11. Raadsinformatiebrief Kerkenvisie Vught 2023
Tekst van het document
De Nazareners was een genootschap van Duitse kunstenaars uit de eerste helft van de negentiende eeuw die in hun schilderkunst teruggrepen op het werk van oude meesters als Albrecht Dürer en renaissance kunstenaars, zoals Giotto en Rafael. Ter gelegenheid van de honderjarige sterfdag van Charles Grips is in DePetrus een tentoonstelling geweest van het werk van Grips en zijn er zowel een documentaire, als twee boeken over Grips uitgebracht. Hoewel Grips in zijn leven ook internationaal aanzien genoot, heeft het werk van Grips in Nederland nooit de aandacht gekregen die het verdient. De kruiswegstaties die door Grips zijn vervaardigd zijn met de herbestemming van de kerk verwijderd en zijn opgeslagen in het depot van het Bisdom ‘s-Hertogenbosch. De schilderijenreeks ‘Geheimen van de Rozenkrans’ hangen allen nog op hun oorspronkelijke plaats in de kerk, maar zijn toe aan restauratie. Stichting tot Behoud van de Petrus’ wil de publieke bekendheid van deze bijzondere werken vergroten om een restauratie van de schilderijen dichterbij te brengen. Het doel is om een restauratiefonds op te zetten, waarin bijvoorbeeld ook de opbrengsten van de boeken in worden gestort. Andere manieren van fondsenwerving zullen echter noodzakelijk zijn. Het is daarom van belang meer aandacht en draagvlak te creëren voor het behoud van deze kunstwerken.
Hoewel de schilderijen strikt genomen niet ‘nagelvast’ aan de kerk verbonden zijn, kunnen ze niet los gezien worden van de voormalige Petruskerk. Ze zijn ten slotte op maat gemaakt voor deze kerk. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft daarom aangegeven dat ook de schilderijen in aanmerking kunnen komen voor de Subsidieregeling Instandhouding Monumenten. Echter is deze subsidie onlangs benut voor herstelwerkzaamheden aan het dak. Het onderhouden van een kerk als de Petrus is nu eenmaal een enorme en kostbare operatie. Daarmee gaat weer kostbare tijd verloren waarin de staat van de schilderijen verder achteruitgaat.
aanbevelingen
• Genereer doorlopend publieke aandacht voor de aanwezige kunstwerken van Charles Grips in de Petrus. •
Attendeer fysieke bezoekers op een heldere en toegankelijke wijze op de aanwezigheid en betekenis daarvan; Onderzoek verschillende mogelijkheden om extra financiële middelen te werven voor de restauratie. Mogelijke voorbeelden kunnen zijn: - verkopen van kleine memorabilia/souvenirs van de schilderijenreeks waarvan de meeropbrengsten naar het restauratiefonds vloeien; - onderzoek de mogelijkheden van een zogenaamde ‘adoptieprogramma’. Bij schilderijen betekent dat vaak dat men tijdelijk een werk thuis aan de muur mag hangen. Dat is in dit geval geen optie natuurlijk, maar met een goed zichtbare eervolle vermelding van de adoptanten kan dit voor lokale partijen een mooie manier zijn om hun maatschappelijke verantwoording en betrokkenheid uit te dragen;
Afb. De Kruisiging, één van de werken van Charles Grips. Foto: S. Technau, 2006, RCE.
28
“De schilderijenreeks van Charles Grips in de Petruskerk is uniek in Nederland!” Wim Kievits, Stichting tot Behoud van de Petrus
Afb. De afgebeelde collage is samengesteld uit beelden die afkomstig zijn van Stichting tot Behoud van de Petrus.
6.6 algemene begraafplaats vught
De algemene begraafplaats in Vught aan de Sint Elisabethstraat is een bijzondere begraafplaats. Dat blijkt uit het feit dat verschillende onderdelen van de begraafplaats zijn beschermd als rijksmonument en dus van nationaal belang zijn. De bescherming betreft de volgende onderdelen: • het schijndodenhuisje uit 1858 • het ijzeren begraafplaats hek tussen gemetselde pijlers uit 1858 (mon.nr. 521299) • sectie Eerste Klasse van de katholieke afdeling met o.a. graven van beeldhouwer J. van der Ven, de zuil van familie Rouppe van der Voort en de graftombe van familie Van Meeuwen (mon.nr. 521300) • het grafmonument van J.A.F. Lips uit ca. 1897 (mon.nr. 521301) • het grafmonument (zuil) van familie Rouppe van der Voort uit 1866 (mon.nr. 521302) • het grafmonument van gebr. Franciscus en Johannes Jonkers uit 1894 (mon.nr. 525844) • het grafmonument van beeldhouwer J.A. van de Ven en zijn echtgenote uit 1866 (mon.nr. 525845) • de graftombe van familie Van Meeuwen uit 1853 (mon.nr. 525846) Bovenstaande afzonderlijke rijksmonumenten zijn ook in hun onderlinge samenhang beschermd als rijksbeschermd complex met nummer 521298. De begraafplaats bevat daarnaast nog vele bijzondere grafmonumenten en ook oorlogsgraven van o.a. voormalig KNIL-militairen.
achterstallig onderhoud en bijzondere graven
Achterstallig onderhoud - Een groot deel van de Algemene begraafplaats en de grafmonumenten bevinden zich in een erbarmelijke bouwkundige staat. Ook het schijndodenhuisje en het hekwerk met gemetselde pijlers vertonen achterstallig onderhoud, maar de bouwkundige staat is hiervan nog niet zo slecht als van de grafmonumenten. Gemeente Vught is eigenaar van de begraafplaats en hier ligt dus een belangrijke taak voor de gemeente! Het is belangrijk om te weten dat de Erfgoedwet een instandhoudingsplicht oplegt aan eigenaren en betekent dat de juridische eigenaar van de rijksmonumenten voldoende onderhoud moet plegen om het behoud voor de toekomst veilig te stellen. Bijzondere graven - Daarnaast zijn er ook een aantal kindergraven en oorlogsgraven aanwezig op de begraafplaats, waarvan een deel toebehoort aan overleden Molukkers die in het KNIL hebben gediend. Vanuit de gemeente bestaat de wens ook deze graven op een of andere manier een bijzondere status toe te kennen. Of dit in de vorm van een monumentbescherming zal zijn of dat de graven op een andere wijze voor de toekomst geborgd zullen worden is nog niet bekend. Door de aanwezigheid van oorlogsgraven is de begraafplaats ook aangesloten bij de Oorlogsgraven Stichting en Oorlogsgraven van het Gemenebest.
aanbevelingen instandhouding en bescherming • • • •
•
Laat een bouwkundige inspectie uitvoeren naar de onderhoudsstaat van de begraafplaats en zijn graf monumenten (minimaal voor de rijksmonumenten) t.b.v. een meerjaren onderhoudsplan (MJOP) Op basis van een (meerjarig) onderhoudsplan kan bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed subsidie worden aangevraagd voor de restauratie van de rijksmonumenten (Subsidieregeling Instandhouding Monumenten) Restauratie dient terughoudend te gebeuren. Wat mede bijdraagt aan de huidige erfgoedwaarde van grafmonumenten en begraafplaatsen is de ouderdom en daarmee ook de patina. Er is in het verleden in opdracht van de gemeente een volledige inventarisatie gemaakt van alle graven en grafmonumenten op de begraafplaats. Daarin worden 97 grafmonumenten aangemerkt als potentieel gemeentelijk monument. (1) Maak aan de hand van deze lijst een actualisatie en eerste groslijst van grafmonumenten die cultuurhistorische waarde bezitten en voor een bescherming in aanmerking zouden komen. (2) Laat van deze selectie een waardestelling uitvoeren om een goede afweging te kunnen maken welke graven daadwerkelijk een monumentbescherming verdienen. Houdt daarbij rekening met evt. grafrechten. Communiceer bovenstaande stappen naar de buitenwereld via lokale kranten, sociale media etc. Zo kan tijdens het proces de publieke belangstelling en het draagvlak worden vergroot.
30
Kaart van de algemene begraafplaats aan de Sint Elisabethstraat. Dit is een weergave van de inventarisatie en waardering door J. van der Vaart in opdracht van gemeente Vught. Blauw = uitzonderlijke waarde; rood = bijzondere waarde; groen = meerwaarde.
