Regionaal Programma Energievoorziening regio Stedendriehoek (RPE)
Tekst van het document
Regionaal Programma Energievoorziening Herijking RES 1.0
Definitieve versie - september 2025
Regionaal Programma Energievoorziening
Colofon Uitgave van Regio Stedendriehoek, september 2025 Fotocredits: Rob Acket, Henri vd Beek, Rob Voss 2
Regionaal Programma Energievoorziening
Inhoud Voorwoord
4
Managementsamenvatting
6
00 Een blik op de toekomst
12
Leeswijzer
16
Inleiding
17
01 Met het Regionaal Programma Energievoorziening (RPE) op weg naar de toekomst
19
02 Zet nu meteen al de volgende stappen
24
03 Het energieperspectief biedt hulp bij het bereiken van de energievoorziening van de toekomst
29
04 Hoe brengen we de vraag naar energie en het aanbod van energie met elkaar in balans?
42
05 Samen werken en samen uitwerken
55
06 Hoe verder vanaf nu?
61
Bijlagen 01 Handreiking bij het energieperspectief
70
02 Van RES 1.0 naar het Regionaal Programma Energievoorziening 81 03 De achtergronden van het energieperspectief
84
04 De Omgevingswet, de Energiewet, de Wet collectieve warmte en de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie
86
3
Regionaal Programma Energievoorziening
Voorwoord De verdere opwarming van de aarde beperken door minder broeikasgassen uit te stoten, om in 2050 met zijn allen klimaatneutraal te zijn. Dat is ons doel. De energietransitie, oftewel de overgang van fossiele brandstoffen naar duurzaam opgewekte energie, draagt hier in belangrijke mate aan bij. Een verandering die veel uitdagingen met zich meebrengt, maar ook veel kansen geeft! In de energieregio Stedendriehoek1 werken provincie, twee waterschappen, zeven gemeenten en netbeheerder Liander samen met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners aan de energietransitie. In november 2021 werd de Regionale Energie Strategie (RES) 1.0 vastgesteld. Een strategie die vanuit het nationale Klimaatakkoord focuste op het vinden van locaties voor het grootschalige opwekken van windenergie en zonne-energie. Met daarin de ambitie om in 2030 1,07 TWh duurzame elektriciteit per jaar op te wekken. In juli 2023 publiceerden we onze eerste Voortgangsrapportage. Daarin constateerden we dat het nog te vroeg was om te zeggen of we onze ambitie van 1,07 TWh hernieuwbare energieopwek in 2030 gaan realiseren, ondanks het feit dat we de handschoen binnen de regio voortvarend hadden opgepakt.
De belangrijkste belemmerende factor daarin was de netcongestie; volle elektriciteitsnetwerken waardoor het op veel plekken niet zomaar meer mogelijk was om nieuwe zonneparken en windturbines aan te sluiten. Wij hebben er toen als regio voor gekozen om de RES 1.0 te herijken. Daarbij legden we de focus op wat wél kan, met het oog gericht op de toekomst. Dat leidde tot de beslissing om de hele energievoorziening mee te nemen in onze analyses: niet alleen het opwekken van energie, maar ook kijken naar gebruik en tijdelijk opslaan van energie. De energie die wij in de regio zelf nodig hebben, is daarbij het vertrekpunt. Vervolgens vormden we een visie over de energievoorziening van de toekomst en de elementen waaruit deze bestaat. Uit verschillende beleidsdocumenten en scenariostudies van overheden, netbeheerders en experts op het gebied van energie, ontstond een waarschijnlijk eindbeeld. Dit eindbeeld hebben we vervolgens gebruikt voor de inschatting van de hoeveelheid energie die we binnen de regio willen opwekken, opslaan en gebruiken. Trots presenteren wij u onze herijkte RES 1.0 onder een nieuwe naam: het Regionaal Programma Energievoorziening (RPE). Wij beseffen ons dat we hiermee niet de oplossing hebben voor alle uitdagingen die de energietransitie met zich meebrengt. Wel biedt het een kader, een kapstok en een handreiking.
Om met elkaar stappen te zetten naar een klimaatneutrale wereld. Het RPE bepaalt niet welke energieoplossing waar moet komen, maar geeft inzicht in de opties die inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, netbeheerders en overheden hebben om de energievoorziening in te richten. Ieder vanuit zijn of haar eigen rol, passend bij de samenleving en toegesneden op de specifieke situatie.
1
4
Voorheen RES-regio Stedendriehoek
Regionaal Programma Energievoorziening
Het Regionaal programma energievoorziening helpt in het bereiken van een betaalbare, betrouwbare en duurzame energievoorziening voor onze woningen, werklocaties, mobiliteit, landbouw en industrie. Zo draagt de energievoorziening van de toekomst bij aan onze ruimtelijke- en verduurzamingsopgaven. En ondersteunt het een gezondere leefomgeving en de welvaart en het welzijn van alle mensen die wonen en werken in de regio Stedendriehoek. Namens iedereen die heeft meegewerkt aan dit document wensen wij u veel leesplezier. Wij rekenen erop dat het u inspireert om in uw leefomgeving verder te bouwen aan de energievoorziening van de toekomst. Deventer, 10 september 2025 Pouwel Inberg
wethouder Brummen (voorzitter stuurgroep RPE Regio Stedendriehoek)
Danny Huizer
wethouder Apeldoorn
Peter Messerschmidt
wethouder Apeldoorn
Maarten Heere
wethouder Epe
Klaas Harink
wethouder Heerde
Lex de Goede
wethouder Lochem
Henk van Zeijts
wethouder Voorst
Sjoerd Wannet
wethouder Zutphen
Floor Wissing
heemraad Waterschap Rijn & IJssel
Carlo van Dijk
heemraad Waterschap Vallei & Veluwe
Ans Mol
gedeputeerde provincie Gelderland
Mariëlle Alberda-Huuskes
relatiemanager Publieke Sector Liander
Els Holsappel
namens Adviestafel Regio Stedendriehoek
5
Regionaal Programma Energievoorziening
Managementsamenvatting RES 2.0 noemen we voortaan Regionaal Programma Energievoorziening, oftewel RPE. Voor u ligt de eerste versie van het Regionaal Programma Energievoorziening van de regio Stedendriehoek: een herijking van de RES 1.0, die in 2021 vastgesteld werd. Eerder noemden we dit de RES 2.0. In het RPE gaat het over de hele energievoorziening. We kijken niet alleen meer naar het grootschalig opwekken van elektriciteit met behulp van wind en zon, maar we kijken naar vraag, aanbod, transport, opslag en flexibel gebruik van energie. Het RPE is een programma in de zin van de Omgevingswet dat voorsorteert op het Nationaal Programma Energiesysteem. Hierin worden drie nationale programma’s samengevoegd: het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie, het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie en het Samenwerkingsprogramma Integraal Programmeren van het Energiesysteem. Het RPE is daarmee een strategie die past bij de wereld van nu en vooruitkijkt naar de toekomst. En die alle spelers in de energietransitie de komende jaren kunnen gebruiken bij het maken van keuzes in de energievoorziening.
6
De rest van dit document richt zich tot iedereen die een
het bereiken van ons gezamenlijke doel voor 2050, dan wil
rol heeft in de energietransitie: inwoners, ondernemers en
Nederland klimaatneutraal zijn. Dat wil zeggen dat de netto
agrariërs, overheden, de netbeheerder en maatschappelijke
uitstoot van broeikasgassen dan nul is.
partners.
Dit eerste gedeelte van het document richt zich tot de volksvertegenwoordigers van de provincie, de waterschappen en de zeven gemeenten van de Energieregio Stedendriehoek1 .
Regionaal Programma Energievoorziening
Het Regionaal Programma Energievoorziening helpt bij
Voor u geldt: Met het vaststellen van het Regionaal Programma Energievoorziening (RPE) omarmt u de visie op de energievoorziening van de toekomst, samen met de uitgangspunten en afspraken die daarbij horen. Ook gaat u de inspanningsverplichting aan om het bod van 1,07 TWh zo snel mogelijk na 2030 en uiterlijk in 2035 te realiseren. U ziet dit bod als een mijlpaal onderweg naar het eindbeeld in 2050: een betaalbare, betrouwbare én klimaatneutrale energievoorziening voor de ruimtelijke ontwikkelingen en verduurzamingsopgaven binnen de regio Stedendriehoek.
