Agendabundel

Natuurinclusieve landbouw

Veel van de activiteiten vinden plaats onder het motto van het streven naar natuurinclusieve landbouw. Die opgave raakt sterk aan de bedrijfsvoering van individuele boeren, maar kan eigenlijk alleen succesvol zijn als er in de hele keten goed wordt samengewerkt en er een min of meer gemeenschappelijk beeld is van de toekomst. Om daar vorm aan te geven heeft Noord-Nederland een Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw gesloten met het Rijk. Het doel van de Regio Deal is om de transitie naar een meer natuurinclusieve landbouw te versnellen. Er zijn in de drie noordelijke provincies acht gebieden gekozen waar ruimte is om te experimenteren om tot de gewenste ontwikkeling te komen. Het Friese kleiweidegebied is één van die acht gebieden.

Het gebied tussen Leeuwarden, Sneek, Workum en Harlingen bestaat uit een grondsoort die voornamelijk bestaat uit jonge zeeklei op veen. Hierdoor is het gebied vooral geschikt voor melkveehouderij. In het noordelijk deel, langs de Wadden, liggen de zwaardere kalkarme kleigronden, het gebied de Noordelijke Kleischil, dat doorloopt in Groningen. Hier wordt voornamelijk akkerbouw bedreven. Langs de zuidrand van het Friese kleiweidegebied is er sprake van een geleidelijke overgang naar het Friese veenweidelandschap. Anders dan in het kleiweidelandschap zorgt bodemdaling in het veengebied voor een noodzaak tot peilaanpassing om landbouw­gebruik te kunnen voortzetten. De Friese kleiweide wordt aan de westkant begrensd door water. Met noordelijk van de Afsluitdijk, de Wadden met de UNESCO Werelderfgoedstatus en zuidelijk van de Afsluitdijk het IJsselmeer, een internationaal belangrijk zoetwatergebied.

Met speciale dank aan Symen Bouma en Bert Vollema, ANV Greidhoeke Wigle Sinnema en Jetty de Vries, Collectief Súdwestkust Roos van der Veen en Jan Galema, Stichting Gouden Land Marcia de Graaff, Kening Skelte Brouwers en Johannes Wassenaar, Natuerkoöperaasje Baarderadiel Jaap Jepma en Ilse Luijken, Noordtij Mogelijk gemaakt door

Copyright © 2021 Greidhoeke Plus Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 3

Proces

De Agro agenda Noord-Nederland, vertrekpunt voor de gebiedsprocessen

Binnen de aanpak Regio Deal Natuurinclusieve landbouw is de interbestuurlijke samenwerking Greidhoeke Plus door de organisatie van de Regio Deal gevraagd om voor het Friese kleiweidegebied een streefbeeld en actieplan te maken. De gemeenten Leeuwarden, Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren, de provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân, werken samen onder de naam Greidhoeke Plus. Er wordt samengewerkt aan een natuurinclusief platteland, met o.a. processen rond de landbouwtransitie en de natuurinclusieve kringloopaanpak. Het kleiweidegebied ligt deels in de Gemeente Waadhoeke. Deze gemeente is ambtelijk al aangesloten bij Greidhoeke Plus. De gemeente overweegt ook bestuurlijk aan te haken. Hierover wordt begin 2021 een besluit vanuit de gemeente Waadhoeke verwacht.

De vier gebiedsprocessen zijn opgestart in Corona tijd waardoor we te maken kregen met beperkingen in de groepsgrootte van fysieke bijeenkomsten. Dit was een extra handicap. Dat het toch gelukt is om in de gebieden een proces op te starten en te doorlopen met vele deelnemers, zien wij als een teken van veel positieve energie in de gebieden. In de gebieden voelt men het belang en de urgentie. Het enthousiasme komt uit meerdere onderdelen van de gemeenschap. Vanuit Greidhoeke Plus hebben wij onze uiterste best gedaan om de gebiedsprocessen de afgelopen maanden te ondersteunen en te faciliteren. Om extra inhoudelijke voeding te geven aan de diverse gebiedsprocessen in het kleiweidegebied is voorafgaand aan de gebiedsprocessen een deskstudie uitgevoerd.

Greidhoeke Plus heeft de opdracht vanuit de Regio Deal Natuurinclusieve landbouw opgepakt op een experimentele wijze door gebruik te maken van energie in het gebied zelf. Waar zit binnen de Friese kleiweide energie bij direct betrokkenen om met natuurinclusief platteland aan de slag te gaan? Dit gaat verder dan alleen natuurinclusieve landbouw.

Deskstudie

In het kleiweidegebied heeft Greidhoeke Plus vier initiatieven/energiebronnen getraceerd: ANV Greidhoeke, Collectief Súdwestkust, Stichting Gouden Land en een samenwerking in Baarderadiel tussen Kening en Natuerkoöperaasje Baarderadiel.

4 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Omdat er zoveel verschillende partijen aan de slag zijn om op de één of andere manier invulling te geven aan het begrip natuurinclusieve landbouw, bestaat er eigenlijk geen eenduidige definitie die door iedereen op dezelfde manier wordt gebruikt. Natuurinclusieve landbouw is een containerbegrip, dat vaak geladen wordt vanuit de focus van de partij die er mee aan de slag gaat. Voor het stimuleren van het denken over belangrijke ingrediënten voor plannen en activiteiten in de Friese kleiweide, hebben wij aansluiting gevonden bij de Agro agenda Noord-Nederland met thema’s als schone en vruchtbare leefomgeving, rijk cultuurlandschap, verbondenheid met de omgeving en een diverse en vitale agrarische sector. Met de Agro agenda in de achterzak hebben wij de vier gebieden benaderd. Er zijn werkbijeenkomsten georganiseerd om ‘van onderop’ droombeelden, wensen en concrete ideeën op te halen. Hoe zou het er hier in 2030 uit kunnen zien en wat betekent dit voor ontwikkelingen in landbouw, natuur en samenleving langs de denklijn in de vier pijlers?

Aan de bijeenkomsten deden mensen mee uit heel veel verschillende invalshoeken, zoals landbouw, toerisme, landschap, natuur, ondernemerschap, mienskip, advies, onderwijs, cultuur en overheid. De uiterst divers samengestelde gezelschappen bogen zich over het gewenste toekomstbeeld voor hun deelgebied en organiseerden actieve ideeënuitwisselingen. Het resultaat van die bijeenkomsten is per gebied op een creatieve wijze verbeeld, waarmee de transitieopgave ook visueel en voelbaar werd gemaakt. In vervolgsessies is in kleinere groepen nagedacht over actielijnen die passen bij de gemaakte streefbeelden, die de basis kunnen zijn voor actieprogramma’s en concrete projecten. Belangrijk was dat steeds het lokale initiatief centraal stond, géén druk of vergezicht van bovenaf, zodat het kon borrelen in de samenleving.

Er is veel nationaal en regionaal beleid geformuleerd rond de (natuurinclusieve) landbouw en daaraan gerelateerde onderwerpen. Het Rijk, de provincies, gemeenten, waterschappen, landbouw- en natuurorganisaties hebben, ook in onderlinge samenwerking, al uitvoerig nagedacht over de toekomst en de noodzakelijke transitie van de landbouw. Daarom is gestart met een deskstudie naar een breed scala van deze (beleids)documenten. De notitie ‘Deskstudie Natuurinclusief Landbouwbeleid’ is het resultaat en gaat hierbij als bijlage 3.

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 5

Het resultaat is dat er nu streefbeelden ontwikkeld zijn met een eerste verkenning van bijbehorende actieplannen, voor de Natuerkoöperaasje Baarderadiel, ANV Greidhoeke, Collectief Súdwestkust en Stichting Gouden Land (zie bijlage 1). De vier streefbeelden en

actieprogramma’s staan centraal bij de uitwerking en uitvoering van projecten in het gebied. Prachtige basis om in de gebieden voortvarend de uitvoering op te pakken. Hieronder een preview van een aantal inspirerende voorbeelden.

