Agendabundel

Daarbij streven we naar een evenwichtige inzet die het maatschappelijk draagvlak behoudt en schaarse voorzieningen toegankelijk houdt. Aandachtspunt is een goede registratie van arbeidsmigranten. Financiële onderbouwing We stellen voor de investeringen voor huisvesting te bekostigen door de honderden miljoenen die nu aan allerlei vormen van noodopvang worden besteed omdat het niet mogelijk is om statushouders tijdig van een woning te kunnen voorzien. Dat gaat om zo’n 18.000 statushouders, die onterecht in de opvang bij het COA zitten. De kosten daarvoor zijn gemiddeld 71 euro per dag, waardoor je op een jaarlijkse besparing komt van (365 dagen x 71 euro x 18.000 statushouders) zo’n 466 miljoen. We vragen het rijk om deze middelen in te zetten in woonoplossingen. Ondanks benodigde éénmalige investeringen is huisvesting kostenneutraal (bewoners betalen huur). Als er sprake is van voldoende opvang en doorstroom naar huisvesting zijn oplossingen zoals de Hotel- en Accommodatieregeling niet meer nodig. Dat levert jaarlijks een besparing op van (momenteel 2.000 plekken per half jaar, 14.800 euro per uitkering) zo’n 59 miljoen. Onderzoek van SEO becijfert dat de maatschappelijke baten voor ruimere werkmogelijkheden (afschaffing van 24-weken eis en zonder tewerkstellingsvergunning) voor asielzoekers leiden tot 200 miljoen extra

25

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

welvaart per jaar (2 miljard over 10 jaar), vooral in hogere nationale productie (resulterend in meer belastinginkomsten en lagere druk op sociale uitgaven). De meerwaarde van vroegtijdige en meer statushouders aan het werk is hierin nog niet meegeteld. Een gedeelte van deze hogere nationale productie wordt echter wel verlaagd door een vermindering van het aantal EU-arbeidsmigranten. Daartegenover staat dat de druk op sociale voorzieningen zoals zorg, huisvesting en onderwijs gelijk blijft. Voor gemeenten is een eerste voorzichtige inschatting dat vroegtijdige inzet op participatie en integratie van asielzoekers niet duurder is dan de huidige inzet (inburgeringswet na huisvesting statushouder en participatiewet) maar een investering op een eerder moment in de tijd vraagt. Wel zal het resulteren in minder bijstandsaanvragen vanuit statushouders, op dit moment doet zo’n 55% van de statushouders een beroep op de bijstand. De ambitie is om dit naar hetzelfde niveau (ongeveer 4,2%) te brengen als de Nederlandse bevolking. Rijk en medeoverheden ontwikkelen samen deze aanpak met realistische financiële uitgangspunten en herallocatie van beschikbare middelen.

26

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

7: Bouwsteen Weerbaarheid Gesteund door

De wereld is instabiel en onberekenbaar geworden. De verstoringen van het normale leven zijn langduriger, frequenter en ingrijpender dan waar we op voorbereid zijn. Denk maar aan de corona-pandemie, de oorlog tegen Oekraïne en de schommelende energieprijzen. Nederland moet weerbaar en veerkrachtig worden, ook op digitaal gebied. Dit is een taak voor de hele samenleving, niet alleen voor defensie of de veiligheidsdiensten. Inwoners, organisaties, ondernemers en de overheid moeten weerbaar worden tegen schokken maar ook in staat zijn om na een crisis er weer bovenop komen zonder dat alle mentale, fysieke en financiële reserves volledig zijn uitgeput.

7.1 Tekst voor het regeerprogramma De wereld is instabiel en onberekenbaar geworden. Mensen vragen zich af of zij nog veilig zijn. Het kabinet bouwt aan een Nederland die weerbaar is tegen schokken en veerkrachtig weer uit een crisis komt, nu, straks en op de lange termijn. De inzet van het beleid is gericht op de hele samenleving: defensie, veiligheidsdiensten, inwoners, organisaties, ondernemers en overheden hebben allemaal een rol. Het kabinet gaat: • Investeren in preparedness-by-design: beleid dat onze weerbaarheid versterkt maar ook maatschappelijk rendement oplevert. Bestaand beleid wordt getoetst op de bijdrage aan de weerbaarheids-opgave. Hoe hoger de bijdrage, hoe meer prioriteit. • Investeren in weerbaarheid in de eerste 72 uur met: • Robuuste crisisstructuur • Versterken van zelf- en samenredzaamheid (noodpakket, burenhulp, hulp aan kwetsbare inwoners) • Landelijk dekkend netwerk van noodsteunpunten • Investeren in weerbaarheid in de eerste weken en maanden met: • Versterken samenredzaamheid investeren in buurt- en wijkinitiatieven, ondersteunen van community-builders. Ondersteund middels een landelijke netwerk van noodsteunpunten. • Weerbare energievoorziening: decentrale energienetwerken en lokale opwek en opslag van energie

27

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

• Investeren in weerbaarheid op de lange termijn (maanden, jaren en decennia) met weerbare fysieke, sociale, economische en digitale infrastructuur.

7.2 De opgave en de kans Een nieuw dreigingsbeeld, een nieuwe aanpak De traditionele crisisaanpak is gericht op kortdurende en kleinschalige crises. Maatschappelijk verkeer, een afweging van meerdere belangen en reguliere (democratische) besluitvorming worden “on hold” gezet. Dit is logisch in een klassieke flitscrisis van een brand of korte elektriciteitsuitval. Het huidige dreigingsbeeld bestaat uit langdurige, frequente en grootschalige verstoringen van het normale leven. Dat vraagt om een andere, “whole-of-society”, crisis-aanpak. Het samenspel tussen inwoners, organisaties, bedrijven en de overheid bepaalt het succes van de aanpak. Digitale weerbaarheid vormt onlosmakelijk onderdeel van de aanpak. De uitdaging is om voor te bereiden op een brede maatschappelijke ontwrichting dat zich niet laat beperken in één sector. Een digitaliserende maatschappij moet ook breed digitaal weerbaar zijn. We weten nu al dat iedere crisis, van welke aard ook, ons zal confronteren met schaarste en verdringing. Tekorten aan water, schuilplaatsen, elektriciteit, voedsel, personeel en ga zo maar door – dwingen tot keuzes, want niet alles kan. Welke belangen wegen dan het zwaarst? Een weerbare samenleving is een samenleving waarin democratische processen zo lang mogelijk in stand blijven en waar brede belangenafwegingen plaatsvinden.

Zo ontstaat perspectief om ook op lange termijn crisissituaties te kunnen doorstaan. Rendement van weerbaarheid: preparedness-by-design Een weerbare samenleving bewijst zich in crisistijd maar wordt gebouwd in vredestijd. Dat vraagt om slimme investeringen in de samenleving die zowel de (digitale) weerbaarheid versterken als de reguliere pijlers als economie, democratie en zorg. Wij verbreden hier het begrip dual-use voor. Traditioneel verwijst dual-use naar civiele toepassingen van militaire investeringen. Maar civiele investeringen kunnen ook een tweede doel dienen, die van weerbaarheid. Zo kan vergroening van stadswijken samengaan met het concentreren van auto’s in parkeergarages aan de randen van de wijk die vervolgens ook benut kunnen worden als schuilplekken. Of zo kan het verbeteren van de informatiehuishouding het digitale ‘aanvalsoppervlak’ verkleinen en zo de digitale weerbaarheid versterken. Juist de stapeling van doelstellingen maakt het rendement van de investering hoger. We moeten de verleiding weerstaan om bestaand beleid als weerbaarheid te bestempelen. Bestaand beleid moet getoetst worden op de bijdrage aan de weerbaarheids-opgave. Hoe hoger de bijdrage, hoe meer prioriteit. Decentraal, en dus weerbaar Afgelopen decennia hebben wij een ‘just-in-time’ economie en maatschappij geperfectioneerd waarin ketens nauw op elkaar aansluiten.