1
Onder de Energieregio Stedendriehoek (voorheen RES regio Stedendriehoek) verstaan we de gemeenten van de regio Stedendriehoek, minus de gemeente Deventer. Overal waar in dit document ‘regio Stedendriehoek’ staat, hebben we het over de Energieregio Stedendriehoek.
7
Regionaal Programma Energievoorziening
Energietransitie Onze energievoorziening en de benodigde infrastructuur
Ondersteuning van de kwaliteit van leven in de regio Stedendriehoek
veranderen door de overgang van kolen en aardgas naar
Met het RPE werken we aan een betaalbare, betrouwbare
duurzame bronnen van energie, die overal beschikbaar
en klimaatneutrale energievoorziening voor onze regio.
zijn: in zon, wind, lucht, bodem en water. Dit noemen wij de
Betrouwbaar betekent dat er altijd voldoende aanbod
energietransitie. Waar energie voorheen centraal opgewekt
moet zijn. Klimaatneutraal betekent dat er netto geen
en verspreid werd, gaan we naar een mix waarbij we
broeikasgassen meer worden uitgestoten. En betaalbaar
naast het centrale netwerk ook lokaal duurzame energie
betekent dat die betrouwbare en klimaatneutrale
opwekken, opslaan en gebruiken. De energievoorziening
oplossingen bereikbaar moeten zijn voor iedereen. Zodat
wordt daarom decentraler, lokaler en daarmee, veel meer
de energievoorziening de brede welvaart in de regio
dan nu, onderdeel van onze leefomgeving en maatschappij.
Stedendriehoek optimaal blijft ondersteunen.
Energievoorziening met impact op onze leefomgeving en de maatschappij
In het RPE is onze eigen energiebehoefte als uitgangspunt
Die decentrale energievoorziening zien we aan de ene kant
nodig hebben. Onze energievraag komt voort uit het
fysiek terug: de uitbreiding van de energie-infrastructuur
uitvoeren van onze woningbouwplannen, uitbreidingen van
krijgt in de eigen omgeving een plek in de fysieke ruimte.
bedrijventerreinen en de ontwikkeling van werklocaties.
Denk aan windturbines, zonnepanelen, laadpalen,
Maar energie hebben we ook nodig om onze bestaande
warmtecollectoren, thuisbatterijen of eigen warmtebuffers.
woningen en gebouwen te verwarmen zonder fossiele
Aan de andere kant heeft dit ook effect op de lokale
brandstoffen en om het verkeer, de industrie en de landbouw
maatschappij: inwoners en ondernemers zijn niet langer
minder belastend te maken voor onze leefomgeving.
genomen: de hoeveelheid energie die we in de toekomst
alleen consument van energie, maar ook steeds vaker zonnepanelen of als eigenaar van een windturbine, een
Het energieperspectief: de visie op de energievoorziening van de toekomst
elektrische auto, of een warmtenet. Zij zijn allemaal spelers
Met het opstellen van het energieperspectief hebben we
in de energietransitie en leveren daarmee een aanzienlijke
onderzocht wat er allemaal al gebeurt in de energietransitie
bijdrage aan de energievoorziening van de toekomst.
en of daar duidelijke lijnen in te ontdekken zijn. Het blijkt
producent van energie of handelaar in energie. Met eigen
dat de energietransitie al verrassend veel richting heeft
De hele energievoorziening: vraag, aanbod, transport, opslag en flexibel gebruik van energie
gekozen. De visie die hieruit volgt, hebben wij in het energieperspectief uitgewerkt in:
Het RPE gaat over de hele energievoorziening. We kijken niet alleen meer naar het grootschalig opwekken van elektriciteit met behulp van wind en zon, maar we kijken
1. Uitgangspunten met betrekking tot de energievoorziening van de toekomst.
naar vraag, aanbod, transport, opslag en flexibel gebruik
2. De afspraken waar de RPE-partners2 zich aan
van energie. Bij het aanbod van energie kijken we dan
houden om tot de energievoorziening van de
naar álle energiebronnen en -dragers. Dus niet alleen
toekomst te komen.
naar zonne-energie en windenergie, maar bijvoorbeeld
3. De kwantificering van de energiestromen binnen
ook naar omgevingsenergie (energie uit lucht, water en
onze regio in de periode vanaf nu tot 2050.
bodem), restwarmte, biogas, waterstof en kernenergie. Ook beschouwen we in het RPE zowel grootschalige als kleinschalige opwekmogelijkheden.
2
8
De RPE-partners zijn de provincie Gelderland, het waterschap Vallei en Veluwe, het waterschap Rijn en IJssel, de gemeenten Apeldoorn, Brummen, Epe, Heerde, Lochem, Voorst en Zutphen en netbeheerder Liander.
1. Duurzame elektriciteit en omgevingsenergie
- Wat we op gebied van windenergie niet kunnen realiseren op en rondom de Veluwe mag niet
vormen de ruggengraat van onze toekomstige
leiden tot een zogenaamd waterbedeffect. Dit
energievoorziening.
betekent dat die windenergie niet elders in de regio
2. De energievoorziening is in 2050 decentraler dan in 2025. 3. In de toekomst maken we nog steeds gebruik van het centrale elektriciteitsnet.
opgewekt hoeft te worden. - Circulariteit verdient structurele aandacht in het energiesysteem. We zetten daarom daar waar mogelijk in op hergebruik, demoneerbaarheid en
4. Netwerkcapaciteit is ook in 2050 nog steeds schaars.
circulair ontwerp van zonneparken en windturbines
5. Het aanbod van energie en de vraag naar energie zijn
en kiezen waar mogelijk voor duurzaam
niet altijd met elkaar in balans.
Regionaal Programma Energievoorziening
Uitgangspunten
geproduceerde batterijen.
6. Het tekort aan elektriciteit en omgevingsenergie komt vooral voor in de winter. 7. Meer dan 50% van de energie gaat door een vorm 8. Doordat elektriciteit belangrijker wordt, wordt onze
De afspraken waar de RPE-partners zich aan houden
vraag naar elektriciteit drie keer groter dan nu.
1. Wij nemen de energievoorziening vanaf het begin
van opslag of buffer voordat het bij de gebruiker komt.
9. Maar omdat gebruik van elektriciteit veel efficiënter is dan van fossiele brandstoffen, gebruiken we in de toekomst in totaal toch veel minder energie dan nu. 10. Een energievoorziening kan op de ene plek grootschalig worden aangelegd en op de andere plek kleinschalig. 11. De uitgangspunten van de eerste regionale energiestrategie, de RES 1.0, gelden nog steeds.
mee in de plannen die we maken voor onze fysieke leefomgeving. 2. Besparen en doelmatig gebruik van energie en netwerkcapaciteit zijn onderdeel van alle energieinitiatieven. 3. We gebruiken energieprofielen als we keuzes moeten maken over energie. 4. We wekken een aanzienlijk deel van onze energie
Dit zijn:
zelf op in de regio. Het aandeel kan per gemeente
- We gaan zorgvuldig om met ons landschappelijk
verschillen.
kapitaal. Belangrijke randvoorwaarden hierbij
5. We nemen de verzorgingsgebieden van de onder
zijn: passend in het landschap, met speciale
stations van de netbeheerder als uitgangspunt
aandacht voor natuur- en cultuurhistorische
bij het balanceren van de energievraag en het
waarden, behoud of versterking van de ruimtelijke
energieaanbod.
kwaliteit en inzetten op dubbel grondgebruik. Dat geldt ook voor het leveren van een bijdrage aan doelstellingen op het vlak van biodiversiteit, waterhuishouding en bodem. - Wij zien de energietransitie en energievoorziening als onderdeel van onze (ruimtelijke) ontwikkelingen en verduurzamingsopgaven; - We voeren het RPE uit samen met onze inwoners,
6. We werken actief mee aan het vergroten van de opslagcapaciteit van ons lokale energiesysteem. 7. We houden een open oog voor nieuwe ontwikkelingen. 8. Ons RPE past binnen (actualisaties) van het provinciaal beleid 9. Alle gemeenten van de regio Stedendriehoek gebruiken de afspraken en uitgangspunten uit dit
ondernemers, maatschappelijke partners en de
regionale energieperspectief als basis voor door hen
netbeheerders;
zelf vorm te geven gemeentelijk beleid.
