Kansenkaart (2022-17041)

Voorst Kansenkaart 491|2022

april 2022

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

2

Inleiding Eind 2018 is de nieuwe rondweg van Voorst geopend. Het doel van de aanleg van deze weg was om de verkeersdruk op de Rijksstraatweg in te perken en deze weg weer tot een aangenaam en aantrekkelijk hoofdlint van het dorp te maken. Inmiddels is het profiel van de Rijksstraatweg opnieuw ingericht en spelen er verschillende (ontwikkel) initiatieven in de directe omgeving van de weg. Er is een breed gedragen wens, zowel bij de Voorstenaren als bij de gemeente, om deze dynamiek de ruimte te geven, maar wel binnen duidelijke kaders vanuit cultuurhistorie en ruimtelijke kwaliteit.

Deel 1 Kwaliteiten van Voorst

2.1 In dit rapport worden de kwaliteiten en kansen van het dorp Voorst besproken. Het vertrekpunt is de bestaande situatie. Door de bijzondere karakteristieken te koesteren en hierop voort te bouwen kan op gepaste wijze een nieuwe tijdslaag aan het dorp worden toegevoegd. Het gaat hierbij nadrukkelijk om de bebouwde kom van Voorst en de relatie tussen de kom en het omliggende landschap. Het rapport bestaat uit twee delen: kwaliteiten en kansen. Beide delen beginnen met een beknopte bespreking van de kernthema's. Vervolgens worden de ruimtelijke kenmerken en uitgangspunten op het gebied van landschap, stedenbouw en architectuur aan de hand van overzichtskaarten, foto's, schematische tekeningen en voorbeelduitwerkingen uiteen gezet. De overkoepelende kwaliteitenkaart en kansenkaart gaan over de bebouwde kom – van de kerk tot de rondweg en van rotonde tot rotonde – en de relatie van de kom met het omliggende landschap. De ligging van Voorst in het landschap is een van de grootste kwaliteiten. De (tekstuele) analyse en beschrijving van de kwaliteiten en kansen zijn daarom ruimer gedefinieerd en zijn ook toepasbaar op het buitengebied.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

Deel 2 Kansen voor Voorst

Typisch Voorst

13

2.2 Kwaliteitenkaart Landschap Sferen en gebouwen

15 16 20

Voor Voorst geldt reeds het bestemmingsplan en de welstandsnota, waarin eisen voor maatvoering, vormgeving, uitstraling en functie zijn vastgelegd. In het voor u liggende kwaliteiten- en kansendocument wordt de samenhang tussen deze componenten – en ook tussen de bebouwing, de openbare ruimtete en het landschap in het algemeen – verder verdiept. Ten opzichte van de genoemde documenten is dit rapport flexibeler in het bestemmen en preciezer in de beschrijving van de (uitgangspunten voor) ruimtelijke kwaliteit. Dit document kan niet los worden gezien van het bestaande beleid. De kwaliteiten- en kansenkaart en de bijbehorende uitgangspunten vormen een uitbreiding en soms een aanpassing van het bestaande toetsingskader en schetsen de ambitie voor het dorp Voorst. Voor een afwijking van het bestemmingsplan biedt de kansenkaart inzicht in de richting en de onderbouwing.

3.1

Ambities van en voor Voorst Uitwerking ambitie landschap Uitwerking ambitie Rijksstraatweg Uitwerking ambitie bebouwing

33 34 38 40

3.2

Kansenkaart

65

De waardering en uitgangspunten in dit rapport zijn gebaseerd op een cultuurhistorische analyse van het dorp, bestaande stukken (zie bronvermelding), locatiebezoeken en gesprekken met Voorstenaren en ambtenaren. We danken de leden van de stuurgroep 'Verder met het dorp Voorst' en van de Historische Vereniging Voorst voor hun betrokkenheid.

