11. Raadsinformatiebrief Kerkenvisie Vught 2023

Vught Raadsinformatiebrief Datum Onderwerp Zaaknummer Documentnr.

19 december 2023 Kerkenvisie Vught 2023 Z21 - 241662 UIT/23 - 587562

Inleiding Namens het College van Burgemeester en Wethouders brengen wij uw Raad bp de hoogte van een beleidsontwikkeling op het vlak van religieus erfgoed. In antwoord op de groeiende uitdagingen rondom overcomplete kerkgebouwen en afnemend kerkbezoek heeft de gemeente Vught gebruikgemaakt van de decentralisatie-uitkering van het Rijk. Deze financiële impuls, mogelijk gemaakt door de nationale kerkenaanpak van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, heeft geleid tot de totstandkoming van de Kerkenvisie gemeente Vught.

Inhoudelijk Deze Kerkenvisie is het resultaat van een uitgebreide inventarisatie, gesprekken met diverse kerkgenootschappen en betrokkenen en een diepgaande analyse van de actuele situatie van religieus erfgoed in onze gemeente. De visie werpt niet alleen licht op het huidige gebruik, de leegstand en de toekomstige bestemmingen van kerkgebouwen, maar biedt ook concrete inzichten en aanbevelingen voor het behoud en de ontwikkeling van ons kostbare rel eus erfgoed. De aanbevelingen in de visie bieden een kader voor zorgvuldige afwegingen bij vrijkomende kerkgebouwen of bij achterstallig onderhoud van bijvoorbeeld de begraafplaatsen, naast de bescherming van de historische waarde. Tevens heeft een uitgebreide inventarisatie van al het religieuze erfgoed binnen de gemeente plaatsgevonden. Hierin zijn ook de kapelletjes, kloosters, grafkelders en de mariabeeldjes meegenomen. Gesprekken met de belanghebbenden, de kerkgenootschappen en heemkundigen, hebben geleid tot een gedragen visie.

Als bijlage bij deze raadsinformatiebrief is de Kerkenvisie gevoegd. Standpunt I Besluit college van B en W Het College van Burgemeester en Wethouders heeft, overeenkomstig het voorstel, besloten de Kerkenvisie gemeente Vught vast te stellen in haar vergadering van 19 december. Hiermee wordt een belangrijke stap gezet in het behoud van ons waardevolle religieus erfgoed en het waarborgen van een duurzame toekomst.

1/2

Vught k Burgemeester en wethouders van Vught, de :emeester, de secretaris,

W. .F. Keijzers

R.J. van de Mortel

Bijlage(n): 1. Kerkenvisie gemeente Vught 2023

2/2

Kerkenvisie gemeente Vught 2023 Een perspectief op religieus erfgoed

colofon tekst en redactie

Monumentenhuis Brabant B.V., Markt 9, 4931BR te Geertruidenberg

in opdracht van

Gemeente Vught, Secr. van Rooijstraat 1, 5261 EP te Vught

rapport

Definitieve versie November 2023

inhoud voorwoord

4

1. 2. 3.

DEEL 1 aanleiding en aanpak religieus erfgoed in gemeente vught in vogelvlucht visie kerkeigenaren

6 8 9

4.

de kerken in gemeente vught

12

5.

kloostergebouwen in gemeente vught

17

3.1 3.2 3.3

R.K. H. Edith Stein parochie 9 Protestantse gemeente Vught 10 Protestantse gemeente Helvoirt 11

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9 4.10 4.11

Vm. R.K. Sint Petruskerk te Vught 13 Vm. R.K. kerk Maria Middelares Aller Genaden 13 R.K. kerk H. Hart van Jezus te Vught 13 Vm. R.K. kerk Sint Jan Evangelist te Vught 14 R.K. kerk Sint Paulus en Sint Jan te Vught 14 Lambertuskerk en toren te Vught 14 Petrakerk te Vught 14 Barak 1A in de Lunetten te Vught 15 R.K. Sint Lambertuskerk te Cromvoirt 15 Oude Sint Nikolaaskerk te Helvoirt 15 R.K. kerk van de Heilige Nicolaas te Helvoirt 16

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 5.10

Mariaoord (Roucouleur) - Vught 18 Mariaoord (kostschool) - Vught 18 Huize Voorburg (broederklooster) - Vught 18 Huize Voorburg (zusterklooster) - Vught 18 Mariënhof - Vught 19 Huize Theresia - Vught 19 Huize Steenwijk - Vught 19 Huize Lidwina - Vught 19 Retraitehuis Guldenberg - Helvoirt 20 Sint Lambertus/Misericordia - Helvoirt 20 Praktijklessen van herbestemming van kerkgebouwen voor (nieuwe) eigenaren 21 Gemeentelijke uitgangspunten bij de herbestemming van kerkgebouwen 22

6.

DEEL 2 religieus erfgoed in de schijnwerpers

24

7.

DEEL 3 historische ontwikkeling

40

8.

bronnen en literatuur bijlagen

49 50

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10

7.1 7.2 7.3 7.4

R.K. Lambertuskerk te Cromvoirt 24 R.K. kerk H. Hart van Jezus te Vught 25 R.K. kerk Sint Paulus en Sint Jan te Vught 26 Petrakerk te Vught 27 Roerend erfgoed in DePetrus 28 Algemene begraafplaats Vught 30 R.K. begraafplaats St. Petrus Elisabethstraat 66-68 Vught 33 Nederlands Hervormde begraafplaats Helvoirt 34 Vm. klooster Huize Theresia 37 De Molenhofkapel van architect Kropholler 38

Rooms-katholieke kerk 40 Protestantse kerk 44 Jodendom 45 Molukse kerken 46

Bijlage I Bijlage II Bijlage III Bijlage IV Bijlage V Bijlage VI Bijlage VII

Inventarisatie kerkgebouwen Inventarisatie (vm.) kloostergebouwen Inventarisatie kapellen (incl. kloosterkapellen) Inventarisatie pastorieën, predikantswoningen, rectorswoningen etc. Inventarisatie begraafplaatsen en grafmonumenten Inventarisatie klein religieus erfgoed Inventarisatieformulier (vragenlijst) religieus erfgoed

51 52 53 54 55 57 59

Voorwoord Bouwstenen van verleden en toekomst Eeuwenlang vervulde de kerk een centrale rol in het leven van de gemeenschap en dat doet ze nog steeds. Mensen beleven er momenten van geluk en verdriet, vinden er hoop, vertrouwen en troost, en komen er samen. Kerken bevorderen verbondenheid, bieden ondersteuning in tijden van crisis of rampspoed en inspireren tot bezinning en overdenking in een sfeervolle, stemmige omgeving. Dat alles maakt kerken een belangrijk onderdeel van ons historisch, cultureel én maatschappelijk erfgoed. Vertrouwd erfgoed, dat ook in deze tijden van teruglopend kerkbezoek en afname van gelovigen zijn eervolle plaats in onze omgeving en in onze samenleving verdient. Stelt u zich een dorp voor zonder kerken, begraafplaatsen en kloosters. In Vught, Helvoirt en Cromvoirt zouden deze bouwwerken toch schitteren door afwezigheid? Onze mooie dorpen zouden niet alleen ziel en zaligheid missen maar ook hun historisch fundament en culturele identiteit. In de kerkenvisie laten we zien dat we deze erfenis koesteren. We begrijpen het belang van deze locaties, niet alleen vanwege hun historische functie en waarde, maar ook met nieuwe kansen voor de toekomst. Soms gaat het bij het religieuze erfgoed uitsluitend om het behoud met de aloude functie, soms gaat het om het meegaan met de tijd.

Dan verlangt het oude gebouw een nieuwe bestemming of ontwikkeling, maar altijd met respect voor de waarden die de kerken vertegenwoordigen. Zo veranderen de ankers van onze geschiede-nis in de bakens van de toekomst. Samen, als gemeenschap, dragen we de verantwoordelijkheid voor ons erfgoed. Dat we daar met elkaar toe in staat zijn, laat onze prachtige DePetrus zien. Laten we daarom met inzet en vertrouwen zorg dragen voor deze bouwstenen van ons verleden én onze toekomst. Yvonne Vos, wethouder

4

DEEL 1

1.

aanleiding en aanpak

Al enkele decennia is er een stijgende lijn te zien in het aantal kerkgebouwen dat overcompleet is. De laatste tien jaar heeft die ontwikkeling zich versterkt doorgezet. De verwachting is dat de komende tijd nog meer kerkgebouwen hun deuren zullen sluiten. De oorzaken hiervan liggen in het sterk verminderd kerkbezoek en daarmee samenhangende effecten. Met name onder rooms-katholieken is er een sterke afname van het aantal kerkgangers, maar ook bij de PKN-kerken en andere kerkgenootschappen is een neerwaartse lijn te zien. Het gevolg is dat veel kerkbesturen te kampen hebben met verminderde inkomsten, terwijl de vaste lasten alleen maar toenemen. Veel kerkgebouwen hebben belangrijke monumentale, cultuurhistorische en beeldbepalende kwaliteiten. Als gevolg van de hierboven geschetste ontwikkelingen staat de instandhouding van veel (rijks) monumentale kerkgebouwen onder druk. Dat baart de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed zorgen. De nationale kerkenaanpak Vanwege de sterke afname van het aantal kerkgangers en gelovigen, heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in de periode 2014 – 2016 een interactieve discussie gevoerd over de ‘Agenda Toekomst Religieus Erfgoed’ om te zoeken naar manieren om het religieus erfgoed te behouden. Samen met kerkelijke, bestuurlijke en maatschappelijke partijen werd door de RCE de aard en omvang van de problematiek verkend.