- We streven naar minimaal 50% lokaal eigendom in onze projecten; - We brengen vraag en aanbod van energie zoveel mogelijk en zo lokaal mogelijk bij elkaar; - We zetten in op opslag en innovatieve energieclusters; - We clusteren voorzieningen voor het opwekken van energie zoveel mogelijk en kiezen bij voorkeur
10. We sturen als RPE-partners op wat binnen onze rol past. 11. We ontwikkelen kennis en expertise zoveel mogelijk lokaal en regionaal. 12. We monitoren jaarlijks of wij op koers liggen om het bod en het einddoel in 2050 te halen. 13. Wij kiezen zoveel mogelijk voor coöperatieve projecten.
voor no-regret locaties zoals bijvoorbeeld langs
14. We beschermen de gezondheid van bewoners door
infrastructuur, op stort-plaatsen, zandwinlocaties
landelijke ontwikkelingen rondom milieunormen te
en parkeerterreinen (solar carports);
volgen en deze bij de uitvoering van energieprojecten goed onderbouwd en zorgvuldig toe te passen. 9
duurzame gassen als biogas en waterstof, en duurzame brandstoffen. Ingezoomd op elektriciteit, schatten we in dat
Een vertaling van de uitgangspunten de in 2050 3,0 TWh lokaal en regionaal opwekken; voor Energieprofiel van een naar huishouden opwe een januaridag energievoorziening van de toekomst van de regio
de overige 2,0 TWh benutten we het centrale net. Dus, van
Stedendriehoek, geeft een inschatting van de
de benodigde elektriciteit wekken wij in 2050 ongeveer
hoeveelheid elektriciteit, omgevingsenergie en
60% zelf op. Daarnaast maken we slim gebruik van de
energie uit overige duurzame bronnen, die we in
beschikbare omgevingsenergie en andere lokale duurzame
2050 lokaal gaan produceren of gebruiken. Door
bronnen. Daardoor kunnen we binnen de regio 5,5 TWh van
ze te vertalen naar cijfers zijn op deze manier de
de 7 TWh die we nodig hebben, zelf opwekken. Hiermee kan
toekomstige ontwikkelingen in energiestromen
ons niveau van zelfvoorziening dus oplopen tot 80%.
Hoogte van de energievraag
Regionaal Programma Energievoorziening
Kwantificering van de energiestromen
concreet gemaakt. Dit geeft inzicht in de uitdaging kunnen we onszelf zo realistische doelen stellen
Het bod in het RPE: de eerste mijlpaal op weg naar 2050
voor de hoeveelheid duurzame energie die we in de
In de RES 1.0 is als bod de ambitie opgenomen om in 2030
periode vanaf nu tot 2050 op enig moment als regio
1,07 TWh duurzame elektriciteit per jaar op te wekken. Het
willen kunnen opwekken. En kunnen we sturen op
bod zien wij als mijlpaal voor het grootschalige gedeelte
het bereiken van die doelen.
van de energieopwekking, op weg naar ons einddoel: een
die er ligt om ons doel voor 2050 te halen. Ook
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
energievoorziening in 2050. 12 klimaatneutrale 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
23
24
Uren van de dag
De energievoorziening zoals we die in 2050 voor ons zien
In het Regionaal Programma Energievoorziening blijft
Afbeelding 1 toont een mogelijk eindbeeld voor 2050 van de
mogelijk na 2030, en uíterlijk in 2035, te realiseren.
ons bod 1,07 TWh. Het is onze ambitie om dit zo snel
energiestromen in onze regionale energievoorziening. We denken dat we in 2050 ongeveer 80% van de energie die we nodig hebben in onze eigen regio kunnen opwekken.
Het jaar 2030 is te vroeg
Het totale aanbod van energie is op dat moment 7,5 TWh,
Er zijn verschillende redenen voor het feit dat 2030
waarvan 5,0 TWh bestaat uit elektriciteit en 2,0 TWh uit
te vroeg komt om het bod te bereiken. Als eerste de
omgevingsenergie. De resterende 0,5 TWh komt uit overige
netcongestie: het verschijnsel dat er op momenten meer
duurzame bronnen binnen de regio, zoals diepe geothermie,
elektriciteit geproduceerd wordt of gevraagd wordt dan de
Mogelijk eindbeeld van de energievoorziening in de regio Stedendriehoek in 2050 Energieaanbod Elektriciteit van binnen de regio: ≈ 3 TWh Elektriciteit van buiten de regio: ≈ 2 TWh Totale energievraag binnen de regio ≈ 7 TWh
Lokale omgevingsenergie: ≈ 2 TWh Diepe geothermie, waterstof, biogas/groen gas en overige biobrandstoffen, lokaal: ≈ 0,5 TWh
Totaal energieaanbod van binnen de regio ≈ 5,5 TWh Totaal energieaanbod van buiten de regio ≈ 2 TWh
≈ 80% zelfvoorzienend
Totaal: ≈ 7,5** TWh Afbeelding 1: Mogelijk eindbeeld van de energievoorziening in de regio Stedendriehoek in 2050 Bron: Stedendriehoek E-Perspectief-schematisch-v4.3 * aanname dat de helft van de duurzame gassen en biobrandstoffen van buiten de regio wordt geïmporteerd. ** met de getallen die de gemeenten in de regio Stedendriehoek hebben aangeleverd, komen we uit op een aanbod dat hoger is dan de vraag. Die getallen worden de komende jaren preciezer.
10
met zich mee. Het vormgeven van de energievoorziening van
nu niet mogelijk om zonnevelden en windturbineparken aan
de toekomst is geen eenvoudige puzzel. Alle puzzelstukjes
te sluiten op het elektriciteitsnet. Ook het aansluiten van grote
met hun eigen specifieke kenmerken leiden alleen in de
afnemers en het verzwaren van bestaande aansluitingen is op
juiste combinaties tot een betaalbare, betrouwbare en
veel plekken onmogelijk. Daarnaast zijn de mogelijkheden voor
klimaatneutrale energievoorziening. Nog los van aspecten
het halen van de RES 1.0 doelen de afgelopen jaren beperkt.
als ruimtelijke inpassing, maatschappelijk draagvlak en de
Dit komt aan de ene kant door de aangescherpte normen voor
geldende politiek-bestuurlijke opvattingen.
het grootschalig opwekken van zonne- en windenergie op land. En aan de andere kant door de beschermde status van de wespendief, een roofvogel die leeft op en rond de Veluwe.
Gericht doorbouwen aan de energie voorziening van de toekomst met het RPE
Regionaal Programma Energievoorziening
elektriciteitsnetten aankunnen. Daardoor is het op veel plekken
Het doel voor de komende jaren is om de kaders van het
Een handreiking bij het energieperspectief
RPE in de praktijk te gaan gebruiken. De ambitie is om
Bij het energieperspectief hoort een handreiking. Die
van papier naar praktijk te komen. Onder andere door
beschrijft van elke energiebron, energiedrager en technologie
samen met de netbeheerder en de andere partners in de
voor opslag & buffering de kenmerken in termen van
energietransitie de plannen voor de energievoorziening van
betaalbaarheid, betrouwbaarheid, ruimtebeslag, techniek en
de toekomst verder uit te werken en te realiseren.
wet- en regelgeving. Deze handreiking kan door alle spelers in de energietransitie gebruikt worden voor een eerste
Met het vaststellen van het RPE worden nog geen keuzes
afweging. Gemeenten bijvoorbeeld, kunnen bij het bieden
gemaakt voor de inrichting van de lokale energievoorziening
van beleidsruimte deze informatie gebruiken om te sturen
van de toekomst. Met het RPE in de hand, kunnen we dat
op energieoplossingen, die passen in hun eigen omgeving.
de komende jaren gaan doen. Er kan worden gewerkt aan
Zowel ruimtelijk, als maatschappelijk en politiek-bestuurlijk.
bewustwording van het feit dat de energievoorziening er in de toekomst echt anders uitziet dan nu en dat hierbij
Uitdagingen bij het toepassen van het energieperspectief
ook ander gedrag hoort. En we kunnen, ondanks de
Het toepassen van het energieperspectief brengt uitdagingen
van de toekomst.
VOORST
netcongestie, nu al doorbouwen aan de energievoorziening
LOKAAL ENERGIE-INITIATIEF
Teuge op weg naar eigen energiebedrijf Energiecoöperatie Burgers met Energie werkt samen
opgeslagen om later te gebruiken. De Energy Hub geeft
met Algemeen Belang Teuge en ondernemers van
vliegveld Teuge de mogelijkheid om niet of nauwelijks
vliegveld Teuge aan een Smart Energy Hub, waarin
meer afhankelijk te zijn van energieleveranciers. De
energie lokaal wordt opgewekt, verdeeld en gebruikt.
initiatiefnemers bekijken nu ook de mogelijkheden om
Omdat zon en wind niet 24/7 beschikbaar zijn, moet
de opgewekte energie te delen met de bewoners van
de overtollige energie ook tijdelijk kunnen worden
het dorp Teuge. Bekijk deze video voor meer uitleg.
