8. Raadsinformatiebrief Duurzame Verstedelijking

wc g Raadsinformatiebrief Datum

21 juni 2022

Onderwerp

Duurzame Verstedelijking Z22- 247506

Zaaknummer Documentnr.

UIT/22 - 492188

Inleiding Op 12 mei 2022 bent u tijdens een raadsdialoogavond geïnformeerd over het proces om te komen tot een regionaal duurzaam verstedelijkingsakkoord. Tijdens deze avond heeft u verzocht om meer informatie. En dan voornamelijk met betrekking op de autonomie van de gemeente en de bevoegdheden van de raad binnen het eigen grondgebied. Daaruit voortvloeiend wilt u ook meer informatie over de impact van een verstedelijkingsakkoord op bestaand en nog te ontwikkelen gemeentelijke beleid.

Voorgeschiedenis In het besluit Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) van november 2019 is opgenomen dat er in onze regio afspraken gemaakt moeten worden over duurzame verstedelijking. In de raadsinformatiebrief van 8 maart 2022 hebben wij u geschetst hoe dat in onze provincie is opgepakt. Kort en bondig is er een provincie brede strategie en daaronder een regionale strategie. Op basis van het "Daily urban system", die wordt toegelicht in de raadsinformatiebrief van 8 maart 2022, is Vught ingedeeld in de Stedelijke Regio's-Hertogenbosch. In onze regio heeft een kernteam van gemeenten de voorbereidingen voor een verstedelijkingsakkoord ter hand genomen. Vught is vertegenwoordigd in dit kernteam.

Inhoud Om te komen tot een breed gedragen duurzaam verstedelijkingsakkoord, is ervoor gekozen om eerst met alle betrokken partijen (provincie, waterschappen en gemeenten) te komen tot ontwikkelprincipes. Op basis van deze principes geeft onze regio vorm aan zijn duurzame verstedelijking. Brabantbreed De ontwikkelprincipes voor onze regio worden gekaderd door de Brabantbrede ontwikkelprincipes. Deze principes zijn: De bodem en het watersysteem zijn de basis voor de verstedelijking; Het landschap en de natuur groeien mee met verstedelijking; Nieuwe en bestaande woningen versterken elkaar;

1/4

wc De mobiliteitstransitie als maatwerk voor stad en dorp krijgt vorm; En er zijn werklocaties op de juiste plek. Stedelijke Regio 's-Hertogenbosch (SRsH) Het college heeft bij de totstandkoming van de ontwikkelprincipes voor onze regio zichzelf tot opdracht gesteld om zoveel mogelijk de Vughtse belangen in te brengen. Waarbij we als uitgangspunt hebben gekozen dat gemeentelijke planvorming niet geschaad mag worden door het uiteindelijke verstedelijkingsakkoord. In de raadsdialoogavond van 12 mei 2022 hebben wij u de ontwikkelprincipes voor onze regio gepresenteerd. Deze zijn: • We zetten het polycentrische karakter (meerdere sterke kernen) van de regio in zijn kracht; • Met de schaalsprong in stedelijkheid (in 's-Hertogenbosch en Oss) zetten we in op het creëren van aantrekkelijke hoogstedelijke huiskamers; • We zetten in op woningbouw als meekoppelkans voor de brede binnenstedelijke en binnendorpse kwaliteitsopgave; • Onze verstedelijkingsopgave begint bij het bodem- en watersysteem. • Groen (natuur) en Blauw (water) groeien mee met de verstedelijking. Bovenstaande is verder uitgeschreven in bijlage 1, 2 en 3.

Vertaling voor Vught Alhoewel de ontwikkelprincipes in deze fase nog redelijk abstract zijn geformuleerd, is het college van mening dat deze principes voldoende handvatten bieden voor onze eigen (beleids-)plannen en voornemens. We hebben ook samen met de andere kleinere gemeente rondom 's-Hertogenbosch een position paper (bijlage 4) geschreven waarin wij onze gemeenschappelijke standpunten en belangen onder de aandacht brengen. Wonen inbreiding In het polycentrisch netwerk is Vught aangemerkt als middelgrote kern in onze regio. Een kern die zeer goed bereikbaar is, in een groene omgeving, met zowel veel voorzieningen binnen de eigen gemeentegrenzen als net daarbuiten. Bij een middelgrote kern past een verdere verstedelijking zoals wij deze in onze woonvisie hebben opgenomen, waarbij we voornamelijk bouwen op inbreidingslocaties. Ons woningbouwprogramma sluit aan bij het principe dat verstedelijking aansluit op het bodemen watersysteem, en dat we in onze plannen nadrukkelijk rekening houden met klimaatadaptief bouwen. Wonen uitleglocaties en in het buitengebied Voor het realiseren van nieuwe plannen op uitleglocaties en in het buitengebied, werkt de provincie met een stoplichtmodel. Dit model voorziet er in dat bouwen alleen is toegestaan als aan de ontwikkelprincipes van het akkoord wordt voldaan.

Dit betekent bijvoorbeeld dat het onwenselijk is om te bouwen op locaties waar dat niet in overeenstemming is met het bodem-

2/4

wc Eg en/ of watersysteem (bouwen inlaagliggend gebied of waterberging). Met de visie "Wonen in het Buitengebied", dat wij na de zomer aan u voorleggen, geeft u hier invulling aan. Werklocaties Ten aanzien van de werklocaties zijner voldoende aanknopingspunten die wij in de lokale beleidsontwikkeling verder kunnen concretiseren. Buitengebied Ons buitengebied kent een grote diversiteit aan functies en daarmee verschillende kwaliteiten. Kwaliteiten die wij als gemeente graag behouden en waar dat kan willen versterken. En, zoals het op lokaal niveau bijdraagt aan een gezonde en fijne leefomgeving, doet het dit ook op regionaal niveau. In het uiteindelijke verstedelijkingsakkoord willen we dit verder uitgewerkt zien. In onze huidige samenwerking met andere overheden, zoals de gebiedsgerichte aanpak voor waterberging en van natuurbehoud en de vorming van Van Gogh Nationaal Park, zien wij dat nu ook al concreter worden.

Financieel Voor de voorbereiding van het verstedelijkingsakkoord zijn geen extra budgetten nodig. Onze inzet beperkt zich tot ambtelijke en bestuurlijke deelname aan de werkgroepen en bestuurlijke overleggen. Mocht dit in de verdere uitwerking van het verstedelijkingsakkoord alsnog voortkomen, dan kan kom wij daar vanzelfsprekend bij u op terug.

Standpunt/Besluit college van B en W Gezien het bovenstaande onderschrijft het college de reeds geformuleerde regionale ontwikkelprincipes. Bij het toewerken naar een regionaal verstedelijkingsakkoord zullen wij daarbij blijven toetsen op de door uw raad vastgestelde lokale kaders. Wij zetten daarbij in op het behoud van onze kaders en uitvoeringsprogramma's. En dat deze door het verstedelijkingsakkoord worden onderschreven of op zijn minst niet onmogelijk gemaakt worden. Daarbij moet natuurlijk genuanceerd worden dat ook op dit moment nationale en provinciale regelgeving in kan grijpen op lokale plannen of voornemens.

3/4

voce Vervolg Op 21 juni 2022 is oriënterend gesproken in het "Landsdelig bestuurlijk overleg leefomgeving" met Rijk en provincie over de ontwikkelprincipes en over de verdere stappen die gezet moeten worden om te komen tot een verstedelijkingsakkoord. Onze regio wil in november 2022 een verstedelijkingsakkoord voorleggen aan het "Landsdelig bestuurlijk overleg MIRT". Wij zullen u over het vervolgproces, besluitvormingsprocedure en de rol van de raad hierin na de zomer nader informeren. Burgemeester en wethouders van Vught, de secretaris (wnd),

M . P.M.J.C.C. van Lindt

R.J. van de Mortel

Bijlage(n): 1. 2. 3. 4.

Uittreksel ontwikkelprincipes uit Brabant brede strategie en Ontwikkelpad SRsH Schets Ontwikkelpad Stedelijke Regio's-Hertogenbosch, versie 24 mei 2022 Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040, versie 30 maart Position Paper van de gemeenten Vught, Boxtel, Sint-Michielsgestel en Heusden: De betekenis van de Zuid- en Westflank van's-Hertogenbosch

4/4

Bijlage 1 “Uittreksel” ontwikkelprincipes uit Brabant brede strategie en Ontwikkelpad SRsH

Uit Brabant brede Strategie

1. Bodem en watersysteem als basis voor de verstedelijking In aansluiting op de NOVI principes:

Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal •

Bodem- en Watersysteem is het ordenend principe voor de ruimtelijke ontwikkeling: bodemtype, hoogteverschillen en watersystemen zijn maatgevend voor wat er lokaal mogelijk is. Niet alles kan overal, maar de juiste functies op de juiste plek: ‘functie volgt peil’.