Dit is een interactief rapport. De knoppen bovenaan iedere pagina leiden u... Naar vorige weergave

Terug naar deze pagina

3



[Bodematlas, 1936]



De ruïne van slot Nijenbeek in 1949. [GA]

Voorst

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

4

Historische ontwikkeling op hoofdlijnen Het landschap van Voorst is gevormd door de IJssel. Op de bodemkaart uit 1936 is goed te zien hoe de hoge gronden van de Veluwe (oranje-rood) raken aan het stroomdal van de IJssel (blauw), die in het verleden nog niet zo gecontroleerd stroomde. De nederzetting Voorst ontstond op de oeverwal van de IJssel, hoger en veilig, maar vlakbij de vruchtbare gronden en de rivier. De boerderijen lagen verspreid, als eilanden in de nog onontgonnen wildernis. De meeste boerderijen waren in eigendom van de Sint Salvatorabdij van Prüm, in de Eifel. Het klooster bestuurde het grondgebied en beheerde de inkomsten van de gronden vanuit het Hof van Voorst, dat mogelijk lag op de plek van buitenplaats De Bongerd. Het klooster bouwde een kerkje pal op de overgang van de hoge oeverwal naar het stroomgebied van de IJssel. Aan de oostkant van de kerk verplaatste de loop van de IJssel zich steeds verder oostwaarts. De kleigronden van het IJsseldal werden vanaf de negende of tiende eeuw in cultuur gebracht, eerst de oudere oeverwallen en vanaf de veertiende eeuw de komgebieden en jongere stroomruggen. Nog steeds ligt de bebouwde kom van Voorst pal aan de Voorsterklei. In deze uiterwaarden verrezen verdedigingsburcht Nijenbeek en kasteel Sinderen. Voor de watertoevoer van de gracht van Nijenbeek werd de Voorsterbeek verlengd.

Het slot had in het kerspel Voorst het 'recht van de wind', het exlusieve recht om in Voorst een molen op te richten. Ten zuiden van het dorp lag landgoed De Beele, in de vijftiende eeuw eigendom van een oude Zutphense familie en later van baron L.A.J.W. Sloet, gouverneur-generaal van OostIndië. Aan de westkant van het dorp lagen de oudste

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

bouwgronden, die waarschijnlijk al sinds de prehistorie werden bewoond, eeuwenlang omgeven door onontgonnen wildernis. De boeren brachten de schapenmest op de akkers om de grond vruchtbaar te houden. Zo ontstonden de hoger gelegen gronden van de Voorster Enk. Eeuwenoud dorp met markesysteem (12e-18e eeuw) In de dertiende eeuw nam de invloed van het Hof af. Om de niet in cultuur gebrachte gemeenschappelijke gronden te beschermen organiseerden boeren en grondbezitters zich in markegenootschappen. In Drenthe waren de markegenootschappen gevormd door grote en kleine eigenerfde boeren, in Gelderland waren het vaak de (groot) grondbezitters die, afhankelijk van hun bedrijfsgrootte, aandelen (hele of halve 'waren') in de gemeentelijke grond bezaten. Anders dan in Drenthe hadden de marken in Gelderland rechtsbevoegdheden. Onder leiding van een erfmarkerichter werden geschillen over markegronden beslecht. In het gemeentearchief van Voorst worden de boeken van de marke Voorst en Noord-Empe van na 1601 bewaard. De 'marckregten' van Voorst gingen over het maaien van de plaggen, het 'hokken van vee om geboefte (wolven en dieven) tegen te houden, het 'crammen van de verckens', het aanleggen van straten en tochten, het zuiveren en bevissen van de beken en het drijven van vee: 'ijder inwoonder sal moogen opdrieven wat sij hebben sal'.

Er waren boetes en straffen afgesproken, ook voor het niet verschijnen bij de markendag. Zonder dit al teveel te willen romantiseren – de markenrechten waren bovenal afspraken om 'groot misbruijk' te voorkomen – bevat het marke-