Verbonden en efficiënt maar in onberekenbare tijden ook kwetsbaar. Schokken verspreiden zich snel binnen een netwerk of een keten. Regionaal elektriciteitsuitval in de buurt van een distributiecentrum leidt al snel tot lege schappen bij supermarkten in een groot gebied. Wij doen komende tijd ervaring op met decentraal weerbaar maken van netwerken en ketens die cruciaal zijn voor onze weerbaarheid. Denk bij voorbeeld aan: • Investeren in behoud en opbouw van zorglocaties (streekziekenhuizen, huisartsenposten etc.) overal in Nederland. Zo kan gewone zorg doorgaan als Nederland gewonden uit een oorlogsfront moet opvangen of patiënten scheiden tijdens een pandemie. • Elektriciteit: Een lokaal, decentraal energiesysteem geeft inwoners en bedrijven betaalbare en betrouwbare energie. Gebruik van verschillende bronnen en spreiding van de opwekking over verschillende locaties beperkt onze kwetsbaarheid en helpt schokken opvangen. • Media: investeren in een goede basis voor lokale media en nieuwsvoorziening. Als nationale instellingen slachtoffer worden van aanslagen, aanvallen of desinformatie, kan lokaal nog nieuwsvoorziening functioneren en helpen onrust bestrijden.

28

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

7.3 Het kan anders Investeren in weerbaarheid langs 3 paden Wij zien 3 paden naar weerbaarheid die allemaal om specifieke voorbereidingen en investeringen vragen: eerste 72 uur, eerste weken en maanden en maanden, jaren en decennia. 1. Heel korte termijn: de eerste 72 uur • Focus op de eerste directe gevolgen van de crisis • Nodig: uitbreiding van de traditionele crisisaanpak naar nationale schaal en langdurige crisismaatregelen • Uitgangspunt: inwoners en bedrijven zijn zelf- en samenredzaam (noodpakket, buren- en wijkhulp) • Voorbeelden van investeringen: • Dekkend netwerk van noodsteunpunten, zowel op wijk/buurtniveau als op regionaal niveau (coördinatie hulpdiensten, hulp aan inwoners) • Noodstroom: Aanleg wijkbatterijen voor zonnepanelen in stedelijke en semi-stedelijke gebieden, huisbatterijen in dunbevolkte gebieden, aggregaten voor instellingen. • Structurele hulp en ondersteuning voor wie niet zelf- of samenredzaam is, door overheid en/of vrijwilligers, ondernemers, lokale netwerken. 2.

Middellange termijn: de directe maatschappelijke impact (begint in de 72 uur en loopt op de schaal van weken en maanden) • Focus: impact op de maatschappij • Nodig: overheid stuurt en faciliteert op de hoofdlijnen maar laat controle los op details, zo draagt de samenleving zelf bij aan de continuïteit van het ‘normale leven’ • Uitgangspunt: samenredzaamheid, dat inwoners, vrijwilligers, ondernemers en organisaties elkaar helpen (zo min mogelijk oproep doen aan de overheid) • Voorbeelden van investeringen: • Klimaatbestendige toiletten die mechanisch werken om rioolproblemen in stedelijk hoogbouw te voorkomen tijdens langdurige stroomuitval • Bevordering van samenredzaamheid: investeren in buurt- en wijkinitiatieven, ondersteunen van community-builders. Ondersteund middels een landelijke netwerk van noodsteunpunten. 3. Lange termijn-opgave: hoe voorkom je en zorg je voor veerkracht als het gebeurt (maanden – jaren – decennia) • Focus: voorkomen en verzachten van de gevolgen van de crisis op lange termijn • Nodig: weerbaarheidsbeleid en -investeringen gericht op lange termijn, robuustheid van voorzieningen, infrastructuur en netwerken en extra capaciteit en voorraden.

• Uitgangspunt: gelijkmatig en consistent investeren in weerbaarheid voorkomt de noodzaak van ongerichte en overschatte crisisuitgaven • Voorbeelden van investeringen: • Fysieke infrastructuur: spoor, wegen (achterstallig onderhoud), vliegvelden militair en civiel, drinkwatervoorziening weerbaar maken etc. • Sociale infrastructuur: lokale samenredzaamheid op lange termijn. Psychische weerbaarheid, Basisvaardigheden zelfredzaamheid (dienjaar plus), decentralisatie zorglocaties, bestaanszekerheid op orde. • Weerbare economie; verlaten van het just-in-time principe, sterke, diverse en autonome Europese economie. • Digitale autonomie en infrastructuur: afhankelijkheid van niet-Europese leveranciers en platforms maakt inwoners, overheden en bedrijven kwetsbaar. Digitalisering vormt de ruggengraat van de maatschappij maar is nu niet robuust genoeg om Nederland weerbaar te houden. Wij investeren in eigen clouddiensten met kansen voor Nederlandse en Europese bedrijven en brengen de digitale infrastructuur op orde.  

29

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

8: Investeringsagenda en toekomstgericht begroten Gesteund door

Urgentie en noodzaak Er is grote maatschappelijke urgentie om de komende periode de benodigde investeringen te doen om ons toekomstige verdienvermogen en daarmee brede welvaart ook in de toekomst te borgen. Dit moeten we zo snel mogelijk en realistisch doen, om ook economisch gezien geen schade op te lopen. Daarbij speelt ook de urgentie van schaarste in ruimte, mensen en middelen, welke de komende jaren naar verwachting niet vanzelfsprekend minder nijpend wordt. De afgelopen jaren hebben opeenvolgende kabinetten hun investeringsambities niet behaald door onrealistische planning in combinatie met een oververhitte economie en krappe arbeidsmarkt. Dit leidde vervolgens tot hoge onderuitputting. Ook wijst de Studiegroep Begrotingsruimte erop dat de houdbaarheid van de Nederlandse overheidsfinanciën op middellange termijn onder druk staat door hogere uitgaven aan vergrijzing, defensie, klimaat en rente. Om als overheid te kunnen blijven investeren in het lange-termijn-verdienvermogen van de economie zijn dus keuzes nodig. Het vergroten van het verdienvermogen draagt óók bij aan gezonde overheidsfinanciën, doordat de staatsschuld (als % van het bbp) op termijn kan dalen. Daarnaast is onvermijdelijk dat de groei van de vergrijzingsgerelateerde sociale uitgaven meer in lijn met de structurele groei wordt gebracht.

Kortom, ons begrotingsbeleid kan – binnen de kaders van de Europese begrotingsregels – tegelijkertijd gericht zijn op gezonde overheidsfinanciën én het verantwoord achterlaten van een goed ingerichte samenleving en economie voor toekomstige generaties. Hieronder doen we gezamenlijke voorstellen welke investeringen prioriteit te geven. Vervolgens doen we een voorstel hoe – binnen de gewijzigde Europese begrotingsregels – deze investeringsagenda in te passen in gewijzigde nationale begrotingsregels die ook op de lange termijn de overheidsfinanciën gezond houden.

Inventarisatie investeringsagenda 2050 en het effect in 2026-2030 De noodzakelijke investeringen voor de komende kabinetsperiode staan weergegeven op de volgende pagina. De investeringen zijn langjarig bezien (richting 2050), maar het effect op de begroting is weergegeven voor de komende kabinetsperiode. De weergegeven bedragen zijn extra uitgaven t.o.v. huidige begroting welke nog niet zijn begroot. In de totstandkoming is gesteund op gegevens die voortkomen uit openbare onderzoeken, aangevuld met interne documentatie van relevante partijen. Vanzelfsprekend zijn de bedragen indicatief. Er is getracht een zo volledig mogelijk overzicht te genereren, maar er zullen gegevens ontbreken.

30

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

Financieel kader 2026-2030 (in miljarden euro’s; + = verslechtert EMU-saldo)

Structureel

T.l.v. schuld

Investeringsuitgaven voor verdienvermogen (structurele uitgaven) 1

Verhogen R&D-uitgaven naar 3% bbp, deel publieke uitgaven

2,0

2

Versnellen digitalisering en AI

0,3

3

Menselijk kapitaal (leven lang ontwikkelen, gezonde bevolking incl. WKR)

0,7

4

Gezonde generatie: uitrol gezonde scholen

0,8

5

Vernieuwen onderwijshuisvesting

5,2

6

Versterken balans en uitbouw naar Nationale Investeringsinstelling

10,0

Investeringsuitgaven voor grote transities 7

Landbouw en natuur

0,9

15,0

8

Infrastructuur

4,1

9

Wonen

PM

4,8

10

Energie en Warmte

0,9

20,0

11

Klimaatadaptatie en waterveiligheid

1,0

12

Versnellen digitalisering openbaar bestuur en zbo’s

1,0

13

Investeringsagenda transformatie zorg en digitalisering

1,2

Defensie en weerbaarheid (structurele uitgaven) 14

Vervolgstap defensie richting NAVO-norm 3,5% bbp in 2035

PM

15

Weerbaarheid

1,0

Sociale uitgaven (structurele uitgaven) 16

Sociaal minimum/bestaanszekerheid

0,5

Totaal extra overheidsuitgaven (1 t/m 16)

14,4 mld. + PM

Inverdieneffecten als gevolg van baten investeringsuitgaven

-PM

Totaal: effect op structureel EMU-saldo (% bbp)

PM

55 mld. + PM

Onderbouwing Nr. Toelichting en bron

31

1

Uit 3% Actieplan; investeringen in o.a. PPS programma’s (kwantum, ChipNL etc), deelname in EUprogramma’s (zoals IPCEI’s), stabiele bekostiging van wetenschappelijk, praktijkgericht en toegepast onderzoek, modernisering van wetenschappelijke infrastructuur via OCW en NWO, en (nieuwe) experimentele en valorisatie infrastructuur

2

VNO-NCW/MKB-Nederland, 2025, Investeren in de toekomstige welvaart van Nederland

3

Investeringen in gezonde werknemers vallen voortaan onder nihilstelling WKR. Ook vergroten we de vrije ruimte, zodat mkb-werkgevers meer mogelijkheden krijgen voor vitaliteitsbeleid. Er komt een Nationaal Instituut Werk & Gezondheid. Er komt een nieuwe faciliteit om leven lang ontwikkelen te stimuleren.