Afwentelen voorkomen •

Bestaand en nieuw stedelijk gebied wordt ingericht als spons: maximaal

vasthouden, benutten, bergen en (als echt niet anders kan) dan pas afvoeren van water. Dus: niet langer schoon regenwater lozen op de riolering, maar juist opvangen op daken en in vijvers, bergingen en/of via wadi’s in de bodem laten infiltreren.

Combineren boven enkelvoudig • Stedelijk gebied als waterbron en inrichten als circulair watersysteem waarin reststromen volledig opnieuw kunnen worden ingezet ten dienste van het systeem. Dat betekent: hemelwater opvangen en hergebruiken voor bijvoorbeeld toiletspoeling, tuinbesproeiing of toepassingen in de industrie, of bijvoorbeeld ten behoeve van irrigatie (alternatief voor grondwateronttrekking). Voor het watergebruik wordt zoveel mogelijk gewerkt volgens de trits ‘reduceren > hergebruiken > recyclen’: hoogwaardig (grond)water niet verspillen voor laagwaardige functies, verminderen van watergebruik en afvalstromen, hergebruik van stoffen uit het water of opwerken naar nieuwe grondstoffen.

• We kiezen voor een robuust watersysteem: er moet ‘waterinclusief’ ontwikkeld worden, niet als opgave naast de verstedelijking maar als onderdeel daarvan. De

verstedelijkingsopgave benutten we voor de verbetering van de leefomgeving en leefbaarheid van de bestaande steden en dorpen middels verdere verblauwing. Dat gaat zowel over ruimte voor de grote groen/blauwe structurenals om kleinere ingrepen op wijk, straat en perceelniveau. • Voor de grote rivieren en beken is ruimte nodig om afvoer- en bergingscapaciteit te vergroten en waar mogelijk natuur en recreatie meer ruimte te geven. • Op de hogere gronden in het bekenlandschap moet het water veel beter worden vasthouden. De daar gelegen steden en dorpen, landbouw en natuurgebieden moeten weer ‘als spons’ fungeren en vertraagd het water afgeven aan de beekdalen. • Op het stedelijke schaalniveau is meer ruimte nodig voor groen en blauw bij de inrichting van het bebouwd gebied (verkoeling door bijvoorbeeld meer ruimte voor beken en waterlopen, in combinatie met parken, geveltuinen, bomen, groene daken, groene schoolpleinen en waterpartijen).

2. Landschap en natuur groeien mee met verstedelijking • Kwaliteit van leven staat voorop:

Gezonde, leefbare, klimaatrobuuste, natuurinclusieve, vitale, groene en blauwe steden en dorpen voor mens en dier. Een aantrekkelijk en gezond woon- en leefklimaat, met een prachtig landschap en cultuur om de hoek, is een absolute vestigingsvoorwaarde voor een succesvolle kenniseconomie. De ambities voor het Van Gogh Nationaal Park komen mede voort uit de kwaliteitsimpuls die het kan geven aan gezonde en mooie woon- en werkomgevingen voor bewoners en (internationale) kenniswerkers.

• De verstedelijkingsopgave benutten we voor de verbetering van de leefomgeving en leefbaarheid van de bestaande steden en dorpen middels verdere vergroening.

Dat betekent: groen groeit mee met de stedelijke (her)ontwikkeling en ontwikkelingen zijn natuurinclusief. Hierdoor ontstaat meerwaarde voor ecologie en biodiversiteit (ecosysteemdiensten), fysieke en mentale gezondheid, leefbaarheid (klimaatadaptatie), economie en identiteit (vestigingsklimaat).

• Landschap altijd dichtbij, de stad als park. We kiezen voor een robuust en aaneengesloten natuurnetwerk voor plant en dier in stad en ommeland. De groenblauwe dooradering loopt door vanuit het landschap tot in de haarvaten van het stedelijk systeem (tot aan de voordeur): • Groenstedelijke hoofdstructuur: Verbindingen tussen natuur, landschap en stedelijk

groen volgen uit de hoofdlandschapsstructuur en verbinden stad en ommeland. Daar waar aan de orde spelen de beekdalen daarbij een cruciale versterkende of dragende rol. Cruciaal binnen de hoofdstructuur is de overgang tussen stad en land. Hier versterken transities in het landelijke en stedelijke gebied elkaar met behoud van (kwaliteit van) groen en landschap.

• Systeemingrepen in het verstedelijkt gebied: Versterken van functionele relaties (groene wiggen, natuurbruggen, ommetjes, etc.). De B5 kent al van dit soort ‘groene wiggen’ en verbindingen. Uitdaging is om deze ook te ontwikkelen voor de M7.

• Lokale vergroening: ‘grijs groen kleuren’ (groen tot in de haarvaten van elke buurt: straat, tuin en gebouw – horizontaal en verticaal). Dit toont zich overal vanaf

de voordeur, op de straat, tegen de gevel, op het dak en biedt koelte, nestplekken, recreatieve en belevingswaarde, enz. Lokale en natuurinclusieve oplossingen zijn overal de standaard en geven zo een ruimtelijke impuls en vormen drager van gebiedskwaliteit. Door de stad verder te ontwikkelen wordt deze groener.

• Koppel de stikstofaanpak met kwaliteitsverbetering aan de groene stadsrandzones (verduurzaming landbouw, recreatie en natuurkwaliteit) waardoor een voor stedelingen aantrekkelijke

3. Nieuwe woningen versterken bestaande stad en dorp • We benutten bestaande voorzieningen, opgaven, kansen en behoeften in wijken en dorpen om in het bestaande bebouwde gebied (snel) woningen te realiseren.

Omgekeerd dragen we met die woningbouwontwikkeling bij aan een evenwichtige en toekomstvaste woningvoorraad in de bestaande steden, dorpen, buurten en wijken. We gebruiken de transformatie om te verrijken, te verduurzamen, te revitaliseren en te vergroenen (door meekoppelen brede opgave: o.a. kwaliteit, klimaatadaptatie, energietransitie, diversificeren van woningaanbod).

• Bij woningbouwontwikkeling zetten we de brede integrale Brabantse opgave voorop. Uitleglocaties realiseren we alleen daar waar dat bijdraagt aan kwaliteit van dorpen, landschap of groen/blauwe opgaven. Dat gaat over kleinschalige

ontwikkelingen. Uitleggen is geen middel tot versnelling. Transformaties gaan minstens even snel. Vanwege de noodzaak tot snel bouwen maken we in ieder geval af wat in vergevorderd stadium is: 32.900 woningen in harde plannen.

• We bouwen naar behoefte en bieden verscheidenheid in woonmilieus.

We zorgen dat de totale woningvoorraad past bij de groei in eenpersoonshuishoudens, senioren en migranten. We voegen hoogstedelijkheid toe aan het kleurenpalet van Brabant. We volgen in woningbouw de demografie, de economie en maatschappelijke trends. Iedere kern, groot of klein, realiseert dus voor haar opgave. De bevolkingsprognoses zijn hierbij een middel, waarbij het essentieel is te plannen op een bandbreedte omdat de toekomst er anders uit kan zien dan we nu voorzien.

• De beschikbaarheid van (duurzame) energie en de bijbehorende infrastructuur is integraal onderdeel van de locatiekeuze en planontwikkeling. Dat kan door bij ontwikkelingen aan te sluiten op een centraal netwerk (en te zorgen dat de noodzakelijke verzwaring en uitbreiding van dat netwerk op tijd gereed is) of door in een ontwikkeling in te zetten op lokale productie en afname van energie met bijbehorend transportnetwerk en opslagfaciliteiten (zowel etmaal- als seizoensopslag). We zetten in om de lokaal of in een gebied opgewekte energie ook zoveel mogelijk ter plekke te gebruiken. Dit voorkomt (nieuw) ruimtebeslag voor energiehoofdstructuur.

4. Mobiliteitstransitie maatwerk voor stad en dorp • Het gehele mobiliteitssysteem is een eenheid.

Alle modaliteiten zijn belangrijk en vervullen in onderlinge samenhang elk hun eigen rol die ervoor zorgen dat er soepel gereisd kan worden binnen de Daily Urban Systems van de stedelijke regio’s tussen de verschillende gebiedstypen.

• We hanteren het Daily Urban System van de 15 minuten stad als uitgangspunt.