31
de algemene begraafplaats vught in beeld
32
6.7 r.k. begraafplaats st. petrus (parochie edith stein) Grenzend aan de Algemene Begraafplaats ligt de R.K. begraafplaats van de voormalige Petrusparochie. De begraafplaats is in eigendom van de huidige H. Edith Stein parochie. De begraafplaats herbergt een aantal zeer interessante grafmonumenten met hoge algemene historische en kunst- en architectuurhistorische waarde. Er liggen bijvoorbeeld een aantal monumentale familiegraven van bekende families uit Vught en omgeving die belangrijke maatschappelijke of politieke functies hebben bekleed. Het betreft onder andere leden van de families Van Lanschot, Van Rijckevorsel en anderen. Daarnaast liggen er ook priestergraven van de voormalige parochie en vertellen dus niet alleen het verhaal van Vught, maar ook van de huidige Edith Stein parochie zelf. Sommige grafmonumenten verkeren in een slechte bouwkundige staat. Bescherming van deze grafmonumenten als gemeentelijk monument kan bijdragen aan het behoud voor de lange termijn van deze graftekens. Hierna zullen een aantal voorbeelden worden getoond van deze bijzondere en belangrijke grafmonumenten.
aanbevelingen bescherming en behoud • • • • •
Inventariseer de grafmonumenten op de R.K. begraafplaats en laat een eerste “quickscan” uitvoeren naar de potentiële monumentale waarden van deze grafmonumenten; Betrek in de waardering nadrukkelijk de rol van de overledenen voor het verhaal van Vught. Het hoe ven niet alleen pronkgraven te zijn die in aanmerking voor bescherming kunnen komen; Maak aan de hand van deze “quickscan” een eerste groslijst van grafmonumenten die verder verder onderzoek naar de cultuurhistorische waarden verdienen; Betrek in het proces het parochiebestuur van H. Edit Stein als eigenaar van de begraafplaats; Houdt rekening met eventuele lopende grafrechten en betrek de rechthebbenden in het proces.
Familiegraf van een tak van de familie Van Lanschot.
Twee familiegraven naast elkaar van de familie Van Rijckevorsel.
Nog een familiegraf van een tak van de familie Van Rijckevorsel in Art Deco stijl.
Familiegraf van een tak van de familie Van Lanschot, o.a. W.M. van Lanschot die lid was van de Eerste Kamer der Staten-Generaal.
33
6.8 nederlands hervormde begraafplaats helvoirt Iets ten westen van de Oude Nicolaaskerk in Helvoirt ligt, in de hoek van de Kerkstraat en de Vincent van Goghstraat de Ned. Hervormde begraafplaats. De begraafplaats is omhaagd en is toegankelijk via een ijzeren toegangspoort. Direct springen twee grafmonumenten in het oog die buiten de poort zijn gelegen. Het betreft onder andere het grafmonument op het graf van Johannes en Dorothea van Gogh (rechts van de poort), de oom en tante van Vincen van Gogh. Dit grafmonument heeft dan ook de officiële status van ‘Van Goghmonument’ als onderdeel van het provincie brede project ‘Van Gogh Brabant’. De vader van Vincent was sinds 1871 bovendien dominee in Helvoirt, waardoor in de periode 1871-1874 ook Vincent regelmatig in Helvoirt te vinden was. In die periode maakte hij ook meerdere schetsen van het dorp. Het andere grafmonument is dat ter ere van Jonkheer Gaspar Andreas Becx (1746-1836), voormalig pastoor van Helvoirt. Dit grafmonument is tevens het oudste grafmonument van de begraafplaats en heeft al een beschermde status als gemeentelijk monument. Binnen de poort bevindt zich een verscheidenheid aan graven en grafmonumenten. Daaronder bevinden zich ook bijzonder monumentale grafmonumenten die teruggaan tot in de jaren ‘60 van de negentiende eeuw.
Geen van deze graven of grafmonumenten heeft een beschermde status, terwijl sommigen zo’n status mogelijk wel verdienen vanwege hun historische, kunst- of architectuurhistorische waarden. Mogelijk zal ook deze begraafplaats in de toekomst te maken krijgen met het teruglopen van het aantal begrafenissen en het aflopen van grafrechten, waarna graven geruimd moeten worden. Daarmee gaat het risico gepaard dat ook historisch waardevolle grafmonumenten verloren gaan. Hieronder worden daarom aanbevelingen gedaan om dit kwetsbare funeraire erfgoed voor de toekomst te behouden. Op de volgende pagina wordt de begraafplaats door middel van foto’s gedeeltelijk in beeld gebracht om een eerste indruk te geven van een aantal van de bijzondere graven en grafmonumenten die zich op de begraafplaats bevinden.
aanbevelingen bescherming en behoud • • • • • •
Inventariseer de grafmonumenten op de Ned. Herv. begraafplaats en laat een eerste “quickscan” uit voeren naar de potentiële monumentale waarden van deze grafmonumenten; Betrek in de waardering nadrukkelijk de rol van de overledenen voor het verhaal van Helvoirt. Het hoeven niet alleen pronkgraven te zijn die in aanmerking voor bescherming kunnen komen; Maak aan de hand van deze “quickscan” een eerste groslijst van grafmonumenten die verder onderzoek naar de cultuurhistorische waarden verdienen; Betrek in het proces het bestuur van Ned. Herv. gemeente in Helvoirt als eigenaar van de begraafplaats; Houdt rekening met eventuele lopende grafrechten en betrek de rechthebbenden in het proces; Bij aantoonbare en voldoende monumentale waarden strekt het tot de aanbeveling om graven en/of grafmonumenten aan te wijzen als gemeentelijk monument.
34
35
bedreigd religieus erfgoed: begraafplaatsen en grafmonumenten
Door de afnemende religiositeit in Nederland zijn de afgelopen decennia veel kerkgebouwen en kloosters leeg komen te staan. Voorheen ging leegstand vaak gepaard met sloop, maar de toenemende dreiging voor dit belangrijke religieus erfgoed heeft gezorgd voor een groeiende aandacht en geleid tot nieuwe inzichten. Daardoor wordt nu veelal aangestuurd op herbestemming en kan tegenwoordig voor de meeste kerk- en kloostergebouwen een passende nieuwe bestemming worden gevonden. De gevolgen van het afnemende kerkbezoek en de tanende religiositeit heeft echter ook gevolgen voor ander religieus erfgoed: de begraafplaatsen. Kerkbesturen constateren dat er steeds minder wordt begraven en steeds meer mensen kiezen voor bijvoorbeeld een crematie. Daardoor komen de begraafplaatsen onder druk te staan. Kerkbesturen verwerven daardoor steeds minder inkomsten uit bijvoorbeeld grafrechten. Veel begraafplaatsen bevatten bovendien bijzondere grafmonumenten die een cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen. In sommige gevallen vanwege de rol die de begravene heeft gehad in de lokale gemeenschap, in andere gevallen vanwege de kunsthistorische waarden van het grafmonument of natuurlijk een combinatie van beiden. Wanneer de grafrechten verlopen en de rechthebbenden kunnen niet worden bereikt, gaat men vaak over tot ontruiming, waarbij ook de waardevolle grafmonumenten verdwijnen.
Om deze dreigingen het hoofd te bieden en het waardevolle funeraire erfgoed te behouden, dienen nieuwe manieren te worden gevonden om de begraafplaatsen blijvend onder de aandacht te houden van de bevolking.
aanbevelingen instandhouding begraafplaatsen • • •
• •
•
De beste manier om verval van begraafplaatsen tegen te gaan is door deze te blijven gebruiken waarvoor ze bedoeld zijn: begraven en herdenken. Begraafplaatsen zijn vaak groene oases van rust met een grote biodiversiteit. Deze eigenschappen bieden kansen om begraafplaatsen ook op andere manieren in te zetten, bijvoorbeeld als park, voor kunstzinnige, culturele of educatieve doeleinden. Funerair toerisme: er zijn veel verschillende redenen waarom bezoekers geïnteresseerd kunnen zijn in het bezoeken van begraafplaatsen. Veel mensen wandelen graag over begraafplaatsen, voor de sfeer, voor het groen of men is bijvoorbeeld geïnteresseerd in de aanleg, de architectuur, de grafmonumenten of de geschiedenis. Organisaties die ondersteuning of inspiratie kunnen bieden met betrekking tot een bredere inzet van begraafplaatsen voor de gemeenschap zijn Stichting Terebinth en Stichting Dodenakkers. Tot slot zijn in de gemeente verschillende bijzondere historische begraafplaatsen gelegen. Behalve de Algemene Begraafplaats zijn er de naastgelegen R.K. begraafplaats met veel historische en indrukwekkende grafmonumenten, de R.K. begraafplaats bij de H. Hartkerk, de R.K. begraafplaats O.L.V. Middelares Aller Genaden achter het voormalig klooster, de protestantse begraafplaats Ouwerkerk, de R.K. en Ned. Herv. begraafplaats in Helvoirt en de R.K. begraafplaats in Cromvoirt.
Een aantal begraafplaatsen is al onderdeel van een historische wandelroute, maar een mogelijkheid is om door middel van een alternatieve wandelroute alle voornoemde begraafplaatsen met elkaar te verbinden en op deze manier de bekendheid en waardering voor deze begraafplaatsen te vergroten. Wat voor een aantal begraafplaatsen specifiek al is benoemd, maar in feite voor alle begraafplaatsen geldt: inventariseer en onderzoek de cultuurhistorische waarden en leg waar nodig bescherming op!
