32. Longfonds e.a. - Een nieuw perspectief voor een gezonde leefomgeving (Geanonimiseerd)
Tekst van het document
4 CCPR/C/127/D/2728/2016 23 September 2020, Ioane Teitiota 5 CCPR/C/132/D/2552/2015 21 september 2022 6 CCPR/C/135/D/3624/2019 18 September 2023 7 HRC 20 september 2019 , CCPR/C/126/D/2751/2016 (Norma Portillo Cáceres – Paraguay) 8 CCPR/C/127/D/2728/2016, 23 September 2020 9 CCPR/C/GC/36 par 62 10 “Furthermore, the Committee recalls that environmental degradation, climate change and unsustainable development constitute some of the most pressing and serious threats to the ability of present and future generations to enjoy the right to life.” “… the obligation of States parties to respect and ensure the right to life should also inform their relevant obligations under international environmental law.” en “Implementation of the obligation to respect and ensure the right to life, and in particular life with dignity, depends, inter alia, on measures taken by States parties to preserve the environment and protect it against harm, pollution and climate change caused by public and private actors.
States parties should therefore … develop and implement substantive environmental standards, conduct environmental impact assessments and consult with relevant States about activities likely to have a significant impact on the environment,…, provide appropriate access to information on environmental hazards and pay due regard to the precautionary approach.” 11 Zie hierna in de uitspraken van het EHRM – waaronder Cuenca Zarzoso tegen Spanje en bijvoorbeeld ijrcenter.org/2019/08/22/un- human-rights-committee-recognizes-environmental-harm-as-rights-violation/ 12 “In addition, the Committee considers that the application of article 17 should be understood not as being limited to the act of refraining from arbitrary interference; but rather as also obligating States parties to adopt positive measures that are needed to ensure the effective exercise of the rights under article 17 in the presence of interference by the State authorities and physical or legal persons.” 13 Zie www.rivm.nl/sites/default/files/2020-12/WHO-richtlijnen%20voor%20geluid.pdf 15 3.3 Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens ‘EVRM’: artikel 2 en 8 EVRM In Nederland kunnen in milieu(vervuilings)zaken de rechten uit het EVRM worden ingeroepen. Deze mogelijkheid wordt steeds bekender, vaker benut, en doorgaans met succes.
Net als in het IVBPR staat in het EVRM geen expliciet recht op een schoon, gezond en duurzaam leefmilieu. Ook hier gaat het vooral om het recht op leven en dat op privéleven of ‘privacy en gezinsleven’. In de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) is al meer dan dertig jaar aanvaard dat het recht op eerbiediging van privéleven, familie en gezinsleven (art. 8 EVRM) en het recht op leven (art. 2 EVRM) bescherming bieden en dat er positieve verplichtingen ten aanzien van de leefomgeving op de bij het Verdrag aangesloten Staten rusten. Verplichtingen die voortvloeien uit de erkende rechten omvatten onder meer dat Staten het recht van mensen om verschoond te blijven van milieuoverlast en/of -schade effectief moeten garanderen. Het voorkomen van gevaarzetting is daarbij een belangrijk onderdeel van het effectueren van de beoogde bescherming. De ontwikkeling van mensenrechten en milieuzaken tekende zich af via ‘mijlpaalarresten’ van het Europees Hof zoals López Ostra v. Spain, no. 16798/90, 9 december 1994, Guerra and Others v. Italy, no. 14967/89 , 19 februari 1998 en Öneryıldız v. Turkey [GC], no. 48939/99 , 30 november 2004. Uit uitspraken uit 2004 (Öneryıldız v. Turkije) en 2005 (Storck v.
Duitsland) volgde, in aanvulling op de bestaande lijn, dat reeds in geval van een verhoogd risico op inbreuk op het recht op leven of privéleven de verplichting tot het nemen van maatregelen ontstaat. Er is dus een plicht voor de Staat om een effectief wettelijk en administratief raamwerk aan te leggen om ervoor te zorgen dat het risico op meer vervuiling en overlast wordt verminderd. Daar gaat het vaak al mis: de Nederlandse overheid neemt mensenrechten vaak niet mee bij nieuwe besluiten, zoals bij het verhogen van de maximumsnelheid naar 130 km/uur, waardoor de luchtvervuiling toeneemt. Aanvankelijk gold een aanzienlijke bandbreedte voor Staten om naar eigen invulling (economische) belangen van de grote groep af te wegen tegenover het lijden van een kleine groep vanwege een verminderde kwaliteit van de leefomgeving, de zogenaamde ‘margin of appreciation’. De Hoge Raad bevestigde in het Urgenda-arrest (r.o. 2.39) dat de ‘margin of appreciation-doctrine’ niet – of hoogstens naar analogie – kan dienen als grondslag voor een terughoudende opstelling van de nationale rechter in mensenrechtenkwesties. Dat klopt ook omdat de verouderde leer (met een ruime marge), waarop de Nederlandse regering en de landsadvocaat zich in adviezen en rechtszaken nog te vaak op beroepen, inmiddels veel strenger is geworden.
In de uitspraak in de Urgenda-klimaatzaak staat een uitgebreide analyse van de Hoge Raad, waarin deze vanaf r.o. 2.34 tot 2.84 zeer helder uiteenzet wat de mensenrechtenbescherming in relatie tot het milieu inhoudt en hoe dit zich verhoudt tot het internationaal milieurecht. Wat in de Urgenda-zaak is gesteld op algemene rechtsontwikkeling en vervolgens is gekoppeld aan klimaat, geldt ook hier voor luchtvervuiling, andere milieuvervuiling en -overlast. We analyseren dezelfde jurisprudentie, de door de Hoge Raad15 uitgezette lijn en we gaan in op bijzondere aspecten en nieuwe ontwikkelingen. Het EHRM heeft via de volgende zaken een vernieuwende en bestendige lijn ontwikkeld, die zowel duidelijker als strikter is geworden ten aanzien van de ‘margin of appreciation’, de ‘fair balance’, de bewijslast daarin en de positieve verplichtingen van de overheid: 1. | Tatar tegen Roemenië, nr. 67021/01,27 januari 2009 2. | Di Sarno tegen Italië, nr. 30765/08, 10 januari 2012 3. | Jugheli et al. tegen Georgië, nr. 38342/05, 13 juli 2017 4. | Cuenca Zarzoso tegen Spanje, nr. 23383/12, 16 januari 2018 (over geluidsoverlast; deze lijn is bevestigd in Yevgeniy Dmitriyev tegen Rusland, nr. 17840/06, 1 maart 2021) 5. | Cordella et al. tegen Italië, nrs. 54414/13 en 54264/15, 24 januari 2019 6. | Locascia et al. tegen Italië, nr. 35648/10, 19 januari 2024 7. | KlimaSeniorinnen et al.
tegen Zwitserland, nr. 53600/20, 9 april 2024 8. | Cannavacciuolo et al. tegen Italië, nr. 51567/14, 30 januari 2025 Zaak 1: Tatar – (water en lucht) vervuilende industrie De familie Tătar woonde nabij een goudmijn in Baia Mare, Roemenië, waar cyanide werd gebruikt bij de goudwinning. Ze klaagden over ernstige lucht- en watervervuiling die hun gezondheid bedreigde. De Roemeense autoriteiten hadden volgens hen onvoldoende maatregelen genomen om deze risico’s te beperken en ze claimden een schending van artikel 8 van het EVRM doordat de gezondheid van de bewoners niet adequaat werd beschermd. EHRM stelde hen in het gelijk. De uitspraak onderstreept het belang van milieubescherming als onderdeel van het recht op privé- en gezinsleven.