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

Nr. Toelichting en bron 4

Uitrol bewegen en gezonde maaltijden basisscholen, + stimuleren in kinderopvang, VO, en MBO. Daarnaast gaan we ervan uit dat de bezuinigingen van het kabinet Schoof op funderend onderwijs (o.a. brede brugklassen, School&Omgeving, achterstandenbeleid) worden teruggedraaid.

5

Jaarlijks € 1,3 mld. extra nodig voor vernieuwen scholen naar gebouwen die (onderwijs)adaptief, inclusief, gezond, duurzaam en betaalbaar in de exploitatie zijn (zie IBO Onderwijshuisvesting), mogelijk in een nieuw fonds op afstand van de overheid, waardoor het niet saldorelevant is.

6

Beschikbaar stellen van eigen vermogen voor nationale investeringsbank/-instelling om investeringen te doen

7

Landbouw en natuur – totale opgave is € 50 miljard voor komende 25 jaar – PBL stikstof en natuur verbeteren

8

Openbaar vervoer 2040, ministerie van IenW (onderhoud en uitbreiding spoor). HWS, HWN en HVWN, Verkeersveiligheid en Fiets en ONW Rebel 2024, - Openbare informatie uit kamerbrieven.

9

Ongedekte nieuwbouwopgave incl. voorzieningen € 8,4 mld. tot 2033 naar rato. Verduurzaming en isolatie bestaande bouw: op PM omdat onduidelijk is waar de structurele lasten landen.

10

Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) naar bekostiging elektriciteitsinfrastructuur en uitbreiden van het elektriciteitsnetwerk. Gerekend met jaarlijkse extra lening van € 4 miljard per jaar (€ 20 miljard totaal in 2030); bij rente 3% is structurele rentelast € 0,6 miljard. Totale investering is € 195 miljard. Studie Raad voor het Openbaar bestuur naar kosten decentrale uitvoering van het klimaat en energiebeleid. Tevens opgenomen warmte in publieke handen – eenmalig, warmtenetten – overzetten t/m 2030, energie- en warmteopwekking (groot), PM energie- en warmteopwekking (lokaal en regionaal) uitkomsten af te wachten nieuw ROB-onderzoek.

11

Waterveiligheid Deltaprogramma. Optelling van diverse onderzoeken naar nationale aanpak van GIOS/ groennormen studie &lfux et al (2023), Verzakkings/funderingsproblematiek Rli en Klimaatadaptatie Arcadis. Inclusief informatie Uvw. PM zoetwater

12

Verdere uitrol Nationale Digitaliseringsstrategie (NDS). Incidentele bedragen lopen op van € 0,8 mld. vanaf 2026 naar € 1,5 mld. in 2030. Daarna zal de digitaliseringsopgave een fase ingaan van structurele uitgaven.

13

NAVO-norm 3,5% structureel 17 miljard (uiterlijk in 2035) – PM welk bedrag opnemen = politieke afweging

14

Extra investeringen in weerbaarheid van Nederland eerste 72 uur en m.b.t. digitale, fysieke en sociale infrastructuur. Dit vraagt de komende kabinetsperiode vooral planvorming, daarna volgen de investeringen. Er kan worden gedacht aan een fonds waarmee het weerbaar maken van bestaand beleid wordt bekostigd vanuit het dual-use principe. Het kabinet ontwikkelt samen met de medeoverheden een kader voor het toetsen van mate waarin een beleidsmaatregel extra bijdraagt aan weerbaarheid.

15

Investeren werkzekerheid en participatie, ondersteuningsbehoefte en vereenvoudiging Banenafspraak Sommige investeringen (elektriciteit ad 9, onderwijshuisvesting ad 4) worden via amortisatie gefinancierd, alleen rente-uitgaven zijn saldorelevant. De investeringsuitgaven (1 t/m 5) hebben (nader te kwantificeren) baten: o.m. hogere productiviteit, arbeidsdeelname, minder instroom WIA, lager zorggebruik. Twee belangrijke elementen zitten nog niet in de berekeningen: 1. De bouw van vier kerncentrales (plusminus € 50 miljard). Dit vraagt een politieke afweging. 2. De verdere stappen waarbij warmtenetten in publieke handen komen. Dit vraagt additionele investeringen, waarbij het publieke deel (50%) geraamd wordt op plusminus € 16 miljard.

Invulling van investeringsagenda Het mogelijk maken van een dergelijke investeringsagenda vraagt om aanpassingen van de nationale begrotingsregels en slim gebruik maken van de nieuwe Europese begrotingsregels die de ontwikkeling van het EMU-saldo en EMU-staatsschuld van lidstaten in een meerjarig perspectief beoordelen: • Binnen de rijksuitgaven moet meer prioriteit worden gegeven aan investeringen in het toekomstig

32

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

verdienvermogen van Nederland. Investeren in toekomstig verdienvermogen is de beste manier om op termijn brede welvaart én gezonde overheidsfinanciën te waarborgen. Deze benadering sluit aan bij de aanbevelingen van het IMF, de Europese Commissie en de OESO, die erop wijzen dat Nederland een oververhitte economie kent en het begrotingsbeleid meer moet richten op economische groei. • De noodzakelijke groei van de defensie-uitgaven – om Europa en Nederland veilig te houden – vraagt om een herprioritering binnen de rijksuitgaven, mogelijk in combinatie met doelgerichte lastenverzwaring. Dit betekent onder andere meer doelmatigheid en op termijn aanpassing van sociale aanspraken om het totaal aan overheidsuitgaven beheersbaar te houden. Dit hoeft niet per se ten koste te gaan van burgers, aangezien hun behoefte aan zelfredzaamheid en eigen regie in de afgelopen jaren is toegenomen. Tot 2028 kunnen extra defensie-uitgaven buiten het EMU-saldo worden gehouden, in lijn met de escapeclausule van de Europese Commissie. Dit geeft ruimte om de verzorgingsstaat geleidelijk te hervormen, zodat burgers zich daarop kunnen voorbereiden • De grote transities in Nederland kunnen we voorfinancieren via de staatsschuld. Voor het EMU-saldo telt dan alleen de rente op de schuld mee.

Het gaat hier onder meer om het uitkopen van boeren (stikstof), de grootschalige uitbreiding van het elektriciteitsnet (verduurzaming), inhaalinvesteringen in nieuwe schoolgebouwen en investeringen in infrastructuur (ook ten behoeve van veiligheid). De bestaande instellingen worden gebundeld tot één krachtige Nationale Investeringsinstelling. Deze opereert op afstand van de overheid en valt buiten de EMU-schuld. Deze investeringen hebben een meerjarig nut en zijn ook cruciaal voor de noodzakelijke transformaties. Volgens de gulden regel voor overheidsfinanciën moeten lopende uitgaven worden gedekt door lopende inkomsten (een sluitende begroting), terwijl leningen uitsluitend worden ingezet voor investeringen. Dit betekent ook dat het Klimaatfonds en het Groeifonds – waarvoor reeds middelen zijn gereserveerd –worden voortgezet. De rijksoverheid werkt op dit moment – als één van de weinige EU-lidstaten - nog met een kas-verplichtingenstelsel, niet met een baten-lastenstelsel wat meer passend is bij investeren en afschrijven in meerjarig perspectief. Zoals de Algemene Rekenkamer eerder ook al zei, zijn er mogelijkheden om de boekhouding van de rijksoverheid meer op investeringsuitgaven in te richten. Zo dragen we Nederland verantwoord over aan volgende generaties. Voor de reguliere begroting ligt een structureel begrotingsevenwicht als doelstelling in de rede.