36
6.9
vm. klooster huize theresia
De Zusters J.M.J. hadden, nadat hun voormalige kloostergebouw begin jaren '70 was afgebroken, reeds sinds 1 augustus 1945 een villa in gebruik genomen als vakantiehuis, die zij hadden van de firma van Hoeckel. In 1962-1963 werd het huis vergroot. Tezelfdertijd bouwde architect Nijsten op het enorme terrein een nieuw klooster en het generalaat, met woon- en werkruimten voor het bestuur. In de vleugel met de kapel bevonden zich ook ruimten, die vanaf 1969 gebruikt werden voor retraites. De congregatie had hier haar hoofdkantoor, archieven en het economisch bureau. Het generalaat werd in juni 2008 verplaatst naar 's-Hertogenbosch.
CULTUURHISTORISCHE WAARDEN EN AANBEVELINGEN:
Het kloostercomplex wordt afgebroken om ruimte te maken voor een woningbouwontwikkeling op het voormalige kloosterterrein. Het bestemmingsplan is inmiddels vastgesteld. Het complex is gebouwd in een moderne architectuurstijl die typerend is voor de periode waarin het is gebouwd. De voormalige kapel van het klooster is uitgerust met een indrukwekkend, gevelbreed glas-in-loodraam met diverse religieuze voorstellingen en symbolen. De maker van dit kunstwerk is tot op heden nog niet achterhaald. Bij de nieuwe ontwikkeling van woningbouw wordt in beperkte mate verwezen naar het religieuze verleden in de benaming van de diverse complexonderdelen. Het verhaal van de plek biedt echter veel meer mogelijkheden om inspiratie te putten uit het verleden en het kloostererfgoed sterker te verankeren in de nieuwe ontwikkeling. Zo kunnen de kenmerkende architectuur en de gebouwen dienen als inspiratie voor het ontwerp door bepaalde stijlkenmerken te integreren in de nieuwe architectuur. Het glas-in-loodpaneel van de kapel kan geïntegreerd worden in de nieuwbouw of bijvoorbeeld als zelfstandig kunstwerk een plaats krijgen in de openbare ruimte van het nieuwe wooncomplex. Het integreren van het verleden in de nieuwe ontwerpen kan bijdragen aan de kwaliteit en uniciteit van de nieuwe ontwikkeling en verbindt de toekomstige bewoners met het verleden van de plek.
Het grote glas-in-loodraam in de kapel van het voormalige klooster. Het is één van de meest in het oog springende onderdelen van het gebouwencomplex en verdient daarom een prominente plek binnen de nieuwe woningbouwontwikkeling.
37
6.10 de molenhofkapel van architect kropholler Tussen 1939 en 1941 werd aan de westzijde van het Mariaplein in Vught een klooster en bejaardenhuis opgetrokken voor de Franciscanessen van Oirschot. Het klooster met bejaardenhuis werd in samenhang ontworpen met het plein, de Mariakerk, scholen en woonhuizen. Achter het klooster Mariënhof ligt de bijbehorende begraafplaats. Daarachter ligt weer de zogenaamde Molenhofkapel, die nu in gebruik is als atelier. Alle gebouwen zijn ontworpen door architect A.J. Kropholler. Vrijwel alle samenstellende onderdelen van dit complex zijn beschermd als rijksmonument. Dat geldt voor de kerk, het klooster met bejaardenhuis, de woonhuizen, het plein, de kloosterbegraafplaats en de school. Vreemd genoeg is de Molenhofkapel achter de begraafplaats als enig onderdeel niet beschermd als rijksmonument.
cultuurhistorische waarden
De kapel is oorspronkelijk zowel functioneel, als architectonisch onlosmakelijk verbonden met het totale door Kropholler ontworpen kloostercomplex. In de huidige situatie staat de kapel enigszins losgezongen van de begraafplaats op een open grasveld omgeven door groene hagen. Daardoor is de ruimtelijke en functionele relatie tot het kloostercomplex vertroebeld geraakt. De kapel zelf heeft enkele wijzigingen ondergaan ten gevolge van het gebruik als atelier. De kozijnen zijn bijvoorbeeld in de loop der tijd vervangen. De architectuur van Kropholler is desondanks nog zeer goed herkenbaar.
aanbeveling
Onderzoek de cultuurhistorische waarden van de Molenhofkapel. Aan de hand van de cultuurhistorische waardenstelling kan de afweging worden gemaakt de kapel te beschermen als monument. Vanwege de relatie met het kloostercomplex strekt het tot de aanbeveling de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te verzoeken de kapel op te nemen in de bescherming van het kloostercomplex als rijksmonument. Indien dat niet mogelijk is, is het aan te bevelen de kapel als gemeentelijk monument te beschermen. De Molenhofkapel achter het klooster Mariënoord. Foto: Bureau Verkuylen, 2013.
38
DEEL 3 Afb. Opmetingstekening van de toren van de Lambertuskerk in Vught. Anoniem, 1884, RCE.
7.
historische ontwikkeling
7.1 rooms-katholieke kerk Vught De kerkelijke geschiedenis van Vught gaat al ver terug. Tijdens de restauratie in 1956-1958 van de Sint Lambertuskerk in Vught, een van de oudste gebouwen in het dorp, werden sporen aangetroffen van een kleine preromaanse tufstenen kerk. Van zelfs nog oudere voorgangers zijn geen sporen aangetroffen, maar de geschiedenis van de Sint Lambertusparochie gaat mogelijk tot de zevende eeuw terug. Bijzonder aan Vught echter, is dat het relatief kleine dorp al sinds de volle middeleeuwen twee parochies kende. Naast de Sint Lambertusparochie uit de zevende eeuw, zou rond het jaar 950 de Sint Petrus parochie zijn gesticht, waarvan de Sint Pieterskerk op het huidige Maurickplein heeft gestaan. Vanaf 1648 moesten de katholieken beide kerken aan de protestanten afstaan. De protestantse gemeenschappen in het overwegend katholieke Brabant waren vaak klein en ook in Vught zou alleen de Lambertuskerk door de protestanten worden gebruikt. De Petruskerk werd vooral als opslag gebruikt, waardoor het kerkgebouw hard achteruitging. Op den duur werd het dak zelfs bedekt met stro, waardoor de kerk ook bekend kwam te staan als de “strooien kerk”. In 1825 werd het gebouw aan de katholieken teruggegeven. In 1827 kreeg de kerk een nieuw uiterlijk als Waterstaatskerk. In 1884 werd de kerk buiten gebruik gesteld door de opening van de nieuwe Sint Petruskerk in 1885.
De Lambertuskerk is sinds 1629 onafgebroken in gebruik als Nederlands Hervormde Kerk.
Linksboven: De Lambertuskerk door Cornelis Pronk, 1701-1759, Rijksstudio. Rechtsboven: De vm. middeleeuwse Petruskerk door Cornelis Pronk, 1701-1759, Rijksstudio. Linksonder: De Hervormde kerk (vm. Lambertuskerk) in Vught. Foto: G.Th. Delamarre, 1960, RCE. Rechtsonder: De nieuwe negentiende-eeuwse Petruskerk in Vught. Links op de afbeelding is de Lambertustoren zichtbaar. Foto: onbekend, 1935, RCE.
40
Met de groei van het dorp en de toename van de bevolking in de twintigste eeuw ontstonden nieuwe roomskatholieke parochies in Vught. Zo werd op het voormalige Lunet V in 1924 aan het huidige Loeffplein de R.K. Heilig Hartkerk gebouwd met bijbehorende pastorie, beiden naar ontwerp van architect J. Donders. In 1954 werd de kerk van een klokkentoren voorzien naar ontwerp van architecten C. de Bever en C. Evers. In de jaren 1933-1934 verrees grenzend aan de Taalstraat een parochiecomplex naar ontwerp van architect A.J. Kropholler. Het complex bestond uit de R.K. parochiekerk Maria Middelares aller Genaden aan het Mariaplein, een klooster met kloosterkapel, een begraafplaats (Mariënhof), een school, bejaardenpension, woonhuizen en de Molenhofkapel. De 'Mariakerk' werd in 2001 gesloten. In de jaren '50 werd de H.H. Paulus en Antonius parochie gesticht in Vught-zuid met de gelijknamige parochiekerk aan de Esscheweg/Moleneindplein. De kerk werd in 1954 ingewijd en was ontworpen door de in Vught wonende architect Edmund Nijsten. Voordat de nieuwe kerk in gebruik kon worden genomen, maakte men enkele jaren gebruik van een noodkerk. De kerk sloot in 1991 haar deuren en werd daarna afgebroken. Aan de Sint Jansstraat verrees in 1965 de vijfde parochiekerk in Vught, namelijk de Sint Jan Evangelist kerk naar de gelijknamige parochie. Dit moderne kerkgebouw was een ontwerp van architect H.