In de zaak Tatar tegen Roemenië concludeerde het EHRM dat waar officiële rapporten bevestigden dat als er een “deterioration in the local population’s quality of life and, in particular, affected the applicants’ welfare and deprived them of the enjoyment of their home, so affecting their private and family life.” is, dat dan “The existence of a substantial, serious risk to the applicants’ health and welfare imposed on the State an obligation to adopt reasonable and adequate measures to protect their right to respect for their private life and home and, more generally, their right to the enjoyment of a healthy and safe environment.” Kernpunten zijn: verslechtering van de kwaliteit van leven en welzijn van de lokale bevolking, waardoor hun privé- en gezinsleven worden aangetast. Dat betekent dat bij “Het bestaan | van een substantieel, ernstig risico voor de gezondheid en het welzijn van inwoners, de Staat de verplichting heeft om redelijke en adequate maatregelen te nemen om hun recht op respect voor hun privéleven en woning te beschermen en, meer in het algemeen, hun recht op het genot van een gezonde en veilige leefomgeving.” Gezien de bekende en genoemde risico’s van luchtvervuiling, pleit ook deze mensenrechtenformulering voor ingrijpen voordat gevaar zich verwezenlijkt en om te handhaven op gezondheidsnormen. WHO-normen zouden dan de ondergrens moeten zijn.
Onvoldoende ingrijpen en beschermen, betekent in ieder geval een schending van artikel 8 EVRM. 16 17 Zaak 2: Di Sarno – verzameling en verwerking van (huis)vuil De voor de Staat steeds strengere lijn die het EHRM uitzette, wordt doorgezet in Di Sarno tegen Italy (109 e.v.). De klagers stellen ook hier dat de Staat er niet in is geslaagd om adequate stappen te zetten om hun rechten onder het EVRM te beschermen. Uit deze zaak: “The Court considers that the present case […] concern(s) the alleged failure of the authorities to take adequate steps to ensure the proper functioning of the waste collection, treatment and disposal service in the municipality. It accordingly considers it appropriate to examine the case from the standpoint of the State’s positive obligations under Article 8 of the Convention (see Guerra and Others, cited above, § 58).“ Vervolgens weegt het EHRM de positieve verplichting van de Staat: “The collection, treatment and disposal of waste are without a doubt dangerous activities (see, mutatis mutandis, Öneryıldız, cited above, § 71).
That being so, the State was under a positive obligation to take reasonable and adequate steps to protect the right of the people concerned to respect for their homes and their private life and, more generally, to live in a safe and healthy environment.” Opnieuw: duidelijke positieve verplichtingen voor de Staat om bij gevaarlijke activiteiten (waar luchtvervuiling onder valt) redelijke en adequate stappen te zetten om de rechten van haar burgers te beschermen. Ook hier noemt het EHRM expliciet een door de Staat te beschermen ‘recht om te leven in een veilig en gezond milieu16’. Ten aanzien van de ‘margin of appreciation’ in deze uitspraak: “States enjoy in the choice of the concrete means they use to fulfil their positive obligations under Article 8 of the Convention: In the Court’s opinion […] in spite of the margin of appreciation left to the respondent State, there is no denying that the protracted inability of the Italian authorities to ensure the proper functioning of the waste collection, treatment and disposal service adversely affected the applicants’ right to respect for their homes and their private life, in violation of Article 8 of the Convention in its substantive aspect.” Met andere woorden: het niet halen van ‘normaal functioneren’ of door de Staat zelf aanvaarde normen op luchtvervuiling en andere vervuiling en overlast, vormt een schending van artikel 8 EVRM.
Ook bij de voor luchtvervuiling genoemde (lokale) gevallen, is er een ‘protracted inability’; een langdurend onvermogen van de Staat om haar eigen norm en normaal functionerende beschermingsniveau te halen. In de regio Campanië, Italië, leidde wanbeheer van afvalverwerking tot een langdurige afvalcrisis. Bewoners klaagden over gezondheidsproblemen door de ophoping van afval op straat en de daarmee gepaard gaande vervuiling. Het EHRM oordeelde dat Italië het EVRM had geschonden. De zaak benadrukte het belang van effectief afvalbeheer en toegang tot rechtsbescherming bij milieuproblemen. 18 Zaak 3: Jugheli – luchtvervuiling Vanaf punt 62 geeft het EHRM in de uitspraak een herhaling van de eerdere uitspraken over hoe vervuiling kan leiden tot een schending van artikel 8 EVRM en dat positieve verplichtingen bestaan.
Het EHRM laat geen onduidelijkheid bestaan over de impact van vervuiling op de gezondheid en maakt in punt 71 duidelijk dat vervuiling niet per se directe schade aan de gezondheid hoeft te veroorzaken: “…the Court concludes that even assuming that the air pollution did not cause any quantifiable harm to the applicants’ health, it may have made them more vulnerable to various illnesses.” “Moreover, there can be no doubt that it adversely affected their quality of life at home.” In alle genoemde Nederlandse luchtvervuiling voorbeelden zal dit ook gelden: de vervuiling ‘adversely affects the quality of life at home’ voor volwassenen, kinderen en toekomstige generaties in die gebieden. Het Hof bevestigt vervolgens opnieuw: “However, the Court reiterates in this connection that whether the present case is analysed in terms of a positive duty on the State to take reasonable and appropriate measures to secure the applicants’ rights under Article 8 § 1 or in terms of an interference by a public authority to be justified in accordance with Article 8 § 2, the applicable principles are broadly similar (see paragraph 64 above).
In both contexts regard must be had to the fair balance that has to be struck between the competing interests of the individual and the community as a whole and in both contexts the State enjoys a certain margin of appreciation in determining the steps to be taken to ensure compliance with the Convention.” De overheid moet maatregelen treffen om bewoners in het gebied te beschermen tegen luchtvervuiling en niet meer overlast creëren. Voor de belangenafweging en ‘margin of appreciation’ geldt normaal dat de enkeling soms een competing interest heeft tegenover ‘the community as a whole’. Binnen die fair balance kan het gemeenschapsbelang in sommige gevallen zwaarder wegen dan het individuele belang. Maar in Nederland is dat over het algemeen juist omgekeerd: de enkeling (vervuilende partijen en bedrijven) profiteert op korte termijn en de ‘community as a whole’ lijdt eronder: grote groepen mensen en kinderen die dichtbij vervuilers wonen, worden geraakt en lopen ziekten en permanente beschadiging op. Ook medewerkers van Tata Steel en boeren zelf kunnen gezondheidsschade oplopen en een lagere levensverwachting hebben. De samenleving als geheel gaat er bij minder luchtvervuiling enorm op vooruit. Niet alleen vanwege minder ziekten en overlijden, minder verloren werkdagen en meer gezondheid en gelukkige levens, maar ook vanwege de geringere kosten voor gezondheidszorg.