systeem veel kenmerken van een circulair bedrijf. Alle landschappen rond het dorp werden gebruikt vanuit hun geschiktheid in de kringloop. In de woeste gronden werden de schapen geweid en plaggen gestoken, die vermengd met mest op de akkers werden gebracht. Zo werden de bouwgronden vruchtbaar gehouden. Tot in de negentiende eeuw was van een dorp in de huidige zin van het woord (met samenhangende bebouwing en straten) geen sprake. De boerderijen lagen ver uit elkaar langs een aantal routes van de kerk naar de enkgronden, die in de huidige opzet van het dorp nog herkenbaar zijn. Voorst lag nabij Hanzesteden zoals Harderwijk, Zutphen en Zwolle en het is zeer waarschijnlijk dat het dorp aan de hoofdroutes tussen deze steden lag. De Hanze was een middeleeuws, internationaal handelsverband tussen steden in het huidige Duitsland, Nederland, Denemarken, Zweden, Polen, Estland en Letland. Aan de handelsroute door Voorst lagen meerdere herbergen, waaronder De Wagemanshofstede, later De Bonte Beer genaamd (het pand bestaat nog en ligt aan De Beer 1-6), en De Roskam (Rijksstraatweg 182). Op de vruchtbare gronden van de IJssel en ver genoeg van het machtige Deventer werd Voorst een van de meer welvarende dorpen van de Veluwe. Het inwonertal groeide gestaag en ook de bebouwing nam toe, langs de routes van de kerk naar de enken.

In 1849 werd de marke Voorst en Noord-Empe (als laatste in de omgeving) opgeheven, waarna de gronden werden verdeeld en verkocht.

5



Kaart uit 1830 van de rechtgetrokken Rijksstraatweg van Voorst (links) naar Deventer (rechts). [NA]

N

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

6

Voorst als recreatieve bestemming (19e eeuw)

Voorst en omgeving in ca. 1850.

In 1875 schreef 'de eerste wandelaar' en wandelboekenschrijver Jacobus Craandijk uitgebreid over zijn bezoek aan Voorst. Vanuit het zuiden benaderde hij het dorp over de Rijksstraatweg. In het eerste deel van zijn zevendelige Wandelingen door Nederland met pen en potlood beschreef hij de statige lanen en 'schoone landgoederen, waarop menig genotrijke wandeling den minnaar der natuur is vergund':

'Rivier- en landgezigten, akkers en weiden, ruime velden en donkere lanen, welvarende boerderijen en vriendelijke buitenverblijven volgen elkander in bonte schakering op. Wat men van het dorp Voorst zelf ziet, geeft het eene plaats onder die aantrekkelijke dorpen in ons vaderland, waar het landelijk schoon met de werken van der menschen vlijt en kunst zich tot een liefelijk geheel vereenigt. Geen wonder, dat een landstreek als deze jaar op jaar tal van bezoekers trekt. En wie haar kennen, getuigen, dat zij het waardig is.' Voorst werd een populaire recreatiebestemming voor de stedelingen uit Zutphen en Deventer. Aan de nieuwe Rijksstraatweg verrezen landgoederen, buitenplaatsen en villa's, zoals Enkstein en Beekzicht. In 1876 kreeg het dorp een eigen treinstation, op de lijn van Amsterdam naar Zutphen. Maar Voorst bleef bovenal een agrarisch dorp, met enkele industrieën, kleine ondernemers en ambachtslieden langs de Rijksstraatweg. Het hart van het dorp lag nog steeds bij de kerk, de pastorie en de school.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

7

Bebouwde kom van Voorst (rechts) in ca. 1931. [GA]

Wonen in Voorst (20e-21e eeuw)



Op onderstaande kaart uit ca. 1931 zien we dat de dorpslinten zijn verdicht, met name langs de Rijksstraatweg. Langs de oude routes lagen nog voornamelijk boerderijen op ruime erven, maar aan de doorlopende weg staat de bebouwing dicht op elkaar. Het verschil tussen de noordzijde van de Rijksstraatweg, met grote kavels, buitenplaatsen en chique woonhuizen, en de zuidzijde, met kleinere huizen dicht opeen, is vandaag nog steeds goed te herkennen. De kaart is gemaakt ter voorbereiding van een

omvangrijk uitbreidingsplan dat in 1938 werd aangenomen. Het plan voorzag in een enorme groei: ten westen van het dorp zou een nieuwe brede weg naar Deventer worden aangelegd. Tussen de Rijksstraatweg en de nieuwe randweg werden woonstraten geprojecteerd haaks op de bestaande routes, met plantsoenen en zelfs een grote vijver op de kruispunten. Het plan werd – op de aanleg van de H.H. Wilkensstraat en de G.J. Heuvenstraat kort na de oorlog na – nooit gerealiseerd.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