In samenwerking met de bestaande webshop boerderijshop.nl wordt een Gouden Land Boks ontwikkeld om gebruik van streekeigen producten in de regio te stimuleren. Het kopen van lokaal geproduceerd voedsel (aardappelen, groente, melk, kaas, fruit, honing, eieren enz.) bespaart energie voor verpakking en vervoer, is goedkoper en kan de producenten meer opleveren. De Gouden Land Boks is op 7 december 2020 voorgesteld door Romke Sijtsma, 1 van de jonge boeren uit het gebied.

In de door Greidhoeke Plus georganiseerde live televisie-uitzending ‘Veerkrachtige landbouw in een natuurinclusieve regio’ op 7 december 2020 hebben de lokale initiatiefnemers hun streefbeelden en ideeën aan de buitenwereld gepresenteerd in de vorm van films, presentaties en gesprekken. Vanuit de studio werd door vertegenwoordigers van verschillende maatschappelijke organisaties en bestuurders van overheden hierop gereflecteerd en nadere verdieping en noodzakelijke verbinding verkend. De uitzending is terug te kijken op YouTube (https://youtu.be/_NNhJj5VcyE) en zeer de moeite waard om nog eens te bekijken.

Dromen en doen

Deelnemers aan het proces zijn uitgedaagd om vooral in de toekomst te kijken. Met gesloten ogen in een lucht­ ballon te stappen en ze – op dezelfde plek – tien jaar later in verbeelding weer te openen. Dat was geen eenvoudige

vraag. Veel mensen zijn doeners, willen graag aan de slag en eigenlijk is het voor iedereen best lastig om zonder ijkpunt van het heden naar een onbekende toekomst te kijken. Tijdens deze droombijeenkomsten is daardoor soms ook heel praktische oogst op het kleed gekomen: wat willen we graag en hoe verhoudt zich dat tot nu. En in hoeverre is het ook haalbaar wat we durven te dromen. Na deze droomsessies zijn we met de deelgebieden in gesprek gegaan om het droombeeld uit te werken tot grijpbare actielijnen. In die oogst is een onderscheid gemaakt naar proces (de noodzaak om mét elkaar op te trekken en de constatering dat het zonder die samenwerking niet lukt!) en de inhoud (een aantal terugkeren kernthema’s, met de eigenheid van lokale biodiversiteit en landschappen als verbindende factor).

ANV De Greidhoeke wil met het project Werken met water o.a. de opvaarten in het gebied behouden en het beheer verbeteren. Bert Vollema toonde ons op 7 december de opvaarten, de water­verbindingen tussen de hoofdvaart en de boerderijen. Deze hebben een cultuurhistorische en ecologische waarde. Het ecologisch belang van de opvaarten wordt de komende tijd exacter in beeld gebracht en daaruit volgt ook hoe de opvaarten het beste be- en onderhouden kunnen worden.

In Baarderadiel willen boeren perceel of perceelranden inzaaien met kruiden­ rijk graszaad. Met het project Krûdfunding wordt kruidenrijk zaad gefinancierd. Zaad wordt samen met vrijwilligers geoogst uit Skrok, Skrins en Leonserpolder en verstrekt aan boeren. Door de beperking vanwege de stikstof-, nitraat- en CO2-problematiek hebben veel boeren meer dan genoeg voedsel voor de winter en is er dus ruimte om een paar percelen kruidenrijk te maken. Ook nog goed voor de gezondheid van de veestapel.

In de robuuste weidevogelgebieden van de Súdwestkust willen boeren een zoveel mogelijk open landschap creëren. En tegelijkertijd wil men er voor zorgen dat er voldoende bomen blijven om te compenseren vanwege de CO2-vastlegging en het klimaat. Met het project Boom voor Boom, wil Collectief Súdwestkust voor elke boom die gerooid wordt t.b.v. een goede weidevogelbiotoop een vervangende boom planten.

6 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 7

Streefbeeld 2030 Waar willen we in 2030 zijn in het kleiweidegebied Boven de verschillende gebieden uit gloort een gemeenschappelijk beeld van toekomstwensen, gebiedsbeleving en kijk op samenwerking en ontwikkeling in het Friese kleiweidegebied: In 2030 is de melkveehouderij in het kleiweidegebied nog steeds een sterke beeldbepalende factor. Het open en diverse karakter van het landschap heeft een rijke (cultuur)historie die zichtbaar en beleefbaar is. Een sterke en veerkrachtige landbouw is in de toekomst nog steeds een belangrijke economische drager. De uitstraling van het landschap -met de oude dijken, de kruidenrijke graslanden en greppels, de oude opvaarten- ademt meer de geur en aanblik van ‘vroeger’, maar de bedrijfsvoering van de landbouw is modern, technologisch hoogstaand en vernieuwend. De boer van 2030 is niet alleen meer een producent van agrarische producten als zuivel en vlees, maar levert daarnaast ook natuur, biodiversiteit en landschapskwaliteit. Daar krijgt hij een eerlijke prijs voor. De diversiteit in bedrijfsvoering is er in 2030 nog steeds. Grootschaligheid en kleinschaligheid, biologisch en regulier wisselen elkaar af. Gemeenschappelijk is de inzet op kwaliteit. Meer agrariërs hebben in denken en werken een omslag naar meer natuurinclusief gemaakt. De bodemvruchtbaarheid blijft hierdoor goed. De landbouw levert gezonde producten voor een goede prijs.

Kringlopen op de bedrijven zijn zo goed mogelijk gesloten, mede door meer samenwerking met akkerbouw­bedrijven die zich ook in het kleiweide-, of daaraan grenzende

gebied, bevinden. De flora en fauna die typerend is voor het kleiweidegebied is versterkt, de talrijke aantallen gruttokuikens in het voorjaar zijn hierbij karakteristiek voor de gezonde stand aan weidevogels. De natuur heeft zichtbaar terrein gewonnen en het landschap wint aan kleur en rijkdom. Het is misschien wel juist de rijkdom aan verhalen over dat landschap en van de mensen, dat zo sterk bijdraagt aan de verbondenheid tussen de bewoners en hun omgeving. Ook de talrijke bezoekers ervaren dat als ze het gebied verkennen. In dat rijke landschap wordt de opgave om in 2050 energieneutraal te zijn zorgvuldig ingepast op een manier die past bij de aard en schaal van de mensen en hun omgeving. Iedereen draagt daar een steentje aan bij. In al deze transities heeft de landbouwsector een voorname rol, in samenwerking en samenhang met alle andere gebiedspartners. Kennisdelen, respectvol samen­ werken en vertrouwen in de gezamenlijke toekomst zijn daar kernbegrippen in. Het vermengen van functies waardoor natuur, landschap en landbouw elkaar in een krachtige wisselwerking versterken – zorgt letterlijk voor een bloeiende regio die de natuurinclusieve landbouw als wenkend perspectief heeft omarmd. De wijze waarop daaraan wordt gewerkt is richting andere delen van het land een succesvol exportproduct: van onderop, met veel energie en initiatief vanuit de betrokkenen in het gebied.

Eerste deel van de drieluik Aanleiding, uitdagingen en proces van de transitie naar een natuurinclusief platteland geïllustreerd op de bijeenkomst van 7 december 2020.

8 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 9

Actieplan 2021-2023 Wat gaan we doen om daar te komen Wanneer we door de oogharen heen kijken naar wat er genoteerd en bediscussieerd is tijdens de verschillende bijeenkomsten, dan zijn er een aantal hoofdlijnen in de aanpak om de transitie naar een meer natuurinclusief platteland te versnellen. Voor elk gebied is de biodiversiteit van soorten zoals planten, vogels en insecten van belang voor de productie van zuurstof, afbraak van dode dieren en planten, bestuiving van planten (waaronder landbouwgewassen), waterzuivering en het beheersen van plagen. Daarom gaat de regio actief bijdragen aan de bescherming van planten en dieren die ook hier steeds meer achteruit zijn gegaan. Landbouw en natuur staan daarbij ten dienste aan elkaar. Concrete projecten die men wil ondernemen zijn bijvoorbeeld gericht op ecologisch bermbeheer, meer kruidenrijke graslanden of stroken en kennisontwikkeling op het gebied van gezonde bodem met bijpassend beheer. Gezien de grote effecten van veel vormen van landbouw op milieu en natuur, wordt gezocht naar een meer duurzame vorm van het landbouwsysteem. Essentie van duurzame landbouw is om grondstoffen en producten zo lang en zo hoogwaardig mogelijk in de kringloop te houden door volledige benutting van grondstoffen, hoogwaardig gebruik van biomassa en recycling van reststromen.