Een zeer kleine groep profiteert van de vervuiling op korte termijn, een grote groep lijdt. Dat is geen ‘fair balance’ op grond van dit mensenrechtencriterium. Dat valt niet binnen de ‘margin of appreciation’. Bewoners nabij een thermische energiecentrale in Tbilisi, Georgië, klaagden over luchtvervuiling en geluidsoverlast die hun gezondheid schaadde. Ze stelden dat de overheid onvoldoende toezicht hield op de vervuilende activiteiten van de centrale. Het EHRM oordeelde dat Georgië artikel 8 van het EVRM had geschonden door de bewoners niet te beschermen tegen de schadelijke effecten van de vervuiling. 19 Het EHRM stelt verder in de Jugheli zaak vast: “In the context of dangerous activities in particular, States have an obligation to set in place regulations geared to the specific features of the activity in question, particularly with regard to the level of risk potentially involved.
They must govern the licensing, setting-up, operation, security and supervision of the activity and must make it compulsory for all those concerned to take practical measures to ensure the effective protection of the citizens.” Het Hof bevestigt hiermee, in lijn met wat al onder het IVBPR is aangevoerd, dat er een actieve en betrokken overheid moet zijn: regelgevend, uitvoerend en toezichthoudend, die alle betrokkenen verplicht de effectieve bescherming te waarborgen van burgers die (mogelijk) gevaar lopen. Vervolgens stelt het EHRM nog: “it is within the Court’s jurisdiction to assess whether the Government approached the problem with due diligence and gave consideration to all the competing interests. In this respect the Court reiterates that the onus is on the State to justify, using detailed and rigorous data, a situation in which certain individuals bear a heavy burden on behalf of the rest of the community.” Dat laatste is cruciaal: de Nederlandse overheid moet het probleem met gepaste zorgvuldigheid aanpakken, wat op veel luchtvervuilingsdossiers gewoonweg niet gebeurt. De ‘onus’, de verplichting en verantwoordelijkheid, ligt bij de overheid om te verantwoorden waarom sommige individuen een zwaardere last hebben te dragen dan de rest van de samenleving.
Het is dus aan de overheid om in gevallen van luchtvervuiling voldoende te stellen, te onderbouwen en te rechtvaardigen waarom mensen, kinderen en toekomstige generaties een zware last hebben te dragen, tegenover hen die (soms) economisch profiteren. Dat doet de overheid nu onvoldoende. Alleen al daarom zou moeten worden ingegrepen en zou vervuiling moeten worden gestopt. Het EHRM bevestigt hierna in deze uitspraak de verplichting van de nationale rechter “to consider the complaint in view of the State’s positive obligations under Article 8 of the Convention and to remedy the situation accordingly.” In paragraaf 78 overweegt het Hof expliciet ten aanzien van de ‘margin of appreciation’: ”Having regard to the foregoing and notwithstanding the margin of appreciation available to the national authorities in cases involving environmental issues, the Court considers that the respondent State did not succeed in striking a fair balance between the interests of the community … and the applicants’ effective enjoyment of their right to respect for their home and private life. There has accordingly been a violation of Article 8 of the Convention.” 20 De heer Cuenca Zarzoso klaagde over nachtelijke geluidsoverlast in zijn woonwijk in Spanje, veroorzaakt door nabijgelegen uitgaansgelegenheden.
Hij stelde dat de autoriteiten onvoldoende maatregelen namen om de overlast te beperken, wat zijn gezondheid en welzijn aantastte. Het EHRM oordeelde dat Spanje artikel 8 van het EVRM had geschonden door niet adequaat op te treden tegen de geluidsoverlast. Deze uitspraak bevestigde de lijn die eerder was vastgesteld in de zaak Yevgeniy Dmitriyev tegen Rusland en maakt duidelijk dat ook geluidsoverlast een schending van het recht op privéleven kan opleveren. Zaak 4: Cuenca – geluidsoverlast In deze zaak ging het vooral om een gebrek in de handhaving: ‘a failure to take action to put a stop to […] breaches of the right relied on’. In deze zaak constateert het EHRM (1.) dat de overlast uitkwam boven de toegestane norm en (2.) dat deze overschrijding jarenlang voortduurde: “Indeed, that fact has been confirmed by the Government, who acknowledged that several years after the applicant’s claim the volume of the noise was 35 dBA in the applicant’s neighbour’s flat, above the 30 dBA considered the maximum permissible level by the City Council itself.” De overheid haalde haar eigen geluidsnorm dus niet. En zelfs overschrijding van een norm van 30 dB kan dan al leiden tot schending van mensenrechten.
De Spaanse overheid deed trouwens wel iets: er waren ‘various measures’ om het probleem te verminderen, zoals: “general measures such as the Ordinance, the declaration of the neighbourhood as an acoustically saturated zone and, particularly concerning the applicant, the order given to the pub located in the basement of the applicant’s building to install a noise limiter, which should in principle have been adequate to secure respect for the guaranteed rights.” Maar, zo concludeert het EHRM in paragraaf 51: “However, the Court observes that those measures were insufficient in this particular case. Regulations to protect guaranteed rights serve little purpose if they are not duly enforced and the Court must reiterate that the Convention is intended to protect effective rights, not illusory ones.” De conclusie, in punt 54, is helder: “In these circumstances, the Court finds that the respondent State has failed to discharge its positive obligation to guarantee the applicant’s right to respect for his home and his private life, in breach of Article 8 of the Convention.” Ook deze uitspraak bevestigt dat de positieve verplichtingen cruciaal zijn en het niet blijven binnen de door de Staat zelf aanvaarde (geluids)normen of de toegestane overschrijdingen daarvan, een schending vormt van artikel 8 EVRM.
21 Zaak 5: Cordella – luchtvervuiling door een staalfabriek Ook in de Cordella-zaak tegen Italië uit 2019 komt het EHRM tot het oordeel dat sprake is van een schending van mensenrechten. De Italiaanse overheid voerde voor haar verdediging in deze zaak aan dat er geen bewijs was van een causaal verband tussen de door de klager (slachtoffer) opgelopen aandoening en de schadelijke emissies van de Ilva-fabriek en dat daarmee deze klacht kennelijk ongegrond was. Ook stelde de Italiaanse overheid dat ook het bedrijf Ilva altijd had voldaan aan de vergunningen die zijn verleend door de gemeente, de regio en de provincie. Daarbij zouden plannen zijn opgesteld om vervuiling te voorkomen en maatregelen te nemen om de luchtkwaliteit in de wijk te waarborgen. Er zouden verschillende maatregelen zijn genomen, waardoor de luchtkwaliteit aanzienlijk zou kunnen worden verbeterd. (r.o. 145 en 146). Het EHRM gaat hier niet in mee.
En ook hier zijn de (positieve) verplichtingen weer cruciaal: in paragraaf 157 en 15817: er vindt een schending van artikel 8 EVRM plaats als de overlast “is such as to significantly reduce the capacity of the individual to enjoy her home or her own private or family life.” Artikel 8 beperkt zich niet tot het onthouden van willekeurige inmenging, maar daar worden positieve verplichtingen aan toegevoegd die inherent zijn aan een effectieve eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer. Het EHRM benadrukt zijn vaste lijn: “It is the State’s role to adopt adequate measures to actively protect its citizens and prevent future infringements of their right to respect for private and family life”. Het EHRM merkt op dat het niet precies bepaalt welke maatregelen in dit geval hadden moeten worden genomen om het niveau van de vervuiling doeltreffender te verminderen, maar wel oordeelt of de nationale autoriteiten de kwestie met de nodige zorgvuldigheid hebben aangepakt en of zij rekening hebben gehouden met alle concurrerende belangen. Het EHRM stelt vast dat wetenschappelijke studies sinds de jaren zeventig melding maken van de vervuilende effecten van de uitstoot van de Ilva-fabriek op het milieu en op de gezondheid van mensen. Daarbovenop waren er meerdere rapporten (par.