Dat pleidooi heeft veel weerklank gekregen in de politiek. De Tweede Kamer heeft een motie aangenomen om in de Miljoenennota een overzicht te geven van de investeringsuitgaven. In de Miljoenennota 2026 was voor het eerst zo’n overzicht gemaakt. Onlangs is over dit onderwerp ook een initiatiefnota gemaakt. CDA en D66 hebben in economenvakblad ESB hun ideeën voor toekomstgericht begrotingsbeleid gepubliceerd. Ten slotte is bij de Algemene Financiële Beschouwingen een motie aangenomen die vraagt om – richting een nieuw kabinet – een lijst op te stellen van noodzakelijke investeringen, uit te werken hoe een beter onderscheid kan worden gemaakt tussen consumptieve en investeringsuitgaven en uit te werken hoe een nationale investeringsbank vorm te geven.

Tekst voor regeerprogramma Kerntekst We gaan investeren in Nederland en kiezen voor toekomstgericht begrotingsbeleid. De investeringen worden helder geprioriteerd, waarbij het vergroten van ons verdienvermogen en de aanpak op stikstof, woningbouw en ons elektriciteitsnetwerk de belangrijkste eerste opgaven zijn. Dit vraagt om een verschuiving van consumptieve naar investeringsuitgaven en het benutten van de ruimte binnen de gewijzigde Europese begrotingsregels. Investeringen die ons verdienvermogen en onze maatschappelijke weerbaarheid versterken, worden verantwoord voorgefinancierd. Sociale uitgaven groeien op termijn niet harder dan de economie, terwijl we toewerken naar structureel begrotingsevenwicht. Zo zorgen we dat Nederland ook voor toekomstige generaties sterk, welvarend en duurzaam blijft. We werken aan de komst van een Nationale Investeringsinstelling en er komt een advies van een technische commissie om stapsgewijs over te stappen naar batenlastenstelsel. Daarnaast zorgen we voor prioritering in de uitgaven om de doelmatigheid van rijksuitgaven te vergroten.

33

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

Tekst regeerprogramma We willen investeren in Nederland en maken ons begrotingsbeleid toekomstgericht. We maken onderscheid tussen consumptieve en investeringsuitgaven en benutten de ruimte binnen de gewijzigde Europese begrotingsregels. Investeringen die ons verdienvermogen en onze maatschappelijke weerbaarheid versterken, worden verantwoord voorgefinancierd. Sociale uitgaven groeien op termijn niet harder dan de economie, terwijl we toewerken naar structureel begrotingsevenwicht in 2045. Zo zorgen we dat Nederland ook voor toekomstige generaties sterk, welvarend en duurzaam blijft. Het advies van de ambtelijke studiegroep begrotingsruimte voor begrotingsregels wordt overgenomen, met de volgende aanvullingen of afwijkingen: Hoofdindeling rijksbegroting 1. Conform de brede wens van de Tweede Kamer worden de uitgavenkaders geherformuleerd naar a) investeringsuitgaven b) sociale uitgaven c) openbaar bestuur, rechtsstaat en veiligheid. Onder publieke investeringsuitgaven vallen (sommige) uitgaven voor kennis, innovatie, onderwijs, fysieke, digitale en energie-infrastructuur, gezondheid en preventie, veiligheid en weerbaarheid; mits deze aantoonbare baten in de rijksbegroting realiseren. Alle bestaande begrotingsartikelen worden beoordeeld en onder de nieuwe uitgavenkaders gebracht in de begroting van 2027.

Investeringsuitgaven 1. Eenmalige uitgaven om de transities te voorfinancieren worden via staatsdeelnemingen gerealiseerd of rechtstreeks ten laste van de staatsschuld gebracht. Cf. de Europese begrotingsregels en Eurostat-definities zijn dat financiële transacties die alleen saldorelevant zijn waar het extra rente-uitgaven betreft. Dit geldt in ieder geval voor de uitbreiding van het elektriciteitsnetwerk. 2. Er komt een Nationale Investeringsinstelling (NII) die bestaande instellingen en instrumenten bundelt en bijdraagt aan het versterken van het verdienvermogen. De NII ondersteunt innovatieve bedrijven en grote transities met voldoende kapitaal en fungeert als Nederlands aanspreekpunt bij de EIB. Lopende activiteiten van Invest-NL en Invest International worden in de overgangsperiode voortgezet. 3. Onder strikte voorwaarden kunnen baten van investeringsuitgaven, voor zover deze neerslaan in de overheidsbegroting, worden ingeboekt. Daarbij wordt gebruikgemaakt van relevante expertise: voor het verdienvermogen de Productiviteitsraad, en voor onderzoek, onderwijs en leven lang ontwikkelen, evenals voor fysieke, digitale en energie-infrastructuur, aparte technische commissies die richtlijnen opstellen (vergelijkbaar met de Commissie Richtlijn Gezondheidseffecten).

Het ministerie van Financiën en het CPB – dat namens Nederland de overheidsfinanciën rapporteert aan de Europese Commissie – verwerken deze baten vervolgens in de rijksbegroting. 4. Tot dusverre worden in de huidige begrotingssystematiek van het rijk alleen de kosten van investeringen meegenomen, terwijl deze ook tot meerjarige economische en maatschappelijke baten leiden. Er komt een technische commissie die – ook kijkend naar hoe andere EU-lidstaten investeringsuitgaven in hun begroting prioriteren – verbeteringen doorvoert in de huidige begrotingssystematiek die ertoe bijdragen dat investeringen makkelijker van de grond komen, beter beschermd worden in de rijksbegroting en minder incidenteel gefinancierd worden. 5. Nederland doet – in navolging van 16 EU-lidstaten – alsnog een beroep op de national escape clause van de EC waardoor defensie-uitgaven tot 2,75% bbp (het meerdere boven de uitgaven in 2021 die 1,25% bbp waren) buiten het saldo vallen in de periode tot en met 2028. 6. De meevallerformule wordt als volgt: bij een EMU-saldo dat vooruitkijkend meerjarig onder een tekort van -2,25% wordt geraamd, wordt voor 50% voor extra publieke investeringsuitgaven en voor 50% voor lastenverlichting burgers/bedrijven gebruikt. De nieuwe Productiviteitsraad adviseert hoe de extra investeringen het beste bijdragen aan toekomstige welvaart. 7.

De nieuwe Productiviteitsraad (te hernoemen naar Deens model in: Economische Adviesraad) gaat jaarlijks en bij formaties adviseren: hoe kan het verdienvermogen en daarmee toekomstige welvaart verder worden vergroot en tot welke aanpassingen leidt dat; en welke baten worden 34

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

hiermee gerealiseerd in de rijksbegroting en per wanneer. Doelmatigheid in rijksuitgaven vergroten 8. In aanvulling op de periodieke beleidsevaluaties worden in de komende vier jaar alle begrotingen onafhankelijk doorgelicht op de vraag hoe dezelfde (of betere) resultaten met minder publieke middelen en/of minder regeldruk kunnen worden gerealiseerd, rekening houdend met good practices uit andere EU-lidstaten (en aanbevelingen van de OECD, EC en IMF aan Nederland). Het kabinet doet vervolgens voorstellen aan de Tweede Kamer hoe deze aanbevelingen te implementeren. 9. Op verzoek van de TK komt er een staatscommissie die zich over de zorg zal buigen. Deze commissie krijgt als opdracht om een integrale visie te ontwikkelen hoe de sociale uitgaven houdbaar georganiseerd worden (in personele, budgettaire en maatschappelijke zin) in een vergrijzende samenleving. De commissie werkt als eerste uit hoe de zorg voor ouderen in de samenleving te organiseren en hoe burgers daarop voor te bereiden. Vervolgens doet zij voorstellen over de volle breedte van de uitgaven voor zorg en welzijn die – met behoud van de solidariteit die ons huidige stelsel kenmerkt – bijdragen aan een duurzaam financieel kader, waarin de sociale uitgaven aan zorg en welzijn op termijn gericht op 2040 niet sneller stijgen dan de structurele groei van het bbp.