Een volgende stap was het ondertekenen van een samenwerkingsovereenkomst tussen overheden, kerkeigenaren en erfgoedorganisaties op 10 november 2018, gericht op het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor het religieus erfgoed in Nederland. De ondertekenaars verklaren in die overeenkomst de komende jaren diverse acties te ondernemen. Vanuit het Rijk is hierna door de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 13,5 miljoen euro beschikbaar gesteld voor een nationale kerkenaanpak, waarna vijf programmalijnen zijn ontwikkeld: • Kerkenvisies • Kennis • Duurzaamheid • Toegankelijkheid • Draagvlak Decentralisatie-uitkering De tegemoetkoming aan gemeenten voor het opstellen van een gemeentelijke kerkenvisie geschiedt in de vorm van een decentralisatie-uitkering van het Rijk. Elke Nederlandse gemeente heeft eenmalig in de periode 2019-2021 een aanvraag kunnen indienen. De gemeente Vught heeft van deze mogelijkheid gebruik gemaakt. De hoogte van de uitkering wordt bepaald door het aantal kerkgebouwen binnen de gemeentegrenzen, waarbij alleen de objecten meetellen die in oorsprong als gebedshuis zijn gebouwd. Op basis van het aantal kerkgebouwen heeft de gemeente Vught een subsidie van € 25.000,- ontvangen. Een kerkenvisie is een strategisch document over de toekomst van kerkgebouwen in de gemeente.

Het gaat dan om alle kerkgebouwen: monumentaal en niet-monumentaal, nieuw en oud. Van belang is dat partijen met elkaar de dialoog aangaan over een duurzaam toekomstperspectief voor de kerkgebouwen. Met het oog daarop, is het nodig dat de visie in ieder geval inzicht geeft in: • het huidige gebruik van de kerkgebouwen; • de huidige en de te verwachten leegstand onder kerkgebouwen; • het toekomstig gebruik van de kerkgebouwen.

6

Aanpak kerkenvisie gemeente Vught De kerkenvisie is in een aantal verschillende stappen tot stand gekomen. Allereerst is een inventarisatie gemaakt van het religieuze erfgoed in de gemeente Vught. Dit omhelst naast kerkgebouwen ook kloosters, kapellen, begraafplaatsen, grafmonumenten en andere ‘kleine’ religieuze objecten. De resultaten van deze inventarisatie laten zien dat de gemeente Vught over een rijk aanbod beschikt met een grote diversiteit aan religieus erfgoed. De resultaten van de inventarisatie kunnen worden gebruikt om bijvoorbeeld meer objecten te beschermen. Daarnaast kan de inventarisatie worden gebruikt als onderdeel van integrale afwegingen met betrekking tot ruimtelijke ontwikkelingen of voor het ontplooien van activiteiten. Met de inventarisatie hebben we gepoogd zo volledig mogelijk te zijn. De inventarisatie is tot stand gekomen op basis van beschikbare informatie op het internet en aangeleverde informatie door de gemeente Vught en andere belanghebbenden. Desondanks kan het zo zijn dat er nog objecten zullen ontbreken in de inventarisatie. Zo is het bijvoorbeeld niet duidelijk geworden over welke roerende goederen de verschillende kerkgenootschappen exact beschikken. In hoofdstuk 4 worden bij enkele kerkgebouwen wel roerende goederen benoemd. Dit betreffen roerende zaken die in deze specifieke gevallen in het rijksmonumentenregister zijn opgenomen.

Naast deze inventarisatie zijn de verschillende kerkgenootschappen in de gemeente benaderd voor een gesprek om de huidige stand van de kerkgemeenschap in beeld te brengen, hoe de gemeenschappen er voor staan en wat hun visie op de toekomst is. Zaken die in deze gesprekken besproken zijn, betreffen onder andere de staat van de gemeenschap (omvang, kerkbezoek e.d.), de huidige staat van hun gebouwen en het toekom-stig gebruik daarvan, variërend van het mogelijk vrijkomen van kerkgebouwen tot vragen met betrekking tot de verduurzaming daarvan. Niet alle gemeenschappen zijn op deze uitnodiging ingegaan. De protestantse kerk Haaren-Helvoirt heeft schriftelijk gereageerd op de uitnodiging en deze vriendelijk afgewezen, omdat men geen noodzaak daartoe zag. De informatie in dit stuk is dan ook ontleend aan de informatie op de website van de protestantse gemeente. De protestantse gemeente in Vught heeft een schriftelijke vragenlijst ingevuld, waarvan de antwoorden zijn verwerkt in dit stuk. Een voorbeeld van de vragenlijst is toegevoegd in bijlage VII. Door de verschillende Molukse kerkgemeenschappen is helaas niet ingegaan op uitnodigingen om een gesprek aan te gaan. Stichting Erfgoed Vught en heemkundekring De Kleine Meijerij zijn twee keer geconsulteerd bij de totstandkoming van de visie, dit heeft geresulteerd in een breed gedragen visie.

In de gemeente Vught bevindt zich een diversiteit aan kerkgebouwen uit verschillende perioden. Een deel daarvan is wettelijk beschermd als gemeentelijk of rijksmonument. Andere kerken genieten geen bescherming als monument. Voor deze kerken wordt een eerste inschatting gemaakt van de cultuurhistorische waarden en worden aanbevelingen gedaan over het al dan niet verder in beeld brengen van deze waarden en de wenselijk-heid om over te gaan tot een wettelijke bescherming van de betreffende kerkgebouwen als monument. Er zijn behalve de kerkgebouwen nog meer belangrijke religieuze objecten die extra aandacht verdienen vanwege hun potentiële monumentaliteit of om andere redenen. Dit zijn onder andere begraafplaatsen of specifieke grafmonumenten, maar er werd in het proces bijvoorbeeld ook speciale aandacht gevraagd voor de roerende kunstcollectie in DePetrus en de Molenhofkapel bij het kloostercomplex Mariënhof. Voor deze casus-sen is daarom eenzelfde aanpak opgezet. Leeswijzer Dit document draagt de titel ‘Kerkenvisie gemeente Vught 2023’. Hiervoor is gekozen om aan te sluiten bij het primaire doel van de nationale kerkenaanpak. Met de ondertitel ‘Een perspectief op religieus erfgoed’ wordt echter bewust een verbreding aangeduid, omdat het document meer omvat dan alleen de kerkgebouwen.

Het ‘perspectief’ heeft betrekking op de onroerende of roerende religieuze zaken die exta aandacht verdienen of waarvan de toekomst niet zeker is. Het document bestaat uit drie delen. In het eerste deel wordt kort de aan-leiding en aanpak toegelicht, waarna de visie van de verschillende kerkgenootschappen wordt uiteengezet. Tot slot wordt een beknopt overzicht gegeven van de nog bestaande kerk- en kloostergebouwen in de gemeente en hun belangrijkste kenmerken. In het tweede deel worden een aantal specifieke religieuze erfgoederen extra uitgelicht. Deze casussen zijn uitgekozen in overleg met of op voordracht van de gemeente Vught of andere belanghebbenden. Het derde deel schets de historische en religieuze context van de gemeente Vught en beschrijft de religieuze ontwikkeling van de drie kerkdorpen. Het laatste onderdeel van deel 3 betreft de inventarisatie van het religieus erfgoed en overige bijlage(n).