164 t/m 166), die het bestaan van een causaal verband bevestigden tussen de blootstelling aan inhaleerbare kankerverwekkende stoffen in het milieu die door het bedrijf Ilva werden geproduceerd en de ontwikkeling van tumoren en pathologieën van het hart- en vaatstelsel bij personen die in de getroffen gebieden wonen. Net als voor veel gevallen in Nederland geldt, constateerde het EHRM (par. 171) dat het beheer van de nationale autoriteiten van de milieukwesties met betrekking tot de productieactiviteiten van het bedrijf Ilva in Tarento op dat moment in een impasse zat. Inwoners van Taranto, Italië, klaagden over de ernstige luchtvervuiling veroorzaakt door de Ilva- staalfabriek, die leidde tot gezondheidsproblemen en verhoogde kankerrisico’s. Ze stelden dat de overheid onvoldoende maatregelen nam om de vervuiling te beperken en hen te beschermen. Het EHRM oordeelde dat Italië zowel artikel 8 als artikel 13 van het EVRM had geschonden door de gezondheid van de bewoners niet te beschermen en geen effectieve rechtsmiddelen te bieden. De zaak benadrukte de verantwoordelijkheid van staten om burgers te beschermen tegen industriële vervuiling. 22 En het EHRM (par.
172) kan niet anders dan vaststellen dat er een situatie van milieuvervuiling is die de gezondheid van de klagers in gevaar brengt en, meer in het algemeen, die van de gehele bevolking die in de risicogebieden woont, die in de huidige stand van zaken verstoken blijft van informatie over het verloop van de sanering van het betrokken gebied, met name wat betreft de termijnen voor de uitvoering van de bijbehorende werkzaamheden. Daarmee hebben de nationale autoriteiten, aldus het EHRM, nagelaten alle nodige maatregelen te nemen om de daadwerkelijke bescherming van het recht van de betrokkenen op eerbiediging van hun privacy te waarborgen. De overheid was “not able to put in place adequate measures to ensure the protection of citizens’ health and of the environment” en het EHRM concludeerde dat “the State had failed to strike a fair balance between the competing industrial and individual interests and to adopt the necessary measures to ensure the effective protection of applicants’ right to private life, thus violating Art. 8 ECHR.” Uit de officiële samenvatting van het EHRM18: “In short, the national authorities had failed to take all the necessary measures to provide effective protection of the applicants’ right to respect for their private life; the necessary fair balance had not been struck.” De conclusie was unaniem: een schending van artikel 8 EVRM.
Als we deze criteria op de Nederlandse luchtvervuilingscasussen leggen, zien we dat dit geldt voor de meeste, zo niet alle dossiers. Op basis van de Cordella-criteria is in deze casussen zeer waarschijnlijk stuk voor stuk sprake van schendingen van mensenrechten. Zaak 6: Locascia – huisvuil Na Cordella uit 2019 volgde in 2023 een nieuwe Italiaanse zaak over huisvuil en de daarbij horende vervuiling. De afvalbeheercrisis en de chronische accumulatie van legaal en illegaal afval gedurende bijna twintig jaar in de provincies Napels en Caserta hebben een gebied vervuild dat door bijna drie miljoen mensen wordt bewoond. De zware vervuiling van bodem, grondwater en atmosfeer veroorzaakte enorme schade aan de lokale economie en vooral een enorme volksgezondheidscrisis. Een toenemend aantal onderzoeken toonde het verband aan tussen blootstelling aan afval en de hoge incidentie van kanker, aandoeningen van de luchtwegen en genetische misvormingen in de regio. Dat de crisis groot was en nog lang zou voortduren, was ook Italië duidelijk: Het EHRM (par.
129): “In its report of 5 February 2013 the parliamentary commission considered that, although it was impossible to estimate the exact extent to which the pollution from the waste management crisis had affected human health, such incalculable damage did exist and would affect future generations, reaching its peak in fifty years from then.” Bewoners van Caserta en San Nicola La Strada in de regio Campanië, Italië, klaagden over de aanhoudende afvalcrisis en de vervuiling van een nabijgelegen stortplaats. Ze stelden dat de overheid onvoldoende maatregelen nam om de milieu- en gezondheidsrisico’s te beperken. Het EHRM oordeelde dat Italië artikel 8 van het EVRM had geschonden door de bewoners niet te beschermen tegen de schadelijke effecten van de afvalvervuiling. 23 Er is dus sprake van schade aan de gezondheid van mensen nu en van toekomstige generaties. Het EHRM gaat dan verder op de bestaande lijn (par.
130): “Even though it cannot be said, owing to the lack of medical evidence, that the pollution necessarily caused damage to the applicants’ health, it is possible to establish, taking into account the official reports and available evidence, that living in the area marked by extensive exposure to waste in breach of the applicable safety standards made the applicants more vulnerable to various illnesses (see, for similar reasoning, Kotov and Others, cited above, § 107).” Het EHRM herhaalt (par 131): “severe environmental pollution may affect individuals’ well-being in such a way as to adversely affect their private life, without, however, seriously endangering their health (see López Ostra, cited above, § 51). In the present case, the applicants were forced to live for several months in an environment polluted by waste left in the streets and by waste disposed of in temporary storage sites urgently created to cope with the prolonged unavailability of sufficient waste treatment and disposal facilities.” De bewoners van deze gebieden leefden vaak naast huisvuil, in een daardoor vervuild gebied. Geen acute en directe vervuiling zoals bij luchtvervuiling, maar het EHRM komt wel tot een schending van mensenrechten (par.
148-151): “While the Court cannot conclude to what extent the applicants’ lives or health were specifically threatened by the pollution from the ‘Lo Uttaro’ landfill site, the Court considers that the documents filed by the parties demonstrate that a situation of environmental pollution in the municipalities of Caserta and San Nicola La Strada was continuing and endangering their health. […] the Court finds that the national authorities failed to take all the measures necessary to ensure the effective protection of the right of the people concerned to respect for their private life. Thus, the fair balance to be struck between, on the one hand, the applicants’ interest in not suffering serious environmental harm which might affect their well-being and private life and, on the other, the interest of society as a whole, was upset in the present case. Therefore, there has been a violation of Article 8.” Zaak 7: KlimaSeniorinnen – klimaatverandering Hoewel deze zaak niet specifiek draaide om (lucht)vervuiling, is deze zeer relevant voor ons onderzoek. Bij de juridische analyse van deze zaak voert het EHRM een lange lijst aan van wetten en verdragen, zoals de Zwitserse Grondwet en het VN-Klimaatverdrag. In deze verwijzingen en in de uitspraak wordt de term ‘future generations’ 37 keer genoemd. Niet alleen in relatie tot klimaatverandering, maar ook tot milieuvervuiling.