11
Regionaal Programma Energievoorziening
12
0. Een blik op de toekomst
Kijken naar de toekomst geeft ons de mogelijkheid om te dromen. Hoe ziet de energietoekomst er straks uit? Een schets van de toekomst in 2035
Na het ontbijt loopt Annemieke, samen met haar dochter,
In een klein dorpje in de regio Stedendriehoek stapt
naar het laadplein. Dat is collectief eigendom van de wijk en
Annemieke uit bed. Op weg naar de keuken werpt ze
zorgt dat de geparkeerde auto’s automatisch zo goedkoop
een trotse blik naar buiten. Daar staat haar nieuwe auto
mogelijk worden opgeladen. Onderweg met de auto komen
te blinken. Een elektrische natuurlijk, want benzineauto’s
Annemieke en haar dochter langs de rioolwaterzuivering.
zijn nieuw niet meer te krijgen. Na een snel ontbijt gaat
Daar staat het grote nieuwe gebouw waarin warmte is
Annemieke op weg naar haar werk. De afwasmachine gaat
opgeslagen die is gewonnen uit rioolwater. Juist nu, in de
later automatisch aan, als de zonnepanelen op haar dak
winter, noodzakelijk, zo’n energiebuffer. Maar Annemieke
beginnen met elektriciteit produceren. Het is nog vroeg,
denkt daar niet eens over na. Voor haar is het niet meer
maar in de straat zijn de werklui al begonnen; de laatste
dan vanzelfsprekend dat alles in de energievoorziening
buurtgenoten laten eindelijk hun huis isoleren. Voordat
duurzaam opgewekt en op elkaar afgestemd is. Gelukkig
Annemieke in de auto stapt, controleert ze nog even haar
maar.
Regionaal Programma Energievoorziening
0.1 Twee dromen
thuisbatterij. Mooi, nog half vol. En mocht hij leeg raken, dan weet Annemieke dat er voldoende energie beschikbaar is,
Bekijk ook deze video voor een beeld van de verschillen
ook voor haar. Opgewekt door de dorpsmolen, de regionale
tussen nu en de toekomst.
biogascentrale en het windturbinepark op de Noordzee en opgeslagen in de buurtbatterij. Rijdend door het mooie landschap is Annemieke blij dat er steeds meer stappen gezet worden. Op weg naar een toekomst waarin de regio steeds meer voorziet in haar eigen duurzame energie.
Een schets van de toekomst 15 jaar later, in 2050 In een klein dorpje in de regio Stedendriehoek stapt Annemieke uit bed. Vandaag, na het ontbijt, komt haar dochter langs. Ze gaan naar het techniekmuseum Oyfo, waar ze onder andere gaan bekijken hoe oude brandstofmotoren werkten. Daarna gaan ze gezellig wat eten bij de geitenboerderij in de buurt. Het is februari en al weken lang grijs, dus de zonnepanelen van Annemieke hebben maar weinig energie opgewekt. Toch neemt ze een lekkere warme douche, zet koffie en roostert een boterham. Ze herinnert zich nog hoe het was in de tijd dat ze in verwachting was van haar dochter. Toen maakte ze zich zorgen of het elektriciteitsnet niet zou uitvallen. Gelukkig hoeft ze daar al lang niet bang meer voor te zijn.
13
Regionaal Programma Energievoorziening
0.2 De energie voorziening van de toekomst De wereld verandert. Ook de energiewereld. Eerder gebruikten we vooral aardgas en kolen voor onze energieproductie. Vanuit grote energiecentrales transporteerde een landelijk netwerk aardgas en elektriciteit naar onze huizen. Nu kijken we naar vormen van energie die minder belastend zijn voor de wereld en onszelf. Die duurzame energie is overal beschikbaar: in zon, wind, maar ook in lucht, bodem en water. En kan vaak ook lokaal worden opgewekt. Deze overstap noemen we de energietransitie. De energievoorziening waar Annemieke in 2050 gebruik van maakt, is heel anders dan die van nu. Maar hoe ziet die energievoorziening van de toekomst er dan uit?
De energievoorziening wordt decentraler, lokaler en daarmee, veel meer dan vroeger, onderdeel van de maatschappij
Elektriciteit is energie, maar niet alle energie is
De decentrale energievoorziening zien we aan de ene kant
verschillende soorten energie, waarvan elektriciteit
fysiek terug: de uitbreiding van de energie-infrastructuur
er één is.
krijgt in een plek in de eigen omgeving. Denk aan zonnepanelen, laadpalen, warmtecollectoren, thuisbatterijen of warmtebuffers. Aan de andere kant heeft dit ook effect op de lokale samenleving: inwoners en ondernemers zijn niet langer alleen consument van energie, maar ook steeds vaker producent van energie of handelaar in energie. Met eigen zonnepanelen of als eigenaar van een windturbine, een elektrische auto, of van een warmtenet. Zij leveren daarmee een aanzienlijke bijdrage aan de duurzame energievoorziening.
14
elektriciteit. Energie is een verzamelnaam voor
huis en een thuisbatterij. Alles wat we thuis of in de wijk kunnen gebruiken, hoeft niet via regionale of nationale netten getransporteerd te worden. Ten tweede gaan we de beschikbare transportcapaciteit beter benutten. Dat doen we met prijsprikkels en sturing. Op die manier
1. De vraag naar energie komt met name van woningen,
zorgen we er voor dat mensen worden beloond als ze
bedrijvigheid en verkeer & vervoer. De aard van de
even geen energie gebruiken of produceren of als er
energievraag verandert sterk. Daarnaast gaan we
geen ruimte is om het te transporteren. De kosten van
meer energie besparen. Door de combinatie van
de elektriciteitsnetten betalen we allemaal via onze
energiebesparing, bijvoorbeeld door het isoleren van
energierekening. Door efficiënter transport hoeven de
gebouwen, en door de overstap naar elektriciteit, hebben
energienetwerken minder zwaar uitgevoerd te worden en
we in 2050 veel minder energie nodig dan nu. Dat komt
vragen zo ook minder investeringen. Zo heeft een meer
mede doordat elektrische processen veel efficiënter zijn
decentrale energievoorziening een positieve invloed op
dan processen op basis van verbranding van fossiele
de betaalbaarheid van de energie.
Regionaal Programma Energievoorziening
Alle vijf de onderdelen van de energievoorziening -vraag, aanbod, transport, flexibel gebruik en opslag- zijn in de toekomst anders dan nu
brandstoffen. 4. Het flexibel gebruik van energie is nodig om de 2. Het aanbod van energie verschuift van fossiele
energievraag en het variërende energieaanbod op
brandstoffen naar bronnen die geen CO2 uitstoten.
elkaar af te stemmen. Dat kan nu al door bijvoorbeeld
In Nederland kunnen we elektriciteit produceren
de wasmachine aan te zetten als de zon schijnt of de
met bijvoorbeeld zonnepanelen, windturbines en
elektrische auto op te laden in de nacht. Als in de toekomst
kernenergie. Dat aanbod kunnen we verder aanvullen
veel windenergie en zonne-energie opgewekt worden,
met omgevingswarmte (uit lucht, bodem en water) en
helpen slimme meters en energiemanagementsystemen
restwarmte. Maar de hoeveelheid energie die je kunt
met het meten en sturen van het energieverbruik in huizen
aanbieden met behulp van deze bronnen varieert wel met
en bedrijven. Waarbij met ‘slim’ bedoeld wordt: energie
het weer en het seizoen en per gebied. Dus moeten we,
opwekken, opslaan en gebruiken in afstemming met de
naast de lokale productie van elektriciteit, nog meer doen
op dat moment beschikbare transportcapaciteit en de
om vraag en aanbod in zo’n elektrisch energiesysteem
op dat moment geldende prijs van energie. Daarbij gaan
in balans te houden. En dat heeft alles te maken met de
automatisering en AI een belangrijke rol spelen.
volgende punten. 5. Ook de opslag van energie maakt het eenvoudiger om 3. In het energiesysteem van de toekomst gaat transport
vraag en aanbod op elkaar af te stemmen. Bijvoorbeeld
van energie -veel meer dan nu- twee kanten op. Dit is één
met de inzet van batterijen en warmtebuffers. Maar ook
van de grote voordelen van elektriciteit als energiedrager.
energiedragers als biogas en waterstof gaan een rol
Dat transport is op twee manieren efficiënter dan nu.
spelen bij het oplossen van tijdelijke overschotten van
Ten eerste transporteren we minder over grote afstanden,
elektriciteit en tekorten aan elektriciteit en warmte. Heel
omdat we meer energie gaan produceren en opslaan
veel van die opslagfaciliteiten vinden straks lokaal -dicht
dicht bij de vraag. Denk maar aan zonnepanelen op je
bij de vraag- een plek.