7

2.

religieus erfgoed in gemeente vught in vogelvlucht

kerk

begraafplaats

klooster

grafkelder

pastorie Binnen de gemeente Vught bevinden zich:* • 11 kerkgebouwen • 10 kloostercomplexen en/of onderdelen • 10 begraafplaatsen en 3 individuele grafkelders • 7 pastorieën of predikantswoningen * Voor het volledige overzicht zie bijlagen I tot en met VI

8

3.

visie kerkeigenaren

3.1 r.k. h. edith stein parochie H. Edith Stein: een fusieparochie De rooms-katholieke H. Edith Stein Parochie is ontstaan uit verschillende fusies in respectievelijk 2000, 2003 en 2015. De parochie Vught Noord was een fusie tussen de vroegere parochie Sint Petrus aan de Heuvel, parochie H. Hart aan het Loeffplein, parochie Onze Lieve Vrouw Middelares Aller Genade aan de Taalstraat en parochie H. Lambertus te Cromvoirt. De parochie Vught Zuid was een fusie tussen de parochie Paulus en Antonius aan het Moleneindplein en de parochie Sint Jan aan de St. Jansstraat. In januari 2015 was ook de fusie van de parochie H. Nicolaaskerk in Helvoirt met de parochie in Vught een feit. Deze verzamelde geloofsgemeenschap koos een nieuwe naam voor de parochie: “Parochie Edith Stein”. De parochie heeft nog vijf kerkgebouwen in bezit, waarvan vier ook in beheer. In 2005 werd de negentiende-eeuwse Sint Petruskerk in Vught uit veiligheidsoverwegingen aan de eredienst onttrokken. Na een lang herontwikkelingsproces werd de kerk in 2018 heropend als het multifunctionele gebouw DePetrus, waarin zich onder andere de bibliotheek, het Vughts Museum, het toeristisch informatiepunt en de Wereldwinkel bevinden. Ook is de Mariakapel nog open om te bidden, te bezinnen of om een kaarsje op te steken. De parochie is juridisch eigenaar van de kerk en heeft het gebouw in langdurige erfpacht uitgegeven.

De vier kerkgebouwen die de parochie beheert, zijn de H. Hartkerk, de Paulus en Sint Jankerk in Vught, de Sint Lambertuskerk in Cromvoirt en de H. Nicolaaskerk in Helvoirt. Huidige situatie Zoals gezegd heeft de parochie vijf kerkgebouwen in bezit, waarvan zij er vier zelf beheert. Het kerkbestuur van de parochie H. Edith Stein is in het algemeen tevreden over de positie van de parochie. De vieringen worden over het algemeen goed bezocht. Het bezoek aan de weekendvieringen in de H. Hartkerk springt er wat betreft aantal flink bovenuit! Er vinden elk weekend drie eucharistievieringen plaats en verdeeld over deze vieringen komen er nog enkele honderden kerkgangers. De ochtenddienst op zondag is daarnaast opvallend populairder onder jongere kerkgangers. De vieringen in de andere kerken trekken beduidend minder kerkgangers, maar ook daarover is het bestuur niet ontevreden. De Paulus en Sint Jankerk in Vught en de Sint Nicolaaskerk in Helvoirt ontvangen met elk één viering per weekend nog zo’n 40 à 50 kerkbezoekers. De Sint Lambertuskerk in Cromvoirt wordt het minst bezocht. Met één viering per weekend komen er zo’n 10 à 20 personen naar de viering. In Helvoirt werkt de parochie samen met de protestantse gemeente. Zo worden basisscholen uitgenodigd om de kerken te bezoeken en daar ontvangen zij uitleg over het kerkelijk leven, rituelen en symbolen.

Ook worden Taizévieringen beurtelings in de Oude Nikolaaskerk en de R.K. Sint Nicolaaskerk georganiseerd. De parochie kent dus nog een levendige kerkgemeenschap. Dat maakt dat het kerkbestuur ook niet actief nevenfuncties organiseert. Dit is voor de exploitatie namelijk niet noodzakelijk. Als er door derden een verzoek wordt ingediend, staat het bestuur daar welwillend tegenover en werkt zij waar dat kan daar graag aan mee. Te denken valt aan kleinschalige concerten of uitvaarten van niet-katholieke dorpsgenoten. Het kerkbestuur heeft verschillende bronnen van inkomsten, zoals legaten en pachtopbrengsten, en is financieel gezond. Mede gezien de lage opkomst in Cromvoirt zal de Lambertuskerk de eerste kerk zijn die op termijn aan de eredienst onttrokken zal worden. Bij decreet van de bisschop zal dit uiterlijk 31 december 2024 plaatsvinden. Over een eventuele nieuwe bestemming wordt door het kerkbestuur al nagedacht en er is inmiddels een principeverzoek ingediend bij de gemeente om woningen in de kerk te realiseren. De andere kerken blijven vooralsnog ook voor lange termijn voor de eredienst in gebruik. Voor de H. Hartkerk in Vught en de Sint Nicolaaskerk in Helvoirt is het bisschoppelijk standpunt dat deze voor de eredienst in gebruik zullen blijven. De onderhoudsstaat van de kerkgebouwen is redelijk tot goed.

Het kerkbestuur is vanuit het bisdom verplicht jaarlijks een vast percentage aan onderhoudskosten in de begroting op te nemen. Met betrekking tot de Sint Lambertuskerk en de Paulus en Sint Jankerk heeft het kerkbestuur vanuit het bisdom alleen de plicht de gebouwen wind- en waterdicht te houden, maar waar het kan doet het bestuur meer dan dat. Voor het

9

onderhoud van de R.K. Sint Nicolaaskerk in Helvoirt maakt het bestuur gebruik van de SIM subsidie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Vanaf volgend jaar zal worden gestart met de uitvoering van het meerjarig onderhoudsplan (MJOP). De H. Hartkerk heeft met achterstallig onderhoud te maken van het dak, maar dit is reeds door het kerkbestuur opgepakt. Door de huidige energiecrisis is het parochiebestuur ook gaan nadenken over eventuele energiebesparende maatregelen. In de H. Hartkerk wilt men bijvoorbeeld gaan werken met infraroodpanelen om het binnenklimaat te verbeteren. Inmiddels heeft het parochiebestuur bovendien een omgevingsvergunning aangevraagd voor het plaatsen van zonnepanelen op het dak van de H. Hartkerk en voor het plaatsen van zonnepanelen op het terrein achter de Sint Nicolaaskerk in Helvoirt. Ook voor het parochiecentrum en de pastorie in Helvoirt denkt men aan te nemen maatregelen. Voor de pastorie denkt men concreet na over vensterisolatie. Omdat de kerk en pastorie in Helvoirt beschermd zijn als rijksmonument vereist het nemen van energiebesparende maatregelen echter meer maatwerk in nauw overleg met de gemeente en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Kortom, het kerkbestuur maakt zich vooralsnog geen zorgen over de toekomst.

De parochie heeft een actieve gemeenschap, staat er financieel goed voor en voorziet geen problemen op de (middel)lange termijn met betrekking tot het teruglopen van het aantal bezoekers of het vrijkomen van kerkgebouwen. Daarnaast werkt het parochiebestuur actief aan de toekomstbestendigheid van haar vastgoed.

3.2 protestantse gemeente vught De protestantse gemeente in Vught is eigenaar van de middeleeuwse Lambertuskerk in het centrum van Vught. De toren is overigens geen bezit van de protestantse gemeente, maar van de gemeente Vught. De kerk met vrijstaande kerktoren is een belangrijk en beeldbepalend object in het dorpsgezicht en straatbeeld. Het kerkgebouw wordt nog steeds voor religieuze doeleinden gebruikt, maar wordt daarnaast ook ingezet voor culturele nevenfuncties. Iedere zondag vindt de kerkdienst plaats en trekt wekelijks gemiddeld 60 kerkgangers. Daarnaast wordt het kerkgebouw 1 à 2 keer per week gebruikt voor religieuze nevenactiviteiten, bijvoorbeeld door het koor. Voor de toekomst op middellange termijn verwacht men dat dit ook zal blijven. Gedachten of ideeën over een mogelijke volledige herbestemming zijn dan ook nog niet aan de orde. De nevenactiviteiten die worden georganiseerd in de Lambertuskerk betreffen culturele en informatieve activiteiten. Er zijn een aantal vaste terugkerende activiteiten en diverse wisselende activiteiten. Zo wordt maandelijks op vrijdagochtend de zogenaamde ‘Stamtafel’ georganiseerd, waaraan door de deelnemers het nieuws van de dag wordt besproken. Iedereen is welkom om hierbij aan te sluiten. Aan de Stamtafel ontstaan op die manier interessante en persoonlijke gesprekken. Een andere bijzondere activiteit is het ‘Zitten in stilte’.

Iedere eerste en derde maandag van de maand is de kerk ‘s avonds geopend voor ieder die wil om in stilte met elkaar te samen te zijn. Een meer culinaire activiteit is het jaarlijks terugkerende ‘Aspergediner’. Onder verzorging van een topkok en een muzikaal ensemble kan men deelnemen aan deze culinaire avond. Onder de noemer ‘Open Kerk’ is de kerk bovendien iedere woensdag tussen 10.00 uur en 12.00 uur geopend en kan iedereen vrij binnenlopen om de kerk te bewonderen, een kaarsje aan te steken of kennis nemen van de exposities die regelmatig georganiseerd worden. Vijf à zes keer per jaar biedt de protestantse gemeente de ruimte aan kunstenaars om in de nissen van het hoogkoor hun kunstwerken te exposeren. De exposities zijn te bezoeken tijdens de openingsuren van de kerk, op woensdagochtend bijvoorbeeld, maar ook op zondag na afloop van de kerkdiensten. Naast exposities worden ook regelmatig lezingen en (orgel)concerten georganiseerd. Tot slot is de kerk te huren door particulieren voor onder andere bruiloften, uitvaarten en andere activiteiten, zolang deze maar passen bij het ingetogen karakter van de kerk. Onderhoud, financiële positie en de toekomst De protestantse gemeente in Vught ziet de toekomst positief in. Voor de komende jaren voorziet men geen verandering in gebruik. Indien nodig, kunnen de culturele nevenactiviteiten worden uitgebreid.