“In de specifieke context van klimaatverandering”, zo merkte het EHRM op (par. 420), “is intergenerationele lastenverdeling van bijzonder belang, zowel met betrekking tot de verschillende generaties van degenen die momenteel leven als met betrekking tot toekomstige generaties”. Hoewel de wettelijke verplichtingen die voor staten voortvloeien uit het Verdrag zich uitstrekken tot de individuen die momenteel leven en op een bepaald moment onder de jurisdictie van een bepaalde Verdragsluitende Partij vallen, is het duidelijk dat toekomstige Een groep oudere Zwitserse vrouwen, de KlimaSeniorinnen, klaagde de Zwitserse overheid aan wegens onvoldoende klimaatmaatregelen, wat hun gezondheid bedreigde, vooral tijdens hittegolven. Ze stelden dat de overheid haar verplichtingen onder het EVRM niet nakwam. Het EHRM oordeelde in 2024 dat Zwitserland artikel 8 van het EVRM had geschonden door onvoldoende maatregelen te nemen tegen klimaatverandering. Deze uitspraak was baanbrekend, aangezien het de eerste keer was dat het EHRM klimaatverandering erkende als een mensenrechtenkwestie. 24 generaties waarschijnlijk een steeds zwaardere last zullen dragen van de gevolgen van huidige tekortkomingen en omissies bij het bestrijden van klimaatverandering en dat zij tegelijkertijd geen mogelijkheid hebben om deel te nemen aan de relevante huidige besluitvormingsprocessen.
Verderop herhaalt het EHRM dezelfde (en andere) uitspraken, zoals eerder genoemd, en bevestigt de bestaande lijn (vanaf par. 435): “Zoals het Hof al heeft erkend, kan artikel 8 worden toegepast vanwege nadelige effecten, niet alleen op de gezondheid van individuen, maar ook op hun welzijn en kwaliteit van leven en niet alleen vanwege feitelijke nadelige effecten, maar ook vanwege voldoende ernstige risico’s van dergelijke effecten op individuen.” Het Hof heeft al vastgesteld dat artikel 8 van toepassing kan zijn in milieuzaken, ongeacht of de vervuiling rechtstreeks door de staat wordt veroorzaakt of dat de aansprakelijkheid van de staat voortvloeit uit het falen om de particuliere industrie op de juiste manier te reguleren (zie bijvoorbeeld Hatton en anderen tegen het Verenigd Koninkrijk [GC], nr. 36022/97 , § 98, EHRM 2003 VIII). Het heeft ook geoordeeld dat de plicht om te reguleren niet alleen betrekking heeft op feitelijke schade die voortvloeit uit specifieke activiteiten, maar zich uitstrekt tot de inherente risico’s die ermee gepaard gaan (zie bijvoorbeeld Di Sarno en anderen tegen Italië, nr. 30765/08, § 106, 10 januari 2012). Daarna volgt een duidelijke opsomming (par. 538 e.v.): • Staten hebben een positieve verplichting om een passend wetgevend en administratief kader in te voeren dat is ontworpen om effectieve bescherming te bieden voor gezondheid en leven.
• Staten hebben de plicht om regelgeving in te voeren die is afgestemd op de specifieke kenmerken van de activiteit in kwestie, met name met betrekking tot het risiconiveau dat daarmee gepaard gaat. • Staten moeten de vergunningverlening, het opzetten, de exploitatie, de beveiliging en het toezicht op de activiteit regelen en moeten het voor alle betrokkenen verplichten om praktische maatregelen te nemen om de effectieve bescherming te garanderen van de burgers wier leven in gevaar zou kunnen komen door de inherente risico’s. • Staten hebben ook de plicht om dat kader in de praktijk effectief toe te passen. Regelgeving ter bescherming van gegarandeerde rechten heeft weinig zin als ze niet naar behoren wordt gehandhaafd en het EVRM is bedoeld om effectieve rechten te beschermen, niet illusoire rechten. De relevante maatregelen moeten tijdig en effectief worden toegepast. • Bij de beoordeling of de Staat aan zijn positieve verplichtingen heeft voldaan, moet het Hof nagaan of de Staat bij het bedenken en/of uitvoeren van de relevante maatregelen binnen zijn beoordelingsmarge is gebleven. Hoewel het niet tot de taak van het Hof behoort om te bepalen wat er precies had moeten gebeuren, kan het wel beoordelen of de autoriteiten de zaak met de nodige zorgvuldigheid hebben benaderd en rekening hebben gehouden met alle tegenstrijdige belangen.
• De Staat heeft een positieve verplichting om toegang te verlenen tot essentiële informatie die individuen in staat stelt de risico’s voor hun gezondheid en leven in te schatten. 25 Inwoners van de regio Campanië, Italië, klaagden over de ernstige milieuvervuiling veroorzaakt door illegale afvaldumping en -verbranding, wat leidde tot verhoogde kankerrisico’s en sterfgevallen. Ze stelden dat de overheid onvoldoende maatregelen nam om deze praktijken te stoppen en hen te be- schermen. Het EHRM oordeelde dat Italië artikel 2 van het EVRM had geschonden door de levens van de bewoners niet adequaat te beschermen tegen de gevaren van de milieuvervuiling. Zaak 8: Cannavacciuolo – illegale vuilstort Bij deze recente uitspraak van eind januari 2025 over het dumpen, begraven of verbranden van vuil(nis), herhaalt het EHRM de bestaande lijn en legt vier zaken duidelijk uit: 1. Het voorzorgsbeginsel is zeer belangrijk. 2. De overheid mag niet traag handelen als snel handelen nodig is bij vervuiling. 3. Het komt tot een schending van artikel 2 (Right to Life), waar het bij milieuzaken vaker het iets zwakkere Right to privacy en family life noemt. 4. Het EHRM lijkt het te weinig en te traag handelen van Italië beu. Het wil niet volstaan met een veroordeling en schadevergoeding voor de klagers, maar zet Italië aan het werk via een ‘pilot judgement’. Ad 1.
Voorzorgsbeginsel: Het EHRM zegt dat het voorzorgsbeginsel heel belangrijk is in het kader van het recht op leven. Iets wat in Nederland (bijvoorbeeld bij Tata Steel) nog onvoldoende wordt erkend: “The Court further takes the view that, in line with a precautionary approach (see Tătar, cited above, § 120), given that the general risk had been known for a long time (see paragraphs 387 and 388 above), the fact that there was no scientific certainty about the precise effects the pollution may have had on the health of a particular applicant cannot negate the existence of a protective duty, where one of the most important aspects of that duty is the need to investigate, identify and assess the nature and level of the risk (see, mutatis mutandis, Kurt v. Austria [GC], no. 62903/15, § 159 , 15 June 2021; also see paragraph 395 below). To find otherwise in the specific circumstances of the present case, would entail that State authorities could rely on a failure to comply or delays in complying with a duty in order to deny its very existence, thereby rendering the protection of Article 2 ineffective.” Ad 2. Te traag handelen: Hoe moeilijk het ook politiek is, dat is niet aan het EHRM.
Het EHRM geeft geen plan voor wat er wel moet gebeuren, maar toetst aan wat er nu gebeurt: “Court’s sphere of competence to assess whether the authorities approached the problem with the required diligence given the nature and seriousness of the threat at issue.” Wat doet het land wél tegen vervuiling. Daar gaat het om: “In this respect, the Court stresses that the timeliness of the authorities’ response acquires primordial importance (see Verein KlimaSeniorinnen Schweiz, cited above, § 538). It further considers that the nature and seriousness of the threat required a systematic, coordinated, and comprehensive response on the part of the authorities.” De schoonmaakacties waren traag en onvoldoende (par. 422) en verliepen veel te langzaam. Ook pakte de overheid vervuilers nauwelijks strafrechtelijk aan. Vergelijk de situatie in Nederland, waar burgers zelf aangifte moeten doen en de Staat niet actief genoeg optreedt. 26 Actieve strafrechtelijke vervolging van milieudelicten is waar het naartoe zou moeten. Conclusie van het EHRM: de schoonmaak verloopt te traag en de vervuiling neemt onvoldoende af. Ad 3.