8



Uitbreidingsplan Voorst en Gietelo, ca. 1934-1938. [GA]

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

9

 

De Rijksstraatweg als hoofdlint, ca. 1950. [collectie Jan Wabeke] Voorstel voor bebouwing van het terrein tussen de Wilhelminaweg en de Kerkstraat (later Weemehof), uit het bestemmingsplan voor het dorp Voorst door bureau Zon/Seppen uit Zutphen in 1979. [GV]

Het zuidelijke deel van de Rijksstraatweg was niet alleen een belangrijke doorgaande route. Steeds meer kleine ondernemers en winkeltjes vestigden zich in het lint. In de Kroniek (2010, nr. 1), de periodieke uitgave van de Oudheidkundige Kring Voorst, beschrijft Voorstenaar Willi Hensbergen het dorp van haar jeugd. In 1947 fietste ze als zesjarig meisje achter de eikenbomen van de Rijksstraatweg. Haar vader had een timmerwerkplaats op nr. 115. Daarnaast zat een bakker en verderop waren de drogisterij van Gerritsen, petroleumboer Te Winkel en kruidenier Boogman. Op nr. 73 zat een textielwinkel, later een bloemenwinkel en daarnaast was het kleine sigarettenwinkeltje van mevrouw Nieuwenhuis. Haar man werkte bij smid Sarink op nr. 116. In de zuidpunt van het dorp, nabij de kruising van de Rijksstraatweg met de Binnenweg zat slager Teunissen. Achter de winkel hingen de geslachte dieren. Daarnaast zat een fietsenwinkel, later een groentewinkel, en een stukje noordelijker de kolenboer. Verder waren in deze zuidelijke helft van het hoofdlint nog een sigarenwinkel en kapperszaak (in één), een galanteriewinkel voor pannen, servies en speelgoed, een melkwinkel, een lunchroom met biljarttafel (nu Voskamp), een loodgieter die ook een winkel had 'met lampen en dergelijke', een kruidenier en nog twee kappers. De meeste panden bestaan nog, maar bijna overal wordt nu gewoond.

In de tweede helft van de twintigste eeuw groeide Voorst gestaag. Van een groot plan als dat van voor de oorlog was geen sprake; steeds opnieuw werd gezocht naar kleine uitbreidingsmogelijkheden en ieder decennium kreeg Voorst er een nieuw bebouwingsflapje bij. Op vergelijkbare wijze als vandaag werd ook binnen de bestaande bebouwde kom gezocht naar bouwmogelijkheden. De boerenbedrijven verdwenen uit de bebouwde kom en Voorst werd een

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

woondorp, met een supermarkt, winkels en sociale verenigingen. De Rijksstraatweg werd het nieuwe centrum, met aan de oostkant de historische kern en aan de andere kant de nieuwe woonbuurten met een school en een bejaardentehuis. 10

Luchtfoto van Voorst in 1993. [Zicht op Voorst, uitgave van de oudheidkundige kring Voorst 2002]

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

11

1. Kwaliteiten van Voorst In dit hoofdstuk worden de kenmerken en kwaliteiten van Voorst besproken. Deze kwaliteiten komen voort uit de bijzondere ligging in het landschap en de karakteristieke bebouwing, maar vooral ook uit de samenhang tussen architectuur en buitenruimte. In Voorst zijn vijf dorpssferen te onderscheiden, bepaald door de linten, erven en bebouwingsvelden achter de linten.