Met betrekking tot het onderhoud zit de protestantse gemeente er bovenop. Jaarlijks wordt het rijksmonument geïnspecteerd op bouwkundige gebreken en aan de hand van deze rapporten wordt een meerjaren onderhoudsplan opgesteld (MJOP). Op basis van het MJOP wordt bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed subsidie aangevraagd. Mede dankzij deze subsidie en in belangrijke mate de hulp van vrijwilligers (zowel finan-

10

cieel, als in de uitvoering) kan met het onderhoud van de kerk bekostigen. Gezien de huidige onzekere situatie op de energiemarkt denkt men ook na over energiebesparende maatregelen. Dit vereist maatwerk vanwege de bijzondere monumentale kwaliteiten van het kerkgebouw.

3.3 protestantse gemeente helvoirt Beleidsplan 2015-2025 In 2015 heeft de protestantse gemeente Helvoirt-Haaren een beleidsplan voor 2015-2025 vastgesteld. De missie van de gemeente wordt daarin kernachtig samengevat als: ‘het verkondigen van het evangelie in woord en daad aan deze en volgende generaties’. De protestantse gemeenschap geeft hier invulling aan op basis van de volgende kernwaarden: dienstbaar, gastvrij, open, laagdrempelig, toegankelijk, betrokken en pluriform. Concreet betekent dit dat de kerkenraad haar missie wil uitdragen door: • hernieuwde aandacht voor doop-, belijdende en gastleden; • aandacht voor de jeugd: in samenwerking met de R.K. parochie Edith Stein worden o.a. basisscholen uitgenodigd de kerken te bezoeken en uitleg te ontvangen over het kerkelijk leven, symbolen en rituelen; • openstellen van het kerkgebouw. Religieuze en nevenactiviteiten De protestantse gemeenschap in Helvoirt is een levende gemeenschap. Iedere zondagochtend komt de kerkelijke gemeenschap samen voor lofzang, gebed en meditatie in de reguliere kerkdienst of in een zogenaamde ‘morning song’, zoals dat sinds 1 januari 2022 wordt aangeboden. Na de diensten is er tevens de gelegenheid een kop koffie te drinken. De ‘morning song’ is een relatief nieuwe activiteit die door de Protestantse Kerk Nederland (PKN) geïntroduceerd is in het kader van een ‘lichter kerk-zijn’.

Daarmee wil de PKN een kerkgemeenschap zijn en worden voor iedereen. De ‘morning song’ wordt in aanvulling op de reguliere dienst 1 à 2 keer per maand georganiseerd. Naast korte teksten en meditatie ligt het accent voornamelijk op muziek. Dat kan bestaan uit een koor of solozang, maar ook instrumentaal. Daarnaast wordt de kerk regelmatig gebruikt voor andere activiteiten door derden. Een voorbeeld daarvan zijn de ‘Noten op de noen’ concerten en de Taizévieringen. Onlangs is er ook door de gemeente Vught een bewonersavond georganiseerd in het kader van de Erfgoedvisie 2023-2029. Met name vanwege deze nevenactiviteiten is de behoefte ontstaan om meer voorzieningen te treffen voor bezoekers van het kerkgebouw. Hierbij moet in eerste instantie worden gedacht aan betere sanitaire voorzieningen en een garderoberuimte. Men onderzoekt nu de mogelijkheden om deze functies onder te brengen in een nieuw te bouwen aanbouw bij de kerk. Hiervoor is het bestuur in gesprek met de gemeente over de mogelijkheden.

11

4.

de kerken in gemeente vught

In de gemeente vught zijn in totaal nog 11 bestaande kerkgebouwen aanwezig. Hierna volgt per kerkgebouw een beknopt overzicht van de belangrijkste kenmerken van elk kerkgebouw.

vught • R.K. Sint Petruskerk te Vught (herbestemd) • R.K. kerk Maria Middelares aller Genaden te Vught (wordt herbestemd) • R.K. kerk Heilig Hart van Jezus te Vught (in gebruik) • R.K. Sint Jan Evangelist te Vught (herbestemd) • R.K. kerk Sint Paulus en Sint Jan te Vught (in gebruik) • Lambertuskerk te Vught (in gebruik i.c.m. nevengebruik) • Petrakerk te Vught (in gebruik) • Barak 1A in de Lunetten te Vught (in gebruik)

cromvoirt • R.K. kerk Sint Lambertus te Cromvoirt (in aanmerking voor herbestemming)

helvoirt • Oude Nikolaaskerk te Helvoirt (in gebruik i.c.m. nevengebruik) • R.K. kerk Sint Nicolaas te Helvoirt (in gebruik)

12

4.1

vm. r.k. sint petruskerk - vught

4.2

vm. r.k. mariakerk - vught

4.3

r.k. kerk h. hart van jezus - vught

Bouwjaar: 1881-1884 Architect: C. Weber In gebruik voor eredienst: nee Huidig gebruik: o.a. ontmoetingscentrum, museum, bibliotheek, toeristisch informatiepunt, wereldwinkel Herbestemd: ja, sinds 2018 Beschermde status: ja, rijksmonument sinds 2002 Bijzonderheden: - interieurschilderingen door C. Grips (zie H. 6.5); - glas-in-loodramen uit 1884 en ca. 1935 Ensemble: kerk en pastorie

Bouwjaar: 1933-1934 Architect: A.J. Kropholler In gebruik voor eredienst: nee Huidig gebruik: woon-zorgfunctie Herbestemd: in uitvoering Beschermde status: ja, rijksmonument sinds 2002 Bijzonderheden: - hoogaltaar, sedilia, doopvont en kroonluchter ontwerp van Kropholler - kruisbeeld door C. Grips - Maria en Christusbeeld door Van Bokhoven en Jonkers - Kruiswegstaties door Mari Andriessen (1934) - Gobelins door Dom van der Mey (1937) NB. voornoemde objecten zijn na onttrekking aan de eredienst uit de kerk verwijderd. Ensemble: kerk, pastorie, kloostercomplex, begraafplaats, Molenhofkapel, school, woonhuizen, Mariaplein

Bouwjaar: 1924; 1954 (toren) Architect: J. Donders; De Bever en Evers (toren) In gebruik voor eredienst: ja Huidig gebruik: religieus Herbestemd: nee Monumentwaardig: n.t.b. (Zie H. 6.2) Beschermde status: nee Bijzonderheden: - als “monumentwaardig” aangeduid op de CHW kaart gemeente Vught (2015) - kerk en pastorie als “overige historische bouwkunst” aangeduid op de CHW kaart van provincie Noord-Brabant (2016) - carillon Ensemble: kerk, pastorie, begraafplaats, Lunet V

13

4.4

vm. r.k. kerk sint jan evangelist - vught

4.5

r.k. kerk sint paulus en sint jan - vught

4.6

lambertuskerk en toren - vught

4.7

petrakerk - vught

Bouwjaar: 1965 Architect: H. Mens In gebruik voor eredienst: nee Huidig gebruik: kantoor/bedrijfspand Herbestemd: ja, sinds 1990 Monumentwaardig: nee Beschermde status: nee Bijzonderheden: - zgn. “dooskerk” - Post-65 architectuur Ensemble: kerk en pastorie

Bouwjaar: 1991 Architect: J. Pruyn en H. Molenaar In gebruik voor eredienst: ja Huidig gebruik: religieus Herbestemd: nee Monumentwaardig: n.t.b. (Zie H. 6.3) Beschermde status: nee Bijzonderheden: - “vervangingskerk” Ensemble: kerk, vrijstaande klokkentoren

Bouwjaar: ca. 1500; 1560 Architect: onbekend In gebruik voor eredienst: ja Huidig gebruik: religieus + nevenfuncties Herbestemd: nee Beschermde status: ja, rijksmonument sinds 1973 Bijzonderheden: - trommelspeelwerk Addicks (1937) - preekstoel met lezenaar (17-de eeuw) Ensemble: kerk en kerktoren

Bouwjaar: 1988 Architect: S.S. Hitipeuw In gebruik voor eredienst: ja Huidig gebruik: religieus + nevenfuncties Herbestemd: nee Monumentwaardig: n.t.b. (Zie H. 6.4) Beschermde status: nee Bijzonderheden: - Molukse kerk (GIM) Ensemble: kerk, voorplein, woonwijk