In stedelijk gebied betekent dit ontwikkelen met als principes nabijheid en menging in stedelijke milieus van wonen, werken en voorzieningen. Buiten het stedelijk gebied betekent ‘15 minuten nabijheid’ ruimtelijk ontwikkelen gericht op draagvlak voor dagelijkse voorzieningen op loop- en fietsafstand en multimodale bereikbaarheid in 15-30 minuten van meer stedelijke voorzieningen, inclusief bereikbaarheid van een goede OV-knoop. De stedelijke knopen zijn op hun beurt weer onderdeel van het Stedelijk Netwerk Nederland en bieden internationale connectiviteit.

• In het stedelijk gebied zetten we in op een mobiliteitstransitie waarbij verblijfskwaliteit, lopen, fietsen, deelmobiliteit en OV (voor de lange afstanden) voorop staan.

Een flankerende aanpak met sturende parkeeraanpak, gedragsaanpak en herinrichting van de openbare ruimte horen daarbij. Dat vraagt ook een mental shift (een nieuwe kijk op reizen en op het mobiliteitssysteem) en een modal shift (van auto naar ruimte efficiëntere en duurzamere alternatieven deelmobiliteit, OV, fiets en lopen).

• Door deze stedelijke mobiliteitstransitie in combinatie met flankerend beleid blijft er ruimte op het autowegennet. Die capaciteit op het autonetwerk reserveren voor verplaatsingen van personen en vracht waarvoor geen goed alternatief is. Buiten de

(hoog)stedelijke milieus blijft de auto het belangrijkste vervoersmiddelen voor verplaatsingen buiten de eigen kern.

5. Kwalitatieve werkgebieden als randvoorwaarde voor een circulaire economie • Bij de ontwikkeling en verduurzaming van werkgebieden zetten we de knoopwaarde en unieke assets van een plek centraal (denk bijvoorbeeld aan: ligging aan het landschap, in de stad, aan een haven, aantakking op goederenspoor, buisleiding of energie-hub of de nabijheid van een OV-knoop). Gebouw- en gebiedstypologie worden ontwikkeld als een afgeleide van de knooppotentie.

• Nieuwe (hoog)stedelijke laag (in de B4) draagt bij aan kennisontwikkeling en open innovatie (co-creatie) • We zetten in op integratie van Brabantse maakindustrie in stedelijk omgeving (met name in Helmond en de M7): nieuwe stedelijke interactiezones (werken, wonen en voorzieningen) tussen centrum, economisch kerngebied en (nieuwe) HOVknoop.

• Groei binnen de hogere milieucategorieën concentreren bij knopen van haven, spoor, energie en grondstoffen.

We sturen op programma op de juiste plaats op basis van de volgende indeling, we zien de volgende kwaliteiten op de bijbehorende plekken: A. De grote energieknopen zijn Bergen Op zoom, Moerdijk, Geertruidenberg, Tilburg en Eindhoven. B. De havenknopen zijn Bergen op Zoom, Roosendaal, Moerdijk, Breda, Oosterhout en Geertruidenberg / Raamsdonksveer, Tilburg, Waalwijk, ‘s-Hertogenbosch, Eindhoven, Veghel, Helmond, Oss en Cuijk. C. Goederenspoorknopen: Roosendaal, Moerdijk, Oosterhout, Tilburg, Eindhoven en Oss. D. Buisleidingen: Bergen op Zoom, Roosendaal, Moerdijk, Geertruidenberg Oosterhout, Tilburg Noord en Oss. E. (Hoog)stedelijke centra: Breda, Tilburg, ‘s-Hertogenbosch, Eindhoven en op een tweede niveau Helmond, Oss, Roosendaal. F. Internationale logistiek over de weg: Moerdijk, Breda, Tilburg en Eindhoven

• Tijdige beschikbaarheid van (duurzame) energie en de bijbehorende infrastructuur is integraal onderdeel van de locatiekeuze en planontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen.

Dat kan door bij ontwikkelingen aan te sluiten op een centraal netwerk (en te zorgen dat de noodzakelijke verzwaring en uitbreiding van dat netwerk op tijd gereed is) of door in een ontwikkeling in te zetten op lokale productie en afname van energie met bijbehorend transportnetwerk en opslagfaciliteiten (zowel etmaal- als seizoensopslag). We zetten in om de lokaal of in een gebied opgewekte energie ook zoveel mogelijk ter plekke te gebruiken. Dit voorkomt (nieuw) ruimtebeslag voor energiehoofdstructuur

Uit Ontwikkelpad Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch 1. We zetten het polycentrische karakter van de regio in zijn kracht: Complementariteit door vergroten onderlinge verscheidenheid. De kracht van de regio is het intergemeentelijk samenspel van steden en kernen qua woon-, werk- en voorzieningenniveau. Elke stad en kern werkt aan haar eigen unieke kwaliteiten en economische specialiteiten binnen het grotere polycentrisch netwerk. Eenheid in verscheidenheid dus! De verschillende knopen in het polycentrisch netwerk werken aan een sterk eigen economisch profiel Bij de ontwikkeling en verduurzaming van werkgebieden zetten we de knoopwaarde, lagenbenadering en unieke assets van een plek centraal (denk bijvoorbeeld aan: ligging aan het landschap, in de stad, aan een haven, aantakking op goederenspoor, buisleiding of energie-hub of de nabijheid van een OV-knoop).Ook maken we gebruik van waterwegen (Maas) voor duurzame vervoer handel, producten op de corridor Rotterdam- Ruhrgebied. Vraagt om het toekomstbestendig maken van deze knopen en verbeterde aansluiting op infrastructuur (met name energie en nieuwe waterstofbuisleidingen). De mobiliteitstransitie richting een duurzaam en (zero emissie) mobiliteitssysteem is maatwerk voor stad en dorp.

Vraagt om fiets georiënteerde verstedelijking, gedragsaanpak, sturend parkeerbeleid, deelmobiliteit, smart mobilty maatregelen en sterke doorstroomassen voor het auto-, fiets- en busverkeer. Om de woon- en werkmilieus in het polycentrische netwerk in hun kracht te zetten gaan we voor een schaalsprong in Oss en ’s-Hertogenbosch (zie 2.) en knooppuntontwikkeling in de middelgrote kernen. Vraagt Bus Rapid Transit in middelgrote kernen zonder station (Waalwijk, Veghel en Uden) en om het slechten van lokale belemmeringen voor integratie tussen bedrijven- en centrumgebieden. De ontwikkeling van alle locaties wordt integraal opgepakt, dus inclusief investeringen in groen / blauw, energie en klimaat en mobiliteit die onrendabel kunnen zijn naast de mogelijkheid van onrendabele toppen.

2. Met schaalsprong in stedelijkheid zetten we in op het creëren van een aantrekkelijk hoog stedelijke huiskamer. We voegen in de spoorzones van ‘s-Hertogenbosch en Oss een nieuwe hoogdynamische laag toe aan het regionale palet van woon- en werkmilieus. We versterken het daily urban system zodat inwoners van elkaars specifieke kracht kunnen profiteren: bijvoorbeeld studeren en hoogstedelijk wonen in Den Bosch en werken in Waalwijk We leggen de verbinding met het Nationaal stedelijk (OV+fiets)netwerk en zijn we maximaal aantrekkelijk voor jongeren en kenniswerkers. Deze schaalsprong zorgt er mede voor dat andere kernen hun dorpse en suburbane woonkwaliteit kunnen behouden. ‘s-Hertogenbosch en Oss maken een schaalsprong in stedelijkheid en kwaliteit in de (brede) spoorzone.

De substantiële geconcentreerde toename van massa en dichtheid leidt tot aantrekkelijke stedelijke en economische interactiemilieus die de regio nu nog niet heeft, zoals rondom Bossche Stadsdelta en Pivot Park. Ontwikkelingen in de spoorzones van ’s-Hertogenbosch en Oss dragen bij aan betere connectiviteit met agglomeratie Nederland en daarbuiten. Vraagt om betere ICbediening op stad-stad relaties We zetten in op minder auto (autoluwe centra), meer OV, meer fiets, meer lopen en meer interactie en ontmoeting. Vraagt om breed pakket aan maatregelen: herinrichting buitenruimte, sturend parkeerbeleid, versterken fietsnetwerk, fietsenstallingen, deelmobiliteit, maar ook het nationaal beprijzen van mobiliteit Ook zijn water, klimaat, natuur en groen een sturend/leidend principe”.