Dit vraagt om samenwerking vanuit alle schakels in de keten en op alle niveaus. Voor het klei­ weidegebied liggen er kansen voor samenwerking tussen veehouderij en akkerbouw om de kringloop zo goed mogelijk te sluiten. Kennisontwikkeling en -overdracht is van groot belang bij herstel van de bodemgezondheid specifiek voor kleiweidegronden. Bij interacties van gebruik wordt waar mogelijk gestreefd naar meervoudig ruimtegebruik en afstemming

met belanghebbenden in het kleiweidegebied. De landschappelijke, ecologische en cultuurhistorische waarden worden behouden en waar mogelijk versterkt. In het kleiweidegebied liggen bijvoorbeeld een aantal cultuur­historische dijken, denk aan de Pingjumer Halsbân en (een deel van de) Slachtedyk. Door aanpassingen in het beheer van deze dijken en oeverranden of door het zaaien van kruiden in de akkerranden naast de dijk, wordt de cultuurhistorische waarde versterkt en levert een bloeiende brede dijk een plus aan de biodiversiteit van het gebied.

De actielijnen in kleiweidegebied

Met oog op het overall streefbeeld, de verschillende vormen van input vanuit de deelgebieden en de daarbij aangegeven punten is besloten tot het in samenhang formuleren van twaalf actielijnen. De actielijnen doen recht aan de breedte van de thematiek en de diversiteit in de opbrengst uit de deelgebieden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Oppakken integrale gebiedsprocessen vanuit de gemeenschap Versterken open landschap Renderende landbouw zonder nadelige effecten voor de leefomgeving Meer verbinding met een biodivers platteland Verrijken bodemleven Optimale benutting water Versterken leefgebied weidevogels Beter benutten circulaire ketens Bijdragen aan energie- en klimaatopgaven Stimuleren lokale voedselmarkt Versterken toeristisch-recreatief netwerk Vergroten kennis en ruimte voor experimenten en nieuwe samenwerkingsvormen

Tweede deel van de drieluik Van onderop: streefbeelden, wensen en ideeën en opgaven rond een natuurinclusief platteland, geïllustreerd op de bijeenkomst van 7 december 2020.

10 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 11

12 actielijnen In de volgende tabel kleuren we de 12 actielijnen in. De basis hiervoor is de inhoud van de streefbeelden en actieprogramma’s uit de vier deelgebieden. De vertaling naar meetbare doelen op de 12 actielijnen 1. Oppakken integrale gebiedsprocessen vanuit de gemeenschap ° Energie in gebieden vasthouden ° Instandhouding van korte lijnen met initiatiefnemers ° Voeden gebiedsprocessen met kennis en personele en financiële middelen ° Successen vieren ° Procesmonitoring ° Communicatiestrategie 3. Renderende landbouw zonder nadelige effecten voor de leefomgeving

doen we de komende periode in overleg met betrokkenen en de kennisinstituten die betrokken zijn bij de Regio Deal Natuurinclusieve landbouw.

2. Versterken open landschap ° Behoud en ontwikkeling cultuurhistorische waarden ° Gebiedseigen landschap houden ° Zorgvuldig inpassen nieuwe energievormen

4 Meer verbinding met een biodivers platteland

° Alternatieve verdienmodellen ° Breder perspectief ° Meer verbinding landbouw-natuur ° Geen nadelige effecten landbouw op natuur

° Beleving en interactie vergroten tussen dorp en platteland ° Oude routes/paden en landschapselementen versterken ° Biodiversiteit herstellen en vergroten

5. Verrijken bodemleven

6. Optimale benutting water

° Kwaliteitsbehoud/-verbetering bodem(leven) ° Omgaan met verzilting

° Meer waterberging ° Benutten opvaarten ° Meanderende sloten

7. Versterken leefgebied weidevogels

8. Beter benutten circulaire ketens

° Toegesneden inrichting voor weidevogels ° Predatiebeheer ° Uitvoering geven aan aanvalsplan Grutto

° Hergebruik ° Afval/grondstof

9. Bijdragen aan energie- en klimaatopgaven

10. Stimuleren lokale voedselmarkt

° Bijdragen aan energieneutraal ° Bijdragen aan CO2-neutraal

° Kopen in de regio ° Streekproducten ° Aandacht voor smaakbeleving

11. Versterken toeristisch-recreatief netwerk

12. Vergroten kennis en ruimte voor experimenten en nieuwe samenwerkingsvormen

° Samen investeren in recreatie/toerisme ° Verdienmodel

In bijlage 2 geven we aan wat er concreet vanuit de vier deelgebieden aan plannen is ingebracht op de 12 actielijnen. Dit is uiteraard een momentopname. Voortschrijdend inzicht en nieuwe energiebronnen in het gebied 12 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

° Inzetten op agrarisch onderwijs ° Basisschool betrekken ° Verbeteren relatie boer burger ° Meer waardering voor de boer Gezamenlijk werken aan opgaven Overheid geeft ruimte voor experimenten en ° initiatieven kunnen ook weer nieuwe ideeën, kansen en initiatieven opleveren op de 12 actielijnen. Jaarlijks stellen we op basis van hetgeen uit de gebieden komt een jaarplan op met concrete projecten.

Vervolgproces Hoe kunnen we dit oppakken Stappenvolgorde

In het streefbeeld is benoemd waar we in 2030 willen zijn in het Friese kleiweidegebied. Door betrokkenen in het gebied zijn en worden stappen gezet die het streefbeeld dichterbij brengen. Voor de eerste driejaarsperiode is een actieplan met 12 actielijnen opgesteld die de ambities uit het streefbeeld concreter invullen en een stap dichterbij brengen. Dit actieplan geeft op strategisch niveau richting aan mogelijke initiatieven, groot en klein die bijdragen aan een natuurinclusief systeem in de Friese kleiweide. Op basis van streefbeeld en actieplan worden de ideeën en plannen uit de vier deelgebieden (zie bijlage 1) verder uitgewerkt met als doel om de actielijnen en ambities te realiseren. Sommige ideeën en projecten uit de deelgebieden kunnen in principe morgen worden opgepakt en worden uitgezet, zo kant en klaar zijn ze. Voor andere ideeën is nog veel uitwerking en perspectiefwisseling nodig. Grofweg vallen de ideeën in de plannen van de deelgebieden in drie groepen uiteen: NOW: projecten waarmee je in principe komende maandag kunt beginnen. HOW: ideeën en processen die uitgewerkt moeten worden om er samenwerking en richting in te brengen. WOW: toekomstdromen die rijp en groen zijn benoemd maar nog verkend moeten worden op haalbaar, betaalbaar en wenselijkheid.

In de jaren 2021, 2022 en 2023 wordt de financiering van concrete projectinitiatieven uit de Regio Deal Natuurinclusieve landbouw jaarlijks geregeld via een uitvoeringsprogramma. In zo’n uitvoeringsprogramma staan niet alleen projecten en/of clusters van projecten die onder de categorie NOW vallen en direct uitgevoerd kunnen worden, maar ook activiteiten gericht op uitwerking en verkenning van de 12 actielijnen (de HOW en WOW categorie). Greidhoeke Plus zal de uitvoering van het geheel faciliteren en coördineren. Een consortium van kennisinstituten is beschikbaar om bestaande kennis optimaal te gebruiken, nieuwe kennis te delen, te borgen en gebiedsprocessen te monitoren.