15
Regionaal Programma Energievoorziening
Leeswijzer Voordat u verder leest in het Regionaal Programma Energievoorziening; heeft u de toekomstbeelden in het begin van het document gelezen? Met het RPE in de hand willen we, met elkaar, stappen zetten om die geschetste toekomst te bereiken. Een piramide, geen trechter
Bijzondere tussenkoppen
Het begin van dit document kenmerkt de manier waarop
Wat ook anders is dan in de meeste beleidsdocumenten, is
het opgebouwd is: met een piramide in gedachten. Dit in
de keuze voor een bijzondere vorm van tussenkoppen. Ze
tegenstelling tot de trechtermethode die vaak gebruikt
zijn geschreven in de vorm van een zin. Die zin geeft de kern
wordt, en waarin uitleg leidt tot een conclusie. Dit document
van de tekst daaronder weer. De rest van de alinea volgt daar
start dus met de kern: de energievoorziening van de
aansluitend op. En als u de tussenkopzinnen achter elkaar
toekomst. Daarna, in hoofdstuk 2, leest u hoe u nu meteen al
leest, geven ze u een lopende samenvatting van de inhoud
stappen kunt zetten op weg naar die toekomst.
van een paragraaf of hoofdstuk.
In hoofdstuk 3 krijgt u hulp aangereikt: het energie perspectief. Dat bevat uitgangspunten en afspraken die
Deze opbouw, taal en tussenkoppen zijn gekozen,
alle spelers in de energietransitie kunnen gebruiken.
omdat het RPE is opgesteld voor alle deelnemers aan de
In de handreiking die bij het energieperspectief hoort
energietransitie. Enerzijds natuurlijk voor de RPE-partners;
(bijlage 1) leest u welke energietechnologieën u allemaal
anderzijds ook voor inwoners, ondernemers, agrariërs en
ter beschikking staan. Hoofdstuk 4 gaat verder in op de
maatschappelijke partners.
energievraag, het energieaanbod en de omvang daarvan binnen onze regio, uitgewerkt in energiestromen en
Op de plekken waar we een specifieke groep aanspreken
hoeveelheden. Dit hoofdstuk bevat zowel een doorkijk naar
(gemeenten, of RPE-partners, bijvoorbeeld) benoemen
het eindbeeld voor onze energievoorziening in 2050, als
we dat. Daarmee ligt hier een praktisch bruikbaar
het bod uit het RPE, dat een mijlpaal vormt onderweg daar
document waarmee u aan de slag kunt: op weg naar de
naartoe. Hoofdstuk 5 en hoofdstuk 6 belicht het belang van
energievoorziening van de toekomst.
samenwerking en hoe we in die samenwerking de visie op de energievoorziening van de toekomst kunnen gebruiken. Het RPE bouwt voort op de RES 1.0: bijlage 2 geeft een toelichting op de redenen om de RES 1.0 te herijken.
Begrijpelijke taal Dit document is begrijpelijk geschreven, met korte zinnen en zo min mogelijk jargon. Gebruikte energie-uitdrukkingen worden zo goed mogelijk toegelicht.
16
U bent volksvertegenwoordiger of bestuurder in de Energieregio Stedendriehoek.3 Misschien werkt u wel bij het waterschap, bij een netbeheerder of bij een andere organisatie die actief is in de regio Stedendriehoek. Of misschien bent u ondernemer of woont of werkt u gewoon in dit gebied, net als Annemieke in het begin van dit document. Dan is het Regionaal Programma Energievoorziening een document dat voor u is geschreven. Om ons te ondersteunen op onze weg naar de toekomst, ontwikkelde de regio Stedendriehoek het Regionaal Programma Energievoorziening
naar de toekomst. En die u, als belangrijke speler in de
Dit is een herijking van de RES 1.0, die in 2021 werd
en klimaatneutrale energievoorziening voor alle mensen die
vastgesteld. Het RPE bouwt voort op de RES 1.0 en is
wonen en werken in onze regio.
Regionaal Programma Energievoorziening
Inleiding
energietransitie, de komende jaren kunt gebruiken in uw keuzes met betrekking tot de energievoorziening. Om op die manier bij te dragen aan een betaalbare, betrouwbare
een strategie die past bij de wereld van nu en vooruit kijkt
3
Onder de Energieregio Stedendriehoek (voorheen RES regio Stedendriehoek) verstaan we de provincie Gelderland, het waterschap Vallei en Veluwe, het waterschap Rijn en IJssel en de gemeenten Apeldoorn, Brummen, Epe, Heerde, Lochem, Voorst en Zutphen. Overal waar in dit document ‘regio Stedendriehoek’ staat, hebben we het over de Energieregio Stedendriehoek.
17
Regionaal Programma Energievoorziening
18
Regionaal Programma Energievoorziening
01. Met het Regionaal Programma Energievoorziening (RPE) op weg naar de toekomst
19
Regionaal Programma Energievoorziening
1.1 Wat we met de uitvoering van het RPE willen bereiken Sommige opgaven zijn zo groot, dat we die niet in ons eentje kunnen aanpakken. De energietransitie is er daar een van. Het RPE is een document op basis waarvan we in de regio samenwerken aan de energietransitie.
In 2030 moet Nederland 55% minder broeikasgassen uitstoten dan in 1990. Het streven is zelfs 60% vermindering. In 2050 wil Nederland klimaatneutraal zijn. Dat wil zeggen dat de uitstoot van broeikasgassen in 2050 niet hoger is dan wat er vastgelegd wordt. Netto is de uitstoot dus nul.
20
Met het RPE werken we aan een betaalbare, betrouwbare en klimaatneutrale energievoorziening
We hebben die energievoorziening nodig om nu en in de toekomst te kunnen wonen, werken en ons te kunnen verplaatsen
Betaalbaar betekent dat een betrouwbare en
Dat geldt voor de woningbouwplannen, uitbreidingen van
klimaatneutrale oplossing voor iedereen bereikbaar moet
bedrijventerreinen en de ontwikkeling van werklocaties
zijn. Betrouwbaar betekent dat er altijd voldoende aanbod
en bedrijfsprocessen. Maar ook voor het verwarmen
van energie moet zijn. En klimaatneutraal betekent dat er
van bestaande woningen en gebouwen zonder
netto geen broeikasgassen meer worden uitgestoten. Zodat
fossiele brandstoffen. En om het verkeer, de industrie
de energievoorziening de kwaliteit van leven in de regio
en de landbouw minder belastend te maken voor onze
Stedendriehoek blijft ondersteunen.
leefomgeving.