Schending recht op leven: “In the light of the foregoing general considerations, coupled with those made in connection with certain specific sets of measures, the Court finds that the Government have not established that the Italian authorities approached the Terra dei Fuochi problem with the diligence warranted by the seriousness of the situation and considers that they failed to demonstrate that the Italian State did all that could have been required of it to protect the applicants’ lives.” Het EHRM concludeert een schending van artikel 2. Er gelden dus zwaarwegende verplichtingen voor de overheid om de gezondheid actief te beschermen. Ad 4. Pilot judgement: Het EHRM komt, ondanks de bezwaren van Italië, met een pilot-judgement. Zo’n pilot judgement mag als de feiten laten zien dat er een ‘structural or systemic problem or other similar dysfunction’ is bij de Staat ‘which has given rise or may give rise to similar applications’. Het EHRM eist (par. 487 en volgende) dat Italië binnen twee jaar zorgt voor een: 1. alomvattende strategie waarin bestaande of geplande maatregelen worden samengebracht (par. 494 e.v.); 2. onafhankelijk monitoringsmechanisme (par. 499); 3. informatieplatform (par. 500): onder meer: burgers moeten weten welke risico’s er zijn voor hun gezondheid en leven, gezien de plek waar ze wonen en de vervuiling aldaar.
De overheid moet daarbij aangeven wat zij doet om de situatie te verbeteren. Samenvatting van deze uitspraken op grond van het EVRM Op basis van genoemde uitspraken geldt onder meer: • Bij een serieus gevaar voor gezondheid moet de overheid maatregelen nemen om de gezondheid effectief te beschermen; ook als er nog geen (zichtbare) gezondheidsschade is. • De gezondheid van mensen mag niet in gevaar worden gebracht. Ook niet omdat ze daardoor vatbaarder voor (andere/ allerlei) ziekten kunnen worden. • Mensenrechten en gezondheid moet de overheid actief (positieve verplichting) en adequaat realiseren via vergunningen, monitoren, beveiligen en handhaven. • Ten aanzien van de ‘fair balance’ en ‘margin of appreciation’: de bewijslast ligt bij de overheid om te rechtvaardigen dat een kleine groep individuen iets meer zou moeten lijden ten gunste van de hele samenleving. • Overheid moet zelf gestelde doelen en normen halen (lees: op luchtkwaliteit, geluidsoverlast, etc.). • Als de overheid te traag handelt– veel overleg maar weinig concrete actie op het gebied van schoonmaak en vermindering van vervuiling – draagt dit bij aan schending van mensenrechten.
• Het voorzorgsbeginsel is (in tegenstelling tot wat Nederland en landsadvocaat vaak zeggen) cruciaal: Is sprake van een algemeen risico dat al lange tijd bekend is én bestaat er geen wetenschappelijke zekerheid over de precieze effecten die de vervuiling kan hebben of heeft gehad, dan bestaat een beschermende plicht, waarbij een van de belangrijkste aspecten de noodzaak is om de aard en het niveau van het risico te onderzoeken, identificeren en beoordelen. Als Staten zich zouden kunnen beroepen op een niet-nakoming of vertraging bij de nakoming van die plicht, zou de bescherming van artikel 2 ineffectief worden. • De overheid moet effectief beschermen tegen toekomstig gevaar en schendingen. 27 Conclusie EVRM: De Staat heeft zwaarwegende verplichtingen op grond van mensenrechten, juist ook op grond van het voorzorgsbeginsel. Op basis van de besproken criteria – en gezien de vergelijkbare situatie met de erkende schendingen in de Cordella-luchtvervuilingszaak en de Locascia- en Cannavacciuolo-milieuvervuilingszaken, waar schade op langere termijn te verwachten is – is het zeer waarschijnlijk dat het EHRM in een groot aantal Nederlandse gevallen zal concluderen dat onder het EVRM beschermde mensenrechten worden geschonden.
Het omgekeerde is ook denkbaar: gezien de ernst en hoeveelheid van de (bronnen van) luchtvervuiling zou Nederland zich kunnen committeren aan hetzelfde pilot judgement en de verplichtingen daaruit die Italië eind januari 2025 opgelegd kreeg. Zodat gezondheid wel op één komt, onze lucht snel schoner wordt, mensenrechten niet (langer) geschonden worden en rechtszaken niet nodig zijn. Op grond van de civiele en politieke rechten uit het EVRM komen we er dus ook. Het roer moet echt om in Nederland. Maar er is nog veel meer: bijvoorbeeld de Economisch Sociaal en Culturele Rechten en Kinderrechten. 15 Hoge Raad 13-09-2019 , ECLI:NL:PHR:2019:887 16 In Tatar in 2009 noemde het EHRM het ‘the right to the enjoyment of’, maar nu in Di Sarno een ‘right to live in’ a safe and healthy environment. 17 Deze zaak is alleen in het Frans gepubliceerd, voor de Engelstalige vertaling van deze stukken verwijs ik naar deze analyse van de 18 Information Note on the Court’s case-law 225, January 2019 , Cordella and Others v.
Italy - 54414/13 and 54264/15, Judgment 24.1.2019 [Section I] uitspraak: www.europeanpapers.eu/en/europeanforum/cordella-v-italy-industrial-emissions-and-italian-omissions-under-scrutiny 28 3.4 Relevante mensenrechten uit het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten (IVESCR) Allereerst de vraag hoe deze economische, sociale en culturele rechten bij de rechter kunnen worden ingeroepen. De in het IVESCR erkende rechten gelden uiteraard ook in Nederland. De Staat moet zich eraan houden en heeft ook op dit vlak positieve verplichtingen. Toch doet zich in Nederland een opmerkelijke situatie voor: er is een praktijk ontstaan waarbij Nederlanders geen directe rechtsbescherming ontlenen aan economische, sociale en culturele rechten, waaronder het recht op een gezond leven, zoals verwoord in artikel 12 IVESCR. Nederland is hier meermaals door gezaghebbende organen19 op aangesproken en opgeroepen dit te veranderen. Voor een uitgebreidere verhandeling hierover verwijzen wij naar het Joint NGO CESCR Parallel Report, met als penvoerder het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten uit 201620.
Op 23 juni 2017 heeft de Committee on Economic, Social and Cultural Rights (CESCR) in zijn concluding observations on the sixth periodic report of The Netherlands (E/C.12/NLD/CO/6) onder punt C “Justiciability of the Covenant” opnieuw het volgende uitgesproken: • The Committee is concerned that although international treaties that are binding on all persons prevail over domestic legislation in the Constitution of the Netherlands (arts 93 and 94), the State party has taken the view that in general the provisions of the Covenant are not binding on all persons and that they are of a programmatic nature and therefore not justiciable. The Committee remains concerned that the Covenant does not play a meaningful role in the legislative or policy formulation process of the State party and that major reforms in the field of social services have been adopted without taking the Covenant into account (art. 2). • Recalling its previous recommendation (E/C.12/NDL/CO/4-5 para. 6) the Committee urges the State party to fully incorporate the Covenant rights into its domestic legal order and to ensure their application in the legislative and policy formulation process. In this context, the Committee draws the State party’s attention to its general comment No. 9 (1998) on the domestic application of the Covenant.
