRP, functionele eisen, maatstaven en meetmethoden geformuleerd (zie Bijlage 5). Deze zijn nodig bij de uitvoering van de strategie.
7.3.1
Een goede inzameling en verwerking van stedelijk afvalwater Ambitie ✓
✓ ✓ ✓ ✓
Nagenoeg al het afvalwater wordt ingezameld via riolering en centraal gezuiverd. Op locaties in het buitengebied waar het afvalwater niet via riolen wordt ingezameld wordt dit lokaal verwerkt (gezuiverd) via eigen voorzieningen in eigendom en beheer bij de bewoner. Stankklachten en of verontreinigingen van sloten en bodem komen hierdoor nauwelijks voor. Dit draagt bij aan een fijne leefomgeving (speerpunt 1 uit de omgevingsvisie); Nieuwe aansluitingen in stad en dorpen worden gescheiden en duurzaam aangelegd; De riolering voldoet aan de (landelijke) normering voor inzameling, transport, afvoercapaciteit van afvalwater; Er mogen geen onaanvaardbare gezondheidsrisico’s voor de omgeving optreden; Overlast voor bewoners bij storingen of calamiteiten aan de riolering wordt tot een minimum beperkt.
Strategie ✓
✓
✓ ✓
✓
Er is nu geen aanleiding om in het buitengebied de bestaande percelen met een eigen voorziening alsnog aan te sluiten op (druk)riolering. Mocht er door ontwikkelingen sprake zijn van een gewijzigde situatie bekijken we per geval op basis van doelmatigheid of aansluiting op (druk)riolering meerwaarde biedt; Bij nieuwbouw in het buitengebied gaan wij op basis van doelmatigheidsafweging op maatschappelijke kosten bepalen of het perceel aangesloten wordt op (druk)riolering of een eigen voorziening. De komende jaren werken wij daarvoor een kader uit; Wanneer de riolen hun functie niet meer goed kunnen uitvoeren renoveren of vervangen we deze. Hierbij hanteren we het principe van risicogestuurd beheer; De grootste en belangrijkste gemalen zijn aangesloten op een geautomatiseerd signaleringssysteem. Daarmee kan de werking van de gemalen continu worden gecontroleerd en tijdig worden ingegrepen wanneer de gemalen onverhoopt uitvallen; Riooloverstorten zijn nodig om wateroverlast te voorkomen. De overstortvolumes voldoen aan de kaders. Actief en integraal verder verlagen van de vuiluitworp heeft geen daarmee geen eerste prioriteit. Maar kansen die zich voor doen (o.a. in renovatieprojecten) benutten wij om verhard oppervlak af te koppelen.
blad 26 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Nieuwe aanleg in het buitengebied Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet is de ontheffingsbevoegdheid ook formeel vervallen. Gemeente en Wetterskip bepalen vanaf nu onderling hoe omgegaan moet worden met niet aangesloten percelen. Onze insteek daarin is in lijn zijn met de huidige kaders, namelijk een doelmatigheidsafweging op maatschappelijke kosten, bestaande uit de volgende kaders op hoofdlijn: ▪ Algemeen: afweging op basis van afstand en doelmatigheid/technische haalbaarheid; ▪ Is een perceel te ver van de riolering gesitueerd en daarmee aansluiting té kostbaar dan moet de perceeleigenaar een eigen voorziening treffen; ▪ Nieuw cluster van percelen (bijvoorbeeld camping/vakantiepark) is een maatwerk afweging. Drukrioolgemaal in het buitengebied. De komende jaren werken wij hiervoor een gedetailleerder afwegingskader met beslisboom uit. Risicogestuurd beheer Bij de nulmeting (zie ook paragraaf 6.2) is een toelichting gegeven op de achtergrond en aanleiding voor risicogestuurd beheer.
Deze gaat uit van de volgende drie basisprincipes: ▪ Wij renoveren of vervangen een riool pas wanneer de riolen hun functie niet meer goed kunnen uitvoeren en het risico op uitval/bezwijken te groot wordt; ▪ Als er in de buurt op korte termijn geen andere maatregelen voorzien zijn (bijvoorbeeld wegreconstructie) dan repareren we eventuele schades aan het riool (levensduurverlenging), zodat we het moment van vervangen kunnen uitstellen en in de toekomst maatregelen kunnen combineren (zie ook onderstaand figuur); ▪ In de afweging beschouwen we het totaal; dat kan ook betekenen dat we riolen vervangen die op dit moment nog niet aan vervanging toe zijn, maar waar vervanging wél doelmatig is. Voorwaarde bij het toepassen van risicogestuurd beheer is het hebben én houden van actueel inzicht in de toestand van onze voorzieningen. Daarom inspecteren we ééns per 10 jaar onze vrijverval riolen.
7.3.2
Overtollig hemelwater inzamelen en verwerken Ambitie ✓
✓
✓
Bij normale neerslag (buien met een herhalingstijd van eens per 2 jaar) willen we dat er geen water op straat blijft staan. Bij hevige neerslag willen we dat het water geen schade geeft (dit is voor ons een bui van 40 mm in één uur). Hiermee zorgen we ervoor dat belangrijke voorzieningen in stad en dorpen ook bij neerslag goed bereikbaar zijn (speerpunt 2 omgevingsvisie); We moeten leren accepteren hiermee dat water bij hevige neerslag op straat en ander plekken in de openbare ruimte kan staan. En dat er schade kan optreden als het heviger regent dan 40mm in één uur. Het verwerken van grotere hoeveelheden hemelwater krijgen we niet zomaar voor elkaar, we richten ons erop om in 2050 Waadhoeke hierop ingericht te hebben. Dit is dezelfde termijn als in het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie staat. Zo kunnen we werk met werk maken; Om dit voor elkaar te krijgen moet iedereen meewerken, want we hebben zowel de openbare als de particuliere ruimte nodig. In bestaand gebied stimuleren wij bewoners, bedrijven, projectontwikkelaars en woningbouwverenigingen om anders met hemelwater om te gaan.
blad 27 van 57
Water en Rioleringsprogramma Waadhoeke 2026-2030 projectnummer 0491332.100 21 juli 2025 revisie 02
Strategie ✓
✓
✓ ✓ ✓
Wij toetsen periodiek (in de basis eens per 10 jaar) door middel van modelberekeningen de afvoercapaciteit van onze riolen. De uitkomsten van deze theoretische berekeningen toetsen wij aan praktijkervaring. Op die plekken waar daadwerkelijk sprake is van knelpunten gaan wij maatregelen treffen; Wanneer de riolen hun functie niet meer goed kunnen uitvoeren renoveren of vervangen we deze. Bij vervanging kijken we kritisch naar de afvoercapaciteit en bepalen we of we de afvoercapaciteit kunnen vergroten. Daarbij kijken we naar het gehele systeem en zoeken we niet alleen de oplossing in ondergrondse rioolbuizen. Een andere inrichting van de bovengrond en nabij gelegen watergangen nemen we ook nadrukkelijk mee in de afweging; Als we bij rioolvervanging kiezen voor afkoppelen van verhard oppervlak dan koppelen we de regenpijp (voorzijde) van aangrenzende gebouwen in principe ook af; Wij stimuleren particulieren om opvang van hemelwater en aanleg van meer groen op eigen terrein. Hiervoor beschikken wij over een subsidieregeling; Wij gaan de komende planperiode verkennen hoe we, aanvullend op de subsidieregeling, het verplicht verwerken/opvangen van hemelwater op en nabij particuliere percelen vorm gaan geven via een hemelwaterverordening.