Daarbij beschouwen we alle duurzame energiebronnen
mogelijkheden voor het halen van de RES 1.0 doelen de
en -dragers en zowel 2019grootschalige en kleinschalige2022
afgelopen jaren kleiner2050 geworden. Dit is het gevolg van
naar manieren≈om vraag te verlagen en vraag en 10deTWh ≈ 9aanbod TWh
van zonne- en windenergie op land. En door de beschermde ≈ 7 TWh
mogelijkheden om energie op te wekken. Ook zoeken we
in een mix zoveel mogelijk envan zo elektriciteit, lokaal mogelijk op elkaar aan laten gas en andere fossiele sluiten. Dat doen we door opslag en flexibel gebruik een plek brandstoffen te geven in de energievoorziening. U ziet het verschil tussen
aangescherpte normen voor het grootschalig opwekken
Regionaal Programma Energievoorziening
De RES 1.0 ging vooral over het Er zijn verschillende redenen om in het grootschalig opwekken van energie; het RPE voor de brede aanpak te kiezen RPE gaat over de hele energievoorziening Met name de netcongestie, de oorlog in de Oekraïne en We kijken niet alleen meer naar het grootschalig opwekken andere geopolitieke hebben geleid tot De verwachte ontwikkeling van de vraag naar energie in deontwikkelingen regio van elektriciteit met behulp van wind en zon, maar we kijken de bewustwording dat we er met de huidige inrichting Stedendriehoek verdeeld naar sectoren gebouwde omgeving, naarindustrie, vraag, aanbod, transport, opslag en flexibel gebruik. van onze energievoorziening niet komen. Daarbij zijn de mobiliteit en landbouw
in een mix vanroofvogel die leeft op en rond status van de wespendief, een duurzame elektriciteit en de Veluwe, zijn er voorlopig weinig mogelijkheden om in dit omgevingsenergie gebied windturbines te plaatsen.
de reikwijdte van de RES 1.0 en het RPE in afbeelding 2. 3,7 TWh
3,1 TWh Meer informatie over het RPE en wat de
aanleidingen waren om de RES 1.0 te actualiseren, vindt u in de bijlage ‘Van RES 1.0 naar het Regionaal 2,2 TWh
2,5 TWh
Programma Energievoorziening: toelichting en verantwoording’. 3,5 TWh +
1,8 TWh +
0,5 TWh
0,5 TWh
Reikwijdte RES 1.0 ten opzichte van het Regionaal Programma Energievoorziening Energievraag
Energieaanbod
Warmtetransitie: bestaande woningen en werklocaties van het gas af Nieuwe woningen Nieuwe werklocaties Verduurzaming mobiliteit Verduurzaming industrie en landbouw
Opwekking zonne-energie, grootschalig Opwekking windenergie, grootschalig Opwekking zonne-energie, kleinschalig Opwekking windenergie, kleinschalig Omgevingsenergie (lucht, water en ondiepe ondergrond) Restwarmte (uit de industrie) Geothermie (diepe ondergrond) Biogas Waterstof Kernenergie
Transport, opslag en flexibel gebruik Transport: Energie-infrastructuur Opslag: Batterijen Warmtebuffers Flexibel gebruik: Gebruik van energie buiten de piekmomenten Slimme meters/slim laden Flexibele energieprijzen
Afbeelding 2: Een vereenvoudigde weergave van de hele energievoorziening, zoals bekeken in het RPE. In het oranje de focus van de RES 1.0. Bron: Stedendriehoek E-Perspectief-schematisch-v4.3
21
Regionaal Programma Energievoorziening
1.2 Het RPE is er voor alle spelers in de energietransitie Op gemeentelijk en provinciaal niveau is er nog veel te kiezen in de mix van duurzame energiebronnen
Iedereen die een rol heeft in de energietransitie kan het RPE gebruiken; de overheid is er daar slechts één van
Afhankelijk van de locatie zijn verschillende bronnen
• Inwoners, door er ideeën uit te halen voor hun eigen
beschikbaar, ieder met hun eigen kenmerken. De momenten
bijdrage aan de energievoorziening van de toekomst.
waarop ze energie opwekken kunnen verschillen en
Misschien wel als producent. Of als deelnemer in een
de duurzaam opgewekte energie kan op verschillende
coöperatief project.
manieren worden opgeslagen. Opwekken van energie en
• Maatschappelijke partners, ondernemers en agrariërs, bij
opslag van energie dichtbij de plek waar de energie gebruikt
het opwekken en opslaan van energie die gedeeld kan
wordt, zorgt dat er een (kosten)efficiëntere infrastructuur
worden, verduurzaming van bedrijfsprocessen, uitbreiding
ontstaat. Daarom loont het om deze keuzes op lokaal niveau
van bedrijventerreinen, vermindering van netcongestie
te maken. De keuzes die gemeenten en hun inwoners daarin
of om de afhankelijkheid van energie uit het buitenland te
maken, passen in hun eigen omgeving. Zowel ruimtelijk, als
verminderen.
maatschappelijk, als technisch en politiek-bestuurlijk.
• De energiecoöperaties, omdat dit maatschappelijke organisaties zijn zonder winstoogmerk en met een
Er kan, meer dan voorheen, met lokaal beleid en regelgeving gestuurd worden
missie die samenvalt met die van lokale overheden en
Dat komt omdat de energievoorziening decentraler wordt
bedrijven. Zij kunnen een grote bijdrage leveren aan de
en daarmee meer onderdeel van onze leefomgeving en de
lokale en regionale energietransitie.
maatschappij. In een decentrale energievoorziening zijn
grotendeels ook met de belangen van inwoners en
• Netbeheerders, in hun overstap van het beheren van
lokaal dan ook meer keuzes te maken: er wordt meer energie
hun eigen elektriciteitsnetten naar het breder faciliteren
op lokaal niveau opgewekt en opgeslagen en dus wordt er
van de energievoorziening. Bijvoorbeeld door ook bij te
meer gebouwd en aangelegd ten behoeve van de energie-
dragen aan het opwekken van energie en de opslag van
infrastructuur. Het gemeentebestuur geeft daar richting
energie en aan de beïnvloeding van energiegebruik.
aan met zijn beleid op gebied van ruimtelijke ordening,
• Overheden, bij het bieden van beleidsruimte op gebied
duurzaamheid en energie. Zo faciliteert het vanuit zijn eigen
van ruimtelijke ordening, duurzaamheid en energie.
rol de energietransitie. Voor al deze partijen geldt dat het RPE bijdraagt aan de bewustwording dat de energievoorziening verandert én dat we de energievoorziening van de toekomst alleen bereiken Meer over de spilfunctie die gemeenten door
als we er samen aan werken. Bijvoorbeeld in concrete
nieuwe wetgeving in de energietransitie krijgen,
gebiedsprocessen of woningbouwprojecten.
leest u in bijlage 4: De Omgevingswet, de Energiewet en de warmtewetgeving.
22
Regionaal Programma Energievoorziening
APELDOORN
LOKAAL ENERGIE-INITIATIEF
Verduurzamen en groeien ondanks netcongestie in Apeldoorn Ondernemers op bedrijvenpark Apeldoorn-Noord
leveringszekerheid. Een volgende stap is de aanschaf
gaan energie slim sturen met een Smart Energy Hub:
van een batterij om energie tijdelijk op te slaan. De
Energieplein Noord. Zij tekenden een Green Deal
Greendeal is een samenwerking tussen de OBAN,
en richtten een energiecoöperatie op. Zo kan lokaal
Rabobank, VNO-NCW Stedendriehoek en de gemeente
opgewekte energie worden gebruikt: betaalbaar en met
Apeldoorn.
23
Regionaal Programma Energievoorziening 24
02. Zet nu meteen al de volgende stappen
Regionaal Programma Energievoorziening
2.1 Waarom meer elektriciteit een noodzaak is, óók met een overbelast elektriciteitsnet Die overbelasting van het elektriciteitsnet wordt ook wel ‘netcongestie’ genoemd. Overbelasting ontstaat op momenten van een grote vraag naar energie of een groot aanbod van energie. Bijvoorbeeld op een winderige weekenddag in de zomer rond 13.00 uur, als de zon volop schijnt en er tegelijkertijd weinig energie gebruikt wordt. Of op een grijze windstille winterdag om 18.00 uur, als lokaal weinig elektriciteit opgewekt wordt, terwijl het energieverbruik in onze huishoudens hoog is. Dan moet al die elektriciteit via de elektriciteitscentrales en de nationale netten worden afgevoerd of aangevoerd. Omdat er steeds meer elektriciteit lokaal wordt opgewekt, belast dat decentrale netten die in het verleden niet zijn ontworpen voor tweerichtingsverkeer. Daarom kunnen we op dit moment een deel van de opgewekte elektriciteit niet op het netwerk kwijt.
25
Regionaal Programma Energievoorziening
Er wordt op 3 manieren gewerkt aan het oplossen van de netcongestie 1. Sneller bouwen aan het versterken van het elektriciteitsnetwerk. Het doel is om dat toekomstbestendig te maken. 2. De verwachte ontwikkelingen in de vraag naar energie en het opwekken en opslaan van energie, goed in beeld brengen. En de energienetwerken, opwekplannen en ontwikkelingen die energie vragen op elkaar afstemmen. 3. Lokaal slimme oplossingen bedenken. Daarmee sorteren we voor op de toekomstige energievoorziening. Voorbeelden daarvan zijn het gebruik van thuis- en buurtbatterijen, de accu van de auto alleen opladen als er veel aanbod van elektriciteit is en ontwikkeling van slimme energieknooppunten (ook wel Smart Energy Hubs genoemd). Deze laatste oplossing is al meteen toe te passen. En er zijn meer mogelijkheden om op korte termijn in actie te komen, ondanks de netcongestie. Welke dat zijn, leest u in paragraaf 2.2.