Mens en werd net als de H.H. Paulus en Antoniuskerk in 1991 gesloten. Sindsdien is het gebouw in gebruik als kantoorgebouw. De parochianen van de voormalige H.H. Paulus en Antonius en de Sint Jan Evangelist parochies konden vanaf 1991 terecht in de in hetzelfde jaar opgerichte Paulus en Sintjan kerk aan de Lidwinastraat, die de voornoemde parochiekerken verving. Dit kerkgebouw is ontstaan naar een ontwerp van het architectenduo J. Pruyn en H. Molenaar. De kerksluitingen waren het gevolg van diverse fusies van de R.K. parochies in Vught. De parochie Vught Noord ontstond in 2001 na de fusie van de voormalige parochies Sint Petrus aan de Heuvel, H. Hart aan het Loeffplein, Onze Lieve Vrouw Middelares Aller Genaden aan het Mariaplein en H. Lambertus te Cromvoirt. De parochie Vught Zuid ontstond in 2003 uit de fusie tussen de parochie H.H. Paulus en Antonius aan het Moleneindplein en de parochie Sint Jan Evangelist aan de St. Jansstraat en ging verder onder de naam parochie Edith Stein. In 2015 fuseerden de parochies Vught Noord, Vught Zuid en de parochie H. Nicolaaskerk te Helvoirt met elkaar en gaat sindsdien door als de parochie Heilige Edith Stein.
De H. Hartkerk met pastorie. Foto: V. Delleman-de Kort, 1974, BHIC.
Maria Middelares aller Genadenkerk. Foto: J.P. de Koning,1999, RCE.
41
Cromvoirt In Cromvoirt bevond zich tenminste sinds 1485 een aan Sint Hubertus gewijde kapel. Cromvoirt was onderhorig aan de Sint Lambertusparochie in Vught. De Sint Hubertuskapel werd in 1648 op last van de Staten-Generaal gesloten. Het verval trad in wat leidde tot de ineenstorting van de kapel en zijn torentje aan het eind van de achttiende eeuw. In 1824 werd de kapel tot slot gesloopt. Intussen was in 1717 Cromvoirt een zelfstandige parochie geworden, eveneens aan Sint Lambertus gewijd. Men kerkte in een schuurkerk, totdat in 1888 de huidige Sint Lambertuskerk werd voltooid. De neogotische kruiskerk verloor in 1944 haar kerktoren met torenspits, nadat die was opgeblazen door Duitse militairen. Na de Tweede Wereldoorlog werd de toren slechts gedeeltelijk weer heropgebouwd. Eeuwenlang werden Cromvoirtenaren begraven op het kerkhof rondom de Sint Hubertuskapel. Veel botresten zijn verplaatst naar een knekelgraf op het huidige kerkhof dat zich achter de vm. pastorie bevindt. Hoeveel Cromvoirtenaren nu nog hun laatste rustplaats hebben onder het huidige parkeerterrein achter de St. Lambertusstraat 60 is de vraag. Maar dat er nog steeds liggen, bleek weer tijdens bouwwerkzaamheden begin 2012. De toen gevonden resten zijn wederom elders met de verschuldigde eerbied herbegraven in een verzamelgraf.
Linksboven: De restanten van de Hubertuskapel, ongedateerd, BHIC. Rechtsboven: Pentekening van de Lambertuskerk met zijn oorspronkelijke torenspits, K. Louwen, 1948, BHIC. Linksonder: De Lambertuskerk na restauratie in 1949, W. van Leeuwen, 1982, BHIC. Rechtsonder: de Lambertuskerk vanaf de Deutersestraat gezien, V. Delleman-de Kort, 1971, BHIC.
42
Helvoirt In 1192 wordt de eerste kapel gebouwd in Helvoirt. Rond 1300 wordt de kapel (of kerk) verheven tot parochiekerk en aan Sint Nikolaas gewijd. In 1375 stond er een romaans kerkgebouw, vermoedelijk na enkele verbouwingen. Rond 1510 krijgt de kerk haar huidige gotische verschijningsvorm. De kerk staat vermoedelijk op dezelfde plek als de allereerste kapel. Vanaf 1648 viel het kerkgebouw aan de protestanten toe en wordt ook vandaag de dag nog gebruikt door de protestantse gemeente. In 1675 werd door en voor de katholieken een schuurkerk opgericht aan de Dreef van leem en stro, die in 1724 werd vervangen door een stenen schuurkerk. In 1840 werd een nieuwe parochiekerk gebouwd, een zogenaamde Waterstaatskerk, die zich bevond ter hoogte van het huidige kerkplein. Tussen 1901 en 1903 werd de nieuwe, neogotische Sint Nikolaaskerk aan de Kastanjelaan gebouwd en in gebruik genomen. De Waterstaatskerk is daarna afgebroken.
Linksboven: deel van een tekening met de reconstructie van de romano-gotische periode van de oude Sint Nikolaas kerk door A.A.M. Warffemius, 1976, RCE. Linksonder: de vm. Waterstaatskerk in Helvoirt, ongedateerd, BHIC. Rechts: de oude Sint Nikolaas en huidige Ned. Herv, Kerk in Helvoirt. Foto: G.J. Dukker, 1969, RCE.
43
7.2 protestantse kerk De Reformatie zorgde voor een nieuwe stroming in het religieuze landschap van de Nederlanden: het protestantisme. Dit werd zelfs de officiële voorkeursgodsdienst in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Op last van de Staten-Generaal moesten de katholieken hun kerkgebouwen afstaan aan de protestanten. Zo kregen de protestanten de beschikking over de Sint Pieterskerk en Sint Lambertuskerk in Vught en over de Sint Nikolaaskerk in Helvoirt. Tegelijkertijd werd de Sint Hubertuskapel in Cromvoirt gesloten en later gesloopt. De relatief kleine protestantse gemeenschap in Vught (en Cromvoirt) nam echter alleen de middeleeuwse Lambertuskerk in gebruik. De Petruskerk raakte langzaam in verval en zou uiteindelijk worden gesloopt. De Sint Lambertuskerk en de Sint Nicolaaskerk zijn nog steeds in gebruik door de Nederlands Hervormde gemeenten van respectievelijk Vught en Helvoirt.
Links het exterieur en rechts het interieur van de Nederlands Hervormde kerk in Helvoirt. Beide foto’s: G.J. Dukker, 1969, RCE.
44
7.3 jodendom Het jodendom neemt een bijzondere positie in binnen Vught. Want hoewel Vught nooit een zelfstandige joodse gemeenschap heeft gehad, is de geschiedenis van de joodse gemeenschap onlosmakelijk met Vught verbonden. Zo werden volgens de Kroniek van Sint Geertrui uit de late vijftiende of zestiende eeuw al in 1164 joden uit ‘s-Hertogenbosch vervolgd en levend verbrand op de Vughtse heide. Deze plek werd daarom in de volksmond destijds ook wel het “Jodenkerkhof” genoemd. Op ongeveer dezelfde locatie werd in de achttiende eeuw een joodse begraafplaats gesticht voor de Bossche joodse gemeenschap. De begraafplaats werd in 1790 opgericht door twee joodse Bossche kooplieden. De begraafplaats is in gebruik sinds 1771, hoewel men pas in 1790 officieel toestemming kreeg om hier te begraven. De oudste nog aanwezige zerken dateren uit het begin van de negentiende eeuw. Oorspronkelijk was er sprake van een omheining in de vorm van een aarden wal of sloot, maar nu wordt de begraafplaats omgeven door een moderne betonnen muur met een ijzeren ingangshek. Het smeedijzeren hek is geplaatst in 1857, twee jaar nadat het naastgelegen huis van de bewaker en het reinigingshuisje zijn gebouwd. Het pad dat langs de schutting van betonplaten loopt, heet in de volksmond Jodenlaantje. Op de begraafplaats ligt ook Elias Koopman uit Amsterdam begraven.
In januari 1943, een paar dagen nadat hij was aangekomen in kamp Vught, werd hij op de begraafplaats ter aarde gesteld. Hij arriveerde met één van de eerste transporten en moest met zijn medegevangenen van het station naar het Konzentrationslager Herzogenbusch lopen. Deze afstand bleek teveel voor de 80-jarige Elias. Vlak voor de poorten van kamp Vught zakte hij in elkaar en overleed. Hij zou het enige Holocaust slachtoffer blijven dat op de joodse begraafplaats werd begraven. Andere omgekomen joden werden gecremeerd. De as werd in de asputten bij het crematorium uitgestrooid.
Grafsteen van Sigmund Stern (overleden op 21 oktober 1944). Foto: Fotopersbureau Het Zuiden, 1950, BHIC.
45
7.4 de molukse kerken Voorgeschiedenis De Molukse eilanden kregen al vanaf de veertiende eeuw te maken met godsdiensten die van buitenaf werden geïntroduceerd. Vanaf de veertiende eeuw deed het hindoeïsme zijn intrede, gevolgd door de Islam in de eeuw daarna, waarmee men door Arabische handelaren in aanraking kwam. Het christendom, en dan met name het rooms-katholieke geloof, werd voor het eerst geïntroduceerd door de Portugezen (1512) die er hun handelskolonies stichtten. Na de oprichting van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) in 1602 werd een van haar belangrijkste doelen de handel ‘in de Oost’, waar kostbare specerijen te verkrijgen waren, zoals foelie, nootmuskaat en kruidnagelen. De VOC maakte een eind aan de Portugese invloed in de Molukken en daarmee ook aan het katholicisme aldaar. In het kielzog van de handelsschepen kwamen ook de dominees. Het Calvinistisch protestantisme werd op de Molukken verbreid, hoewel ongeveer de helft van de bevolking moslim bleef. In 1673 werd ‘de Ambonsche kerkorde’ ingevoerd. In 1733 verscheen de eerste Maleise bijbel naar de vertaling van Melchior Leydekker. In 1799 werd de VOC opgeheven. Tijdens de Bataafse Republiek en de Franse tijd (Napoleon) nam de godsdienstvrijheid een grote vlucht.