Taken en rollen om tot actie te komen

De initiatiefnemers op lokaal niveau krijgen de ruimte om langs eigen prioritering en met eigen dynamiek hun activiteiten op te pakken. Daar ligt de kracht. Er liggen ook kansen voor de vier deelgebieden om elkaar te versterken. De uitdaging is ook om over de kleiweidegrens

te kijken en te leren van initiatieven elders in (Noord-)Nederland. Verbinding is het kernwoord. Landbouw, natuur, maatschappelijke organisaties en overheden realiseren zich in gelijke mate dat de ene partij niet zonder de andere kan: het totale netwerk is nodig om in een gemeenschappelijke beweging de transitieopgave te realiseren. De opgave is een geleidelijke ontwikkeling waar tijd voor nodig is om die met draagvlak en succes te realiseren. Transitie of evolutie levert meer op dan een revolutie. De ‘meeste meters’ kunnen worden gemaakt door initiatieven meer integraal op te pakken; natuur­ inclusief is niet alleen iets van de boeren maar van ons allemaal. Er zullen verschillende snelheden zijn in de uitvoering, niet alleen tussen de gebieden maar ook tussen bijvoorbeeld individuele boeren en partnerorganisaties. Van de gezamenlijke overheden wordt in dit proces in ieder geval een faciliterende en op onderdelen -afhankelijk van het onderwerp en de eigen slagkracht van het gebied- een regierol verwacht. De doeners moeten ontzorgd worden. Dit betekent onder andere dat de regelgeving op onderdelen verruimd moet worden om te kunnen experimenteren. Bij succesvolle pilots kan de regelgeving breed worden herzien. Overheden zijn bereid om in de pilotfase hiervoor de benodigde ruimte te geven.

Het samenwerkingsverband Greidhoeke Plus is het gremium om opgaven en acties in de regio met elkaar te verbinden. Naast een gezamenlijke verantwoordelijkheid heeft elke overheid haar eigen inhoudelijke taken en belangen. De gemeente zal bijvoorbeeld bij een aangepast berm­ beheer een nadrukkelijke rol spelen, bij het versterken van de opvaarten is dit het Wetterskip, terwijl bij het weide­vogelbeleid de provincie Fryslân meer in beeld is. De samenwerking van de verschillende overheden in Greidhoeke Plus heeft als doel om daarbij gezamenlijk als één overheid op te trekken om opgaven en kansen samen op te pakken en wanneer er kansen liggen, deze aan elkaar te verbinden. Dit gebiedsgerichte platform kan op deze manier lokale initiatieven adequaat ondersteunen. Kennisinstellingen worden hierbij betrokken. Overigens is een goede rolinvulling nog niet zo eenvoudig: ruimte geven en loslaten met het aangeven van kaders, belemmeringen wegnemen, bijdragen aan kennisontwikkeling en waar mogelijk ook financieel ondersteunen om bijvoorbeeld nieuwe verdienmodellen te helpen slagen zijn soms ingewikkelde uitdagingen. We gaan die zoektocht vol vertrouwen met elkaar aan.

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 13

Bijlage 1 Plannen van de vier deelgebieden

Deelgebied: Natuerkoöperaasje Baarderadiel en Kening

Derde deel van de drieluik Reflectie van vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en bestuurders van overheden op de lokale streefbeelden, wensen en ideeën en opgaven rond een natuurinclusief platteland, resulterend in een zogenaamde ‘Enthousiasme verklaring’, geïllustreerd op de bijeenkomst van 7 december 2020.

14 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 15

De Kening te Ryk yn Baarderadiel

Initiatiefnemers:

Tot stand gekomen in samenwerking met:

Met dank aan:

ANV Oer de Wjuk

koöpe NatuBeararderadireal asje

2 16 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

en alle deelnemers.

Greidhoeke plus

3 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 17

Overzichtskaart Baarderadiel

Bodemsoorten

Contour NK Baarderadiel Grasland met kavelsloten Akkerland met kavelsloten Bos Bebouwing (Historische) dijken Terpen Kerken Molens Windturbines

Bron: provincie Fryslân

Wegen Spoorlijn en

Lichte klei

Lichte zavel

station

Zware klei

Zware zavel

Landschapstypen & grote waterstructuren

Bron: provincie Fryslân

Peter de Ruyter landschapsarchitectuur

18 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Oude zeepolders

Veenweidegebieden

Kleiterpenlandschap

Droogmakerijen

Kweldervlakte

Terpen

Kwelderwal

Vaarwegen

Beekdallandschap

Elfstedenroute

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 19

Inleiding Van oktober t/m half december 2020) zijn de Natuerkoöperaasje Baarderadiel (NkB) en Kening aan de slag gegaan met het maken van een droombeeld en actieplan voor de voormalige gemeente Baarderadeel (we noemen dit: Nij Baarderadiel), met een kleine uitbreiding naar het noorden, namelijk het werkgebied van ANV Oer de Wjuk. Dit proces hebben wij opgestart in het kader van de Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw NoordNederland en in opdracht van Greidhoeke Plus. De deelnemers waren boeren, actieve burgers, kunstenaars en ambtenaren, ondersteund door verschillende experts (ecologen, een landschapsarchitect en agro-ecologische adviseurs). Het eerste deel van het proces omving het creëren van het droombeeld. Hiertoe ontwierp Kening in samenwerking met hun partner Rooftoptiger een participatief proces dat de deelnemers thuis uit konden voeren. Middels een pakket met handleiding werden de deelnemers uitgedaagd om na te denken over de toekomst vanuit verschillende perspectieven: hun eigen perspectief, dat van een ander en dat van de natuur. Ze werden gevraagd om in een weckpot natuurlijke materialen te stoppen die symbool stonden voor wat zij wilden bewaren voor de toekomst en om de dromen vanuit de verschillende perspectieven te visualiseren in een mindmap, met hulp van voor het gebied op maat gemaakte symbolen.

Op basis van al deze input maakten kunstenaars van Kening een expositie én een gezamenlijk Droombeeld van natuurlijke, streekeigen materialen. Zij doopten het gezamenlijke Droombeeld tot “It Weefsel fan Libben en Gelok”. Alle deelnemers konden onafhankelijk van elkaar deze expositie bezichtigen en kregen de gelegenheid om

6 20 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

via een videoboodschap hun eigen mindmap en weckpot van een toelichting te voorzien. Dit proces diende als inspiratie voor het maken van actieplannen. Hieronder zullen we het Droombeeld van Nij Baarderadiel verder toelichten en hier tevens actieplannen aan koppelen.

Biodiversiteit centraal We zijn ons bewust van het klimaatvraagstuk en de noodzakelijke energietransitie. Toch is het herstel van biodiversiteit binnen het kader van de Regiodeal in dit gebied de hoofdfocus, waarbij we tevens van mening zijn dat een natuurinclusieve bedrijfsvoering ook gunstig is voor het klimaat, en we in onze werkzaamheden zoveel als mogelijk met duurzame energiebronnen zullen werken. Wel vinden we dat Baarderadiel vrij moet blijven van windmolenparken en zonnepaneelweiden. Zonnepanelen op daken van moderne stallen vinden wij prima.

Beschermen en behouden Bovenaan onze prioriteitenlijst staat het behouden en beschermen van het waardevolle landschap dat er in het gebied nog is. Dat wil zeggen: Kwaliteiten als de rust, ruimte en openheid, een rijkdom aan weidevogels, de traditionele verkavelingsstructuur, het (micro)reliëf, de kruidenrijke zode, bijzondere (zoals zoutminnende) flora, greppels en extensief beweiden worden gekoesterd. We bouwen verder op dat wat al is gerealiseerd, zoals de vernatting van het gebied. Op zeer veel plaatsen zijn door leden van de NkB pompen op

zonnepanelen geplaatst om plas-dras situaties te onderhouden (ca 70 stuks) en zijn vergunningen geregeld om tijdelijk in het voorjaar het waterpeil te verhogen. Waar mogelijk versterken wij deze acties. Het gebied heeft veel natuurwaarde en ook vanuit cultuurhistorisch oogpunt is het een nog “leesbaar” landschap, dat we nóg leesbaarder willen maken. De hoofdstructuur van waterwegen met zijn opvaarten willen we behouden en weer bevaarbaar maken voor kleine vaartuigen. Hiermee willen we ook aansluiten op de Kaderrichtlijn Water en groen-blauwe diensten. Actiepunt: Waterwegen en opvaarten weer bevaarbaar maken voor kleine vaartuigen én de ecologie die hoort bij

Actiepunt: Een gesprek met de Provincie om tot afspraken te komen met betrekking tot het duurzaam herfinancieren van de twaalf-jarige compensatiecontracten beheersing van predatiedruk te realiseren zal er een politiek-bestuurlijke doorbraak nodig zijn. Zeer schadelijke marterachtigen zijn namelijk door de wet beschermd en kunnen daardoor onbelemmerd hun gang gaan, terwijl de weidevogels, waarvoor de overheid veel geld uitgeeft en waarvoor de overheid een Europese verplichting is aangegaan, weerloze slachtoffers zijn. In de praktijk zijn de predatoren dus beter beschermd dan de weidevogels. Als hier op korte termijn niets aan gedaan wordt, creëren we een habitat voor weidevogels die er dan niet meer zijn.

deze wateren beschermen en verbeteren.