14

4.8

barak 1a in de lunetten - vught

4.9

r.k. sint lambertuskerk - cromvoirt

4.10

oude sint nikolaaskerk - helvoirt

Bouwjaar: 1943-1944 Architect: onbekend In gebruik voor eredienst: ja Huidig gebruik: religieus Herbestemd: nee Beschermde status: ja, rijksmonument sinds 2002 Bijzonderheden: - voormalige woonbarak (1A-1B) van concentratiekamp Vught, daarna in gebruik als onderdeel van het Molukse woonoord de Lunetten Ensemble: alle onderdelen van vm. concentratiekamp Vught

Bouwjaar: 1888; 1891 (toren) Architect: C. Weber In gebruik voor eredienst: ja Huidig gebruik: religieus Herbestemd: nee Beschermde status: ja, gemeentelijk monument sinds 1998 Bijzonderheden: - de kerk is in beeld om mogelijk aan de eredienst te worden onttrokken in de toekomst (Zie H. 6.1) Ensemble: kerk, pastorie, begraafplaats

Bouwjaar: vijftiende en zestiende eeuw Architect: onbekend In gebruik voor eredienst: ja Huidig gebruik: religieus + nevenfuncties Herbestemd: nee Beschermde status: ja, rijksmonument sinds 1973 Bijzonderheden: - preekstoel uit zeventiende eeuw + lezenaar uit 1743 - doopbekkenhouder uit 1743 - orgel Lodewijk XVI stijl (vroege negentiende eeuw) - diverse grafzerken - Eénklaviersorgel uit ca. 1830 - Klok uit 1927 door fa. Petit en Fritsen - Mechanisch torenuurwerk door A. Vos en Zn. uit 1906 Ensemble: kerk, predikantswoning, begraafplaats, middeleeuwse kerkbiotoop, Bijbel van dominee Van Gogh

15

4.11

r.k. kerk van de heilige nicolaas - helvoirt

Bouwjaar: 1901-1903 Architect: J.H.H. Groenendael In gebruik voor eredienst: ja Huidig gebruik: religieus Herbestemd: nee Beschermde status: ja, rijksmonument sinds 1976 Bijzonderheden: - Bijzonder rijk gedecoreerd en oorspronkelijk interieur - Klok uit 1927 door fa. Petit en Fritsen - Mechanisch torenuurwerk door A. Vos en Zn. uit 1906 - Hoofdaltaar door H. van der Geld uit 1908 - polychromie door J. Lommen (1914) en E. Pereij (1916-1917) - tableaus en kruiswegstaties door gebr. Windhausen Ensemble: kerk, pastorie, begraafplaats, tuin, voorplein

16

5.

kloostergebouwen in gemeente vught

In de gemeente vught zijn in totaal nog 10 bestaande kloostergebouwen aanwezig. Van een aantal voormalige kloosters resteren alleen nog de kloosterkapellen. Die zijn niet in dit overzicht opgenomen, maar staan in de inventarisatie. Per kloostergebouw volgt een beknopt overzicht van de belangrijkste kenmerken.

vught • Mariaoord (Roucouleur) te Vught (herbestemd) • Mariaoord (kostschool) te Vught (herbestemd) • Huize Voorburg (broederklooster) te Vught (herbestemd) • Huize Voorburg (zusterklooster) te Vught (herbestemd) • Mariënhof te Vught (herbestemd) • Huize Theresia te Vught (wordt gesloopt) • Huize Steenwijk te Vught (herbestemd) • Sint Lidwina te Vught (herbestemd)

helvoirt • Retraitehuis Guldenberg te Helvoirt (herbestemd) • Sint Lambertus/Misericordia te Helvoirt (herbestemd)

17

5.1

mariaoord (roucouleur) - vught Bouwjaar: 1884

Architect: L.C. Hezenmans Huidig gebruik: kantoor Beschermde status: ja, rijksmonument Kloosterorde(n): - Ursulinen van de Romeinse Unie OSU 1899-1941 - Zusters van Moerdijk SSCJ 1945-1953 - Broeders van Dongen 1951-1969

5.2

mariaoord (kostschool) - vught Bouwjaar: 1910

Architect: J. Dony Huidig gebruik: wonen Beschermde status: ja, rijksmonument Kloosterorde(n): - Ursulinen van de Romeinse Unie OSU 1911-1945 - Zusters van Moerdijk SSCJ 1945-1953 - Broeders van Dongen 1953-1969

5.3

huize voorburg (broederklooster) - vught Bouwjaar: 1930

Architect: J.J. van Dillen Huidig gebruik: maatschappelijk Beschermde status: ja, rijksmonument Kloosterorde(n): - Broeders van Dongen 1930-1992

5.4

huize voorburg (zusterklooster) - vught Bouwjaar: 1928

Architect: J. Stuyt & Th.J. Klompers Huidig gebruik: maatschappelijk Beschermde status: ja, rijksmonument Kloosterorde(n): - Zusters van Barmhartigheid van Ronse ZB 1928-1992

18

5.5

mariënhof - vught

Bouwjaar: 1939-1941 Architect: A.J. Kropholler & P. Buys (tuin) Huidig gebruik: maatschappelijk/wonen Beschermde status: ja, rijksmonument Bijzonderheden: ensemble met plein, kerk, woningen, begraafplaats en Molenhofkapel Kloosterorde(n): - Franciscanessen van Oirschot 1939-1968/1980

5.6

huize theresia - vught

Bouwjaar: 1962-1963 Architect: E. Nijsten Huidig gebruik: maatschappelijk Beschermde status: nee Monumentenwaardig: nee, wordt gesloopt Kloosterorde(n): - Zusters van J.M.J. 1945-2008

5.7

huize steenwijk - vught

Bouwjaar: 1840/1903/1905 Architect: C. van Hoof (1905) Huidig gebruik: maatschappelijk (kloosterhotel ZIN) Beschermde status: ja, rijksmonument Kloosterorde(n): - Fraters van Tilburg CMM 1903-heden - Zusters van Liefde van Tilburg SCMM 1967-1974 - Witte Zusters MZOLA 1975-1995

5.8

sint lidwina / pax et bonum - vught Bouwjaar: 1939

Architect: J. Hurks Huidig gebruik: maatschappelijk Beschermde status: nee Monumentwaardig: ja, als beeldbepalend pand Kloosterorde(n): - Franciscanessen van Oudenbosch 1939-1987

19

5.9

retraitehuis guldenberg - helvoirt Bouwjaar: 1966

Architect: H. Mens & J. Pruyn Huidig gebruik: horeca Beschermde status: nee Monumentwaardig: n.t.b. Kloosterorde(n): - Jezuïeten SJ 1966-1973

5.10

sint lambertus/misericordia - helvoirt Bouwjaar: 1920/1929

Architect: pater B. Möchel SVD (1920)/ G. Deur (1929) Huidig gebruik: maatschappelijk (bezinningscentrum Emmaus) Beschermde status: nee Monumentwaardig: exterieur ja, interieur n.t.b. Kloosterorde(n): - Paters van Steyl SVD 1921-1955 - Broeders van Sint Joannes de Deo FMM 1955-1989 Alle kloosterorden en congregaties in Vught op een rij:

De Franciscanessen van Oirschot: 1856-1988 Zusters van J.M.J.: 1882-2008 Broeders van Dongen: 1885-1969 Zusters van Barmhartigheid van Ronse ZB: 1885-1993 Witte Zusters MZOLA: 1893-1995 Ursulinen van de Romeinse Unie OSU: 1899-1941 Missionarissen van Scheut CICM: 1899-2007 Fraters van Tilburg: 1903-heden Zusters van Regina Coeli: 1903-2004 Jezuïeten SJ: 1913-1973 Paters van Steyl SVD: 1921-1955 Zusters van de Choorstraat: 1930-1992 Franciscanessen van Oudenbosch: 1939-1987 Zusters van Moerdijk SSCJ: 1945-1953 Broeders van Sint Joannes de Deo FMM: 1955-1989 Paters van de H. Familie MSF: 1962-1971 Zusters van Liefde van Tilburg SCMM: 1967-1974 Trappisten OCSO: 1997-2007 Kapel Mariaoord. Foto: Fotopersbureau Het Zuiden, 1949, BHIC.

20

praktijklessen van herbestemming kerkgebouwen voor (nieuwe) eigenaren

Het vinden van een nieuwe bestemming voor een kerkgebouw kan een ingewikkeld proces zijn. In Nederland is inmiddels al een groot aantal kerkgebouwen doorontwikkeld ten behoeve van een nieuwe functie. Uit deze voorbeelden kunnen lessen worden getrokken, die toekomstige processen van herbestemming kunnen vergemakkelijken. Hieronder worden 10 tips gegevens uit de praktijk van het herbestemmen van kerkgebouwen.