Typisch Voorst

Kwaliteitenkaart

Hoofdkenmerken: 1. Dorp in het landschap, landschap als dorp 2. Dorp van oude routes 3. Linten en erven 4. Samenhangen in verscheidenheid p. 15

Uitwerking landschap p. 13

Uitwerking sferen en gebouwen

Typisch Voorst De volgende vier hoofdkenmerken bepalen het onderscheidende karakter van Voorst: 1. Dorp in het landschap, landschap als dorp Voorst is omsloten door prachtige landschappen. Naar het oosten toe ligt de Voorster Klei, die overgaat in de uiterwaarden van de IJssel. Dit landschap loopt door tot aan de kerk, de Wilhelminaweg en de Binnenweg. Naar het westen toe grenst Voorst aan het enkenlandschap, met een grote openheid, oude routes, boerenerven en de Voorsterbeek. De routes beginnen middenin het dorp, zoals de Enkweg en de Klarenbeekseweg. Bij de aanleg van de rondweg om Voorst is rekening gehouden met de landschappelijke inpassing, zodat het enkenlandschap zich nog steeds tot aan de dorpsrand uitstrekt. Het derde landschap van Voorst wordt gevormd door de buitenplaatsen, zoals landgoed Beekzicht in het stroomdal van de Voorster Beek, De Beele en De Poll. Ook in het dorp zijn landschap en groen dominant aanwezig met bomenlanen, tuinen, groenstroken, plantsoenen en het veentje achter Sarink. In Voorst is het landschap altijd nabij. De afstanden naar het buitengebied zijn kort en ook in het dorp loopt de groenstructuur door. Het gevoel in een rijk landschappelijk gebied te leven begint voor de meeste Voorstenaren bij de voordeur. Het landschap en de rijke groenstructuur zijn de verbindende kwaliteiten van Voorst. 2.

Dorp van oude routes Voorst ligt aan de oude route van Zutphen naar Apeldoorn (Binnenweg-Wilhelminaweg-Klarenbeekseweg). De wegen vanaf het hart van het dorp naar de enk, in westelijke richting, werden bebouwd met huizen en erven. In de loop

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

van de twintigste eeuw zijn deze linten verdicht. Zo stolden de veelal agrarische routes tot de hoofdstraten van het dorp, wat de bochtige loop van de Klarenbeekseweg, de Wilhelminaweg, de Schoolstraat, de Binnenweg en de Enkweg verklaart. 3. Linten en erven Voorst is niet een dorp van met een duidelijke kom en allemaal wijken. Het dorp is langs de wegen en routes gegroeid, met losse erven en kleine ensembles. Zo ontstond de lintbebouwing als kenmerkende bouwvorm. Er is een lint met veel middenstandswoningen, een lint met statige villa’s, er zijn linten met keuterijen, tuinderswoningen en kleine complexen met sociale woningbouw. Daartussenin liggen soms grotere erven, restanten van oude boerderijen en kleine bedrijfsterreinen. In de opzet van de linten is het groen van erf of tuin een constante, afgescheiden met groene hagen en soms een bescheiden hek. Op de erven is de plek voor schuurtjes en bijgebouwen, om te scharrelen, te knutselen, een bedrijf of hobby te hebben en een ambacht uit te oefenen.

traditie is geen sprake. Binnen de logica van de linten en de erven is er plaats voor allerlei smaken, standen en stijlen. Van oudsher werd Voorst en omgeving bewoond door boeren en edellieden. Vanaf de negentiende eeuw bouwden rijke stedelingen hun buitenplaatsen aan de Rijksstraatweg en vestigden ambachtslieden zich aan deze hoofroute. In de bebouwing van Voorst keren bepaalde kenmerken vaak terug: het gebruik van baksteen, kappen (zadeldaken, lessenaarsdaken, mansardekappen, langs- en dwarskappen), gebakken dakpannen of rieten daken. Voorst heeft een duidelijk pallet van materialen en gebouwtypes, en een verscheidenheid aan architectuursmaken.