3. We zetten woningbouw in als meekoppelkans voor de brede binnenstedelijke en binnendorpse kwaliteitsopgave. Het leven van alledag vindt plaats in vitale steden, dorpen en buurten met een menselijke, Brabantse maat. Om de woonkwaliteit voor de regio te behouden en te versterken is er aandacht nodig op allerlei vlak (o.a. reageren op huishoudensverdunning en vergrijzing, voorzieningen-draagvlak, de energietransitie en klimaatadaptatie). Aandacht voor de buurt dus voor het creëren van duurzame, warme harten. Bij woningbouwontwikkeling zetten we de brede integrale regionale opgave voorop. We benutten bestaande voorzieningen, opgaven, kansen en behoeften in wijken en dorpen om in het bestaande bebouwde gebied (snel) woningen te realiseren. Dit ‘anders bouwen’ maakt de opgave lokaal en regionaal groter. Het bevorderen en een level playing field afdwingen vraagt ook iets van het Rijk. Vraagt om wegnemen blokkades in draagvlak, capaciteit, geld en risico’s. We bouwen naar behoefte en bieden verscheidenheid in woonmilieus. Zowel in de steden als dorpen. We zorgen dat de totale woonvoorraad past bij de groei in eenpersoonshuishoudens, senioren en migranten

4. Verstedelijkingsopgave begint bij het bodem- en watersysteem. Bij de grote klimaatveranderingen die op ons afkomen hebben we de gehele regio nodig, anders dreigt het op veel plekken veel te heet, nat en/of droog te worden. Het vraagt om een grotere inzet op de KRW-doelen. Elke ontwikkeling begint bij de logica van het bodem- en watersysteem. We creëren meer groen en blauw om ervoor te zorgen dat iedereen (bovenstrooms en benedenstrooms) zijn eigen broek ophoudt en niet zorgt voor afwentelingen van (water)problemen. Bodem- en Watersysteem is het leidend principe voor de ruimtelijke ontwikkeling: bodemtype, hoogteverschillen en watersystemen zijn maatgevend voor wat er lokaal mogelijk is. Ons uitgangspunt is een watersysteem, waarin iedereen (bovenstrooms en benedenstrooms) zijn eigen broek ophoudt en problemen niet afwentelt. Daarbij stellen we dat bij verdichting en transformatie ruimte gemaakt wordt voor extra groen en blauw. Dit vraagt, naast waterinclusief ontwikkelen, lokale ontharding en investering in HoWaBo 2.0, ook om onderlinge afspraken hoe dit principe met elkaar te borgen.

5. Groen en blauw groeien mee met verstedelijking. Natuur en landschap zijn in onze regio altijd nabij. Het kenmerkende en waardevolle mozaïek aan landschappen is een belangrijke identiteitsdrager van onze steden en dorpen. Deze kwaliteit bouwen we verder uit met een aaneengesloten groenblauw natuurnetwerk. Het droombeeld: gezonde en leefbare steden en dorpen van waaruit je vanaf de voordeur langs groene routes tot aan de grotere landschapsparken kunt lopen en fietsen. We zetten verder in op het Brabants natuurnetwerk. Het ontwikkelen van duurzaam toerisme, beleving en betekenisgeving (inclusief bereikbaarheid, bezoekbaarheid en landschapsontwikkeling) hoort daarbij. Het vraagt om het versneld inhalen van de achterstand in realisatie NNN-NNB plus versterking natuurwaarden buiten erkend natuurgebied. Vraagt om investering in Van Gogh Nationaal Park: Hooge Heide, Maashorst, De Duurzame Polder, Kanaalpark, Diezemonding, Engelermeer. We zetten in op structuuringrepen in het verstedelijkt gebied (parken, groene wiggen, natuurbruggen, een aaneengesloten netwerk van ommetjes, etc.). Vraagt om groene dooradering in ’s-Hertogenbosch, Boxtel, Oss, Uden, Veghel en Waalwijk We zetten in op lokale vergroening (groen tot in de haarvaten van buurt, straat, tuin en gebouw – horizontaal en verticaal)

De Moerasdraak slaat zijn vleugels uit! Ontwikkelprincipes t.b.v. Verstedelijkingsakkoord Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch Schets Ontwikkelpad, versie 24 mei 2022

Voorwoord Alléén ga je sneller, samen kom je verder. Voor u ligt een eerste stap richting het

regio voor elkaar krijgen zetten we een belangrijke stap naar een gezonde toekomst.

Verstedelijkingsakkoord voor de Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch (SRsH) welke we willen presenteren tijdens het BO MIRT november 2022. We kijken hierin verder dan de

In de ontwikkelperspectieven krijgen de urgente opgaven waar de regio voor staat

winst- en verliesrekening op onderdelen en werken aan een gezamenlijk akkoord waar

een plek: de schaalsprong in stedelijkheid met haar relatie tot de mobiliteitstransitie,

de gehele regio profijt van heeft. Het akkoord moet leiden tot een coalitie van partijen

energietransitie en de noodzaak tot economische vernieuwing (zie pagina 18 t/m 30),

(regiogemeenten, waterschappen, provincie en Rijk) die gezamenlijk hun schouders

de leefbaarheidsopgave van bestaande stadsbuurten, landelijke kernen en dorpen

eronder zetten en naast systeemingrepen ook gebiedsprocessen vlot trekken en

(pagina 31 t/m 36), de water-/ en klimaatopgave (pagina 37 t/m 46) en de opgave

tegelijkertijd een groei van 47.000 woningen (+16%) woningen mogelijk maken. Dat

rondom groen, vestigingskwaliteit en biodiversiteit (pagina 47 t/m 50).

vraagt breed draagvlak en gezamenlijke regie over het akkoord. De nu voorliggende ontwikkelperspectieven zetten daartoe een eerste stap en zijn een uitnodiging aan alle

Om de mogelijkheden en consequenties van de ontwikkelprincipes inzichtelijk te

partners de krachten te bundelen en lef en ambitie te tonen. Als we dit samen in de

maken zal er de komende tijd verdieping plaatsvinden op bovengenoemde thema’s.

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1

Inleiding

Hoofdstuk 2

Samenwerking

Hoofdstuk 3

DNA / Kracht van de stedelijke regio ’s-Hertogenbosch

Hoofdstuk 4

Grote uitdagingen voor de regio

Hoofdstuk 5

Dromen van een gezonde, leefbare en sterke regio

Ontwikkelprincipe 1

We zetten het polycentrische karakter van de regio in zijn kracht:

complementariteit door vergroten onderlinge verscheidenheid

Ontwikkelprincipe 2

Met schaalsprong in stedelijkheid zetten we in op het creëren van

aantrekkelijke ‘stedelijke huiskamers’ voor de regio

Ontwikkelprincipe 3

We zetten woningbouw in als meekoppelkans voor de brede

binnenstedelijke en binnendorpse kwaliteitsopgave

Ontwikkelprincipe 4

Verstedelijkingsopgave begint bij het bodem- en watersysteem

Ontwikkelprincipe 5

Groen en blauw groeien mee met verstedelijking

Hoofdstuk 1 - Inleiding Onderdeel van de Verstedelijkingsstrategie Brabant. De rijksoverheid heeft een Nationale

met de provincie gelijktijdig op blijven trekken richting en met het Rijk.

Omgevingsvisie (NOVI) opgesteld. Daarin werkt het Rijk ideeën uit over de toekomstige ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. Een belangrijk onderdeel

Verstedelijkingsakkoord Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch (SRsH). De SRsH is gebaseerd

van die NOVI gaat over ‘verstedelijking en verstedelijkingsopgaven’. Brabant is het

op basis van de belangrijkste leef-, werk- en marktomgeving; het Daily Urban

tweede grote verstedelijkte gebied van Nederland. In Brabant ligt een forse bouw-,

System. Op basis van het onderzoek van Pieter Tordoir is tot deze interstedelijke

transformatie en herstructureringsopgave. Reden om als Brabantse partners met

netwerkstructuur gekomen. Deze is dus niet gekoppeld aan een (bestuurlijke)

het Rijk en de Waterschappen gezamenlijk te bepalen wat er nodig is in Brabant

samenwerking als het RNOB (Regio Noordoost Brabant). Wel is sprake van overlap,

voor een duurzame verstedelijking. We willen naast de grote vraag naar ruimte voor

zowel in geografie als in opgaven. Met het Daily Urban System kijken we naar het

woningen en bedrijvigheid ook andere opgaven oplossen m.b.t. klimaatadaptatie,

functioneren van een deelnetwerk binnen het grote stedelijke netwerk in Nederland.

energietransitie, slimme mobiliteit, biodiversiteit, gezondheid en circulaire economie.