Na de val van Napoleon besloot koning Willem I in 1816 tot de oprichting van de Protestantse kerk in Nederlands-Indië, de zogenaamde Indische (Hervormde) kerk. In deze periode was er nog geen sprake van een eigen zelfstandige, Molukse kerk. Naast de prediker, kwamen de hulpprediker, inlands leraar en utusan indjil oftewel de evangelist. Geredja/Gereja Protestan Maluku (GPM) Op 6 september 1935 werd de Geredja Protestan Maluku (GPM) oftewel de Molukse Protestantse Kerk opgericht. Veel Ambonezen dienden in het voormalig Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL). Het leger zorgde voor kleding, voedsel, medische zorg maar ook voor de geestelijke verzorging. Legerpredikanten in het KNIL waren pendeta’s (dominees) die door de GPM aan het KNIL werden uitgeleend. Deze pendeta’s hadden de rang van officier. De Geredja Protestan Maluku werd in 1950 onderdeel van de Gereja Protestan Indonesia (Indonesische Protestantse Kerk) die in dat jaar werd opgericht. Na de Tweede Wereldoorlog braken in veel West-Europese koloniën onafhankelijkheidsoorlogen uit. Dat gebeurde ook in het voormalige Nederlands-Indië. In 1945 hadden Sukarno en Hatta Indonesië onafhankelijk verklaard. Nederland verzette zich daartegen. Een dekolonisatie-oorlog volgde. In 1949 vond de souvereiniteitsoverdracht plaats door Nederland aan de jonge Verenigde Staten van Indonesië.
Op 25 april 1950 namen een aantal christelijke politici het initiatief om de Zuid-Molukken onafhankelijk te verklaren van de Verenigde Staten van Indonesië. De Republik Maluku Selatan (RMS) werd uitgeroepen. Veel Molukse militairen – die op Java verbleven - verklaarden zich solidair met de RMS en wilden naar hun thuisland terugkeren om voor de RMS te vechten. De Indonesische regering ging daar niet mee akkoord. Nadat de Nederlandse rechter had bepaald dat Nederland zijn Molukse soldaten niet tegen hun zin mocht achterlaten in het land van de voormalige vijand, werd in 1951 besloten om hen met hun gezinnen naar Nederland over te brengen. Hun verblijf in Nederland zou – zo dacht men - slechts tijdelijk zijn, totdat zij terug zouden kunnen keren naar Indonesië (Molukkers dachten: naar hun een onafhankelijke Molukse republiek). Vanwege de ‘tijdelijkheid’ van hun verblijf in Nederland werden de Ambonezen ondergebracht in kazernes, kloosters, werkkampen en voormalige concentratiekampen in afwachting van hun terugkeer. In Vught werden zij ondergebracht in het daar aanwezige voormalige concentratiekamp, dat in 1951 omgedoopt werd tot het woonoord Lunetten. Zo’n 750 van de Ambonese militairen zouden in Vught worden gehuisvest, met hun gezinnen in totaal 3.000 personen. Geredja Indjili Maluku (GIM) Ook tijdens hun verblijf in Nederland was er geestelijke verzorging nodig.
De pendeta’s kwamen daarom met de militairen mee naar Nederland. Zij verzorgden de gebedsdiensten. Na aankomst in Nederland werd de Classis Geredja Protestant Maluku di negeri Belanda (GPMB) door de voormalige legerpredikanten opgericht, als onderdeel van de moederkerk Gereja Protestan Maluku. Toen de GPM Synode op Ambon op 28 juli 1951 in een kanselbode opriep om achter de Indonesische Regering te staan, kwamen de Molukkers in Nederland daartegen in verzet. Zij verklaarden zich solidair met de Zuid-Molukse bevolking en de wens voor een vrije
46
republiek van de Zuid-Molukken. Als gevolg daarvan nam zij het besluit om alle banden met de moederkerk de GPM te verbreken. De Geredja Indjili Maluku di negeri Belanda (GIMB), later de Geredja Indjili Maluku (GIM), was geboren. Tot op de dag van vandaag is de GIM het grootste kerkgenootschap in de Molukse gemeenschap in Nederland. Noodgemeente Protestant Maluku di Belanda (NGPMB) Legerpredikant ds. J.B. Keiluhu verzette zich daartegen, omdat hij van mening was dat de GIMB zich te snel had losgemaakt van de moederkerk, dat de afscheiding zonder behoorlijk overleg met de kerkenraden en predikanten van bovenaf was opgelegd aan de gemeenschap. Daarom gaf ds. Keiluhu de voorkeur aan de vorming van een noodgemeente van de Gereja Protestant Maluku op Ambon: de Noodgemeente Protestant Maluku di Belanda (NGPMB). De NGPMB werd op 13 maart 1953 opgericht. Ze beschouwt zich niet als een zelfstandige kerk, maar als een ‘noodgemeente’ wiens leden lid zijn en blijven van de Protestantse kerk in de Molukken. Bij deze en andere kerksplitsingen speelde ook rivaliteit tussen predikanten een rol. De NGPMB werd in de eerste jaren tot aan zijn dood geleid door ds. Keiluhu. Hij werd opgevolgd door ds. A.P. Hattu. Noodgemeente Protestant Maluku di Belanda, maret 1953 (Molle) In maart 1975 ontstond een schisma in de Noodgemeente Protestant Maluku di Belanda. Ds. M.N.P.
Molle scheidde zich af van de Noodgemeente. Zo ontstonden twee kerkgenootschappen met de naam NGPMB. Om ze uit elkaar te houden werd de naam van de belangrijkste predikant aan de naam toegevoegd: NGPMB Hattu en NGPMB Molle. De NGPMB Molle ging verder onder de naam Noodgemeente Protestan Maluku di Belanda, maart 1953; een verwijzing naar de stichtingsdatum van de kerk van ds. Keiluhu. Zij maakt gebruik van de kampkerk (aanvankelijk in de oude kerk en daarna in barak 1). Noodgemeente Protestant Maluku di Belanda-Vught In 1975 vond nog een splitsing plaats in de NGPMB Molle, met als gevolg dat de Nood Gemeente Protestan Maluku di Belanda-Vught zich onder leiding van ds. M. Tulaseket losmaakte van de rest van het kerkgenootschap. Tot de jaren negentig verbleef de NGPMB Tulaseket in de Lunetten in de kampkerk. Door de komst van de KVR (zie verder) werd het kerkgenootschap gedwongen om naar een ander gebouw uit te zien. Op 16 maart 1996 nam zij haar intrek in de Kwebben, een sociaalcultureel centrum in Vught. Na enkele jaren verhuisde de NGPMB op 26 mei 2002 naar de Stenen Hut, een ontmoetingscentrum in zorgpark Voorburg te Vught. Door omstandigheden in december 2014 werd de NGPMB wederom gedwongen om naar een ander gebouw uit te zien.
De NGPMB kon tijdelijk haar diensten houden in het gebouw van Uitvaartverzorging van der Steen, totdat in april 2015 basisschool De Springplank onderdak kon bieden. Voor hoelang het kerkgenootschap hier gebruik van kan blijven maken is niet bekend. De GIM in Vught Tot in de jaren ’80 van de vorige eeuw zorgde de Nederlandse overheid voor de Molukse kerkgebouwen. In 1988 veranderde situatie. De Staat droeg het beheer van de kerkgebouwen over aan de GIM en – voor de meeste andere Molukse kerkgenootschappen – aan de Molukse Kerkvoogdijraad. In totaal was met deze overdracht € 51 miljoen gemoeid, bedoeld voor onderhoud en nieuwbouw. De NGPMB in Vught sloot zich niet bij de Kerkvoogdijraad aan (met als gevolg dat zij de kampkerk moesten verlaten). De kampkerk, barak 1B, bleef in gebruik van de GIM. De Kerkvoogdijraad begon met de restauratie van de barak. Eerst werd barak 1A onder handen genomen. Hier bevond zich onder andere de kantine van het woonoord. De bedoeling was om 1A op te knappen, de diensten daarheen tijdelijk te verplaatsen en vervolgens 1B te restaureren. Daar kwam echter een kink in de kabel. Na de verhuizing naar barak 1A kwam de Kerkvoogdijraad in financiële problemen. De Raad was in zee gegaan met dubieuze beleggers. Het gevolg was dat de Amerikaanse drugsbestrijder DEA beslag legde op het geld op verdenking van drugsfraude.