1. Onderzoek de vraag Onderzoek het gewenste programma en achterhaal daarbij de vraag achter de vraag. Verken daarbij ook het mogelijke programma, want wat gewenst wordt, is lang niet altijd haalbaar. 2. Ken uw stakeholders Rondom een kerkgebouw zijn velerlei partijen betrokken die elk een eigen blik op het kerkgebouw hebben. Denk daarbij met name aan de religieuze partijen als de voormalig eigenaar, de nieuwe eigenaar, betrokken burgers, overheden en erfgoedpartijen. 3. Breng perspectieven en waarden in beeld Verschillende partijen hebben een eigen perspectief op een kerkgebouw en definiëren van daaruit een eigen set aan waarden. Zo zullen velen een kerk zien als een huis van het Woord en Gebed, terwijl anderen een kerkgebouw vooral zien als economisch vastgoedobject. Die perspectieven en waarden kunnen botsen. 4. Leer het gebouw kennen Het is belangrijk het gebouw goed te begrijpen in termen van vorm, grootte/omvang en typologie. Is de kerk redelijk rechttoe rechtaan of staan er bijvoorbeeld veel kolommen ‘in de weg’ en zijn er vele zijbeuken? 5. Inventariseer de staat van dienst Uiteraard is het van belang om een goed beeld te krijgen van een aantal praktische zaken: het eigenaarschap, de staat van onderhoud, de eventuele restauratieachterstand, het gebruik en de functionaliteiten.

Denk daarbij bijvoorbeeld ook aan een kerkhof dat een belemmerende factor kan zijn bij herbestemming, bijvoorbeeld wanneer gewoond wordt naast een in gebruik zijnde begraafplaats (privacy). 6. Houd rekening met de locatie De toekomstige mogelijkheden voor een kerkgebouw in een demografisch/economisch krimpgebied zijn anders dan de opties in een groeigebied. Ook het formaat van de kerk bepaalt daarbij de mogelijkheden. 7. Ontwikkel een visie op de nieuwe kerk Met kennis van de plek en de betekenis van het gebouw kan een ontwerper een visie ontwikkelen die richting geeft aan de verbouwing. In kwalitatieve zin moet het uitgangspunt zijn dat de ingreep een beter gebouw oplevert dan er stond. Het is niet alleen een zaak van het technisch accommoderen van functies, maar het gaat om het creëren van nieuwe betekenis. In de kern is het een artistieke opgave en niet slechts een technische puzzel. 8. Maak een passend ontwerp Zijn de ambities in balans met wat redelijkerwijs van een gebouw gevraagd mag worden? Zijn er alternatieve benaderingen denkbaar? Kunnen bijvoorbeeld de zijbeuken benut worden zodat nieuwe toevoegingen niet nodig zijn. Of blijft juist de schil van de kerk intact en kunnen daarbinnen elementen worden toegevoegd. In technische zin is de energiehuishouding een belangrijke factor.

Moet er verwarmd of gekoeld worden? En hoe zit het met het verversen van lucht? En moet het totale kerkgebouw van alles voorzien worden, of slechts voor bepaalde onderdelen? 9. Bereken kosten, opbrengsten, exploitatie- en financieringsmogelijkheden Financieel is de herbestemming van een kerkgebouw altijd een flinke puzzel. De toekomstige geldstromen bepalen veel: is er straks een eigenaar/belegger met huurders of is de nieuwe eigenaar ook de gebruiker? Wordt er dus gestuurd op financieel rendement (aanschafkosten + verbouwingskosten versus huuropbrengsten) of op liquiditeit? 10. Werk met professionele, gepassioneerde en betrokken mensen Dit laatste punt vormt feitelijk het vertrekpunt van handelen. Ontwikkelen is een zaak van lange adem en kan alleen maar slagen met professionele, gepassioneerde en betrokken mensen. Bevlogenheid maakt dat doorgezet wordt. Ondanks de moeilijkheden die zich voordoen. En die moeilijkheden zullen zich voordoen. Maar achteraf, zo leert de praktijk, overheerst vrijwel altijd blijdschap en voldoening.

21

gemeentelijke uitgangspunten bij de herbestemming van kerkgebouwen Stappenplan bij de herbestemming van kerkgebouwen

1. Haalbaarheidsonderzoek Een haalbaarheidsonderzoek biedt inzicht in de behoefte van functies en gebruiksmogelijkheden binnen de lokale gemeenschap en welke functies het beste aansluiten bij het gemeentelijk beleid; 2. Bestemmingsplan procedure Wanneer een functie gewenst is, die niet binnen de geldende bestemming in het bestemmingsplan past, dient een wijzigingsprocedure van het bestemmingsplan te worden doorlopen. Op basis van het Besluit Ruimtelijke Ordening is de initiatiefnemer bij wet verplicht rekening te houden met cultuurhistorische waarden in het plangebied en de omgeving daarvan (beschermd of niet beschermd); 3. Omgevingsdialoog Betrek de omgeving/inwoners bij het herbestemmingsproces om het maatschappelijke draagvlak te peilen en te creëren voor de gewenste functie; 4. Bouwhistorisch onderzoek Voordat een omgevingsvergunning aangevraagd wordt, biedt een bouwhistorisch onderzoek een belangrijke onderlegger voor ieder ontwerp om de architectonische kwaliteiten en eventuele monumentale waarden van het kerkgebouw te borgen; 5. Programma van Eisen Stel voor het ontwerp eerst een Programma van Eisen op (PvE). Redeneer daarbij vanuit de draagkracht van het gebouw en niet vanuit een maximaal rendement. Wat kan het gebouw dragen met betrekking tot de nieuwe functie i.p.v. hoe levert de functie op korte termijn zoveel mogelijk financieel rendement op; 6.

Schetsontwerp en vooroverleg Bespreek eerst een schetsontwerp in een vooroverleg met de gemeente en de gemeentelijke adviescommissie. Zo kunnen verrassingen bij de definitieve aanvraag omgevingsvergunning worden voorkomen.

Gemeentelijke uitgangspunten bij de herbestemming van kerkgebouwen

1. Behoud ruimtelijke beleving van het kerkgebouw Houdt de middenas en het hoogkoor zoveel mogelijk vrij van nieuwe functies om de ruimtelijke beleving van het kerkgebouw te behouden. Bij de inrichting van kerkgebouwen speelde de liturgie namelijk een belangrijke rol, die de ruimtewerking in grote mate bepaalde; 2. Reversibiliteit Zorg dat nieuwe ingrepen zoveel mogelijk omkeerbaar zijn. Denk bijvoorbeeld aan een doos-in-doos constructie; 3. Gebedsruimte Houdt een kleine ruimte beschikbaar voor gebed en contemplatie, waar mensen bijvoorbeeld een kaarsje kunnen aansteken; 4. Nieuwe tijdlaag Voor het inpassen van een nieuwe functie zijn aanpassingen aan het gebouw onvermijdelijk. Maar nieuwe ingrepen en monumentale waarden hoeven elkaar niet te bijten, maar kunnen elkaar ook versterken. Voorwaarden zijn een zorgvuldig ontwerp en hoogwaardige materialen en detaillering; 5. Leer van anderen Inmiddels zijn al vele kerkgebouwen tot woningen getransformeerd. Gebruik deze projecten als inspiratie voor toekomstige herbestemmingen. Dit kunnen zowel voorbeelden zijn van hoe het wel moet, als hoe het niet moet.

22

DEEL 2

6.

religieus erfgoed in de schijnwerpers

In dit hoofdstuk worden een aantal kerken en andere religieuze erfgoederen uitgelicht. Het betreft enerzijds de kerkgebouwen die nog in religieus gebruik zijn of nog geen beschermde status genieten als gemeentelijk monument of rijksmonument. Kerkgebouwen die al een andere bestemming hebben of al beschermd monument zijn, zijn hier daarom niet in opgenomen. Anderzijds betreft het andere religieuze erfgoedobjecten, die zijn gekozen naar aanleiding van gesprekken met onder andere de gemeente Vught en lokale erfgoedverenigingen of stichtingen. Voor de laatste categorie is extra aandacht gevraagd, omdat er bijvoorbeeld sprake is van achterstallig onderhoud.