Actiepunt: Een gesprek met de Provincie, in samenspraak

We stimuleren mestscheiding en toepassing van ruige mest in plaats van mestinjectie, het werken met lichtere machines en wildsparend maaien. Om bovenstaande financieel haalbaar te maken willen we zorgen dat allereerst de huidige beheersvergoedingen duurzaam zijn. Gebieden in Baarderadiel die nu onder de twaalf-jarige compensatiecontracten vallen (voortgekomen uit o.m. de aanleg van de Haak rondom Leeuwarden) willen we herfinancieren of desnoods, met verhoging van het budget, overhevelen naar ANLb; hier is dus financiering voor nodig.

Ook werken we aan het optimaal beheersen van predatiedruk. Hiertoe zoeken wij aansluiting bij de aanpak van ANV Zuid-westkust. Om betere

met ANV Zuidwestkust, om tot betere afspraken rondom het beheersen van predatiedruk te komen. Tot die tijd willen wij de volgende acties ondernemen rondom het beheersen van predatie: Actiepunt: Stekken foar piken: in een pilotgebied het effect onderzoeken van omheining met stroomdraad in het broedseizoen. Alvorens we de omheining aanleggen willen we eerst de negatieve gevolgen van dergelijke omheining uitsluiten, zoals: het insluiten van de grondpredatoren die op dat moment in het omheinde gebied zijn en de gevolgen daarvan, het effect op de hazenpopulatie, en de benodigde grootte van het foerageergebied van de kuikens.

7 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 21

22 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 23

Mochten we uit kunnen sluiten dat een dergelijke omheining mogelijk schadelijk is, dan zullen we dit op relatief kleine schaal in de Leonserpolder uittesten. Vrijwilligers helpen bij de aanleg en het onderhoud (maaien van het gras rondom de hekken). Actiepunt: Wildcamera’s: We willen graag tien wildcamera’s aanschaffen om een beter inzicht te krijgen in de aard van de predatie en betere informatie aan te kunnen leveren bij het aanvragen van vergunningen voor predatiebeheer. Ook willen we nagaan of een drone met infraroodcamera effectief is bij het opsporen van predatoren en zo ja, een dergelijke drone aanschaffen.

We willen het beheersgebied vergroten en hiertoe lobbyen voor meer geld vanuit het ANLb. We willen de verbinding tussen Skrok, Skrins en de Leonserpolder versterken en de “witte gaten” op onze beheerkaart zo veel mogelijk invullen als dat effectief is voor de weidevogelpopulatie. We willen van Nij Baarderadiel een robuust pilotgebied maken waarin we onderzoeken welk verdienmodel er nodig is om mens en weidevogels in optimale harmonie te laten Actiepunt: Lobbywerk om meer geld vanuit het ANLb en Particulier Natuurbeheer beschikbaar te maken voor ons gebied. Directeur-Generaal Ozinga gaf aan dat grote veranderingen in de land bouwstructuur wel

Bunder voor bunder: brood en biodiversiteit

decennia kunnen duren. Dat duurt ons veel te lang. We streven naar een verdubbeling van het beheersgebied in 3-5 jaar om op die manier voor een werkelijk robuust gebied voor weidevogels te kunnen zorgen. leven. Het is zoeken naar die balans. Dat betekent dat we zowel als uitgangspunt nemen wat de weidevogels nodig hebben, als dat we onderzoeken hoe dat voor een boer haalbaar en betaalbaar blijft. Hiertoe gaan we ook het gesprek aan met financiers, overheden en de tussenhandel. De successen die we daar in dit gebied mee behalen willen we laten dienen als inspiratie voor andere gebieden. We sluiten ons ook graag aan bij het Aanvalsplan Grutto.

Beheersoort

Ha’s 2019

2020

Particulier Natuurbeheer

207

209

Natuurmonumenten

160

160

30-jarig (PN) compensatie

91

91

12-jarig (Agr) compensatie

91

91

SNL t/m 2019

64

ANLb

807

938

Totaal beheer

1.420

1.489

10 24 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Kijkend naar de korte termijn en naar wat daarin haalbaar is schatten wij een structurele verhoging van het ANLb budget als meest kansrijk in. Daar kan de overheid op korte termijn wat aan doen en de bereidheid van de boeren om aan deze regeling mee te doen is in ons gebied groot. Dit kan een eerste stap zijn

naar de herstructurering van de landbouw in het algemeen in ons gebied, maar de verwachting is dat deze omvorming meer, zo niet te veel, tijd vergt. We organiseren twee keer per jaar in 2021 en 2022 een serie inspiratiesessies/ colleges voor leden van de NkB en andere belangstellenden:

wat aan gedaan worden. Ook gaan we onderzoeken of boeren die met een ander ras koeien experimenteren geholpen kunnen worden. Actiepunt: Lobby voor het meer haalbaar maken van de overbruggingsperiode naar biologische landbouw en de afzetmogelijkheden van biologische producten.

Actiepunt: Sessie Natuurinclusieve Landbouw: Living Lab geeft een presentatie over NIL en de kansen in de kleiweide.

Actiepunt: Onderzoek naar het best passende ras koeien voor natuurinclusief boeren en advies voor een bij deze wijze van boeren passend

Actiepunt: Sessie Multifunctionele

fokbeleid. Bepaalde rassen die passen

landbouw:

bij natuurinclusief boeren kunnen

(functiedifferentiatie van landbouwbedrijven): We onderzoeken de mogelijkheden voor multifunctionele landbouw in het gebied en geven hier ook een presentatie over, o.a. door Stichting Promotie Greidhoeke om de kansen voor toerisme te verkennen, maar ook vanuit de zorg en kinderopvang, directe verkoop agrarische producten, mini-camping bij de boer, enz. Actiepunt: Gezonde bodem: Presentatie door Theo Mulder (Symphony of Soils) en Jeroen Onrust (RUG) Actiepunt: Cultuurhistorie en biodiversiteit: Presentatie door Altenburg&Wymenga over de kansen om cultuurhistorische elementen in de Greidhoeke te versterken en daarmee óók de biodiversiteit (zoals greppels, fruithoven) Er zijn boeren die over willen stappen naar biologisch, maar deze stap niet kunnen zetten door geldgebrek voor de overbruggingsperiode. Daar moet nodig

een hoger percentage vet en eiwit realiseren en dat kan gunstig zijn voor het verdienmodel.

De Boeren van Baarderadiel We gaan onder leden van NK Baarderadiel onderzoeken hoe we een plus uit de markt kunnen halen. Is er bijvoorbeeld behoefte aan een eigen zuivelmerk? En hoe kunnen we dat vertalen naar een meerprijs voor de ondernemers? We willen hiermee ook onderzoeken hoe we boer en niet-boerende burger dichter bij elkaar kunnen brengen en het bewustzijn doen laten toenemen dat de burger als consument iedere dag in de winkel het landschap kan vormen. We versterken hiermee de verbinding met Leeuwarden. We onderzoeken of we hier een lokale melkfabriek voor in kunnen zetten (bijvoorbeeld de melkfabriek in Dronrijp). Hieraan gekoppeld is ook een sterke marketing die het verhaal van de biodiverse boeren van Baarderadiel in beeld brengt.