BRUMMEN
LOKAAL ENERGIE-INITIATIEF
Zwembad en sporthal in gemeente Brummen verduurzaamd Het zwembad en de sporthal in gemeente Brummen zijn een stuk duurzamer geworden. Warmtepompen hebben bijna al het gasverbruik vervangen, en met ledverlichting en een afdekdeken wordt energie bespaard. Zonnepanelen wekken stroom op, en met de komst van een grote accu zet de gemeente verdere stappen richting energieneutraliteit.
26
Regionaal Programma Energievoorziening
2.2 Wat we nu al kunnen doen Het elektriciteitsnet is overbelast, en dat zal op korte termijn niet veranderen. Toch hebben we ook nu, anno 2025, en de jaren daarna al mogelijkheden om iets te doen. Inwoners, ondernemers, overheden en maatschappelijke partners kunnen nu al werken aan de energievoorziening van de toekomst Dat kan op de volgende manieren: • Blijven inzetten op isoleren en besparen. Alle energie die
het aanleggen van laadpleinen. Dat kan in dicht bebouwde woongebieden of industrieterreinen, waar al een basis voor samenwerking ligt. Laadpleinen creëren later extra mogelijkheden voor de opslag van energie en de levering van energie en ontlasten daarmee het elektriciteitsnet. • Rekening houden met de fysieke ruimte die nodig is voor
we niet nodig hebben, hoeft ook niet te worden opgewekt.
de opslag van energie. Dat kan bij individuele inwoners of
Het beperken van de energievraag is een eerste stap in de
bedrijven zijn, of in situaties waarin partners de handen
strategie om te komen tot klimaatneutraliteit in 2050.
ineen slaan voor een collectieve oplossing. Onderzoek
• Lokale overheden kunnen in samenwerking met
ook of de oplossing voor opslag van energie wellicht
inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners,
gecombineerd kan worden met maatregelen voor
de vertaalslag maken van het RPE en de lokale
klimaatadaptatie - een ondergrondse warmtebuffer kan
energievoorziening van de toekomst naar lokaal beleid.
bijvoorbeeld heel goed gecombineerd worden met een
• De gemeente kan op basis van de Omgevingswet aan inwoners en bedrijven experimenteerruimte
groene wadi. • Als gemeente de netbeheerder ondersteunen bij het
geven. Zo kunnen we aan de slag met vernieuwende
stroomlijnen van het proces voor de bouw van nieuwe
energieoplossingen, die op meer plekken herhaald
elektriciteitshuisjes, en inwoners en ondernemers
kunnen worden. De verwachting is dat binnen een
betrekken. Binnen de regio zijn goede voorbeelden te
paar jaar samenhangende nationale regelgeving ontwikkeld en ingevoerd wordt, die is toegesneden op de
vinden. • Het RPE delen met anderen die een rol hebben in de
energievoorziening van de toekomst. Ook worden meer
energietransitie. Zoals projectleiders wonen & economie,
prijsprikkels voorzien die efficiënt gebruik van duurzame
initiatiefnemers (inwoners, ondernemers, maatschappelijke
energieopwekking, (lokale) elektriciteitsnetten en
partners, ontwikkelaars) en eindgebruikers van projecten.
verschillende vormen van energieopslag bevorderen.
Op die manier worden steeds meer partijen zich bewust
• Bij lopende gebiedsprocessen en projecten altijd rekening houden met de (on)mogelijkheden van het bestaande elektriciteitsnet. Ontwerp dus een energieconcept dat
van de energievoorziening van de toekomst en de mogelijkheden die er voor hen liggen. • Structurele samenwerking organiseren tussen de
doelmatig gebruik maakt van het elektriciteitsnet. We
energiecoöperaties en de gemeente. Gemeenten en
noemen dit ook wel ‘netvriendelijk’.
energiecoöperaties behartigen parallelle belangen op
• Plannen voor windenergie? Houd rekening met een
hetzelfde schaalniveau en hebben competenties die
doorlooptijd van 8-10 jaar. Daarom is het belangrijk om
elkaar aanvullen. Op deze manier samenwerken dwingt
lopende verkenningen door te zetten of met nieuwe
tot duidelijke afspraken en versnelt professionalisering van
verkenningen te starten. • Verder gaan met het ontwikkelen van slimme ideeën om het elektrisch rijden te ondersteunen. Zoals bijvoorbeeld
lokale initiatieven. • Als overheden mensen blijven ondersteunen die moeite hebben om de kosten van energie te betalen. 27
Regionaal Programma Energievoorziening
2.3 Regionale voorbeelden van samenwerking Er zijn voorbeelden genoeg om iedereen te inspireren ook aan de slag te gaan met de energietransitie. Her en der in dit document leest u over mooie lokale energie-initiatieven. Deze paragraaf belicht drie voorbeelden van regionale samenwerking. Het Ondersteunings- en Kenniscentrum voor Energie-initiatieven (OKE) ondersteunt collectieve projecten van inwoners, agrariërs of bedrijven die bijdragen aan een decentraal energiesysteem
van lokaal eigendom in het OER-project. Ook werken
Er is voor bijna iedere energie-uitdaging veel informatie
BrummenEnergie, Energiecoöperatie Epe, Energierijk Voorst,
beschikbaar. Maar voor wie niet dagelijks met de energie
LochemEnergie, Loenen Energie en ZutphenEnergie.
de energiecoöperaties op deze manier samen met de Energieregio Stedendriehoek. Dat doen ze nu al vier jaar en die samenwerking levert steeds meer op. Energie Samen Stedendriehoek wordt gevormd door De A (Apeldoorn),
transitie bezig is, is die soms lastig te vinden en te begrijpen.
uitvoering van het RPE ondersteunt. Het OKE is onder andere
In het project OER A1-A50 kijkt de regio Stedendriehoek samen met het Rijk welke rijksgronden in de omgeving van de snelwegen A1 en A50 geschikt zijn voor het opwekken van zonne-energie of een andere functie in het energiesysteem
betrokken geweest bij onderzoek naar een netvriendelijke
Dit biedt kansen voor energieopwekking die minder impact
energievoorziening voor de nieuwe woonwijk De Hoven
heeft op natuur en landbouw dan elders het geval zou zijn.
in Zutphen. Ook zorgde een analyse door het OKE ervoor
Ook leidt dit tot verlichting van de druk op ruimte elders in de
dat scholengemeenschap RSG uit Epe uit de voeten kon
regio, zodat die voor andere functies gebruikt kan worden.
met een aanzienlijk minder zware elektriciteitsaansluiting
Naast het opwekken van energie verkent dit project ook de
dan gedacht. En voor de gemeente Epe voerde het OKE
mogelijkheden voor opslag en lokale afname van energie.
een haalbaarheidsscan uit. Daarmee kunnen agrariërs
De eerste gesprekken met ondernemers uit de omgeving
die zelf duurzame elektriciteit willen gaan opwekken, de
hebben inmiddels plaatsgevonden en er is gestart met het
mogelijkheden bekijken om die energie ook onderling te delen.
informeren van omwonenden. Ook onderzoekt het project
Daarnaast brengt goede informatie niet altijd meteen een oplossing. Gelukkig zijn er in de regio Stedendriehoek veel experts en betrokkenen met praktijkervaring, die elkaar steeds beter weten te vinden. Zij hebben zich verenigd in het OKE: een publiek-private samenwerking die de
koppelkansen met de aangrenzende energieregio’s. Tot slot
In de regionale energiecoöperatie Energie Samen Stedendriehoek werken zeven lokale energiecoöperaties samen aan hun professionalisering en aan regionale projecten Zo ondersteunt Energie Samen Stedendriehoek bijvoorbeeld het midden- en kleinbedrijf in de regio bij het verduurzamen van bedrijven en helpt bij de organisatie 28
wordt er binnen het project gestreefd naar minimaal 50% lokaal eigendom. Daarom werken de betrokken partijen nu al samen met de koepel van energiecoöperaties in de regio Stedendriehoek.
Het energieperspectief biedt hulp bij het bereiken van de energievoorziening van de toekomst
Regionaal Programma Energievoorziening
03.