Het duurde jaren met hoge proceskosten, voordat het geld weer vrij kwam. Als gevolg daarvan vielen allerlei renovatie- en nieuwbouwprojecten in Molukse wijken stil, ook voor barak 1B. Dit rijksmonument verpauperde met een ingestort dak. Uiteindelijk namen het Vughts Museum en het Nationaal Monument Kamp Vught (NMKV) het initiatief om deze (halve) barak te redden en een herbestemming te geven: een museum over de vier groepen die in de gebouwen van Kamp Vught waren ondergebracht: de concentratiekampgevangenen tijdens de Tweede Wereldoorlog, Duitse evacués aan het einde van de oorlog, van
47
collaboratie verdachte personen in het naoorlogse Interneringskamp en Molukkers. Samen met het Moluks Historisch Museum werd de Stichting tot behoud van Barak 1B opgericht, die ervoor zorgde dat 1B uiteindelijk gerenoveerd en heringericht als museum overgedragen werd aan het NMKV. Barak 1A bleef daarop als kerk in gebruik. Behalve Barak 1A heeft Vught nog een ander Moluks kerkgebouw: de Petrakerk aan het Salahutuplein. Deze kerk is gebouwd in 1988, speciaal voor de protestantse Molukse gemeenschap in Vught. Het kerkgebouw is ontworpen door de Molukse architect ir. S. Hitipeuw. De bouw van de kerk in Vught past binnen een bredere ontwikkeling in Nederland. De Molukse ex-KNIL militairen die naar Nederland werden gehaald, zouden eigenlijk slechts tijdelijk in Nederland worden ondergebracht. Toen duidelijk werd dat zij niet terug konden keren naar de Molukken, besloot de Nederlandse overheid in 1959 om de bewoners van de Molukse woonoorden over te plaatsen naar kleine woonwijken in gebieden met veel werkgelegenheid. Doel was het isolement van de Molukkers te doorbreken en de integratie te bevorderen. Wanneer ten minste dertig gezinnen naar een nieuwbouwwijk verhuisden, financierde de overheid een eigen kerkgebouw voor de Molukse gemeenschap. De Rijksgebouwendienst trad daarbij op als opdrachtgever, die architecten van naam en faam aantrok, zoals Aldo van Eyck, G. Daan en J.P.
Thole, maar ook Molukse architecten als Bureau Thenu en ir. R. Mutalessy en ir. S. Hitipeuw. De Molukse kerkgebouwen vormen mede daardoor architectonisch een opvallende uitzondering op de kerkenbouw in de late twintigste eeuw. Waar de kerkenbouw in de jaren ‘80 en ‘90 van de vorige eeuw overwegend sober en terughoudend was, gold dat voor de Molukse kerken een stuk minder. Die mochten gezien worden. De verhuizing naar woonwijken bleek een langdurig proces, omdat veel Molukkers niet wilden verhuizen en veel gemeenten geen Molukse wijk wilden. Soms moesten woonoorden met behulp van politie worden ontruimd. Het lukte ook niet om voldoende wijken te vinden in gebieden met veel werkgelegenheid. Uiteindelijk werd genoegen genomen met iedere mogelijkheid om de woonoorden leeg te krijgen: grote woonwijken, geïsoleerde positie, weinig werkaanbod. Vaak werd een woonwijk gerealiseerd in een gemeente waar ook het woonoord al stond. In Vught werd na verhuizingen van ongeveer 2.400 woonoordbewoners nog een oplossing gezocht voor de resterende 600. Die moest gevonden worden in Vught. De gemeente koos voor het gebied Vijverhof om daar een Molukse wijk te laten bouwen. In het bouwplan zat ook een gemeenschapscentrum en een kerkgebouw, de Petrakerk. Bij de oplevering in 1988 stonden 142 huizen klaar om de nieuwe bewoners te ontvangen.
Getracht was om de inrichting van de wijk aantrekkelijk te maken voor Molukkers. Het had weinig effect. Tegen de ontruiming van Lunetten kwam vanuit de woonoordbevolking veel verzet. De meeste woningen bleven leeg. Wel vertrok een deel van de GIM naar huizen in Den Bosch-Noord, waar ook een kerkgebouw werd gerealiseerd. In 1989 werd besloten dat het woonoord in gewijzigde vorm mocht blijven bestaan. De barakken werden (op één na) gesloopt en vervangen. Op Lunetten wonen nu nog zo’n 250 Molukkers. De Petrakerk wordt gebruikt door de GIM, vooral voor die Molukkers die in de loop der jaren in het dorp Vught zijn gaan wonen. De barakken van het voormalige concentratie- en interneringskamp worden omgebouwd tot woonbarakken voor de Molukkers. Foto: H. Pot, 9 maart 1951, Nationaal Archief.
48
8.
bronnen en literatuur
Literatuur • • • • • • • • • • • • •
Hoek, Antje van der, Religie in ballingschap (Amsterdam 1994). Redactieteam Gedenkboek, Een wonderbaarlijke spijziging. Gedenkboek 35 jaar Geredja Indjili Maluku (Utrecht 1989). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Post 65 gebedshuizen. Kerken, moskeeën, synagogen en tempels in Nederland 1966-2019 (2020). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Een toekomst voor kerken. Handreiking voor het aanpassen van kerkgebouwen in religieus gebruik (2012). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Een toekomst voor kloosters. Handreiking voor het herbestemmen van kloostercomplexen (2013). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Bouwstenen voor een kerkenvisie. Handreiking 2019 (2019). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Addendum 2021. Aanvulling op ‘Bouwstenen voor een kerkenvisie’ (2021). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Van paterstuin tot koningsbosch.. Rijksbeschermde kloostertuinen een verkenning (2021). Smeets, H., ‘Molukkers in Vught’, Vughtse Historische Reeks, deel 4 (Vught 1996), pp. 49-51. Smeets, H. en F. Steijlen, In Nederland gebleven. De geschiedenis van Molukkers in Nederland 1951-2006 (Amsterdam/Utrecht 2006). Stichting tot behoud van de Petrus, Een Nazarener kunstschat in Vught. Schilderingen van Charles Joseph Grips in de Petruskerk (Vught 2020). Tromp H., Charles Joseph Grips. Artiste Peintre 1825-1920 (Vught 2020). Tulaseket, M., Omzien in Verwondering.
De geschiedenis van de Noodgemeente Protestant Maluku di Belanda (Vught 2008).
Websites www.erfgoedpetruskerkvught.nl www.toekomstreligieuserfgoed.nl www.cultureelerfgoed.nl www.bhic.nl www.wierookwijwaterenworstenbrood.nl www.erfgoedvught.nl www.cjgrips.nl www.wikipedia.nl www.sites.google.com/view/parochieheiligeedithstein001/start www.pkn-helvoirt-haaren.nl www.lambertuskerkvught.nl www.kennis.cultureelerfgoed.nl www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl www.monumentenregister.cultureelerfgoed.nl www.vught.nl www.visitvught.nl www.online-begraafplaatsen.nl www.vangoghhelvoirt.nl Verantwoording afbeeldingen Alle gebruikte afbeeldingen zijn gemaakt door de auteur(s), tenzij nadrukkelijk bij de afbeelding anders is vermeld.
49
Bijlagen
50
bijlage i: inventarisatie kerkgebouwen naam
adres
kern
soort object
bouwjaar mon. functie status
gberuik
geloof
Sint Lambertus
Helvoirtseweg 5
Vught
schip
ca. 1500
RM
N.H. kerk
religieus + cultureel
Ned. Hervormd
Sint Lambertus
Helvoirtseweg 7
Vught
toren
1560
RM
kerktoren
cultureel
Ned.Hervormd
Sint Petrus
Heuvel 2
Vught
kerk
1881-1884 RM
multifunctioneel multifunctioneel
Rooms-katholiek
H. Hart van Jezus kerk Loeffplein 1
Vught
kerk
1924/1954 n.v.t.
kerk
religieus
Rooms-katholiek
Mariakerk
Mariaplein 9
Vught
kerk
1933-1934 RM
in transitie
wonen/zorg
Rooms-katholiek
Paulus en St. Jan
Lidwinastraat 51
Vught
kerk
1991
n.v.t.
kerk
religieus
Rooms-katholiek
St. Jan Evangelist
Sint Jansstraat 3
Vught
kerk
1965
n.v.t.
kantoor
maatschappelijk
Rooms-katholiek
Petrakerk
Salahutuplein 35
Vught
kerk
1988
n.v.t.
kerk
religieus
GIM
Sint Lambertus
St. Lambertusstraat 53
Cromvoirt kerk
1887/1892 GM
kerk
religieus
Rooms-katholiek
Oude Nikolaaskerk
Van Grevenbroeckstraat 2 Helvoirt
kerk
XV-XVI
RM
N.H. kerk
religieus/nevenfuncties Ned. Hervormd
Oude Nikolaaskerk
Van Grevenbroeckstraat 2 Helvoirt
toren
XV-XVI
RM
N.H. kerk
religieus
Ned. Hervormd
H. Nicolaaskerk
Kastanjelaan 14
Helvoirt
kerk
1901-1903 RM
kerk
religieus
Rooms-katholiek
Sint Pieter
Maurickplein
Vught
kerk
16e eeuw
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
St. Petrus schuurkerk
Vlasmeer
Vught
ca. 1672
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
St. Paulus & H. Antonius van Padua Sint Lambertus
Esscheweg
Vught
schuurkerk kerk
1954
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
Kerksteeg
ca. 1672
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
St. Nicolaaskerk
Kastanjelaan ong.