11 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 25

26 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 27

Bloeiende dooradering In samenwerking met het lokale initiatief Bijenflinterlint en Ecologisch Bermbeheer, ecologisch adviseurs en de gemeente gaan we het bermbeheer verder optimaliseren. Dit optimaliseren doen we ook voor het Actiepunt: Onderzoek naar het halen van een plus uit de markt door middel van streekproducten en een sterkere verbinding met de consument uit de Gemeente Leeuwarden, uitwerking tot mogelijk een Baarderadeels streekproduct. waterbeheer (o.a. flexibel peilbeheer), oeverbeheer en het beheer van de dijken in samenwerking met het Wetterskip. We gaan nogmaals onderzoeken of “natte dooradering” een beheerscategorie is die ook in kleigebieden toegepast kan worden. (kruidenrijke oevers, ecologisch slootschonen) We maken een insectennetwerk door de bermen te verbinden aan de boerenhoven en -hiemen. Actiepunt: Ecologisch berm- en oeverbeheer optimaliseren en verbinden aan boerenhoven (Insectennetwerk) Actiepunt: Onderzoek: wat is de ecologische waarde en de toepas-

gebied (zoals het hovenproject van Kening, Bijenflinterlint, ANV Greidhoeke, het appelstrooproject van de Kreake en Libben yn ‘e Tún van Wiuwert en Britswert) en verbinden ons aan “Boom voor een Boom”; waar bomen moeten wijken in verband met predatiedruk plaatsen we hiervoor in de plaats streekeigen (fruit)bomen op boerenerven. Actiepunt: Aansluiten bij Boom voor een Boom, en boerenhoven biodivers maken

Hofmaken in het vrije veld Om te inspireren beginnen we met een aantal projecten waarin we met boeren en vrijwilligers in het veld aan de slag gaan, gekoppeld aan colleges in KeningsHof te Húns: Actiepunt: Krûdfunding: we financieren kruidenrijk zaad voor alle leden. Als publieksactie oogsten we zaadhooi uit Skrok, Skrins, Leonserpolder waarbij vrijwilligers mee kunnen helpen + geven we een college over kruidenrijk gras in Húns. Door de beperking via stikstof, nitraat en CO2 hebben veel boeren meer dan genoeg voedsel voor de winter en is er dus ruimte om een paar percelen kruidenrijk te maken. Ook nog goed voor de gezondheid van de veestapel. We streven naar 25000 euro per jaar om de meerkosten van geschikt kruidenrijk zaad te dekken (op=op)

baarheid van “natte dooradering” in het kleigebied?

De Giele Hôfsjonger Via colleges en het voordelig aanbieden van erfbeplanting gaan we bewoners van de Greidhoeke verder stimuleren om hof en hiem biodiverser te maken. We versterken hiermee ook al bestaande initiatieven in het

14 28 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Actiepunt: Revival of the greppel: zowel het cultuurhistorische belang als het belang voor biodiversiteit van de greppel wordt gepromoot. Vrijwilligers helpen greppels te onderhouden; begin volgend jaar helpen we om de greppels af te sluiten voor het broedseizoen. In de zomer kun je samen met herontdekkingsreiziger Jeroen Wiersma een nachtje in een greppel overnachten +

college in Húns. We doen onderzoek naar de wijze waarop wij greppelland (natuurlijke afwatering) in stand kunnen houden, zonder dat de boer erop achteruit gaat. Actiepunt Aaisykje 2.0: We ontwikkelen een stimulerend spel waardoor we jongeren weer in contact brengen met het veld en de nazorg. We denken aan het zoeken naar eieren met een drone, gevolgd door nazorg als de eieren zijn uitgekomen.

Baarderadiel zet in op extensieve recreatie (wandelen, fietsen en varen met kleine vaartuigen), waarbij rekening gehouden wordt met het broedseizoen. Er wordt daarbij vooral gemikt op de plaatselijke bevolking in een straal van ca 15 km rond Baarderadiel. Actiepunt: De al aanwezige voorzieningen (paden, vaarroutes) zullen verbeterd worden. (incl. informatiebebording)

Actiepunt: Lentefeest, hooifeest,

Actiepunt: Het plaatsen van een

fruitfeest en winterverhalen

vogelkijkhut/uitkijkpunt op een

We omlijsten het geheel met culturele evenementen, een lentefeest, een hooifeest, een fruitfeest en winterverhalen, waarin we met elkaar de successen vieren, en vooral met elkaar in gesprek blijven. Actiepunt: Bern, boer en biodiversiteit Ook het onderwijs wordt betrokken, we ontwikkelen samen onderwijsprogramma’s die kinderen van zowel basisschool als middelbare school leren over biodiversiteit op het platteland, het boerenhiem en de tuin. Bij de leden van de NkB wordt gepeild wie bereid is excursies te ontvangen van scholieren. Kening en de NkB ontwikkelen culturele evenementen en onderwijsprogramma’s in samenspraak met andere actieve organisaties uit het gebied, zoals Extended Grounds (de Kreake), Bijenflinterlint en Ecologisch Bermbeheer, Promotie Greidhoeke, Natuurmonumenten en de Tuin van de Toekomst. Samen maken we jaarlijks mooie programma’s waarin biodiversiteit centraal staat, mogelijk geclusterd in bepaalde periodes.

Recreatie en toerisme

geschikte plaats in het gebied.

Adviseurs Actiepunt: We kiezen een team van adviseurs om ons in bovenstaande projecten te ondersteunen.

Samenwerking De NkB coördineert het natuurbeheer voor de beheersoorten, die in het gebied voorkomen (ANLb, PN, Compensatiebeheer). Daarvoor maakt de NkB gebruik van de diensten van een mozaïekregisseur. Voor de PN-boeren heeft de NkB een gezamenlijk contract met de Bosgroepen en is met het oog op de kwaliteitszorg een gezamenlijke beheervisie overeengekomen. Het is van groot belang dat deze samenhang in beheer blijft bestaan en zo mogelijk uitgebouwd wordt. De NkB werkt nauw samen met de ANV Oer de Wjuk (Blessum, Boksum, Hilaard) en is voor ANLb lid van het collectief ANC Westergo. De NkB is gaarne bereid zijn activiteiten uit te breiden en daarvoor samenwerking

15 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 29

Droombeeld van een deelnemer 30 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 31

aan te gaan met andere maatschappelijke organisaties, zoals Kening. Daarmee kan de sociale samenhang in het gebied bevorderd worden. Integratie was éen van de nadrukkelijke wensen die bij het samenstellen van het droombeeld naar voren kwam. Om die rol te kunnen spelen zal de NkB echter met middelen gefaciliteerd moeten worden. (bijv: ontwikkelen en up to date houden van een website en regelmatige informatievoorziening, organisatie excursies ed) Actiepunt: Het faciliteren van de NkB voor de extra taken die het realiseren van dit streefbeeld met zich mee brengt Actiepunt: Het faciliteren van Kening en andere betrokken organisaties in Baarderadeel en mogelijk daarbuiten in hun rol binnen de Regiodeal

Kening zal, met Húns als nieuw hoofdkwartier, voorlopig een rol blijven spelen in het gebied en daarnaast verder formuleren welke rol ze binnen de Regiodeal willen spelen in Baarderadeel en welke daarbuiten. Voor zover dat in de tekst hierboven nog niet gedaan is, komen zij hiertoe begin januari 2021 met een concreet voorstel. De samenwerking met NK Baarderadiel en andere organisaties in het gebied zal worden gekoesterd. We bouwen dan ook vooral verder op wat er in Baarderadeel al is gerealiseerd!