Nederland heeft in oktober 2010 (E/C.12/NLD/Q/4-5/Add.1) aangegeven dat het zich gebonden acht aan de in het IVESCR genoemde rechten en dat in principe iedereen deze rechten kan inroepen. Vervolgens legt Nederland de verantwoordelijkheid bij de rechterlijke macht: “the question of whether a provision has direct effect is ultimately determined in individual cases by the Dutch courts.”. Nederlandse rechters houden echter vast aan oudere ‘government positions’ en rechtspraak voor uitsluitsel over de inroepbaarheid en rechtstreekse werking van rechten uit het IVESCR. Een vicieuze cirkel die niet doorbroken wordt, hoewel het Comité hiertoe oproept en Nederland zelf aangeeft dat rechters hierin vrij zijn. De conclusie is helder: de General Comments schrijven het voor, het Comité heeft Nederland er expliciet toe opgeroepen en Nederland erkent dat de rechter hierin vrij is. Rechters kunnen deze rechten dus toepassen, en het is zaak om hier vaker een beroep op te doen. Maar, heel belangrijk, ook al zijn deze rechten niet rechtstreeks ‘in te roepen’ of direct afdwingbaar door bepaalde eisers of bij bepaalde vorderingen, ze dragen wel bij aan het invullen van het procedurele en normatieve kader van de zorgplicht van de Staat.
Met andere woorden: deze rechten spelen wel degelijk een belangrijke rol in wat geldt en in rechtszaken op grond van onrechtmatige daad, zoals in de Urgenda- Klimaatzaak, waar het erom ging of de Staat voldoende heeft gedaan of handelingen had moeten nalaten. 29 Over de inhoud en de relevante artikelen van het IVESCR: In artikel 11 lid 1 van het IVESCR is het recht op een adequate levensstandaard gecodificeerd. Het artikel geeft daarbij een aantal voorbeelden: “…the right of everyone to an adequate standard of living for himself and his family, including adequate food, clothing and housing, and to the continuous improvement of living conditions.” Oftewel: het recht op een adequate levensstandaard voor ieder individu en diens familie en op een continue verbetering van de levensomstandigheden. Hetzelfde lid 1 bevestigt: “The States Parties will take appropriate steps to ensure the realization of this right…”. Op basis van dit recht kan men aanspraak maken op verbetering van de levensomstandigheden. Het is daarom aan de overheid om vervuiling en overlast te beperken, zeker niet te laten groeien. Bovendien betekent een mensenrechtelijke benadering, een ‘rights based approach’, dat de Staat moet streven naar normen die zo veilig mogelijk zijn.
Dat betekent eerder aansluiten bij de meer wetenschappelijk gefundeerde WHO-advieswaarden voor luchtkwaliteit dan bij meer politiek gevormde en uitonderhandelde normen als de huidige Nederlandse normen, die gebaseerd zijn op Europese normen. Het eerste lid van artikel 12 IVESCR bepaalt dat ‘States Parties to the present Covenant recognize the right of everyone to the enjoyment of the highest attainable standard of physical and mental health’. ‘Gezondheid’ geldt binnen het internationaal recht als een fundamenteel mensenrecht met een daarbij behorende verplichting om dat mensenrecht te respecteren, te beschermen en te implementeren, welke verplichting in eerste instantie op Staten rust, dus ook op de Nederlandse Staat. Het tweede lid van artikel 12 IVESCR benoemt een specifieke plicht jegens kinderen: “The steps to be taken by the States Parties to the present Covenant to achieve the full realization of this right shall include those necessary for: (a) The provision for the reduction of the stillbirth-rate and of infant mortality and for the healthy development of the child.” Dit is zeer relevant met het oog op luchtvervuiling en de bescherming van ongeboren kinderen. Het VN-Comité voor Economische, Sociale en Culturele Rechten (CESCR)21 heeft tot taak analyses en commentaren op de bepalingen van laatstbedoeld verdrag te leveren.
Dat zijn de General Comments die gelden als de meest gezaghebbende uitleg van de bepalingen van het verdrag. Het Comité wijdde zijn General Comment 14 volledig aan artikel 12.22 Het CESCR overweegt daarin (par. 1): “Health is a fundamental human right indispensable for the exercise of other human rights. Every human being is entitled to the enjoyment of the highest attainable standard of health conducive to living a life in dignity.” Het Comité zet de specifieke ‘State obligations to respect, protect and fulfil’ uiteen. Daarbij wordt luchtvervuiling expliciet genoemd onder punt 35 (obligation to fulfil): “States are also required to adopt measures against environmental and occupational health hazards and against any other threat as demonstrated by epidemiological data. For this purpose they should formulate and implement national policies aimed at reducing and eliminating pollution of air, water and soil […]”. Veel duidelijker kan het niet: het is aan de Staat om beleid te formuleren en te implementeren dat gericht is op het verminderen en zelfs op het volledig wegnemen van vervuiling, waaronder luchtvervuiling.
Iets later, in punt 51, verduidelijkt het Comité ook wanneer de Staat de ‘obligation to protect’ schendt: “Violations of the obligation to protect follow from the failure of a State to take all necessary measures to safeguard persons within their jurisdiction from infringements of the right to health by third parties.” 30 Het is dus aan Staten om ervoor te zorgen dat lichamen van de Staat en derden, waaronder bedrijven, het recht op gezondheid van individuen niet schaden. Het nalaten om wetten uit te vaardigen of af te dwingen die zaken als geluidsoverlast en luchtvervuiling verminderen en voorkomen, is tevens een schending van de ‘obligation to protect’. Al in punt 4 wijst het Comité op de ‘wetsgeschiedenis’ en omstandigheden waaronder dit verdrag tot stand kwam: “However, the reference in article 12.1 of the Covenant to “the highest attainable standard of physical and mental health” is not confined to the right to health care.
On the contrary, the drafting history and the express wording of article 12.2 acknowledge that the right to health embraces a wide range of socio-economic factors that promote conditions in which people can lead a healthy life, and extends to the underlying determinants of health, such as food and nutrition, housing, access to safe and potable water and adequate sanitation, safe and healthy working conditions, and a healthy environment.” Het recht op gezondheid is bedoeld om condities te creëren waardoor mensen een gezond leven kunnen leiden, inclusief een schone leefomgeving. Het is dus aan de Staat om de omstandigheden te bevorderen om een gezond leven te leiden, wat zich uitbreidt naar een gezond leefmilieu. Verderop in deze General Comment staat: “The improvement of all aspects of environmental and industrial hygiene’ (art.
12.2 (b)) comprises, inter alia, preventive measures in respect of occupational accidents and diseases; the requirement to ensure an adequate supply of safe and potable water and basic sanitation; the prevention and reduction of the population’s exposure to harmful substances such as radiation and harmful chemicals or other detrimental environmental conditions that directly or indirectly impact upon human health.” In punt 36 staat: “The obligation to fulfil requires States parties, inter alia, to give sufficient recognition to the right to health in the national political and legal systems, preferably by way of legislative implementation [...] States are also required to adopt measures against environmental and occupational health hazards and against any other threat as demonstrated by epidemiological data. For this purpose they should formulate and implement national policies aimed at reducing and eliminating pollution of air, water and soil, including pollution by heavy metals such as lead from gasoline. [...]” Nederland is nog ver verwijderd van het voorkomen en verminderen van schadelijke stoffen en omstandigheden die de gezondheid verslechteren, én van het maken en implementeren van beleid gericht op het terugdringen en elimineren van vervuiling van lucht, water en bodem. Tot slot heeft het Comité in punt 30 en volgende de algemene juridische verplichtingen uiteengezet.