Binnen dit deelnetwerk vinden de meeste dagelijkse verplaatsingen plaats.

De Brabantbrede strategie en het regionale akkoord zijn gericht op ondersteuning die het Rijk en de provincie hierbij kunnen bieden aan de regio en het biedt de regio

Zaltbommel

de kans bestaande sectorale afspraken (o.a. wonen, energie en bedrijventerreinen) te verbinden en extra ambities neer te zetten. ’s-Hertogenbosch en omgeving is een van de vier stedelijke regio’s binnen Brabant. De andere drie zijn Eindhoven/Helmond, Breda/Tilburg en Bergen op Zoom/Roosendaal. De verstedelijkingsopgave voor Brabant wordt opgepakt op twee schaalniveaus: •

Oss

Maasdriel

Waalwijk

‘s-Hertogenbosch Heusden Sint-Michielsgestel Vught

Bernheze

Meierijstad

Maashorst

Boekel

Boxtel

Gezamenlijke Verstedelijkingsstrategie Stedelijk Netwerk Brabant, waarin de uitgangspunten van de verstedelijkingsopgave worden uitgewerkt. Het proces

•

voor de Verstedelijkingsstrategie heeft tot doel om gezamenlijk richtinggevende

Relatie met andere trajecten en bestaande afspraken - Het verstedelijkingsakkoord is

keuzes voor uitgangspunten en kaders voor de regionale afspraken te maken. Dit

geen overkoepelende omgevingsvisie maar focust zich op de vraag hoe we met

wordt getrokken vanuit de provincie Noord-Brabant, samen met B5- gemeenten

verstedelijkingsvraagstukken omgaan. Daarbij zijn de demografische ontwikkelingen

(Breda, Eindhoven, Helmond, ’s-Hertogenbosch en Tilburg), het Rijk en de vier

voor de regio leidend en zoeken we naar een optimum voor de regio als geheel. Dat

waterschappen.

betekent dat we de manier waarop we nu met verstedelijkingsvraagstukken omgaan

Uitwerking in Verstedelijkingsakkoorden per stedelijke regio. De stedelijke regio

tegen het licht houden en kijken waar en hoe we dat op een toekomstbestendigere

’s-Hertogenbosch (trekker), bestaat verder uit Bernheze, Boekel, Boxtel, Heusden,

manier kunnen vormgeven. De verstedelijkingsvraagstukken over wonen en werken

Maashorst, Meierijstad, Oss, Sint-Michielsgestel, Vught, Waalwijk en de Gelderse

worden in samenhang gezien met de opgave voor klimaatadaptatie, bereikbaarheid,

gemeenten Maasdriel en Zaltbommel. Uitgangspunt is dat de stedelijke regio’s

economische ontwikkeling, energietransitie, recreatie, duurzaamheid, biodiversiteit en

gezondheid. Voor die samenhang wordt niet enkel naar het stedelijk gebied, maar ook naar het landelijk gebied gekeken. Organisatie. In een stedelijke regio met 15 gemeenten die niet als bestuurlijke samenwerking georganiseerd zijn, is het van groot belang een werkwijze te kiezen die de voortgang bewaakt en iedereen voldoende de kans geeft betrokken te zijn. Vandaar dat ervoor gekozen is een ambtelijke en bestuurlijke kerngroep samen te stellen vanuit de middelgrote gemeenten met als trekker de gemeente ’s-Hertogenbosch. Deze kerngroep bestaat dus uit de gemeenten ’s-Hertogenbosch, Oss, Meierijstad, Maashorst, Waalwijk en Vught, Waterschap Aa en Maas en provincie Noord-Brabant. Het Rijk is vanuit het Ministerie van BZK ook onderdeel van het Brabantbrede en regionale proces. Deze kerngroepen verbinden het Brabantbrede traject aan het regionale traject, zorgen voor inhoudelijke en procesmatige sturing en bereiden regiobrede bijeenkomsten voor. Om ervoor te zorgen dat alle gemeenten betrokken zijn en blijven is ieder kernteamlid verantwoordelijk voor het aanhaken van enkele kleinere gemeenten, zodat de lijnen zo kort mogelijk blijven. Omdat de grenzen van de stedelijke regio niet samenvallen met de grenzen van de werkregio RNOB is gezocht naar een passende aanhaking van RNOB. Deze is gevonden door de diverse programmaregisseurs op inhoud te betrekken bij het proces.

Andere belanghebbende partijen krijgen een plek in het proces op het moment dat er meer duidelijkheid is over de inhoudelijke richting die gekozen wordt.

Verplaatsingen tussen gemeenten binnen, vanuit en naar Brabant (Tordoir, 2015)

Proces. De nu voorliggende ontwikkelprincipes vormen een tussenstap op weg naar

Er is al een aantal stappen doorlopen om tot het huidige product te komen:

het Verstedelijkingsakkoord Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch. Na de Brabantbrede

•

Stap 1 - Analyseboek - In de stedelijke regio zijn we in maart 2021 gestart met

feitenbasis en het inspirerend document, de analyse van opgaven en kwesties in

een analyse van de opgaven. Dit heeft geleid tot een regionaal analyseboek.

de stedelijke regio en de lessen uit het ontwerpend onderzoek en de Dashboard

Tegelijkertijd heeft in het Brabantbrede traject een vergelijkbare analyse

Verstedelijking (gebaseerd op de regionale perspectievenstudie) tekenen we nu

plaatsgehad op het schaalniveau van de provincie (het Inspirerend kader).

gezamenlijk de ontwikkelprincipes op in het kader van het Verstedelijkingsakkoord

Stap 2 - Ontwerpend Onderzoek / Perspectievenstudie – In de tweede fase (januari 2022) zijn op basis van ontwerpend onderzoek onderscheidende perspectieven

Drie perspectieven (uit ontwerpend onderzoek)

SRsH dat we willen presenteren tijdens het BO MIRT november 2022.

•

Perspectief 1: ‘Centrale Stad’

Perspectief 2: ‘Polycentrische stad: Vitale kernen’

Perspectief 3: ‘Polycentrische stad: Brabants Mozaïek’

6

opgesteld die elk een ander antwoord geven op gestelde opgaven. Gezamenlijk

•

Stap 5 – De volgende stap is om te komen tot een verstedelijkingsakkoord inclusief een

presenteren de drie perspectieven het speelveld van opinies. De methode is

uitgewerkt ontwikkelpad - Het ontwikkelpad is een tactische uitwerking van de

gebruikt om samen te testen, om verschillende gedachtengangen te verkennen en

principekeuzes die in dit document worden gepresenteerd. Aan die principes

om daar vervolgens lessen uit te trekken. Gezamenlijk ontwerpen en onderzoeken

worden drie aspecten toegevoegd, namelijk (1) mogelijke ingrepen om de

dus om het gesprek te kunnen voeren over de effecten en consequenties die

principes te operationaliseren; (2) de onderlinge afhankelijkheden tussen de

horen bij voorliggende keuzes. De perspectieven zijn opgesteld om de urgente

ingrepen en (3) het aspect tijd. Doel van het ontwikkelpad is de betrokken partijen

opgaven van de regio ruimtelijk te verkennen. Perspectief ‘centrale stad’ speelt

te ondersteunen in hun besluitvorming. Over welke zaken moet op welk moment

bijvoorbeeld sterk in op de mogelijkheden en onmogelijkheden van economische

duidelijkheid komen en wat zijn daarbij de relevante afhankelijkheden?

interactiemilieus en de mobiliteitstransitie. Terwijl perspectief 2 ‘Polycentrische stad: Stedelijke kernen’ de binnenstedelijke en binnendorpse kwaliteitsopgave en het vraagstuk rondom OV-bereikbaarheid centraal zet. Perspectief 3 ‘Polycentrische stad: Brabants Mozaïek’ focust meer op de vraag naar bijzondere milieus en de landschappelijke opgaven. De perspectieven zijn doorleefd in een aantal illustratieve casussen. •

Stap 3 - Doorrekening met Dashboard Verstedelijking - De perspectieven zijn doorgerekend met behulp van het Dashboard Verstedelijking en de mobiliteitsscan. Het Dashboard Verstedelijking is een instrument van het Ministerie van BZK dat inzicht biedt in hoe de woningbouwopgave maatschappelijke meerwaarde oplevert. Het Dashboard Verstedelijking vergelijkt verschillende verstedelijkingsmodellen met elkaar op schaal van een regio, en kijkt daarbij een generatie vooruit. Deze tool brengt op strategisch niveau de effecten van verstedelijkingsmodellen in beeld op aspecten als stedelijke dichtheid, mobiliteit, meekoppelkansen energietransitie en toegang tot groen.