Voorst is een dorp van linten, vrijstaande huizen met erf en tuin, en korte rijtjes van geschakelde panden. Op enkele plekken wordt de kleinschaligheid van de bebouwing onderbroken door grotere eenheden en complexen, zoals de Benring en de loodsen van De Weerd en Hofmeijer. 4. Samenhang in verscheidenheid De Voorster bevolking verschilt doorgaans over alles van mening, daarover zijn de meesten het wel eens. Die eensgezindheid keert terug in de trots op het dorp en de kwaliteit van leven. De verscheidenheid van het dorp is terug te zien aan de huizen. Van een Voorster bouwstijl of 13

Zicht op de kerk en de boerderij Groot-Oerink vanaf de Voorsterklei, door A.J. van der Wal, 1967. [RCE]

Dorpsentrees

GEBOUWEN

Kwaliteitenkaart

Historisch hart van het dorp

Rijksmonument

Gemeentelijk monument

K EE

RB

Beeldbepalende panden

VO OR ST ER

zi ch

Rijksmonument

K

eks

ewe g

n va

Groen aanzicht van het dorp vanaf

BASISKAART de Voorsterklei, inbedding van het

R at

Grasland Groene scheggen tussen historische dorpslinten versterken Akkerland de relatie tussen dorp en landschap Bos, boomgaarde, boomgroep

eg

2

w

eg aw

or p

dorp in het landschap

t ra

td

Wilh elm in

ss

he

ijk

op

Tuinst

raat

zicht

raat Kerkst

eg aatw sstr

Rijk

3 2

4 t traa

ls hoo

Sc

ole

op

rk oorste het V

lei

Groen aanzicht van het dorp vanaf de Voorsterklei, inbedding van het dorp in het landschap

n

SFEREN VAN HET DORP Karakteristieke zichtlijnen

Voorster Beek

VIJF SFEREN

Zicht vanaf de dorpsrand (openbare ruimte) op het open landschap

ad

Terpen

en omsloten landschap 2.Natuur Rijksstraatweg-Noord 3. Rijksstraatweg-Zuid Landgoederen, buitenplaatsen boomgaarden 4.en Bebouwingsvelden achter de linten (naoorlogs) Ontworpen groene overhoeken en plantsoenen 5. Erven (agrarisch en industrie)

Landschap in het dorp Natuur en omsloten landschap

nen

Sportvelden

Landgoederen, buitenplaatsen en boomgaarden

DORPSSTRUCTUUR Groene parels Dorpsentrees 1. Oerlandschap ‘t Veentje

mp

a sk

d er ng Bo

Kr u

Ontworpen groene overhoeken en plantsoenen

2. Groene scheggen westflank Historisch hart van het dorp 3. Groene aanleg naoorlogse uitbreidingen Rozemarijnstraat en Kuizemunstraat-Kervelstraat

isw eg

2

Sportvelden Groene parels

GEBOUWEN4. Buitenplaats de Bongerd

1. Oerlandschap ‘t Veentje 2. Groene scheggen westflank

Ruimtelijke relatie De Weerd en overtuin Rijksmonument

Kle

ine

Karakteristieke zichtlijnen

Landschap inRijksstraatweg het dorp

Bin

1

Terpen 1. Dorpslinten langs historische routes

weg

Enkweg

Groene scheggen tussen historische dorpslinten versterken de relatie tussen dorp en landschap

Bebouwing Zicht vanaf de dorpsrand (openbare ruimte) op het open landschap

H.H. Wilkensstraat

pm

Dorp in het landschap

sep

hen

Zutp

ht o

LANDSCHAP

Voorster Beek Water

3

zic

Beeldbepalende panden

Dorp in het landschap

af

ht

k

zic

r ke

nbe

I LE

p

Klare

Gemeentelijk monument

LANDSCHAP

to

D

AL

O VO

TE RS

GEBOUWEN

3. Groene aanleg naoorlogse uitbreidingen Rozemarijnstraat en Kuizemunstraat-Kervelstraat

En

kw eg

Recreatie

Gemeentelijk monument

4. Buitenplaats de Bongerd

Fietsroutes en -knooppunten Beeldbepalende panden

VOORSTER ENK

n

e

a lela

Be

Ruimtelijke relatie De Weerd en overtuin

Wandelroutes

LANDSCHAP FRICTIES

Recreatie Fietsroutes en -knooppunten

Dorp in het landschap Structuur onderbrekend Niet landschappelijk Groen aanzicht van hetingepaste dorp vanaf en erfranden dedorpsVoorsterklei, inbedding van het dorp in het landschap Groene scheggen tussen historische dorpslinten versterken de relatie tussen dorp en landschap Voorster Beek