Credits: Alle deelnemers: Hinke Bouma Wouter Hijlkema Cor Okkema Tom Miedema Tjalling Rodenhuis Marten de Jong Dorothea Deelstra Sjoerd van der Hem Amarins Willemsma Inge Feitsma Gudula van Beem Ewoud van der Weide en klas (basisschool it Bynt, Winsum) Jeroen Wiersma (herontdekkingsreiziger) Claudy Jongstra en Claudia Busson (de Kreake, Extended Grounds) Johannes Wassenaar, Skelte Brouwers, Fré Vellinga (Natuerkoöperaasje Baarderadiel) Catharina Veenstra (Promotie Greidhoeke) Arjen Kok en Marita Driessen (Natuurmonumenten) Johanneke Buning (Gemeente Leeuwarden) Margaretha Posthuma en Anna Christien Piebenga (Ecologisch Bermbeheer en Bijenflinterlint) Wim van Gorkum, Anita van der Werf en Hielke Hijlkema (Greidhoeke Plus)

Cocreatie-team Droombeeld pakket, expositie en actieplan (waarbinnen het team elkaar steeds weer inspireerde) Artistieke leiding: Marcia de Graaff (Kening) Advies: Sara Dandois (Rooftoptiger) Vormgeving Droompakket en expositie: Ykje Hibma en Marcia de Graaff met hulp van Pier Kramer Fotografie: Marcel van Kammen Oogst van streekeigen en inheemse flora: Hans Engelbrecht (de Groene Stap) Klei met dank aan: Tjalling Rodenhuis en de Middelzee Flora met dank aan: Tjalling Rodenhuis, de Kreake en het bijenflinterlint te Húns Inspiratieteam: Hans Engelbrecht, Durk Kramer, Bastiaan Blaauw en alle genoemde deelnemers Agro-ecologisch en landschappelijk advies: Nico Minnema (Successie Natuurzaken), landschaparchitect Peter de Ruyter, Anne Jansma (Living Lab Fryslân) Ecologisch advies: Theunis Piersma en Jos Hooijmeijer (RUG) Tekst actieplan: Marcia de Graaff, Skelte Brouwers en Johannes Wassenaar Vormgeving actieplan: Bastiaan Blaauw Productie-assistentie: Tsjeard Hofstra Zakelijke leiding: Gerrie Visser PR: Marianne Klijnstra en Esther Drijver

18 32 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

19 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 33

34 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 35

Deelgebied: Collectief Súdwestkust

STREEFBEELD KLEIWEIDE 2020

36 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 37

Inhoudsopgave

Inleiding Met de Regiodeal NIL willen Rijk en regio de transitie naar een meer natuurinclusieve landbouw versnellen. Samen willen zij een schaalsprong maken, om zo in 2030 een sterke landbouw te realiseren die topvoedsel produceert, geworteld is in de samenleving en bijdraagt aan een rijke leefomgeving. Het doel van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland is om met een gebiedsgerichte aanpak een structurele benadering voor natuurinclusieve landbouw te ontwikkelen, te toetsen en toepasbaar te maken op basis van ecologische en landbouwkundige kennis, en kennis over gebiedsparticipatie en verdienmodellen. In een gebiedsgerichte benadering experimenteert deze Deal met nieuwe werkwijzen, methoden en technieken. Er zijn verschillende gebieden in Noord Nederland geselecteerd.

Inleiding 1 | Het proces

5

2 | Opbrengst Wereld Café

5

3 | Vertaling resultaten

7

4 | Projecten

9

5 | Bijlagen

12

Voor ieder gebied wordt, via een gebiedsproces, een stip aan de horizon gezet met bijbehorende streefwaarden. De te beantwoorden vragen zijn: • Welke rol en verantwoordelijkheid heeft de procesdeelnemer (boer, burger, etc.) bij de realisatie van het gebiedsplan; • Wat kunnen boeren, terreinbeheerders en andere grondgebruikers doen; • Wat is de bijdrage van overheden en welke rol vervullen burgers en bedrijven; • Wat kunnen de keten- en kennisinstellingen betekenen? In het gebiedsproces worden innovatieve ideeën verzameld en ondersteund in de realisatie. Er wordt aangesloten bij de ideeën en initiatieven die al lopen en deze worden verrijkt met (aanvullende) kennis, innovatie en hulpmiddelen. Binnen de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland werken vele partijen in acht gebieden samen aan een landbouw die in balans is met de omgeving. Dit zijn agrariërs, inwoners, landbouw- en natuurorganisaties, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties. De provincies Groningen, Fryslân en Drenthe en het Rijk ondersteunen hen bij deze transitie.

Natuurbeheer doe je samen!

De gezamenlijke ambitie is om een duurzame, natuurinclusieve landbouw te realiseren. Landbouw die grondgebonden en circulair is, bijdraagt aan het herstel van de biodiversiteit, maatschappelijk draagvlak heeft én economisch rendeert. We doen dit vanuit het besef dat een transitie noodzakelijk is om de sector op de lange termijn gezond, levensvatbaar, concurrerend en rendabel te laten zijn. Hiermee willen we Noord-Nederland als koploper voor een duurzaam platteland op de kaart zetten. Dit pakken wij via een integrale en (provinciegrensoverschrijdende) gebiedsgerichte aanpak op. Elke regio is uniek en heeft behoefte aan een eigen aanpak en afweging bij het aanpakken van de eigen opgave. De gekozen gebieden zijn Schiermonnikoog, Noordelijke kleischil, Oldambt, Westerwolde, Veenkoloniën, Drents Plateau, Friese veenweide en Friese kleiweide. De acht gebieden verschillen onderling sterk van elkaar, maar binnen elk gebied is juist een sterke samenhang van gebiedskenmerken, zoals grondsoort, landschap, sociale samenhang en watersysteem. De verschillende krachten en uitdagingen die specifiek zijn voor een regio vormen de basis voor een regionale opgave om de brede welvaart, leefbaarheid en economische kracht te bevorderen.

Colofon: © Bestuur Collectief Súdwestkust: Wigle Sinnema (vz) Jetty de Vries (secr) Age Flapper (pm) Klaas Oevering Beant Dijkstra Foto’s Ilse Hooijmeijer Jetty de Vries Oktober 2020

2 38 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

3 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 39

1 | Het proces

Stap 1 De eerste stap is om het Kwaliteitsbeeld Noord-Nederland te vertalen naar het eigen gebied. Met grondgebruikers en andere betrokkenen wordt een gezamenlijk Streefbeeld opgesteld: waar willen we in 2030 per gebied staan? Welke doelen zijn daarvoor nodig? Dit gedeelde beeld is geen blauwdruk, maar geeft steun bij de in te zetten acties, zodat in 2030 natuurinclusief boeren de gangbare praktijk is.

Collectief Súdwestkust is door de provincie bij name van Wim van Gorkum benaderd om een streefbeeld natuur inclusieve landbouw op te stellen. Het bestuur heeft de handschoen opgepakt omdat zij vond dat een dergelijk project binnen de doelstellingen van het Collectief valt.

Stap 2 De tweede stap is het Streefbeeld vertalen naar een Natuurinclusief Actieplan per gebied. Het Actieplan is gevuld met onder meer: • Opzetten van nieuwe samenwerking • Ontwerpen van nieuwe landbouw- en natuurbeheersystemen • Experimenten met nieuwe werkwijzen • Ontwikkelen en delen van kennis

Als gebiedsbegrenzing is gekozen voor de IJsselmeerkust strook van Makkum tot Stavoren.

Stap 3 De derde stap is het streefbeeld concreet maken in een aantal projecten en actieplannen.

Na twee voorbereidende vergaderingen zijn de taken verdeeld en is het proces als volgt: 1. Het collectief benadert een groep burgers, van diverse pluimage, die op persoonlijke titel deelnemen aan een “brainstormavond”. (Bijlage 1 | Uitnodigingsbrief). 2. Volgens de methode Wereld Café wordt een streefbeeld, inclusief samenvattende tekening, bepaald. De avond wordt geleid door Jaap Jepma en Jan Teun Visser. 3. Na analyse van de resultaten door Jepma/Visser en Collectief SWK wordt een actielijst opgesteld. 4. Uiteindelijk worden de streefbeelden van de vier deelgebieden van het Kleiweide gebied op 2 november 2020 gepresenteerd aan gedeputeerde Fokkinga.

2 | Opbrengst Wereld Café Tijdens de avond Wereld Café in de Klameare te Workum werd de deelnemersgroep verdeeld over 4 tafels met als thema’s: 1. Schone lucht en bodem 2. Rijk Cultuur Landschap 3. Verbonden met de omgeving 4. Diverse agrarische sector In drie ronden kiezen de deelnemers telkens een andere tafel. Op het tafelkleed worden de conclusies van de discussie opgeschreven. Ronde 1: Wat zie je? Ronde 2: Hoe gaan we dat (uit Ronde1) bereiken? Ronde 3: Met welke acties?