•

Stap 4 - De geleerde lessen staan aan de basis voor voorliggende ontwikkelprincipes Na doorrekening, discussie en weging zijn de ontwerpbouwstenen die goed scoren en veel draagvlak hebben vertaald naar ontwikkelprincipes. Deze ontwikkelprincipes geven antwoord op de vraag ‘wat voor regio willen we zijn’. Ze presenteren een samenhangende en integrale ontwikkelrichting. De principes geven geen eindbeeld maar laten juist ruimte voor een adaptieve invulling.

Beeld uit doorrekening Dashboard Verstedelijking

7

Hoofdstuk 2 - Samenwerking De essentie van onze stedelijke regio is het aantrekkelijke ruimtelijk-economische

Via het Verstedelijkingsakkoord kunnen we de stad de stad laten zijn en de dorpen

profiel. Daar zit ook onze regionale saamhorigheid en ambitie. Dat willen we

de dorpen. Hoogstedelijke dynamiek in de stad en Brabants wonen in de dorpen.

behouden, versterken en op sommige vlakken ook veranderen. De SRsH heeft de

Daarmee blijft de regio gezond en toegankelijk en is er voor ieder wat wils. Je kunt

voorwaarden en het know-how een substantiële bijdrage te leveren aan de landelijke

kiezen wat bij je past! De dorpen profiteren van de stedelijke voorzieningen en

opgaven van wonen, werken en mobiliteit. Wat we daarvoor nodig hebben is een

nieuwe woon- en werkmilieus en de stad profiteert van een rijk, vitaal en ontspannen

oplossing voor wat ons belemmert in wie we willen zijn.

achterland.

Via de lijn van dit het Verstedelijkingsakkoord lossen we problemen op voor de hele regio en slechten we barrières die anders blijven bestaan en voor individuele gemeenten te groot zijn zelfstandig op te lossen. We bepalen samen de ontwikkelrichting voor een duurzame verstedelijking van de stedelijke regio en leggen dit vast in het Verstedelijkingsakkoord. Hierbij worden ook afspraken gemaakt over bijvoorbeeld bereikbaarheid, stikstofaanpak en groen-blauwe agenda zodra deze een afhankelijkheid hebben ten opzichte van de verstedelijkingsopgave. We realiseren ons dat bij het bepalen van ambities ook keuzes maken hoort. Sommige ambities sluiten namelijk niet naadloos op elkaar aan of zitten elkaar in de weg (denk aan ruim baan voor rijdende en stilstaande auto versus meer ruimte voor groen en water in de buitenruimte). Het Verstedelijkingsakkoord moet de gehele regio helpen bij het realiseren van hoogstedelijke en economische interactiemilieus in de brede spoorzones en op de stedelijke knooppunten, in het verbreden van het aanbod van vitale woon- en werkmilieus en in het versnellen van de woon- en werkopgave. We voegen toe aan de regio wat er op dit moment nog niet is.

8

DNA - DE KRACHT VAN DE STEDELIJKE REGIO ’S-HERTOGENBOSCH Brabants Bont – bourgondisch - ontspannen leven - sterke netwerken – familiebanden - ons Brabant Brabants achterom – vertrouwen - ondernemend – makers - innovators – vervoerders - vernieuwend agrifood – farma - dienstverlening – ontmoeting - ict-techs - start-ups - familiebedrijven – makersbazen woonaantrekkelijkheid – rust - ruimte – leefbaarheid - cultureel aanbod - historische karakter Brabants kwartiertje – centrale stad - polycentrisch stedelijk netwerk - 15 minuten – alles dichtbij – Benelux – Europa - Brabants nuchter - water - buiten de lijntjes kleuren - pionieren - samen proberen - stad en land vervlochten - mozaïek aan landschappen – rivierenlandschap - De Peel - de Meierij – zandgronden – landgoederenstructuren – productiebossen – Loonse en Drunense Duinen - Vlijmens Ven - Moerputten Kampina - Maashorst – Dommeldal - Aa-dal - Raamvallei

9

Hoofdstuk 3 - DNA / Kracht van de stedelijke regio ’s-Hertogenbosch In de Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch is het over het algemeen ruim wonen en

de regio en de regio voor de stad bereikbaar te houden en de grote veranderopgaven

leven (97% van de regio bestaat uit dorpse en suburbane woonmilieus met ruime

op het gebied van water, energie en klimaat te kunnen aanpakken. Deze verandering is

eengezinswoningen in 0 tot 35 woningen per hectare). De regio kent een stabiele

noodzakelijk en ondertussen ook in volle gang. Deze ontwikkelschets geeft antwoord

economie in de top van Nederland gericht op innovatieve agrifood, maakindustrie

op de vraag welke principes en interventies daarvoor nodig zijn.

en data en is strategisch gelegen in de Benelux en met spoor, water en snelweg

De Moerasdraak slaat daarom zijn vleugels uit, over de centrale stad ’s

verbonden met Europa. De stedelijke regio ’s-Hertogenbosch omspant het Daily

Hertogenbosch en haar stedelijke regio in alle windrichtingen, het moerasland tussen

Urban System van de centrale stad ’s-Hertogenbosch en strekt zich uit van

hoogzand en Maas. Onze rijke geschiedenis heeft ons oplossend vermogen en

Waalwijk tot Oss en van Zaltbommel tot Meierijstad. Veel van het DNA van de regio

doorzettingskracht geleerd en daarbij de inzet en het gebruik van bodem en water.

’s-Hertogenbosch is te verklaren aan de hand van de diversiteit in de bodem. De regio

Veerkracht en ondernemerszin zijn daarom twee typische kenmerken voor onze

ligt op het grensvlak van hoger gelegen zandgronden in het zuiden, de Maas-Waal

stedelijke regio. Alles is hier dichtbij (in 3 minuten van altaar naar ijsvogel zeggen we

delta in het noorden en de veengronden in het westen.

hier), we bedenken het en voeren het ook uit en het is hier goed en ontspannen wonen en leven.

We zijn een ontspannen regio waar nuchter geleefd en hard gewerkt wordt. De kracht van de regio zit ook in de verbinding met anderen, de Brainport-regio, brede

BRABANTS BONT - Wij zijn een bourgondische regio. We zijn weliswaar pragmatische

spoorzones Breda en Tilburg, Foodvalley Gelderland en de nationale kenniscentra in

denkers en harde werkers, maar we vieren ook het leven en het woordje ‘ons’ is niet

Utrecht en Amsterdam. Een typisch kenmerk van de regio is ook de veelkleurigheid

alleen een bezittelijk voornaamwoord, maar staat veeleer synoniem voor sterke

van de middelgrote kernen die een dorps karakter hebben, maar vaak een bovenlokale

netwerken en familiebanden. Wij zijn gehecht aan de directe omgeving, de (eigen)

of zelfs nationale betekenis (denk aan Noordkade Veghel).

woning en buurt. We verhuizen niet graag en als we dat doen dan graag vlakbij en in woningen die we kennen omdat er kennissen eerder zijn gaan wonen.

De voorsprong en voorspoed staan momenteel echter onder grote druk door

Wij zijn complementair aan elkaar, verbonden in een open netwerk, daar ligt ook onze

mondiale trends (strijd om talent en innovatie en het daardoor toenemende belang

kracht en stabiliteit en biedt dus ruimte voor innovatie en experiment. NETwerken is

van massa en dichtheid in lokale concentraties van bedrijven, kennis, human

hard werken, we zijn verbonden in vervoer, in natuur, in energie, maar ook in vertier,

capital, bereikbaarheid, internationale connectiviteit en kwaliteit van leven), de

historie en samenzijn (ons Brabant).

woningbouwopgave/ wooncrisis, de wateropgave, de noodzaak tot een energie- en grondstoffentransitie en de druk op bereikbaarheid die de regio in een duurzame

BRABANTS ACHTEROM - Hier werkt men vanuit vertrouwen, zijn we ondernemend als

ontwikkeling beperkt. Een schaalsprong in kwantiteit en kwaliteit in duurzame

makers, innovators en vervoerders, zijn we vernieuwend in agrifood en farma, blinken

verstedelijking is nodig om toekomstbestendig te blijven. Waarom? Om iedereen die

we uit in dienstverlening en ontmoeting, hier zitten de ict-techs en start-ups en

in onze regio wil wonen en werken een plek te kunnen blijven bieden, onze nationale

werken we aan de banen voor de toekomst. Wij zijn familiebedrijven en makersbazen

kracht als voorzieningen-, cultureel- en recreatief centrum te behouden, de stad voor

en vaak tegelijkertijd.