35

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

De Tweede Kamer t.a.v. Bureau Woordvoering Kabinetsformatie Postbus 20018 2500 EA Den Haag

Datum

20 november 2025 Kenmerk

COS/U202500738 Bijlage

Bouwstenen voor een nieuw regeerakkoord

Gezamenlijke brief namens een brede coalitie van maatschappelijke organisaties en medeoverheden Geachte heer Buma, beste Sybrand,

Nederland staat op een kruispunt. De impasse waarin het land verkeert, raakt mensen, gemeenschappen en bedrijven. Er is behoefte aan perspectief, aan leiderschap dat verbindt en vooruit durft te kijken. Een nieuw kabinet kan die doorbraak brengen. De opgaven waarvoor we staan zijn groot en urgent. Klimaat, energie, wonen, zorg, onderwijs, veiligheid, bestaanszekerheid – het zijn geen losse dossiers, maar verweven transities die vragen om samenhangend beleid. Niet vanuit technocratie en eigenbelang, maar vanuit waarden: rechtvaardigheid, duurzaamheid, gezamenlijkheid en vertrouwen. Ingrijpende besluiten zijn onvermijdelijk en kunnen niet zonder maatschappelijk draagvlak. Wij bieden onze steun aan als bondgenoten in verandering. Als u kiest voor samenwerking, kiest u voor slagkracht. Voor beleid dat landt in de praktijk en gedragen wordt door mensen. We roepen op om de transities van deze tijd te benoemen als systeemveranderingen die vragen om een lange adem, brede samenwerking en mensgericht handelen. Kies voor gedeelde taal en gedeelde doelen. Wij reiken u daarom bouwstenen aan voor een nieuw regeerakkoord. Gesteund door organisaties op onderwerpen waar zij dagelijks aan werken en die aan de door hen gesteunde bouwstenen ook samen uitvoering willen geven. Geen dichtgetimmerd plan, maar een uitnodiging tot gesprek.

Een aanzet tot beleid dat werkt voor mensen, regio’s en sectoren. We gaan daarover graag met u in overleg. De geschiedenis biedt inspiratie. Het akkoord van Wassenaar in 1982 liet zien dat doorbraken mogelijk zijn als belangen worden verbonden en verantwoordelijkheid wordt gedeeld. Ook nu is zo’n afspraak denkbaar en wenselijk. We hebben een aantal doorbraken voor ogen en zijn bereid om met het nieuwe kabinet nieuwe akkoorden over de urgente vragen van dit moment te sluiten. Daarvoor zijn randvoorwaarden nodig: financiering die vanuit de regio’s wordt gedreven, niet topdown vanuit het rijk; een programmatische aanpak die domeinen overstijgt; beleid dat mensgericht, probleemgestuurd en kwalitatief hoogstaand is. Met oplossingen die niet alleen in het hier en nu

Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 Den Haag | Postbus 30435 | 2500 GK Den Haag 070 - 373 83 93 | info@vng.nl | vng.nl

U202500738

PROD

1/2

werken, maar ook voor toekomstige generaties. Alleen dan ontstaat ruimte voor echte verandering. Om de woningbouw te versnellen en het brede bedrijfsleven, inclusief de landbouw, een duurzaam toekomstperspectief te bieden, is het essentieel dat we het stikstofvraagstuk oplossen. Daarbij is het cruciaal te investeren in een robuuste economische en ruimtelijke inrichting die de veerkracht en ontwikkelkracht van Nederland versterkt. Duurzame economische groei vereist vereenvoudiging van regels, hoogwaardig onderwijs en onderzoek. Er zijn keuzes nodig rond arbeidsmigratie, uitvoerbare asielopvang en integratie om de houdbare demografische ontwikkelingen van het scenario ‘gematigde groei’ van de staatscommissie te bewerkstelligen en recht te doen aan de zorgen van veel mensen over migratie. Laat dit moment niet verloren gaan. Kies voor verbinding boven versnippering, voor samenwerking boven sectorale logica, voor vertrouwen boven wantrouwen. Nederland rekent op u. En wij staan klaar om samen met u het verschil te maken.

Met vriendelijke groet, mede namens Ad Melkert, voorzitter Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) Liesbeth Spies, voorzitter Aedes Ger Koopmans, voorzitter LTO Caspar van den Berg, voorzitter Universiteiten van Nederland Ina Adema, voorzitter Interprovinciaal Overleg Jeroen Haan, voorzitter Unie van Waterschappen Ahmed Aboutaleb, voorzitter Jeugdzorg Nederland Lotte Prins, voorzitter Nationale Jeugdraad (NJR) Mohamed el Mokaddem, voorzitter Cedris Henk Hagoort, voorzitter VO-raad Freddy Weima, voorzitter PO-raad Cindy Kremer, algemeen directeur Vereniging Eigen Huis Bianca Buurman, voorzitter Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Adnan Tekin, voorzitter MBO-raad Wim Wensing, voorzitter Vereniging van Institutionele Beleggers in Vastgoed (IVBN) Ruth Peetoom, voorzitter De Nederlandse ggz Lex Staal, directeur-bestuurder Sociaal Werk Nederland Maurice Limmen, voorzitter Vereniging Hogescholen Pieter Litjens, voorzitter Vewin André Rouvoet, voorzitter GGD GHOR Boris van der Ham, voorzitter Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) Anneke Westerlaken, voorzitter ActiZ Jan Kamminga, voorzitter Stichting Professioneel Platform Vastgoed Erwin Lots, bestuurslid Associatie Wijkteams Mieke Damsma, voorzitter Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen (LVKK) Karen Strengers, voorzitter Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang Victor Everhardt, voorzitter Divosa

Sharon Dijksma, voorzitter Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

2/2

Verkooijen, Bas Van:

ProDemos

StemWijzer (geanonimiseerd)

Verzonden:

donderdag

4 december

Aan:

2025

21:54

StemWijzer Uitnodiging StemWijzer Start Uitleg invullen StemWijzer.pdf ProDemos

Onderwerp: Bijlagen:

Categorieën:

Bas

Verkooijen;

Daan Jansen

Let op: Deze mail komt van buiten onze organisatie. Help mee voordat je op een link klikt of een bijgevoegd bestand opent.

Aan

de

organisatie veilig te houden

onze

dan

drie maanden

2026. Vanuit

ProDemos

dan het historisch

de stemlokalen

openen

gaan wij

lage gemiddelde

alle zeilen

bijzetten

in 2022.

50%

van

alweer om

gemeenteraadsverkiezingen opkomst in 2026 hoger te laten zijn

de

Dat doen

onder

we

andere

verkiezingsfestivals op mbo-scholen, verkiezingsbijeenkomsten verkiezingskrant in gewone taal, maar natuurlijk ook met StemWijzers. het eerst maakt

beschikbaar

Rond We

na

de

voor

in bibliotheken

Voor

denk

en

griffie en gemeenteraad,

Over minder van

om

alle

voor

10 december

willen

in

aanloop

naar

gemeenten.

Dat doen

wij

zullen

wij partijen

informeren

graag

u

ProDemos

in

uw

buurthuizen

en

de

de

gemeenteraadsverkiezingen StemWijzer gratis samenwerking met DPG Media.

in

gemeente uitnodigen

het aanbod

over

met en

om

deel te

nemen

StemWijzer.

aan

het proces.

en

Proces De

StemWijzer voor uw gemeente maken wij in samenwerking met lokale journalisten van DPG Media. Zij hebben meegedacht over de stellingen voor uw gemeente en zullen het contact onderhouden met de partijen. De lijst van 40 tot 60 stellingen bestaat uit een combinatie van standaardstellingen voor alle gemeenten in Nederland, lokaal gemaakte standaardstellingen en lokale

stellingen.

Rond

10 december nodigen wij partijen uit om op de stellingen te reageren via het VoteMatch-

systeem. Via dit systeem geven zij hun positie

toelichting bij kan

het

de

bijlage.