4 40 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

5 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 41

De “vangst” werd per tafel plenair gedeeld en later uitgewerkt in een samenvatting, zowel schriftelijk als in tekening. Op 23 september heeft het bestuur van Collectief SWK samen met de heren Jepma/Visser en Wim van Gorkum de vangst geanalyseerd en zijn we gekomen tot onderstaande samenvatting van de vier tafels:

3 | Vertaling resultaten •

De punten 1 t/m 4 zijn breed gedragen items voor de toekomst van het gebied. Het gebied moet, meer nog dan nu ingericht worden als weidevogelbiotoop: open landschap, ruimte voor water en met aandacht voor de bodem ten behoeve van (gebiedseigen) biodiversiteit. De Weidevogelbiotoop is dermate belangrijk dat alle projecten, in welke vorm dan ook, moeten bijdragen aan verbetering c.q. bewustwording van deze waarden van het gebied.

•

De punten 9 en 10 kunnen dienstbaar zijn aan de acties. Collectief Súdwestkust heeft ervaring met Fûgelweb, een groep mensen die vanuit diverse disciplines die actiegerichte afspraken maken gericht op het verbeteren van de Weidevogelbiotoop. Dit is een voorbeeld voor hoe een bouwteam zou kunnen opereren. Voor sommige acties is het van belang dat overheden meewerken om innovaties die niet geheel binnen bestaande regelgeving vallen, toch toe te staan. Via het reguliere landbouwoverleg heeft Gemeente Súdwest-Fryslân aangegeven meermaals aangegeven om hieraan te willen meewerken.

Na analyse bleven onderstaande kernwoorden (met aanvulling) over:

1. Openheid van het landschap a. Geen dozen b. Oppassen met alternatieve energiebronnen c. Gebiedseigene houden 2. Op weidevogels toegesneden inrichting (weidevogelbiotoop) 3. Ruimte voor Water 4. Meer aandacht voor Bodem 5. Agrarisch onderwijs a. Lerende Landbouw b. Gericht op alternatieve verdienmodellen c. Breder perspectief 6. Bewuste Consument a. Basisschool kinderen betrekken b. Keuken (smaakbeleving) c. Kopen in regio d. Dorpssupermarkt 7. Landschap a. Anders kijken b. Lânskip c. Relatie boerderij/omgeving 8. Hergebruik (Circulair) a. Voedsel b. Groenafval c. Boerderijen 9. Bouwteam: een club deskundigen die gezamenlijk aan een project/traject werkt 10. Experimenteerruimte: meer ruimte vanuit de overheidsregelgeving om te experimenteren met nieuwe initiatieven.

Open landschap met ruimte voor water

6 42 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

7 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 43

•

4 | Projecten

De punten 5 t/m 8 zouden moeten leiden tot concrete acties cq projecten. Agrarisch Onderwijs Onderwijs en cursussen gericht op boeren, opvolgers en andere werkers in de landbouw zodat de praktijkmensen van elkaar en van deskundigen kunnen leren op welke manier de landbouw zich kan door ontwikkelen richting natuurinclusief. Het Nordwin college zou als onderwijsinstelling kunnen starten met een leerprogramma natuurinclusieve landbouw gericht op Weidevogelbiotoop. Collectief Sudwestkust kan door zijn ledenstructuur nog meer actie ondernemen op het gebied van kennisuitwisseling en -vergaren door boeren. “Bewuste Consument” en “Landschap” De burger gedraagt zich zeer bewust als het gaat om vraagstukken als natuur, biodiversiteit, toekomst landbouw enz. Dit conflicteert soms met het gedrag als consument. (Basis-) onderwijstrajecten en cursusprojecten gericht op de inwoners van het gebied die burgers en boeren dichter bij elkaar brengen “Keuken” gaat het over herkomst en smaak. “De basisschool naar buiten” over het landschap, weidevogels en de rol van de boeren. “Wat koop ik” over bewustwording van producten. “Kijk om je heen” over bewustwording van het landschap.

Kijkend naar het gebied zit in onderstaande tabel een vertaling naar concrete projecten en mogelijk partners voor uitvoering. Boven alles ligt voor dit gebied het kader van de

weidevogelbiotoop.

Alle in te dienen projecten moeten hieraan direct of indirect een bijdrage leveren.

SPEERPUNTEN

PROJECTEN

PARTNERS

***** Weidevogelbiotoop ****

***** Hele kolom *****

***** Hele kolom ****

Bewustwording Consument

1. Op aventoer by de boer 2. Weidevogelweek 3. (Her)opzetten Vogelwachten 4. Koken met Reitse 5. Boer in Beeld

Mar en Klif Onderwijsinstellingen IVN-Noord

Circulair Landschap

6. Boom voor Boom 7. Beter Bermbeheer 8. Landschapsacademie 9. Herbestemming Boerderij 10. Compostering 11. Fûgelweb SWK plus

IepenWacht Gemeente Landschapsbeheer Wetterskip

Educatie Agrarische Sector

12. Bodemcursus 13. Landscapscursus voor boeren 14. Regionale workshops boeren, leden, gebiedscoördinatoren 15. Cursus Gebiedscoördinatoren 16. Jonge Boeren Vooruit

Nordwin Living Lab Van Hall

De Stichting “Nationaal Landschap Zuidwest Fryslân” zou vanuit haar bezoekerscentrum Mar & Klif, in samenwerking met onderwijs een trekkende rol kunnen vervullen. “Hergebruik van Voedsel, Groenafval en Boerderijen” en aan de andere kant “Landschap” zijn onderwerpen die op het snijvlak zitten van de Gemeente en de Landbouw. Landbouw kan samen met Gemeente kijken welke projecten hierin mogelijk zijn. Bijvoorbeeld: aangepast bermbeheer, project Boerenerven, hergebruik Boerderijen ten behoeve van een mooier landschap.

Korte toelichting per project Ad 1. Op aventoer bij de boer Basisschool kinderen laten kennismaken met de boeren. Speciaal gericht op boeren die met weidevogels en natuurinclusieve landbouw bezig zijn. Dit in combinatie met een leskist voor de scholen (Mar & Klif)

Workshops en veldexcursies voor beheerders en gebiedscoördinatoren

8 44 | Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide

Ad 2. Weidevogelweek (jaarlijks in meivakantie) Een themaweek vanuit Mar & Klif, met allerlei activiteiten met het thema weidevogels. Deze themaweek is zowel voor de jeugd als voor de volwassenen. Voorbeeld activiteiten: veldbezoeken, korte cursus vogelen, open dag op de boerderij, informatie in bezoekerscentrum Mar & Klif, streekproducten, kookworkshops op de boerderij ect.

9 Natuurinclusief Platteland in de Friese Kleiweide | 45

Ad 3. (Her)opzetten Vogelwachten Daar waar de lokale vogelwachten minder actief zijn of slapend, nieuw leven in blazen. Samenwerken met de jeugd, starten met workshops voor de jeugd, of leuke doe-middagen en vandaar uit proberen de lokale vogelwachten weer actief te krijgen. Vogelwachten meer koppelen aan de leden van het Collectief. Meer betrokkenheid.

Ad 11. Fûgelweb SWK plus Het Fûgelweb dekkend maken voor ons hele gebied. De plus staat voor het inhuren van een adviseur die per gebied advies kan geven, om het gebied robuuster te maken (hoe richt je dat in) en die tussen de gebieden verbindingen kan leggen bijvoorbeeld door bepaalde stroken met kruidenrijke bermen of andere oplossingen. Of thema water, bodem ect.

Ad 4. Koken met Reitse Bewustwording van voedsel: koken op de boerderij, samenwerken met de lokale horeca, kaasboerderijen, schapenkaas, tuinbouwers, akkerbouwers, streekproducten ect.

Ad 12. Bodemcursus Een gezonde bodem is belangrijk. Naar een betere bodem, van denken naar doen! Bodemleven als basis voor duurzame landbouw in Zuidwest Fryslân.

Ad 5. Boer in Beeld Korte filmpjes die uitleg geven over agrarisch natuurbeheer en agrarische begrippen. De boer vertelt… Ad 6. Boom voor Boom Bomen inventariseren welke in het kader van de weidevogelbiotoop gerooid zouden moeten worden en op welke plek een vervangende boom geplant kan worden. Na inventarisatie starten met uitvoering.