6.1 r.k. lambertuskerk te cromvoirt De Lambertuskerk in Cromvoirt zal het eerstvolgende kerkgebouw zijn dat aan de eredienst zal worden onttrokken. Dit zal bij decreet van de bisschop uiterlijk 31 december 2024 gebeuren. Het parochiebestuur is reeds nadrukkelijk aan het zoeken naar een mogelijke nieuwe bestemming. Daartoe is inmiddels een principeverzoek ingediend bij de gemeente om een transformatie tot woningen in en achter de kerk mogelijk te maken. De Lambertuskerk is een gemeentelijk monument, waardoor bij een herbestemming rekening moet worden gehouden met de monumentale waarden van het kerkgebouw en het interieur.

de lambertuskerk is een “gesamtkunstwerk”

Museum Catharijneconvent heeft voor deze visie een inventarisatie en waardering opgesteld van verschillende kerkinterieurs. Het interieur van de Lambertuskerk heeft daarbij de status van TOPENSEMBLE toegekend gekregen. Zoals bij veel neogotische kerken ontstonden het interieur en de roerende collectie in de eerste decennia na de oplevering van de kerk, in dit geval tussen circa 1890 en 1920. Daardoor is een evenwichtige collectie ontstaan van neogotische preekstoel, biechtstoelen, beelden en kruiswegstaties. Bovendien hebben deze onderdelen samen met het hoogaltaar niet geleden onder het Tweede Vaticaans Concilie en de gevolgen die dat voor vele andere kerken heeft gehad. De Lambertuskerk heeft daarnaast een grondplan in de vorm van een Latijns kruis. D.w.z. dat het bestaat uit een lang middenschip met transeptarmen en het koor als sluitstuk. Bij een herbestemming dient met deze belangrijke ruimtelijke kenmerken rekening te worden gehouden.

aanbevelingen m.b.t. herbestemming • • • • • • • •

Laat een bouwhistorisch onderzoek met bouwhistorische waardestelling uitvoeren. Dit vormt de onderlegger van een ontwerp, waarbij rekening gehouden wordt met de monumentale waarden; Betrek de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en Erfgoed vroegtijdig bij de planontwikkeling; Denk niet vanuit een gewenst programma, maar kijk wat de kerk kan “dragen” en ontwikkel vanuit dat perspectief een herbestemmingsplan; Behoudt bij de doorontwikkeling de ruimtelijke beleving van het kerkgebouw, d.w.z. houdt tenminste de zichtlijn in het middenschip van portaal tot koor vrij; Het koor, de meest sacrale plek van een kerkgebouw, blijft bij voorkeur vrij. Mogelijk kan dit dienen als gemeenschappelijke ruimte in enige vorm; Door het toepassen van een doos-in-doos constructie kunnen eventuele nieuwe ruimten vrij worden gehouden van belangrijke architectonische details, zoals de kapitelen et cetera; Bij voorkeur blijven zoveel mogelijk van de nagelvaste en roerende interieurelementen in de kerk behouden; Idealiter blijft bij een herbestemming een gedeelte van de kerk openbaar toegankelijk voor de gemeenschap.

24

6.2 r.k. kerk h. hart van jezus te vught

Aan de westzijde van de dorpskern van Vught ligt het religieus ensemble van de R.K. kerk H. Hart van Jezus. Dit ensemble bestaat uit de kerk, de naastgelegen pastorie, kosterswoning en de begraafplaats met lijkenhuisje. Daarnaast is het ensemble gelegen op een voormalig verdedigingswerk, Lunet V, dat als onderdeel van een nieuwe versterkte verdedigingslinie. Die linie bestond uit acht aarden lunetten en was aangelegd in opdracht van koning Willem II tussen 1842 en 1848. De kerk werd gebouwd voor de toenmalige H. Hart van Jezus parochie in 1924. De ontwerper van het kerkgebouw en de naastgelegen pastorie was de Tilburgse architect Jos Donders (1867-1960). Zijn meest actieve periode was tussen 1900 en 1940. De stijl waarin Donders ontwierp veranderde gedurende zijn carrière en volgde de ontwikkelingen in de Nederlandse architectuur. Zo ontwierp hij aanvankelijk in de stijl van de neorenaissance om later ook te ontwerpen in de stijl van de Amsterdamse School en nog later de Delftse School. Voor de R.K. parochie H. Hart van Jezus ontwierp Donders in 1923 een driebeukige basilicale kerk met neoromaanse stijlelementen. In 1954 werd aan de kerk een toren met nieuw ingangsportaal toegevoegd, naar ontwerp van architecten C.H. de Bever (1897-1965) en C.M. Evers. Hoewel hier de stijl van de kerk is voortgezet in de toepassing van o.a.

rondbogen en dobbelsteenkapitelen, is de architectuur van de toren een stuk soberder en robuuster vormgegeven dan het oorspronkelijke kerkgebouw. De naastgelegen pastorie, eveneens door Donders ontworpen, wijkt qua architectuur af van de kerk en is ontworpen in de typische woonhuisarchitectuur van de jaren ‘20 van de vorige eeuw en toont kenmerken van het expressionisme zoals de baksteenornamentiek in het metselwerk en de ruime overstekken. Getuige de verschillende bouwdossiers in het archief van het BHIC zijn er in de loop der tijd enkele wijzigingen aan zowel de kerk, als de pastorie aangebracht, maar beide gebouwen vertonen nog een hoge mate van architectonische gaafheid.

cultuurhistorische waarden

De kerk en pastorie zijn in het verleden al eens opgemerkt vanwege hun bijzondere kwaliteiten. Zo zijn beide objecten opgenomen in het zogenaamde ‘Monumenten Inventarisatie Project’ dat in de jaren ‘80 en ‘90 van de vorige eeuw werd uitgevoerd door de provincies. Dankzij die selectie zijn de beide objecten ook weergegeven op de Cultuurhistorische Waardenkaart van provincie Noord-Brabant als ‘historische bouwkunst’. Ook op de cultuurhistorische waardenkaart van gemeente Vught uit 2015 en in de daarbij horende catalogus wordt de kerk aangemerkt als een ‘monumentwaardig’ object. Maar wat maakt de kerk en pastorie monumentwaardig? Mocht de gemeente in de toekomst een aanwijzing als monument overwegen, dienen de monumentale waarden volledig in beeld gebracht te worden door middel van een redengevende omschrijving met cultuurhistorische waardestelling. Een eerste indicatie voor de monumentale waarden volgt in onderstaande “quickscan”, waarin een voorlopige waardering wordt gegeven van de cultuurhistorische waarden (c.w.), architectuurhistorische waarden (a.w.), stedenbouwkundige waarden en ruimtelijke samenhang (st.w.) en de architectonische gaafheid (a.g.). De waardering gebeurt a.d.h.v. plussen en minnen met “- -” als laagste categorie en “+ +” als hoogste categorie.

quickscan kerk en pastorie: • c.w.: • a.w.: • st.w.: • a.g.:

+ (uitdrukking van geestelijke en sociaalmaatschappelijke ontwikkeling) ++ (esthetische kwaliteit van het ontwerp, onderdeel oeuvre architect, ornamentiek) ++ (ensemble met pastorie, begraafplaats; ruimtelijke samenhang met plein en Lunet V) ++ (architectonische gaafheid exterieur is op zijn minst aan straatzijde hoog)

aanbeveling

Onderzoek de monumentale waarden van het hele religieuze ensemble met een redengevende omschrijving; in geval van aanwijzing bij voorkeur het gehele ensemble in de bescherming opnemen.

25

6.3 r.k. kerk sint paulus en sint jan te vught

De Sint Paulus en Sint Jankerk werd in 1991 gebouwd ter vervanging van de toen onlangs gesloten ‘Paulus en Antonius kerk (1954-1990) en de Sint Jan Evangelist kerk (1965-1990). De eerste is na de sluiting afgebroken. De tweede is herbestemd tot kantoor- en bedrijfspand. Doordat de nieuwe kerk twee van haar voorgangers verving werd de kerk het middelpunt van de nieuwe parochie Vught-Zuid. De nieuwe Sint Paulus en Sint Jan kerk werd ontworpen door het Vughtse architectenduo Joop Pruyn en Hein Molenaar. De kerk is te typeren als een zogenaamde “vervangingskerk”. Waarschijnlijk als gevolg van verdergaande secularisering van de Nederlandse maatschappij werden de Paulus en Antonius kerk en de Sint Jan Evangelist kerk gesloten en vervangen door een kleiner kerkgebouw. Want was in 1975 nog 42 procent van de Nederlanders niet kerkelijk, in 1991 was dat opgelopen tot 57 procent. De meesten van deze nieuwe “vervangingskerken” kregen extra ruimten die beantwoordden aan een versterkte sociaalmaatschappelijke rol die de kerk in de maatschappij innam. Stilistisch valt de kerk binnen de periode 1976-1989, die worden aangeduid als “de magere jaren” binnen de kerkenbouw. De meeste kerkgebouwen uit deze periode zijn klein, compact en laag en hebben een weinig uitgesproken vormgeving. Detaillering en materialisering zijn vaak sober, zoals het toepassen van het onderhoudsvrije trespa.