10

Met een Bruto Regionaal Product van 30 miljard euro staat de stedelijke regio in

de weg op de grens van Brabant naar Utrecht en Gelderland en in de economische

economisch opzicht op plaats zes van de veertig regio’s in Nederland (BCI 2019). De

positie in de FoodValley en tussen Noord-Zuidvleugel, Ruhrgebied en Euregio Maas-

regio is goed voor 330.000 banen op 650.000 inwoners. Dit totaal groeit sneller dan

Rhein/Eindhoven.

het Nederlands gemiddelde en weet meer welvaart te genereren naar verhouding de werkgelegenheid die ook groeiende is. De regio is een echte MKB-regio, met

In 15 minuten kun je overal komen in de regio, er is een uitgebreid netwerk van spoor

nadruk op agrifood, logistiek, life sciences & health en data-economie. Kenmerkend

en weg, vanaf de IC-knooppunten is de hele regio in 15 minuten te voet, fiets, auto of

is dat het aantal éénmanszaken de afgelopen jaren fors is gegroeid. De sterk

OV bereikbaar. En als je niet op tijd bent accepteren we een marge van 15 minuten,

groeiende economie en bereikbaarheid van banen in combinatie met een hoge

daar doen wij niet moeilijk over.

woonaantrekkelijkheid door rust, ruimte en leefbaarheid, het rijke culturele aanbod, het historische karakter en de nabijheid van de natuur maakt de regio uitermate

BRABANTS NUCHTER - In de stedelijke regio ’s-Hertogenbosch is het leven goed. We

aantrekkelijk voor inwoners uit de regio zelf maar ook ver daarbuiten.

zijn de regio van buiten de lijntjes kleuren, pionieren en samen proberen. Stad en land zijn vervlochten tot een hecht netwerk.

De centrumstad ’s-Hertogenbosch kent een gevarieerde economische structuur. Met de laatste jaren vooral een steeds krachtigere (financiële) dienstensector en recenter

In landschappelijke zin kenmerkt onze regio zich door een enorme diversiteit; zowel

een sterke groei van de ICT/datasector. ’s-Hertogenbosch is daarnaast een belangrijk

in stedelijke en dorpse milieus als in een mozaïek aan landschappen. Zo hebben we

voorzieningencentrum, met name voor het (hoger) onderwijs in de regio.

een rivierenlandschap aan de oostelijke en noordelijke randen, Natura2000 gebieden, een historisch (veen)ontginningslandschap in het hart van de regio (De Peel), een

Er is een heus mozaïek van bedrijvigheid uit de gehele voedselketen; van boer tot bord;

agrarisch productielandschap, de Meierij, die zich kenmerkt door zijn waardevolle

een keten die in onze regio tamelijk compleet is en waarmee we ons onderscheiden.

cultuurlandschap, zandgronden, oude landgoederenstructuren en productiebossen,

Maar ook andere, opkomende economische sectoren spelen een steeds belangrijkere

Kampina, de Loonse en Drunense Duinen en de Maashorst, een aaneengesloten

rol. Dit mozaïek heeft ook een aantrekkingskracht dankzij de wisselwerking met de

natuurgebied.

naburige economische centra buiten de regio. Sommige bedrijven uit de agro- en foodsector zijn uitgegroeid tot innovatieve wereldspelers met een belangrijke functie

Verder wordt onze regio door drie beeklandschappen doorsneden, het Dommeldal,

op het gebied van kennisontwikkeling en werkgelegenheid.

het Aa-dal en de Raamvallei. Water zit in ons DNA. Water is onze vriend (biedt bescherming, drijft handel en produceert voedsel) maar soms ook onze vijand (er

BRABANTS KWARTIERTJE - De stedelijke regio kenmerkt zich door een centrale stad

komt 36 miljoen kuub water op ons af, in oppervlak net zo groot als de centrale stad).

in een polycentrisch stedelijk netwerk. Maar wij zijn niet alleen strategisch gelegen,

We leven samen met het water en water is in veel van onze keuzes medebepalend.

het is nog meer, je kunt niet om ons heen. Via spoor op de kruising van Amsterdam/ Utrecht en Eindhoven/Maastricht en van Breda/Tilburg en Nijmegen/Zwolle, via

11

OPGAVE - GROTE UITDAGINGEN VOOR DE REGIO Ambitie Van Gogh Nationaal Park

Klimaatverandering: te nat, te droog en te heet 36 miljoen kuub aan waterberging

Stad-land verbindingen

Toekomstperspectief landbouw

Natuurkwaliteit (biodiversiteit, droogte en stikstof)

Sponswerking hoge zandgronden

OV-bereikbaarheid middelgrote kernen

Energietransitie Goederenvervoer versus stedelijke ontwikkeling

Circulaire economie

Yuverta mbo Boxtel

’t-Handelshuys Uden

Proeffabriek Veghel

Havencluster Waalwijk

Pivot Park Oss

Aantakking op Stedelijk Netwerk NL Wereldwijde concurrentie om talent Noordkade Veghel

Leefbaarheid en voorzieningendraagvlak ’t Podiumhuis Uden

Bouwen voor eenpersoonshuishoudens, vergrijzing en migratie Vitaliteit buurten (irt huishoudensverdunning)

Grasso-Grenco ’s-Hertogenbosch

De kernen in de regio ‘s-Hertogenbosch hebben elk een eigen economisch profiel. De economische clusters zijn echter beperkt ingebed in het stedelijk gebied. Van echte interactiemilieus is derhalve nog nauwelijks sprake. Zoals Buck constateerde ligt in het maken van dit soort milieus de uitdaging voor de toekomst.

Kwaliteit economische vestigingsmilieus

12

Hoofdstuk 4 - Grote uitdagingen voor de regio Wat we willen bereiken - We willen de verstedelijking inzetten als middel om voor

Wat ons hindert - Echter belemmeringen zijn er ook. We zijn een cruciale schakel in

langere termijn de regio toegankelijk en leefbaar te houden én van nationaal belang

het Toekomstbeeld OV als tweede grootste overstapstation van Nederland, maar de

te blijven. Dit doen we vanuit de voorwaarde dat we ons DNA als stedelijke regio

beoogde toename van het spoorgoederenvervoer hindert de stedelijke ontwikkeling

behouden en bepalen wat we moeten doen (of moeten laten) om dit te versterken.

in ’s-Hertogenbosch, Oss en in mindere mate Vught en Boxtel. De spoorbarrière

We houden zo veel mogelijk rekening met demografische en sociaalmaatschappelijke

knelt in Oss en de situatie bij spoorbrug Ravenstein staat een frequentieverhoging op

trends, de digitalisering, moderne modaliteiten en het nieuwe werken.

het treinnet in de weg. We vervullen als watermachine de schakel tussen Zuid-Oost Nederland en de Maas, maar hogere waterstanden zetten de veiligheid van onze

We benutten de vraag naar ruimte voor woningen en werklocaties om ook andere

laaggelegen centrale stad onder druk. Ons cultureel erfgoed (stedelijk en landelijk) is

opgaven aan te pakken m.b.t. brede welvaart, klimaatadaptatie, energietransitie,

een groot (internationaal) goed, maar staat door functieverandering, transitieopgaven

mobiliteitstransitie, biodiversiteit, gezondheid, circulaire economie, recreatie,

en intensivering van gebruik flink onder druk.

cultuur en onderwijs. Om deze opgave voor elkaar te krijgen is meer nodig dan we nu al doen. We gaan namelijk niet snel genoeg (in relatie tot de woningnood) en

Alle prognoses (PBL/CBS) laten een groei zien, vooral in de stad. Inwoners buiten

soms liggen oplossingen of middelen buiten onze macht en hebben we daarvoor

het stedelijk gebied zijn steeds meer afhankelijk van de auto, omdat de afstanden tot

de provincie of het Rijk nodig. Ook al zijn we goed op weg. Voor het verbreden

werk, sociaal netwerk en voorzieningen toenemen en het OV geen goed alternatief

van de A2 tussen Deil en Vught zet het Rijk € 830 miljoen opzij en reserveren

biedt. In de stad verliest de auto juist zijn aantrekkingskracht dankzij tal van

regionale partijen voor aanvullende maatregelen tot € 55 miljoen. Rijk, provincie

alternatieven. In de stad is sprake van nabijheid wat minder en sneller reizen betekent,

en gemeenten hebben daarnaast als eerste stap € 200 miljoen gereserveerd voor

maar ook een grotere variëteit aan functies oplevert. Dit succes van aantrekkelijkheid

de zogenoemde spoorknopen ’s-Hertogenbosch en Eindhoven. Dit is besloten in

en levendigheid versterkt zichzelf en trekt nog meer mensen aan; de essentie van

het BO MIRT en via het Toekomstbeeld OV 2040 (TBOV 2040) Zuid-Nederland.

verstedelijking. De lessen die we hebben opgehaald uit het Dashboard Verstedelijking

Daarnaast zijn er afspraken gemaakt over de mobiliteitsagenda voor de A50

bevestigen dit en vullen aan op eerdere studies die regionaal hebben plaatsgevonden,

corridor Eindhoven-Nijmegen en de A2 Randweg (inclusief A50 tot N279 en N65),

zoals de MIRT-verkenning A2 en studies t.a.v. economische profilering (BCI),

heeft RNOB (Regio Noordoost Brabant) recent een Regiodeal, een Strategische

bereikbaarheid en samenwerking (BRE-onderzoek).