De

deadline

een

die

zijn dat

lokale

journalist

kwaliteitscheck

basis

werken

van

voor

informeert

op!

de

doen

op?

van

In dat

uw

van

de

van

Zo

contact

deze

(eens,

aan

hebben

om

een

opneemt

posities

met

oneens

of geen

partij

bereiken via het VoteMatch

u.

te

U kunt

toelichtingen

en

van

uitleg

beiden)

alle

de

kloppen de posities en de toelichtingen journalisten contact op met partijen.

partijen,

maken

we

een

selectie

inwoners

een

kwaliteitsvolle

verschillen tussen

de

partijen

uw

De

in

gemeente.

van

de

stellingen

stemhulp

VoteMatch

kan

bij u in de 1

spam

die hen

lanceringsdatum

is 18 februari.

van

terecht

een

Daarna

antwoorden: nemen

uw

uitnodigingsmail

en

het invullen

over

is 23 december.

krijgen

gemeente. de

moeite

we

geval

de antwoorden

over

StemWijzer Let

positie.

het invullen

voor

roept dat vragen

Op

de

Als

komen.

echt

systeem,

vinden in

zullen

met

we

elkaar,

of

die het beste

goed voor

Waarom

StemWijzer? Wetenschappelijk onderzoek uit de afgelopen decennia heeft aangetoond dat stemhulpen op ieder bestuurlijk niveau een positief effect hebben op de opkomst van kiezers, met naar schatting tussen de 4% en 13%. Dat komt doordat stemhulpen de politieke kennis en daarmee het politiek een

zelfvertrouwen

We

dat veel

weten

politieke

kennis

helpt

het

om

waar

stemhulp

is beter dan

gemeentepolitiek en al tijdens

best willen

goede

een

minder

een

StemWijzer

kiezers

om

dan vaak

weten

kiezers versterken.

van

hen

keuze te maken. de

verkiezingen

in te zetten

andere

als

over

maar

te

en

hoe

partijen

kiezers

meer

gaan

zich onderscheiden.

Juist dan

StemWijzer.

stemhulpen

in staat

inzicht te geven inzicht krijgen in waar de meer

kennis te geven over de in de verschillen tussen partijen. Doordat gebruikers om

partijen staan en waarom ze die keuzes maken. We een van gebruikers (4-6%) na het verkrijgen van hun resultaat kijkt waar partijen voor staan en doorleest op de website van een stemhulp. Bij StemWijzer presenteren we die informatie daarom al van tevoren. Gebruikscijfers laten zien dat ongeveer een derde van de gebruikers dan extra informatie bekijkt.

weten

het invullen

weinig vertrouwen hebben in hun eigen Dit speelt het sterkst bij lokale verkiezingen: kiezers

gaan stemmen,

dat slechts

Zichtbaarheid

fractie

door

maximale

Groene

Hart,

samenwerking

met

zichtbaarheid

de

DPG

Media

bij Zorg gemeenteraadsverkiezingen met de StemWijzer. Dankzij de samenwerking tussen ProDemos en DPG Media profiteert u van uitgebreide media-aandacht in toonaangevende lokale en regionale titels: PZC, BN DeStem, Brabants Dagblad, Eindhovens Dagblad, de Gelderlander, de Stentor, TC Tubantia, AD Rotterdams Dagblad, AD Haagsche Courant, AD

voor

de

AD

Utrechts

Nieuwsblad,

AD

Amersfoortse

Courant,

AD

De

Dordtenaar

en

AD

Rivierenland.

De

StemWijzer wordt prominent geplaatst op de websites en apps van deze nieuwsmerken, die een miljoenenpubliek bereiken. In aanloop naar, tijdens en zeker ook na de verkiezingen zetten de redacties van deze titels stevig in op lokale politieke berichtgeving. Van diepgaande analyses en terugblikken op de afgelopen jaren tot heldere uitleg over de werking van de gemeenteraad: de StemWijzer speelt hierin een sleutelrol. Met een langdurige en prominente zichtbaarheid versterkt u uw betrokkenheid bij de lokale democratie en bereikt u een breed en betrokken publiek.

Vragen?

mail voldoende geïnformeerd te hebben. >en aar NN (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) EN

We

hopen

Met

vriendelijke groet,

u

met

deze

>

(geanonimiseerd) Projectleider Digitale Tools en StemWijzer Project manager Digital Democracy tools Woensdagen vrij/Wednesdays +31

70

7570

200

off

Voor vragen kunt

u

terecht

bij

Leden van de gemeenteraden en AB-waterschappen cc: leden van colleges en DB-waterschappen

Datum: Ons Kenmerk: Bijlage:

4 december 2025 RNOB-2025-116 1

Betreft:

Werkplannen 2026 RNOB

Beste leden van de gemeenteraden en AB-waterschappen, Hierbij willen we u graag informeren over de werkplannen 2026 van RNOB. Het jaarplan en begroting 2026 zijn uitgewerkt in concrete werkplannen voor 2026. Deze werkplannen zijn vastgesteld in de betreffende portefeuillehoudersoverleggen en de Algemene Vergadering. Wij willen u hartelijk danken voor uw betrokkenheid bij onze regionale samenwerking in het afgelopen jaar. Wij wensen u fijne feestdagen en een goed en gezond nieuwjaar!

Met vriendelijke groet, Namens de Algemene Vergadering René Peerenboom Regiomanager RNOB

Werkplannen RNOB 2026

Definitief

Introductie RNOB is een netwerksamenwerking van tien gemeenten en twee waterschappen* in Noordoost-Brabant. Sinds 2014 bundelen we onze krachten om de maatschappelijke en economische uitdagingen aan te pakken die we alleen samen kunnen oplossen. Met het nieuwe samenwerkingsconvenant, dat begin 2025 in werking trad, is de samenwerking voor onbepaalde tijd voortgezet. Zo blijven we samen slagvaardig werken aan een regio waar het goed leven, wonen en werken is.

Samenwerken aan een sterke regio Door deze samenwerking kunnen we sneller en beter inspelen op veranderingen in wetgeving, politieke en economische ontwikkelingen of andere opgaven die om een gezamenlijke aanpak vragen Samen zorgen we ervoor dat Noordoost-Brabant een prettige plek blijft om te leven, wonen en werken - nu en in de toekomst. Door onze krachten te bundelen staan we sterker en kunnen we effectief samenwerken met andere overheden – binnen én buiten onze regio, op provinciaal en landelijk niveau. Daarnaast werken we samen met verschillende triple helix-organisaties, zoals de regionale economische samenwerking AgriFood Capital en het multi-helix samenwerkingsverband Noordoost Brabant Werkt, waar bedrijven, (onderwijs)instellingen en andere partners elkaar versterken. De gezamenlijke doelen en opgaven zijn vastgelegd in de Samenwerkingsagenda 2030, die richting geeft aan onze inzet voor een toekomstbestendige regio.

▪ Samenwerkingsagenda 2030 De samenwerkingsagenda 2030 is ons meerjarige strategische kompas. Hierin staan de belangrijkste doelen, thema’s en ambities die we als regio willen bereiken. De agenda biedt richting aan onze gezamenlijke inzet en maakt duidelijk op welke onderwerpen de deelnemers aan RNOB hun krachten bundelen. Na de gemeenteraadsverkiezingen in 2026 starten we met het opstellen van een nieuwe Samenwerkingsagenda. ▪ Jaarplan met begroting Elk jaar maken we een jaarplan. In het jaarplan vertalen we de Samenwerkingsagenda naar prioriteiten en doelen voor het komende jaar. Het plan laat op hoofdlijnen zien welke thema’s en speerpunten dat jaar centraal staan en welke financiële middelen daarvoor beschikbaar zijn. Het jaarplan 2026 is in april/mei 2025 ter zienswijze voorgelegd aan de gemeenteraden en AB-waterschappen van de deelnemers. ▪ Werkplannen De werkplannen vormt de concrete uitwerkingen van het jaarplan. Hierin staan de specifieke activiteiten en projecten beschreven. Zo is voor alle betrokkenen helder wat er moet gebeuren, wie waarvoor verantwoordelijk is en welke resultaten worden nagestreefd. ▪ Jaarverslag met jaarrekening Met het jaarverslag blikken we terug op het afgelopen jaar. We laten zien wat we hebben bereikt en geven inzicht in de de financiële resultaten.

Onze manier van werken en sturen RNOB gestructureerd en doelgericht aan de uitvoering van de Samenwerkingsagenda. Deze agenda, het jaarplan met begroting, de werkplannen en het jaarverslag met jaarrekening vormen samen het bestuurlijke kompas van onze samenwerking. * RNOB is een samenwerking van de gemeenten Bernheze, Boekel, Boxtel, Land van Cuijk, Maashorst, Meierijstad, Oss, 's-Hertogenbosch, Sint-Michielsgestel en Vught en van de waterschappen Aa en Maas en De Dommel.

Positie gemeenteraden en AB-waterschappen In de bijlage is beschreven welke rollen van gemeenteraden en AB-waterschappen binnen RNOB hebben.

Leeswijzer De werkplannen vormen de uitwerking van het jaarplan 2026. Ze geven richting aan de uitvoering van de programma’s en projecten binnen de Samenwerkingsagenda 2030. De werkplannen maken onderdeel uit van de regionale planning- en verantwoordingscyclus, bestaande uit jaarplan met begroting, werkplannen en jaarverslag met jaarrekening. Dit document schetst het kader voor de activiteiten die in 2026 worden uitgevoerd.