Daaronder valt de progressieve realisatie van het recht op gezondheid. Punt 31 is zeer duidelijk: “Rather, progressive realization means that States parties have a specific and continuing obligation to move as expeditiously and effectively as possible towards the full realization of article 12.” Het Comité is zeer duidelijk over luchtvervuiling en het recht op gezondheid: Nederland mag luchtvervuiling zeker niet laten groeien, moet werken aan een schone leefomgeving en luchtvervuiling moet juist omlaag. De huidige, vastgestelde normen mogen sowieso niet overschreden worden. Daarbij zijn, zeker voor kinderen en ongeborenen, de huidige normen voor de gezondheid feitelijk niet adequaat. Deze zouden moeten worden losgelaten en vanuit mensenrechten moet aansluiting worden gezocht bij de meest veilige normen: dat zijn op dit moment (minimaal) de WHO-advieswaarden. Precies wat ook het RIVM bepleit (zie onder IVBPR). 31 Het Comité heeft in General Comment 25 ook heel duidelijk uiteengezet hoe het Comité het voorzorgsbeginsel ziet: het precautionary principle (par.56): “In this context, the precautionary principle plays an important role. This principle demands that, in the absence of full scientific certainty, when an action or policy may lead to unacceptable harm to the public or the environment, actions will be taken to avoid or diminish that harm.
Unacceptable harm includes harm to humans or to the environment that is: (a) threatening to human life or health; (b) serious and effectively irreversible; (c) inequitable to present or future generations; or (d) imposed without adequate consideration of the human rights of those affected. Technological and human rights impact assessments are tools that help to identify potential risks early in the process and the use of scientific applications.” Het is duidelijk: ook toekomstige generaties worden expliciet benoemd. Toch worden deze criteria voor voorzorg tot nu toe stelselmatig genegeerd in adviezen en procedures van de landsadvocaat en de Nederlandse overheid. Is er geen wetenschappelijke zekerheid en zou schade kunnen ontstaan, dan dient de overheid vanuit mensenrechten in te grijpen om dit (mogelijke) gevaar te vermijden of kleiner te maken. De opsomming van ‘unacceptable harm’ (a t/m d) is niet limitatief: de criteria zijn verbonden met ‘or’, wat betekent dat elk criterium op zichzelf al volstaat. Bovendien kunnen ook andere situaties eronder vallen.
Bijzonder ook nog in deze General Comment 25: internationale samenwerking: (par.81.) “…international cooperation is essential because the most acute risks to the world related to science and technology, such as climate change, the rapid loss of biodiversity, the development of dangerous technologies, such as autonomous weapons based on artificial intelligence, or the threat of weapons of mass destruction, especially nuclear weapons, are transnational and cannot be adequately addressed without robust international cooperation. States should promote multilateral agreements to prevent these risks from materializing or to mitigate their effects.” Internationale samenwerking is essentieel vanuit mensenrechten; voor luchtkwaliteit, klimaatbeleid, stikstofbeleid en waterkwaliteit. En dan om risico’s te voorkomen en schade te beperken. Verder is op VN-niveau het werk relevant van de VN-expert op dit gebied, de Special Rapporteur on the issue of human rights obligations relating to the enjoyment of a safe, clean, healthy and sustainable environment.
In 2018 schreef deze Special Rapporteur een rapport over mensenrechten en de leefomgeving: ’Framework principles on human rights and the environment’ en in diens rapport uit 2019 aan de Mensenrechtenraad (8 January 2019 (A/HRC/40/55)) benoemt de Special Rapporteur ‘the right to breathe clean air’ als onderdeel van ‘the human rights to a safe, clean, healthy and sustainable environment’. De Special Rapporteur gaf in detail aan wat de reikwijdte en inhoud zijn van ‘human rights obligations relating to clean air’: “IV. Human rights obligations relating to clean air (par 57)”: “Zoals de vorige mandaathouder duidelijk maakte, hebben staten verplichtingen om het genieten van mensenrechten te beschermen tegen schade aan het milieu (A/HRC/25/53). De voorzienbare nadelige effecten van slechte luchtkwaliteit op het genieten van mensenrechten leiden tot uitgebreide plichten van staten om onmiddellijke maatregelen te nemen om zich tegen die effecten te beschermen. In een gezamenlijke verklaring die in 2017 werd uitgegeven, zei een groep experts van de Verenigde Naties dat een bedreiging als deze niet langer kan worden genegeerd. Staten hebben de plicht om blootstelling aan giftige luchtvervuiling te voorkomen en te beheersen en om te beschermen tegen de nadelige effecten ervan op de mensenrechten.“ 32 (Par.
59) “De procedurele verplichtingen van staten met betrekking tot het recht om schone lucht in te ademen, omvatten plichten met betrekking tot het bevorderen van onderwijs en publieke bewustwording; het bieden van toegang tot informatie; het waarborgen van de vrijheid van meningsuiting, vereniging en vergadering; het faciliteren van publieke deelname aan de beoordeling van voorgestelde projecten, beleid en milieubesluiten; en het waarborgen van betaalbare, tijdige toegang tot rechtsmiddelen.” (Par. 60) “Met betrekking tot materiële verplichtingen mogen staten het recht om schone lucht in te ademen niet schenden door hun eigen acties; moeten ze het recht beschermen tegen schending door derden, met name bedrijven; en moeten ze wetten, beleid en programma’s opstellen, implementeren en handhaven.” (Par. 61) “Er zijn zeven cruciale stappen voor Staten ‘in fulfilling the right to breathe clean air: monitor air quality and impacts on human health; assess sources of air pollution; make information publicly available, including public health advisories; establish air quality legislation, regulations, standards and policies; develop air quality action plans at the local, national and, if necessary, regional levels; implement an air quality action plan and enforce the standards; and evaluate progress and, if necessary, strengthen the plan to ensure that the standards are met.” (Par.
62) “At each of these stages, States must ensure that the public is fully informed and has an opportunity to participate in decision-making processes. Extra effort should always be made to reach out to women, children and others in vulnerable situations whose voices are too often not heard in environmental policy processes. States must pay special attention to environmental defenders working to protect the right to clean air.” Wanneer het Nederlandse luchtkwaliteitsbeleid aan deze normen wordt getoetst – ook op het punt van ingrijpen bij bedrijven die het recht op schone lucht schenden – valt op dat het op meerdere punten tekortschiet. Specifiek perspectief op onder meer leeftijd en gender Sinds het presenteren van een algemeen rapport over de relatie tussen klimaatverandering en mensenrechten aan de Mensenrechtenraad in 2009 , heeft het Bureau van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten daar sindsdien meerdere rapporten ingediend. Deze rapporten richten zich op de effecten van klimaatverandering op het genieten van mensenrechten door verschillende groepen, waaronder personen met een handicap, vrouwen, migranten en ontheemden, kinderen en personen met psychische gezondheidsproblemen.