Cromvoirt schuurkerk Helvoirt kerk
1840
n.v.t.
waterstaatskerk n.v.t.
Rooms-katholiek
51
bijlage ii: inventarisatie (vm.) kloostergebouwen naam
adres
kern
soort object
bouwjaar mon. status
Mariaoord (Roucouleur)
Glorieuxlaan 4
Vught
landhuis 1884
Mariaoord
Park Glorieux 1
Vught
functie
gberuik
geloof
RM
kantoor
maatschappelijk
Ursulinen
RM
wonen
maatschappelijk
Ursulinen
RM
zorg
maatschappelijk
Rooms-katholiek
RM
zorg
maatschappelijk
Rooms-katholiek
Huize Voorburg (broeders) Laan van Voorburg 2
Vught
kost1910 school klooster 1930
Huize Voorburg (zusters)
Laan van Voorburg 66
Vught
klooster 1930
Mariënhof
Mariaplein 8
Vught
klooster 1939-1941 RM
bejaardenhuis
maatschappelijk
Franciscanessen
Huize Theresia
Jagersboschlaan 17
Vught
klooster 1945
n.v.t.
wordt gesloopt
n.v.t.
Zusters J.M.J.
Steenwijk
Boxtelseweg 58
Vught
klooster 1903
RM
hotel
maatschappelijk
Fraters van Tilburg
Klooster Sint Lidwina
Lidwinastraat 57
Vught
klooster 1946
n.v.t.
huisartsenpraktijk
maatschappelijk
Retraitehuis Guldenberg
Guldenberg 12
Helvoirt
klooster 1966
n.v.t.
conferentiecentrum maatschappelijk
Franciscanessen van Oudenbosch Jezuïeten
Misericordia (Missiehuis Sint Lambertus) Nieuw Sparrendaal
Udenhoutseweg 15
Helvoirt
klooster 1920
n.v.t.
bezinningscentrum
maatschappelijk
Sparrendaalseweg 7
Vught
klooster 1930
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Paters v/h Goddelijke woord Scheutisten
Huize Loyola
Loyolalaan
Vught
klooster 1911
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Jezuïeten
Kartuizerklooster
Taalstraat ong.
Vught
klooster 1472
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Kartuizers
Klooster Franciscanessen van Oirschot Klooster Franciscanessen van Oirschot Regina Coeli
Maurickplein ong.
Vught
klooster 1856
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
St. Elisabethstraat Kloosterstraat Helvoirtseweg 187
Vught
klooster 1900
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Vught
klooster 1904
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
St. Nicolaasgesticht
Kastanjelaan 17
Helvoirt
klooster 1882
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Franciscanessen van Oirschot Franciscanessen van Oirschot Kanunnikessen van H. Antonius Zusters J.M.J.
52
bijlage iii: inventarisatie kapellen (incl. kloosterkapellen) naam
adres
kern
soort object
bouwjaar mon. functie status
gberuik
geloof
Mariaoord kapel
Glorieuxlaan 6
Vught
kloosterkapel 1910
RM
wonen
maatschappelijk
Ursulinen
Kapel Oud Sparrendaal
Sparrendaalseweg 5
Vught
kloosterkapel 1870
GM
kantoor
maatschappelijk
Rooms-katholiek
Mariënhofkapel
Mariaplein 8
Vught
kloosterkapel 1939-1941 RM
ontmoetingsruimte
maatschappelijk
Franciscanessen
Molenhofkapel
bij Mariaplein 8
Vught
kapel
atelier
cultureel
Franciscanessen
Kapel Huize Steenwijk
Boxtelseweg 58
Vught
kloosterkapel 1905
RM
kloosterkapel
religieus
Fraters v. Tilburg
Kapel Emmausklooster
Udenhoutseweg 15
Helvoirt
kloosterkapel 1920
n.v.t.
bezinningscentrum
maatschappelijk
Mariakapel
Het Hoog 4 (ong.)
Helvoirt
veldkapel
1941
GM
veldkapel
religieus
Paters v/h Goddelijk woord Rooms-katholiek
Mariakapel
Molhuysenlaan 10-11 Vught
veldkapel
1935
n.v.t.
veldkapel
religieus
Rooms-katholiek
Kapel Huize Theresia Kapel ‘Boshuys’
Jagersboschlaan 17 Maurick 8
Vught Vught
kloosterkapel 1945 veldkapel onbekend
n.v.t. n.v.t.
kloosterkapel kapel
religieus religieus
Rooms-katholiek Rooms-katholiek
Mariakapel Sparrendaal
Sparrendaalseweg 5
Vught
veldkapel
onbekend
n.v.t.
Mariakapel
religieus
Rooms-katholiek
Kapel St. Judas Thaddeus
Laan van Voorburg 13 Vught
veldkapel
onbekend
n.v.t.
religieus
Rooms-katholiek
Heilig Kruiskapel
Vughterweg ong.
Vught
kapel
1547
n.v.t.
veldkapel (beeld ontbreekt) gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
Sint Hubertuskapel
Onbekend
Cromvoirt kapel
1485
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
Sint Augustinuskapel
Vught
kapel
ca. 1627
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
Kloosterkapel
Wargashuijze/ Bergenshuize Van de Pollstraat
Vught
kapel
onbekend
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
Kapel Huize Sparrendaal
Sparrendaalseweg 7
Vught
kapel
1931
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
Kapel Regina Coeli
Helvoirtseweg 189
Vught
kapel
1908
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Kapel Huize Voorburg
Boxtelseweg 48
Vught
kapel
1885
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Kanunnikessen van H. Antonius Rooms-katholiek
1939-1941 n.v.t.
53
naam
adres
kern
soort object
bouwjaar mon. functie status
gberuik
geloof
Sint Machutuskapel
Vliertstraat (ong.)
Vught
kapel
17e eeuw
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
Kapel De Steffenberg
Sparrendaalseweg 1
Vught
kapel
1962
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
Maria Dank kapel
Kapellaan/Lievevrouwepark
Vught
veldkapel
1946
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
O.L.V. Broederschap
bijlage iv: inventarisatie pastorieën, predikantswoningen, rectorswoningen etc. naam
adres
kern
soort object
bouwjaar mon. functie status
gberuik
geloof
R.K. pastorie Sint Petrus
Heuvel 4
Vught
pastorie
1864
GM
galerie
cultureel
Rooms-katholiek
R.K. pastorie Sint Petrus
Dorpsstraat 27
Vught
pastorie
1950
n.v.t.
kantoor
maatschappelijk Rooms-katholiek
Vught
pastorie
1954
GM
kantoor
maatschappelijk Rooms-katholiek
Vught
pastorie
1923
n.v.t.
parochiaal centrum religieus
Rooms-katholiek
maatschappelijk Rooms-katholiek wonen/maatschappelijk religieus
Rooms-katholiek
R.K. pastorie Maria Middelares Taalstraat 51 Alles Genaden R.K. pastorie H. Hart van Jezus Loeffplein 1
Patronaatsgebouw O.L.V. Maria Taalstraat 47 Vught Middelares Aller Genaden R.K. pastorie St. Lambertus St. Lambertusstraat Cromvoirt 51 R.K. pastorie H. Nicolaas Kastanjelaan 14 Helvoirt
patrnaats- 1870/1936 RM gebouw pastorie 1887 GM 1852
RM
kantoor/wonen/ sport wonen/bed&breakfast pastorie
Vm. domineeswoning (dominee Torenstraat 47 Van Gogh) Parochiehuis H. Hart van Jezus Van de Pollstraat 4
Helvoirt
RM
wonen
wonen
Ned. Herv.
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Rooms-katholiek
Predikantswoning Ned. Herv. gemeente
Vught
predikants 1657 woning parochie- 1933 huis predikants 1924 woning
n.v.t.
gesloopt
n.v.t.
Ned. Herv.