Onderdeel van het werkplan en programma

Relevante Regio Deal programma’s

Rol RNOB *

Vitale leefomgeving: Vitaal landelijk gebied

14. Complexe gebiedsprocessen

Eigenaar

Regio Deal ‘t Goeie leven

Vitale leefomgeving: Transitie landbouw

5. Boeren voor de toekomst

Verbinder mét financiële betrokkenheid

Vitale leefomgeving: Klimaatadaptatie

15. Klimaatadaptief bebouwd gebied

Eigenaar

Aantrekkelijk vestigen

6. Energiehubs op bedrijventerreinen

Eigenaar

Aantrekkelijk vestigen

10. Voedselwijs voortgezet onderwijs

Verbinder mét financiële betrokkenheid

Behoud van talent: Wonen

13. Een (t)huis voor iedereen

Verbinder mét financiële betrokkenheid

Een sterk verhaal

17. Sterker samenwerken

Eigenaar en partner

In de werkplannen zijn ook programma’s en projecten opgenomen die RNOB uitvoert en/of financieel ondersteunt als onderdeel van de Regio Deal ‘t Goeie leven (looptijd 2025-2029). Deze programma’s dragen bij aan de uitvoering van de Samenwerkingsagenda 2030. Het overzicht van deze programma’s staat hiernaast. RNOB is namens alle partijen van de Regio Deal de ambtelijke opdrachtgever en stuurt het programmateam aan. De cofinanciering door RNOB is zichtbaar opgenomen in de begrotingen per opgave. De totale inkomsten en uitgaven van de Regio Deal zijn uitgewerkt in aparte begrotingen. De financiële effecten op de afzonderlijke opgaven hangen af van de rol die RNOB per programma vervult en zijn daarom niet afzonderlijk opgenomen in de opgavebegrotingen. De totale omvang kan door bijdragen van het Rijk en andere cofinancierende partijen groter zijn. AgriFood Capital, Noordoost Brabant Werkt en een aantal gemeenten voeren eveneens programma’s uit. Het complete overzicht van de Regio Deal staat in bijlage 2. Op www.rnob.nl is meer informatie te vinden over deze Regio Deal.

Besluitvorming werkplannen De werkplannen worden vastgesteld door de portefeuillehoudersoverleggen en de Algemene Vergadering op de Regiodag van 27 november 2025. Daarna worden ze gedeeld met de gemeenteraden en algemene besturen van de waterschappen. Daarmee wordt tegemoetgekomen aan hun wens om meer inzicht te krijgen in de uitwerking van het jaarplan. Zo krijgen zij een beter beeld van de context, de rol van RNOB en de actuele ontwikkelingen die ten grondslag liggen aan deze werkplannen.

* De definities van de rollen zijn uitgelegd op pagina 4 bij ‘Onze ambitie, opgaven en rollen’

Onze ambitie, opgaven en rollen Het gedeeld toekomstbeeld van de deelnemers van RNOB is vertaald naar een centrale ambitie voor 2030:

Een slimme, veerkrachtige regio, op weg naar een circulaire economie. Een regio waarin ruimte blijft om te pionieren. Waarin hard wordt gewerkt en het leven nog steeds goed is. Een regio ook waarin stad en platteland in balans zijn, elkaar waarderen en elkaar ook nodig hebben. Een regio met sterke steden met een menselijke maat en een leefbaar platteland dat aan de basis staat van een duurzame, slimme en maatschappelijk houdbare voedselproductie.

De ambitie en de uitdagingen die op NoordoostBrabant afkomen zijn samengevat in vijf opgaven naar de toekomst:

De bijdrage van RNOB aan de opgaven gaat over leren van elkaar, uitwisselen, stimuleren, afstemmen van beleid, samen beleid maken en de manier waarop we daar samen uitvoering aan geven. In de praktijk onderscheiden we vier rollen voor RNOB: Platform RNOB biedt een overlegtafel voor een thema of onderwerp. Verbinder RNOB heeft een schakelfunctie, het verbindt partijen en probeert logische verbindingen te maken. Partner RNOB is deelgenoot van een thema of project en draagt medeverantwoordelijkheid. Vaak is hierbij ook sprake van financiële betrokkenheid. Eigenaar of trekker RNOB is eigenaar dan wel trekker en dus verantwoordelijk voor een programma en/of project. Hierbij is altijd sprake van financiële betrokkenheid.

Activiteiten per opgave 2026

Strategisch doel 2030 Een vitale leefomgeving is de basis voor een krachtige samenleving. We zetten in op vitale dorpen en sterke steden. We zorgen voor een leefbaar en gewaardeerd platteland waar wonen en agrarisch ondernemen goed samengaan.

Opgave Vitale leefomgeving een gezonde en veilige leef-, woon- en werkomgeving

We investeren in de kwaliteit van lucht, water en bodem als fundament voor een fijn en gezond woon- en (ver)blijfklimaat. Uiteraard gaan we daarbij slim om met de ruimte die er is. Door de regionale opgaven in landbouw, natuur, klimaat en energie op de juiste manier met elkaar te verbinden, creëren we een heerlijke regio om in te leven, wonen en werken. Met volop ruimte voor natuur en landschap.

De programma’s ▪

Vitaal Landelijk Gebied

50.000 Euro

▪

Transitie landbouw

20.000 Euro

▪

Klimaatadaptatie

10.000 Euro*

▪

Natuur en landschap

20.000 Euro

▪

Energietransitie

nihil

Portefeuillehouders Duurzame Leefomgeving

Begroting 2026 100.000 Euro * Aanvullende programmakosten worden gefinancierd door de watersamenwerkingen

Opgave Vitale leefomgeving | Programma Vitaal Landelijk Gebied Doel

Samenwerkingspartners

Programmaregisseur

Met onze samenwerking vanuit het programma Vitaal Landelijk Gebied dragen we bij aan een verbetering van de brede welvaart middels een integrale aanpak van opgaven in het landelijk gebied, in verbinding met het stedelijk gebied.

We werken voornamelijk samen met de provincie Noord-Brabant, NOVEX De Peel (waar ook de regio’s Metropoolregio Eindhoven, Noord- en Midden-Limburg en de ministeries LVVN en BZK in zijn vertegenwoordigd) en koepelorganisaties.

Joan van Dijk (extern) 24 uur p.w.

Doelstellingen uit het jaarplan

Rol RNOB

Activiteiten

Bestuurlijke trekker

Planning

1.

Integraal realiseren van doelen voor natuur en landschap, landbouw, klimaat en energie Het in samenhang realiseren van doelen op natuur en landschap, landbouw, klimaat en energie. Dit doen we door middel van belangenbehartiging, lobby en ambtelijke en bestuurlijke afstemming in de regio.

verbinder, partner

•

Mario Jacobs

Continu

Franko van Lankvelt (NOVEX De Peel)

2026-2029

2. Aanjagen gebiedsprocessen Het aanjagen, verkennen en kwartiermaken op gemeentegrensoverschrijdende gebiedsprocessen.

verbinder

Een extra impuls aan drie lopende gebiedsprocessen door het Regio Deal-programma ‘Complexe gebiedsprocessen’: • Aa-dal noord, Dommelvallei en Noordelijke Peelpoort • Het project doorbraakkracht maakt inzet van een expertteam, instrumentenkoffer, aanjaaggeld en doorbraaktafel mogelijk. Stilstand en knelpunten worden doorbroken, kennis gedeeld, koppelkansen benut en innovatieve oplossingen getest, zoals een gebiedsgerichte opkoopregeling.

Mario Jacobs

2026-2029

3. Stimuleren kennis - en ervaringsuitwissing Het uitbreiden van het netwerk Vitaal Landelijk Gebied en het vergroten van kennisuitwisseling in de regio.

verbinder

Inspireren, ontmoeten en kennisdelen over opgaven in het landelijk gebied via het Regio Deal-programma ‘Complexe gebiedsprocessen’ en andere actuele thema's.

Mario Jacobs

Continu

• •

Vaststellen van de inhoudelijke koers op de integrale onderwerpen voor het landelijk gebied middels een position paper met bijbehorende governance. Integrale vraagstukken in het landelijk gebied worden minstens zes keer per jaar behandeld en voorbereid door het aanjaagteam en de werkgroep. De regio wordt vertegenwoordigd in de Aanpak Landelijk Gebied (ALG) en NOVEX De Peel. Gemeenten ambtelijk en bestuurlijk informeren en betrekken. Lobby en samenwerkingskansen met andere overheden en partijen actief organiseren.