Agenda en een Uitvoeringsagenda opgesteld en zijn er in de regio recente afspraken over woningbouw- en werklocaties, een meerjaren mobiliteitsagenda, opwek

Een transitie van de oude economie naar een nieuwe circulaire economie is

duurzame energie van de RES (Regionale Energie Strategie) en is de spoorzone

noodzakelijk en biedt ook kansen. Maar daar hebben we wel de juiste mensen voor

van ’s-Hertogenbosch samen met die van Breda en Tilburg het 14de NOVI

nodig. Robotica en dataficering zullen de economie veranderen. Zij vragen om goed

transformatiegebied.

geschoolde arbeidskrachten. Tegelijkertijd zorgen vergrijzing en het wegtrekken van jongeren voor krapte op de arbeidsmarkt en zal het moeilijker worden om voorzieningen op peil te houden. Voorzieningen en leefbaarheid staan onder druk

13

in veel kleinere kernen in onze regio. Goede verbindingen worden dus steeds

Toekomstbeeld OV op de agenda staan (met aantakkingen in Waalwijk, Uden en

belangrijker. Deze verbindingen worden vraagafhankelijk, op maat en duurzaam

Veghel) zijn een belangrijke schakel in het regionale netwerk. Het Daily Urban System

ingezet om banen en voorzieningen te kunnen (blijven) bereiken in én buiten de regio.

van de 15 minuten stad is daarom ons uitgangspunt. Ontwikkelingen worden

En ondertussen willen we kunnen blijven genieten van een fijne plek om te wonen.

ingezet vanuit het principe van nabijheid (meer programma, meer functiemix, meer fiets, meer voetganger, meer HOV). Investeringen in duurzame mobiliteit (zoals

Het verschil tussen het verplaatsingsgedrag binnen de stad (OV+fiets) en buiten de

knooppuntontwikkeling, HOV-buslijnen, (snel)fietsroutes, mobiliteitshubs, gedeelde

stad (auto) groeit, waardoor het regionaal autonetwerk vastloopt. Daarbij missen

mobiliteitsconcepten en smart mobility) beschouwen we als randvoorwaarde voor

enkele van de (middelgrote) kernen aansluiting op het stedelijk mobiliteitssysteem

duurzame verstedelijking.

(met name Waalwijk, Veghel en Uden). De HOV-verbindingen die vanuit het

14

Hoofdstuk 5 - Dromen van een gezonde, leefbare en sterke regio Onze droom is een gezonde leefbare en sterke regio met een hoogstedelijk centrum en

We bouwen voort op de drie afwegingsprincipes uit de NOVI: Combineren boven

een fijnmazig polycentrisch netwerk van stedelijke knooppunten en landelijke kernen in

enkelvoudig (slimme combinaties maken waar dat mogelijk is), Kenmerken & identiteit

balans met een groenblauw mozaïeklandschap. Wat we daarvoor nodig hebben is een

(het gebied staat centraal) en Afwentelen voorkomen (niet uitstellen of doorschuiven).

schaalsprong in de brede spoorzone van ’s-Hertogenbosch (richting hoogstedelijke

En op de Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040. Kwaliteit van leven staat voorop: we

nabijheid) en verdichting in de spoorzone van Oss (met een stap richting stedelijke

willen een regio zijn van gezonde, leefbare, klimaat robuuste, natuur inclusieve, vitale,

nabijheid). Dit om nieuwe woon- werk en interactiemilieus te realiseren die in de

groene en blauwe steden en dorpen. Welzijn en gezondheid voor iedereen zijn daarbij

regio nog onvoldoende aanwezig zijn. Daarnaast willen we inzetten op ‘warme

uitgangspunt. Kwaliteit van leven bestaat in de regionale context uit compacte steden

harten’ in de dorpen en op aantrekkelijke (stedelijke) knooppunten in Waalwijk, Vught,

en dorpen met kwalitatief hoogwaardig landschap nabij. De kracht van die steden en

Veghel, Boxtel en Uden om de brede welvaart te versterken en om te investeren in een

dorpen zit enerzijds in de diversiteit aan schaal, maat en inrichting en anderzijds in de

duurzame leefbaarheid en vitaliteit van de kernen en dorpen.

onderlinge verbindingen. Daardoor kan iedere inwoner van de regio zijn leven inrichten binnen een breed pallet van gebiedstypen: van hoogstedelijk tot landelijk en dorps.

15

We beperken onze footprint en maken ons klaar voor de veranderingen die komen. De

Voor het werken aan een gezonde, leefbare en sterke regio zetten we in op de volgende

regio beperkt vergaand haar bijdrage aan klimaatopwarming en achteruitgang van de

5 ontwikkelprincipes. De principes zijn van even groot belang. Kwaliteit wordt bereikt

natuur (CO2, stikstof, biodiversiteit, grondstoffen, afval). Daarnaast bereiden we ons

wanneer we de principes in samenhang beschouwen.

voor op een ander klimaat met meer piekbuien, piekwaterstanden, droogte en hitte.

•

Hiervoor zetten we in op een robuust watersysteem, op een energietransitie, een groei naar circulariteit en meervoudig ruimtegebruik.

Ontwikkelprincipe 1 – We zetten het polycentrische karakter van de regio in zijn kracht: complementariteit door vergroten onderlinge verscheidenheid

•

Ontwikkelprincipe 2 – Met schaalsprong in stedelijkheid zetten we in op het creëren van aantrekkelijke ‘stedelijke huiskamers’ voor de regio

•

Ontwikkelprincipe 3 – We zetten woningbouw in als meekoppelkans voor de brede binnenstedelijke en binnendorpse kwaliteitsopgave

•

Ontwikkelprincipe 4 – Verstedelijkingsopgave begint bij het bodem- en watersysteem

•

Ontwikkelprincipe 5 – Groen en blauw groeien mee met verstedelijking

16

5 Ontwikkelprincipes voor een gezonde, leefbare en sterke regio

Ontwikkelprincipe 1

Ontwikkelprincipe 2

Ontwikkelprincipe 3

Ontwikkelprincipe 4

Ontwikkelprincipe 5

We zetten het polycentrische

Met schaalsprong in

We zetten woningbouw in

Verstedelijkingsopgave

Groen en blauw groeien mee

karakter van de regio in zijn

stedelijkheid zetten we in op

als meekoppelkans voor

begint bij het bodem- en

met verstedelijking

kracht: complementariteit

het creëren van aantrekkelijke

de brede binnenstedelijke en

watersysteem

door vergroten onderlinge

‘stedelijke huiskamers’ voor de

binnendorpse kwaliteitsopgave

verscheidenheid.

regio

Natuur en landschap zijn in Bij de grote

onze regio altijd nabij. Het

Het leven van alledag vindt

klimaatveranderingen die op

kenmerkende en waardevolle

De kracht van de regio

We voegen in de spoorzones

plaats in vitale steden,

ons afkomen hebben we de

mozaïek aan landschappen

is het intergemeentelijk

van ‘s-Hertogenbosch

dorpen en buurten met

gehele regio nodig, anders

is een belangrijke

samenspel van steden en

en Oss een nieuwe

een menselijke, Brabantse

dreigt het op veel plekken

identiteitsdrager van onze

kernen qua woon-, werk- en

hoogdynamische laag toe

maat. Om de woonkwaliteit

veel te heet, nat en/of droog

steden en dorpen. Deze

voorzieningenniveau. Elke

aan het regionale palet van

voor de regio te behouden

te worden. Elke ontwikkeling

kwaliteit bouwen we verder

stad en kern werkt aan haar