Dorpsstraat 27
Vught
pastorie
Rooms-katholiek
54
bijlage v: inventarisatie begraafplaatsen en grafmonumenten naam
adres
kern
soort object
bouwjaar
mon. status
functie
gberuik
geloof
Joodse begraafplaats (JB)
Berkenheuveldreef 10
Vught
begraafplaats
1790
RM
begraafplaats
funerair
Jodendom
JB: poortgebouw
Vught
poortgebouw
1855
RM
poortgebouw
funerair
Jodendom
JB: grafmonument Hartogensis
Vught
graf
ca. 1850
RM
grafmonument
funerair
Jodendom
Vught
begraafplaats
1830
RM
begraafplaats
funerair
AB: hekwerk
Vught
hekwerk
1858
RM
hekwerk
funerair
AB: schijndodenhuisje
Vught
1858
RM
Vught
1897
RM
schijndodenhuisje grafmonument
funerair
AB: graf J.A.F. Lips
schijndodenhuisje graf
funerair
Protestants/ Rooms-katholiek Protestants/ Rooms-katholiek Protestants/ rooms-katholiek Rooms-katholiek
AB: graf fam. Rouppe-Van der Voort AB: graf gebr. F. en J. Donkers
Vught
graf
1866
RM
grafmonument
funerair
Rooms-katholiek
Vught
graf
1894
RM
grafmonument
funerair
Rooms-katholiek
AB: graf fam. Van Meeuwen
Vught
graf
1853
RM
grafmonument
funerair
Rooms-katholiek
AB: graf J.A. van de Ven
Vught
graf
1866
RM
grafmonument
funerair
Rooms-katholiek
St. Elisabethstraat 66-68 Wolfkamerweg ong./ Lidwinastraat Ouwerkerklaan 2
Vught
begraafplaats
1882
n.v.t.
begraafplaats
funerair
Rooms-katholiek
Vught
begraafplaats
1948
n.v.t.
begraafplaats
funerair
Rooms-katholiek
Vught
begraafplaats
1947
n.v.t.
begraafplaats
funerair
Protestants
Booglaan ong.
Vught
begraafplaats
n.v.t.
begraafplaats
funerair
Rooms-katholiek
Begraafplaats Steenwijk
Boxtelseweg 58
Vught
begraafplaats
18841885 1903
n.v.t.
begraafplaats
funerair
Rooms-katholiek
R.K. begraafplaats Mariënhof
Mariaplein 8
Vught
begraafplaats
19331938
RM
begraafplaats
funerair
Rooms-katholiek
Algemene begraafplaats (AB)
R.K. begraafplaats Sint Petrus R.K. begraafplaats Paulus en Sint Jan Protestantse begraafplaats Ouwerkerk Begraafplaats Voorburg
St. Elisabethstraat 64
55
naam
adres
kern
soort object
bouwjaar
mon. status
functie
gberuik
geloof
R.K. begraafplaats Sint Lamber- Kerkweg 1 tus Grafkelder fam. Martini Martinilaan bij 9-11
Cromvoirt begraafplaats
1889
n.v.t.
begraafplaats
funerair
Rooms-katholiek
Vught
grafkelder
1813
GM
grafmonument
funerair
Protestants
Grafkelder fam. Van Berestein
Vught
grafkelder
ca. 1830
GM
grafmonument
funerair
Protestants
Vught
graf
2004
n.v.t.
grafmonument
funerair
-
Helvoirt
begraafplaats
1847
n.v.t.
begraafplaats
funerair
Rooms-katholiek
Ned. Hervormde begraafplaats Vincent van (NHB) Goghstraat 2 ong. NHB: graf pastoor G.A. Becx
Helvoirt
begraafplaats
begraafplaats
funerair
Ned. Hervormd
Helvoirt
graf
1e helft n.v.t. 19e eeuw 1836 GM
grafmonument
funerair
Ned. Hervormd
NHB: graf Johannes van Gogh
Helvoirt
graf
1885
funerair
Ned. Hervormd
NHB: graf Dorothea Maria van Gogh Graf Rev. Mère Marie Fourier
Helvoirt
graf
1882
funerair
Ned. Hervormd
Vught
graf
1906
Van Gogh grafmonument monument Van Gogh grafmonument monument n.v.t. grafmonument
funerair
Rooms-katholiek
Vught
begraafplaats
1916
n.v.t.
funerair
Rooms-Katholiek
Graf mr. W.F.E. Margraff R.K. begraafplaats H. Nicolaas
Begraafplaats Sparrendaal (Scheutisten)
Sint Michielsgestelste weg 3 ong. Taalstraat 151 ong. (Zionsburg) Kastanjelaan 16
Helvoirtseweg (tuin Alix le Clerc) Bij Sparrendaalseweg 5
begraafplaats
NB. Wanneer een onderdeel van een begraafplaats afzonderlijk een beschermde status heeft als gemeentelijk of rijksmonument wordt deze apart benoemd (bijvoorbeeld de Algemene Begraafplaats in Vught). Soms zijn de losse onderdelen wel beschermd, maar dan als onderdeel van één rijksmonument, zoals bij de begraafplaats Mariënhof.
56
bijlage vi: inventarisatie klein religieus erfgoed naam
adres
kern
soort object
bouwjaar mon. functie status
gberuik
geloof
O.L.V. van de Leye
bij Kruishoeveweg 15 (langs Oude Loonsebaan) St. Lambertusstraat 61 hoek Pepereind/Loverensestraat St. Lambertusstraat t.h.v. de Zandleij Hoek Martinilaan/ Helvoirtseweg (N65) De Bréautélaan 3
Vught
Mariabeeld/ kapelletje
onbekend
n.v.t.
kapel
kapel
Rooms-katholiek
Cromvoirt gevelsteen
onbekend
n.v.t.
Mariabeeldje
n.v.t.
Rooms-katholiek
Cromvoirt kruisbeeld
onbekend
n.v.t.
kruisbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Cromvoirt kruisbeeld
ca. 1930
n.v.t.
kruisbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Vught
kruisbeeld
onbekend
GM
kruisbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Vught
gevelsteen
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Helvoirtseweg (tuin Alix le Clerc) Helvoirtseweg 183b
Vught
Mariabeeld
onbekend
n.v.t.
Mariabeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Vught
gevelsteen
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Lievevrouwepark
Vught
Mariabeeld
onbekend
n.v.t.
Mariabeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Lidwinastraat Vught (begraafplaats Paulus en Sint Jan) Vliertstraat 20 Vught
heiligenbeeld
ca. 1954
n.v.t.
heiligenbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
gevelsteen
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Vught
gevelbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
1953
BBP
gevelbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Vught
terracotta beeld terracotta beeld gevelsteen
1939-1941 RM
Gevelsteen: Maria met kind
Mariaplein 8 (gevel Mariakerk) Mariaplein 11 (gevel school) Raadhuisstraat 8
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
H. Hart/Christusbeeld
Marktveld 41
Vught
gevelbeeld
onbekend
GM
gevelbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Vught
kruiswegstaties onbekend
RM
kruiswegstaties
n.v.t.
Rooms-katholiek
Mariabeeldje Wegkruis Wegkruis Wegkruis Gevelsteen: vlucht naar Egypte Mariabeeld Gevelsteen (S.t Maartenshof) Mariabeeld (door Niel Steenbergen) Beelden Paulus en Antonius (van vm. Paulus en Antoniuskerk) Gevelsteen: Maria met kind (door Wim Harzing) Mariabeeld Beeld Sint Hubertus
Kruiswegstaties Lambertuskerk Helvoirtseweg 5
Vught
57
naam
adres
kern
soort object
bouwjaar mon. functie status
gberuik
geloof
Beeld Sint Lambertus (toren)
Helvoirtseweg 5
Vught
gevelbeeld
2006
RM
gevelbeeld
n.v.t.
Protestants
Wegkruis (park Reeburg)
Boxtelseweg ong.
Vught
kruisbeeld
onbekend
n.v.t.
kruisbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Gevelsteen: Maria met kind en Vughtse beroepen (P. Grips) Lourdesgrot (Voorburg)
Maurick 2
Vught
gevelsteen
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Terrein Zorgpark Voorburg Terrein Zorgpark Voorburg Terrein Zorgpark Voorburg Deutersestraat 1 (vm. school) Taalstraat 217
Vught
Lourdesgrot
onbekend
n.v.t.
Lourdesgrot
religieus
Rooms-katholiek
Vught
heiligenbeeld
onbekend
n.v.t.
heiligenbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Vught
heiligenbeeld
onbekend
n.v.t.
heiligenbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Cromvoirt gevelbeeld
onbekend
n.v.t.
gevelbeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Vught
gevelsteen
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Taalstraat 213
Vught
gevelsteen
onbekend
BBP
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Taalstraat 161
Vught
gevelsteen
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Taalstraat 177
Vught
gevelsteen
onbekend
RM
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Gevelsteen: O.L.V. van Den Bosch Mariabeeld
Taalstraat 158
Vught
gevelsteen
onbekend
GM
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Taalstraat 51
Vught
Mariabeeld
onbekend
GM
Mariabeeld
n.v.t.
Rooms-katholiek
Gevelsteen: O.L.V. in ‘t Zand Roermond Gevelsteen: O.L.V. Altijd durende bijstand Gevelsteen: O.L.V. van Den Bosch Maria ‘keske’ (kasteel Maurick)
Prins Bernhardlaan 19 Vught
gevelsteen
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Koestraat 31
Vught
gevelsteen
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Ploegstraat 43
Vught
gevelsteen
onbekend
n.v.t.
gevelsteen
n.v.t.
Rooms-katholiek
Maurick 3
Vught
keske
onbekend
RM
keske
n.v.t.
Rooms-katholiek
Maria ‘keske’ (bos bij Maurick)
bij Maurick 3
Vught
keske
onbekend
n.v.t.
keske
n.v.t.
Rooms-katholiek