Opgave Vitale leefomgeving | Programma Transitie Landbouw Doel

Samenwerkingspartners

Programmaregisseur

Met onze samenwerking vanuit het programma Transitie Landbouw dragen we bij aan een integrale aanpak die kringlooplandbouw mogelijk maakt in samenhang met de andere opgaven in het landelijk gebied.

We werken samen met AgriFood Capital, De AgroProeftuin NoordoostBrabant en NOVEX De Peel.

Bert van Vijfeijken (Bernheze) 12 uur p.w.

Doelstellingen uit het jaarplan

Rol RNOB

Activiteiten

Bestuurlijke trekker

Planning

1. Uitvoeren Kaderrichtlijn Water (KWR) - impuls Het implementeren van de KRW-impuls van waterschap Aa en Maas voor wat betreft het deel dat is gericht op de landbouw.

partner

We faciliteren kennisdeling tussen gemeenten m.b.t. de KRWimpuls daar waar die de agrarische sector raakt.

Mark Janssen-van Gaal

Q1 t/m Q4

2. Stimuleren van experimenteerruimte en kennisdeling Het aanjagen van proeftuinen, field labs, campussen en/of proefstallen voor het vergroten en delen van expertise en het bieden van meer experimenteerruimte.

partner

• •

Samenwerking met De AgroProeftuin Noordoost-Brabant. Met het programma Circulaire Varken gaan we op zoek naar praktijkcases om circulariteit in de praktijk te testen. We zoeken de samenwerking op via het regionale en provinciale Bestuurlijk Overleg Transitie Landbouw.

Franko van Lankvelt

Q1 t/m Q4

3. Positioneren van kringlooplandbouw Het zichtbaar maken van geslaagde voorbeelden van kringlooplandbouw in onze gemeenten.

verbinder

We geven verder invulling aan de uitvoering van de koersnotitie transitie landbouw, dat doen we door o.a. sterkere verbinding te leggen met Agrifood Capital op het gebied van innovatie in de keten en de landbouw.

Mark Janssen-van Gaal

Q1 t/m Q4

4. Uitvoeren van de Uitvoeringsagenda Mest Het volgen van ontwikkelingen rondom het thema mest en uitvoering geven aan de Uitvoeringsagenda Mest.

verbinder

We onderzoeken, samen met AgriFood Capital, de mogelijkheden voor mestverwaarding in onze regio.

Edwin Daandels

Q2

5. Stimuleren kennis - en ervaringsuitwissing Het delen van kennis en ervaring op het gebied van o.a. gebiedsgericht werken, VAB-beleid, sturen op grondgebruik.

platform

We delen praktijkvoorbeelden binnen de Kopgroep Transitie Landbouw. Daarbij delen we kennis en wisselen we ervaringen met elkaar uit. Ook houden we nauw contact met overheden, kennisinstellingen en het agrarisch bedrijfsleven.

Mark Janssen-van Gaal

Q1 t/m Q4

•

Opgave Vitale leefomgeving | Programma Klimaatadaptatie Doel

Samenwerkingspartners

Programmaregisseur

Met onze samenwerking vanuit het programma Klimaatadaptatie werken we aan een veilig en gezonde leefomgeving die klimaatbestendig en waterrobuust is.

Wij werken samen met de provincie Noord-Brabant. Op projectniveau werken we samen met de ZLTO, kennisinstellingen, woningcoöperaties, Veiligheidsregio Brabant-Noord, nutspartijen en terreinbeherende organisaties.

Ivar Roefs (inhuur) 12 uur p.w.

Doelstellingen uit het jaarplan

Rol RNOB

Activiteiten

Bestuurlijke trekker

Planning

1. Versterken en activeren van het regionale netwerk Een veilige, gezonde en klimaatbestendige leefomgeving vraagt om integraal samenwerken. Het programma zorgt voor verbinding tussen beleidsvelden.

verbinder

Het betrekken van beleidsmedewerkers ruimtelijke ordening en het sociaal domein bij relevante projecten en kennissessies.

Dolf Warris

Q1 t/m Q4

2. Stimuleren van kennis - en ervaringsuitwisseling In de regio zijn veel goede voorbeelden. Het programma dient als platform voor het delen van deze kennis en ervaringen.

platform

• •

Organiseren van twee kennissessies Actief verhalen en ervaringen delen

Dolf Warris

Q1 t/m Q4

3.

Bewaken van de regionale samenhang en versterken van de positie binnen andere programma’s en samenwerkingsverbanden Binnen de regio (bijv. andere RNOB-programma’s) maar ook daarbuiten (bijv. provincie en rijk) zijn kansen die kunnen bijdragen aan een klimaatbestendige regio. Het programma zorgt voor verbinding zodat deze kansen benut worden.

verbinder

•

Deelnemen aan bijeenkomsten van regionale samenwerkingsverbanden om beter inzicht te krijgen in regionale activiteiten op het gebied van klimaatadaptatie. Het delen van de regionale activiteiten op het gebied van klimaatadaptatie met andere RNOB-programma’s. Het maken van slimme koppelingen tussen activiteiten en RNOB-programma’s.

Dolf Warris

Q1 t/m Q4

4.

eigenaar

Afronden Kansendialogen en bijeenkomst ‘Kennis in de regio’ organiseren ter afsluiting Opstellen Grondwaterkansenkaart Opstellen Toekomstbeeld Klimaat robuust Noordoost-Brabant Drie projecten uitvoeren in het Regio Deal-programma: 1. Toepassen klimaatadaptieve kansen in twee pilots. 2. Gezamenlijk ontstenen en vergroenen van het bebouwd gebied in acht gemeenten. 3. Klimaat en waterrobuust maken van minimaal vijf bedrijventerreinen.

Dolf Warris

•

Q1

• • •

Q1 t/m Q3 Q1 t/m Q4 2026-2029

Samenwerken aan gemeente grensoverschrijdende projecten en maatregelen Met het programma werken we samen aan projecten. In 2026 starten we met de uitvoering van het Regio Deal programma ‘Klimaatadaptief bebouwd gebied’.

• • • • • •

Opgave Vitale leefomgeving | Programma Natuur en Landschap Doel

Samenwerkingspartners

Programmaregisseur

Met onze samenwerking vanuit het programma Natuur en Landschap dragen we bij aan een gezonde en een aantrekkelijke groene en blauwe leefomgeving door verbeterde en versterkte biodiversiteit en verbindingen tussen het landelijk en stedelijk gebied.

We werken samen met terreinbeherende organisaties, agrarische bedrijven en collectieven, projectontwikkelaars, kennisinstellingen (HAS, WUR en natuurorganisaties.

Maartje van Lieshout (inhuur) 12 uur p.w.

Doelstellingen uit het jaarplan

Rol RNOB

Activiteiten

Bestuurlijke trekker

Planning

1. Uitvoeren geüpdatet Uitvoeringsprogramma Het bijdragen aan de uitvoering van de projecten uit het uitvoeringsprogramma in samenwerking met de partners.

eigenaar

•

Opstellen handreiking natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen. Uitvoeren project bossenstrategie. Als onderdeel van het Regio Deal programma (zie 2): • Verkenning pilot groenblauwe dooradering. • Verkenning pilot groenblauwe Handreiking robuuste verbindingen. • Verkennen regionale Natuurnetwerk Brabant (NNB) in combinatie met Ondernemend Natuurnetwerk (ONNB).

Désiré van Laarhoven

•

Q1

•

Q1

• •

start Q1-Q2 start Q3

•

start Q4

Uitvoeren van een verkenning naar robuuste groenblauwe verbindingen, om te bepalen waar ze passen en aan moeten voldoen, gebaseerd op de provinciale nulmeting. Het faciliteren van de uitvoering van pilots van enkele robuuste groenblauwe verbindingen.

Désiré van Laarhoven

continu

Het organiseren en faciliteren van 2 kennissessies voor de ambtelijke werkgroep Natuur en Landschap. Het organiseren en faciliteren van een werkgroep dat zich bezighoudt met het creëren van een overzicht van alle regelingen die er zijn en die eraan komen.

Désiré van Laarhoven

•

Q1 en Q3

•

continu

Het organiseren en faciliteren van een netwerkbijeenkomst voor onze partners.

Désiré van Laarhoven

•

Q2

2.

• •

Uitvoeren van het project ‘Robuuste groenblauwe verbindingen ’ (onderdeel van het Regio Deal programma Complexe gebiedsprocessen) Het bijdragen aan de realisatie van robuuste verbindingen tussen de regionale natuurgebieden en natuurgebieden buiten de regio.