29
Regionaal Programma Energievoorziening
3.1 De toegevoegde waarde van het energieperspectief Het energieperspectief vormt de visie op de energie-voorziening van de toekomst, in 2050. Het energieperspectief heeft geen eigen status en wordt niet vastgesteld. Het is geen doel op zich, maar helpt ons om vooruit te kijken. De belangrijke informatie en conclusies uit het energieperspectief zijn onderdeel van het RPE. Voor het energieperspectief is onderzocht of er lijnen te ontdekken zijn in de energietransitie. Het blijkt dat de energietransitie in de regio al verrassend veel richting heeft gekozen. Daarin is er, zoals eerder ook benoemd, nog wel veel af te wegen en te kiezen in de lokale inrichting van de energievoorziening. Deze paragraaf laat zien uit welke onderdelen het energieperspectief bestaat en hoe het gebruikt kan worden, nu en in de toekomst. Het energieperspectief bestaat uit drie delen: 1) uitgangspunten, 2) afspraken en 3) een vertaling in cijfers naar de ontwikkeling van energiestromen binnen onze regio en gemeenten tussen 2019 en 2050
Het energieperspectief is een hulpmiddel voor iedereen die in de regio Stedendriehoek een rol heeft in het ontwerpen en bouwen van de energievoorziening
De uitgangspunten geven ons richting, aan de afspraken
uitgangspunten, maar ook een gemeenschappelijke
voelt iedereen die bijdraagt aan de energietransitie in de
taal. Dit bevordert de samenwerking tussen gemeenten,
regio zich gehouden. Het uitdrukken van de energiestromen
waterschappen, de provincie en alle andere partijen in
in cijfers geeft inzicht in de uitdaging die er ligt om ons doel
de samenleving die bijdragen aan de energievoorziening
voor 2050 te halen. Daarmee kunnen we onszelf realistische
van de toekomst. En maakt het eenvoudiger om de
doelen stellen voor de hoeveelheid duurzame energie die
energievoorziening van partners wederzijds te versterken.
Het energieperspectief levert niet alleen gemeenschappelijke
we in de periode vanaf nu tot 2050 op enig moment als regio willen kunnen opwekken. Eén van die doelen is het bod uit
Het energieperspectief is nooit af
de RES 1.0, dat we als een belangrijke mijlpaal zien richting
De RPE-partners ontwikkelden, in nauwe samenwerking
2050. De cijfers worden in hoofdstuk 4 nader uitgewerkt.
met de maatschappelijke partners, het energieperspectief. Het energieperspectief kan de komende jaren gebruikt en aangevuld worden door alle spelers in de energietransitie. Actualisaties van het energieperspectief worden
30
meegenomen als het RPE wordt herijkt.
23
Regionaal Programma Energievoorziening
n in J
3.2 Met de uitgangspunten ligt de richting vast De uitgangspunten die in het energieperspectief staan, zijn na uitgebreid bronnenonderzoek geformuleerd in samenspraak met de zeven gemeenten van de energieregio Stedendriehoek, de provincie en inhoudelijk deskundigen van onder andere de maatschappelijke partners en het Nationaal Programma RES. Een aantal van de geraadpleegde bronnen vindt u terug in bijlage 3. We hanteren voor de energievoorziening van de toekomst de volgende uitgangspunten:
Een indruk van de verandering van onze regionale energiedragers van 2019 naar 2050
Duurzame elektriciteit en omgevings energie vormen de ruggengraat van onze toekomstige energievoorziening Afbeelding 3 schetst dat in de toekomst het grootste deel van de energie die we gebruiken bestaat uit elektriciteit in
12 TWh
combinatie met lokale omgevingsenergie.
10 TWh
De energievoorziening is in 2050 decentraler dan in 2025
8 TWh
Dit is het logische gevolg van het feit dat duurzame energie overal om ons heen beschikbaar is. Het is belangrijk
6 TWh
om de duurzame energie lokaal op te wekken en te gebruiken. Zo doen we een minder groot beroep op het
4 TWh
elektriciteitsnetwerk, waardoor in de toekomst minder sprake is van netcongestie. Lokaal opgewekte energie
2 TWh
en lokaal eigendom zorgen ook voor voorspelbare en betaalbare energieprijzen.
0 TWh 2019
2050
Duurzame gassen en brandstoffen (Diepe) geothermie Omgevingsenergie (bodem, lucht, water, rest) Elektriciteit Brandstoffen (benzine, diesel, LPG) Aardgas
Afbeelding 3: Een indruk van de verandering van onze energiedragers van 2019 naar 2050 Bron: Een interpretatie van de II3050 scenario’s voor de Stedendriehoek
31
Regionaal Programma Energievoorziening
In de toekomst maken we nog steeds gebruik van het centrale elektriciteitsnet
Het aanbod van energie en de vraag naar energie zijn niet altijd met elkaar in balans
Want zelfs al wekken we lokaal elektriciteit op en gebruiken
Er is ongeveer 6000 uur per jaar teveel aan elektriciteit en
we omgevingsenergie, dan nog zijn er momenten waarop we
omgevingsenergie en ongeveer 3000 uur per jaar te weinig.
daarvan niet voldoende hebben. Omdat het centrale net de
Dat betekent niet dat er geen stroom uit het stopcontact
komende jaren wordt verzwaard, is het verstandig om dit ook
komt. Tijdelijke schaarste in duurzaam opgewekte
in de toekomst voor een deel van onze energievoorziening te
elektriciteit en omgevingsenergie betekent vooral dat we op
blijven gebruiken. Zo kunnen we er tijdelijk op terugvallen als
die momenten energiebuffers en backup-centrales moeten
dat nodig is voor balans tussen vraag en aanbod van energie.
aanspreken, en dat energie op die momenten duur is.
Netwerkcapaciteit is ook in 2050 nog steeds schaars
Het tekort aan elektriciteit en omgevings energie komt vooral voor in de winter
Het is onmogelijk om betaalbare netcapaciteit te realiseren
Dan wordt er minder zonne-energie opgewekt en is er
voor alle piekmomenten in vraag en aanbod. Daarom moet
minder warmte in lucht en water beschikbaar. De meest
het elektriciteitsnet efficiënt worden gebruikt. Dat kan door
uitdagende periodes van schaarste vallen in koude
met opslag en flexibel gebruik van energie vraag en aanbod
winterperiodes met weinig wind en weinig zon. We noemen
(lokaal) te balanceren.
deze periode ook wel de Dunkelflaute.
EPE
LOKAAL ENERGIE-INITIATIEF
Boerderij Buitengewoon – Energiecoöperatie in Epe Op het zuidwestelijk dak van de jongveestal van
ruim 83.000 kWh stroom per jaar. Bekijk de website
Boerderij Buitengewoon in Epe zijn 225 zonnepanelen
voor meer informatie.
geïnstalleerd, goed voor een verwachte productie van
32
De uitgangspunten van de eerste regionale energiestrategie, de RES 1.0, gelden nog steeds
Dit blijkt uit de landelijke scenarioplanning van de
• We gaan zorgvuldig om met ons landschappelijk kapitaal.
netbeheerders. Hiermee borgen we onder andere dat er
Belangrijke randvoorwaarden hierbij zijn: passend in
altijd voldoende energie is om aan de vraag te voldoen.
het landschap, met speciale aandacht voor natuur- en
Het grootste deel van die batterijen en andere vormen van
cultuurhistorische waarden, behoud of versterking
opslag zijn onderdeel van het lokale energienetwerk.
van de ruimtelijke kwaliteit en inzetten op dubbel grondgebruik. Dat geldt ook voor het leveren van een
Doordat elektriciteit belangrijker wordt, wordt onze vraag naar elektriciteit is 3x groter dan nu Dat komt doordat we in 2050 fossiele brandstoffen vervangen hebben door duurzame elektriciteit. We hebben dus meer elektriciteit nodig dan nu.
bijdrage aan doelstellingen op het vlak van biodiversiteit,
Regionaal Programma Energievoorziening
Meer dan 50% van de energie gaat door een vorm van opslag of buffer voordat het bij de gebruiker komt
waterhuishouding en bodem. • Wij zien de energietransitie en energievoorziening als onderdeel van onze (ruimtelijke) ontwikkelingen en verduurzamingsopgaven; • We voeren het RPE samen uit met onze inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners en de
Maar omdat gebruik van elektriciteit veel efficiënter is dan dat van fossiele brandstoffen, gebruiken we in de toekomst in totaal toch veel minder energie dan nu De energie die we in 2050 gebruiken -een mix van