Daarnaast vormen de kerken uit deze periode vaak geen nadrukkelijke, stedenbouwkundige ankerpunten meer en ontbreekt de kerktoren, maar geeft een bescheiden baken aan dat het om een kerkgebouw gaat. De Sint Paulus en Sint Jan kerk is nog in gebruik voor de eredienst en dat zal naar verwachting ook op de middellange termijn zo blijven. Wanneer duidelijk zou worden dat het kerkgebouw haar religieuze functie in de toekomst zal gaan verliezen, is het van belang om te onderzoeken of er draagvlak is voor en of er de mogelijkheden zijn om het gebouw een nieuwe functie te geven.

cultuurhistorische waarden

Voor de waardering van kerkgebouwen uit de zogenaamde Post-65 periode zijn de waarderingscriteria van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed nog steeds bruikbaar. Zoals ook bij oudere gebouwen, zal het kerkgebouw op sommige aspecten hoger scoren dan op anderen. In het geval van kerkgebouwen uit de periode 1976-1989 (waar deze kerk typologisch toebehoort) zullen deze op aspecten als architectuurhistorische waarde en stedenbouwkundige waarde lager scoren, vanwege de bewust gekozen sobere vormgeving en kleinere schaal waarin deze kerken ontworpen werden. Daarom is het van belang bij de waardering van deze relatief jonge kerkgebouwen twee extra aandachtspunten bij de waardering te betrekken: de bredere maatschappelijke rol en de samenhang met de omgeving. Meer informatie hierover is te vinden in de brochure van de RCE ‘Post 65 gebedshuizen. Kerken, moskeeën, synagogen en tempels in Nederland 1966 - 2019’ (2020). Een eerste indicatie voor de monumentale waarden volgt in onderstaande “quickscan”, waarin een voorlopige waardering wordt gegeven van de cultuurhistorische waarden (c.w.), architectuurhistorische waarden (a.w.), stedenbouwkundige waarden en ruimtelijke samenhang (st.w.) en de architectonische gaafheid (a.g.). De waardering gebeurt a.d.h.v. plussen en minnen met “- -” als laagste categorie en “+ +” als hoogste categorie.

quickscan kerk: • c.w.: • a.w.: • st.w.: • a.g.:

++ (uitdrukking van geestelijke [ontkerkelijking] en sociaalmaatschappelijke ontwikkeling) +- (onderdeel oeuvre lokale architecten; vrijstaande klokkentoren) + (ensemble met begraafplaats; ruimtelijke samenhang met Lidwinapark) ++ (architectonische gaafheid is hoog)

aanbeveling

Onderzoek de cultuurhistorische waarden en de toekomstige gebruiksmogelijkheden van het kerkgebouw. Ook zonder wettelijke bescherming als monument vertelt het kerkgebouw een belangrijk verhaal van de Vughtse geschiedenis met betrekking tot de rooms-katholieke geloofsgemeenschap en geniet een doorontwikkeling de voorkeur boven sloop en nieuwbouw. Indien een doorontwikkeling om welke reden dan ook niet mogelijk is, wordt aanbevolen tenminste de klokkentoren te behouden visueel ankerpunt en relict en voor eventuele nieuwbouw inspiratie te putten uit de architectonische kwaliteiten van het kerkgebouw. Te denken valt aan de hoofdvorm, contouren en verhoudingen van het bestaande kerkgebouw.

Afb. R.K. kerk Sint Paulus en Sint Jan te Vught. Foto: D. Nieuwold, www.kerkfotografie.nl

26

6.4 de petrakerk te vught

De Petrakerk in Vught is gebouwd in 1988 speciaal voor de protestantse Molukse gemeenschap in Vught. Het kerkgebouw is ontworpen door architect S. Hitipeuw. De bouw van de kerk in Vught past binnen een bredere ontwikkeling in Nederland. De Molukse ex-KNIL militairen die naar Nederland werden gehaald, zouden eigenlijk slechts tijdelijk in Nederland worden ondergebracht. Toen duidelijk werd dat zij niet terug konden keren naar de Molukken, heeft de Nederlandse overheid sinds de jaren ‘60 geprobeerd de bewoners van de Molukse woonoorden te laten verhuizen naar nieuwbouwwijken in de omgeving om het isolement van de Molukkers te doorbreken en de integratie te bevorderen. Wanneer ten minste dertig gezinnen naar een nieuwbouwwijk verhuisden, financierde de overheid een eigen kerkgebouw voor de Molukse gemeenschap. De Rijksgebouwendienst trad daarbij op als opdrachtgever, die architecten van naam en faam aantrok, zoals Aldo van Eyck, G. Daan en J.P. Thole, maar ook Molukse architecten als Bureau Thenu en R. Mutalessy en S. Hitipeuw. De Molukse kerkgebouwen vormen mede daardoor architectonisch een opvallende uitzondering op de kerkenbouw in de late twintigste eeuw. Waar de kerkenbouw in de jaren ‘80 en ‘90 van de vorige eeuw overwegend sober en terughoudend was, gold dat voor de Molukse kerken een stuk minder. Die mochten gezien worden.

Om de bewoners een alternatief te bieden voor het woonoord Lunetten, werd speciaal voor de gemeenschap de wijk Vijverhof gebouwd, inclusief een eigen kerk (Petrakerk). Bij de oplevering in 1988 stonden 142 huizen klaar om de nieuwe bewoners te ontvangen. Er werd een Molukse architect ingezet en een Molukse ambtenaar ingeschakeld om mee te denken over de inrichting van de wijk om deze aantrekkelijk te maken voor Molukkers. Het had weinig effect. In 1989 werd besloten dat het woonoord in gewijzigde vorm mocht blijven bestaan. De barakken werden (op één na) gesloopt en vervangen. Er wonen nu ongeveer 30 Molukse gezinnen in de wijk. Op het voormalig woonoord de Lunetten wonen nu nog zo’n 250 Molukkers.

cultuurhistorische waarden

Voor de waardering van kerkgebouwen uit de zogenaamde Post-65 periode zijn de waarderingscriteria van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed nog steeds bruikbaar. Zoals ook bij oudere gebouwen, zal het kerkgebouw op sommige aspecten hoger scoren dan op anderen. In het geval van kerkgebouwen uit de periode 1976-1989 zullen deze op aspecten als architectuurhistorische waarde en stedenbouwkundige waarde lager scoren, vanwege de bewust gekozen sobere vormgeving en kleinere schaal waarin deze kerken ontworpen werden. Daarom is het van belang bij de waardering van deze relatief jonge kerkgebouwen twee extra aandachtspunten bij de waardering te betrekken: de bredere maatschappelijke rol en de samenhang met de omgeving. Meer informatie hierover is te vinden in de brochure van de RCE ‘Post 65 gebedshuizen. Kerken, moskeeën, synagogen en tempels in Nederland 1966 - 2019’ (2020).

quickscan kerk: • c.w.: • a.w.: • st.w.: • a.g.:

++ (uitdrukking van sociaalmaatschappelijke ontwikkeling; integratie Molukkers) ++ (onderdeel oeuvre architect; opdrachtgeverschap Nederlandse overheid) + (ensemble met voorplein; ruimtelijke samenhang met de Vijverhof) + (architectonische gaafheid is redelijk hoog)

aanbeveling

Onderzoek de cultuurhistorische waarden en de (toekomstige) gebruiksmogelijkheden van het kerkgebouw. Mocht het kerkgebouw in de toekomst vrijkomen, zet dan in op herbestemming in plaats van sloop en nieuwbouw. Ook zonder wettelijke bescherming als monument vertelt het kerkgebouw een belangrijk verhaal van de Vughtse geschiedenis met betrekking tot de Molukse gemeenschap. Het kerkgebouw heeft bovendien te kampen met achterstallig onderhoud. Een monumentstatus kan eventueel verder verval voorkomen (instandhoudingsplicht) en behoud voor lange termijn zeker stellen.

27

6.5 roerend erfgoed in depetrus

De in 1825 te Grave geboren Carel Jozeph Grips ging in 1850 studeren aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Antwerpen. Na zijn opleiding keerde hij terug naar Grave en ging in de leer bij de schilder Jan Hendrik van Grootvelt. In 1868 verhuisde hij met zijn echtgenote naar Brussel, destijds een ware hotspot in de kunstwereld. Na 13 jaar keren zij terug naar Nederland en Grips vestigt zich in Vught. In deze periode verwierf hij de opdracht om de toen nog in aanbouw zijnde Sint Petruskerk te decoreren met religieuze kunst. Hij schildert onder andere de kruiswegstaties en de Geheimen van de Rozenkrans. Charles Grips overleed in 1920 te Vught. De schilderingen van Grips in de vm. Sint Petruskerk zijn door hem vervaardigd in de periode tussen 1892 en 1902. Wat de schilderijen bijzonder maakt, is dat ze in het woonhuis cq. atelier van Grips zijn gemaakt (Marktveld 3, Vught) en vervolgens naar de kerk zijn getransporteerd. Het zijn dan ook schilderijen op doek, op maat gemaakt voor de locaties in de kerk waar ze werden bevestigd. De serie ‘Geheimen van de Rozenkrans’ zijn tevens extra bijzonder, omdat Grips deze werken geheel in stijl van de Nazarener kunstschool heeft geschilderd.