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs Zicht vanaf de dorpsrand (openbare ruimte) op het open

Wandelroutes

FRICTIES Structuur onderbrekend Niet landschappelijk ingepaste dorps- en erfranden

15

5. Erven (agrarisch en industrie)

DORPSSTRUCTUUR

Kwaliteitenkaart: landschap Dorpsentrees

EK

Historisch hart van het dorp

E RB

VO OR ST ER

E ST

GEBOUWEN

ch to p

Klare

eks

ewe g

Gemeentelijk monument

k n va af

Beeldbepalende panden

eg

2

w

eg aw

at

Wilh elm in

or p

t ra

td

ss

he

ijk

op

R

ht

Rijksmonument

r ke

nbe

zic

K

I LE

L

zi

DA

OR VO

LANDSCHAP Dorp in het landschap

3 Tuinst

raat

zicht

raat Kerkst

eg aatw sstr

Rijk

3 2

pm

ole

rste

Groen aanzicht van het dorp vanaf de Voorsterklei, inbedding van het dorp in het landschap

4 t traa

ls hoo

Sc

Voorster Beek

ad

sep

hen

Zicht vanaf de dorpsrand (openbare ruimte) op het open landschap

H.H. Wilkensstraat

ht o

t Voo

Groene scheggen tussen historische dorpslinten versterken de relatie tussen dorp en landschap

Zutp

zic

op he

rklei

n

Karakteristieke zichtlijnen Terpen

weg

Enkweg

nen

Landschap in het dorp

Bin

1

Natuur en omsloten landschap

2 d er ng Bo

Kr u

isw eg

Landgoederen, buitenplaatsen en boomgaarden

mp

a sk

Ontworpen groene overhoeken en plantsoenen Sportvelden Groene parels

Kle

ine

En

kw eg

1. Oerlandschap ‘t Veentje 2. Groene scheggen westflank

VOORSTER ENK

n

laa

ele

Be

3. Groene aanleg naoorlogse uitbreidingen Rozemarijnstraat en Kuizemunstraat-Kervelstraat 4. Buitenplaats de Bongerd Ruimtelijke relatie De Weerd en overtuin Recreatie Fietsroutes en -knooppunten Wandelroutes

FRICTIES Structuur onderbrekend

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

Niet landschappelijk ingepaste dorps- en erfranden

16

Kwaliteitenkaart landschap Een van de kernkwaliteiten van Voorst is de ligging van het dorp in het landschap en het landschap in het dorp. Een aantal thema's zijn hierbij van belang: 1) de drie landschappen rondom Voorst, 2) de open relatie met het landschap aan de oostrand van het dorp en de groene scheggen aan de westrand, 3) het groen ín het dorp (landgoederen, plantsoenen en straathoeken) en 4) het groene karakter van de wegprofielen, met namen van de historische linten (bomenrijen, tuinen en erfafscheidingen). De bebouwde kom van Voorst ligt op het snijvlak van verschillende landschappen. Het dorp zelf ligt op een oude, hoger gelegen dekzandrug. Aan de oostzijde van het dorp liggen de buitendijkse ontginningen van de Voorsterklei, het vroegere overstroomgebied van de IJssel. Kenmerkend voor dit landschap zijn de boerderijen op terpen, de hagen, het microreliëf, de populieren en de bomenrijen. Ten noorden van het dorp ligt het stroomdal van de Voorsterbeek, een lager gelegen gebied, dat ter hoogte van de bebouwde kom voor een groot deel samenvalt met landgoed Beekzicht. Ten zuiden van het dorp ligt het compactere landgoed De Beele, met daaronder een oude IJsselmeander. Aan de westkant grenst het dorp aan het meer open landschap van de Voorster Enk, met boerderijenclaves en daarachter de meer regelmatige ontginningen van (voorheen) lager geleden drassige broekgronden.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

kwaliteitenkaart

Oostrand: open relatie Voorsterklei Aan de oostzijde ligt Voorst bijzonder fraai in het landschap. Vanaf de Voorsterklei is het dorp ingebed in het opgaande groen, waar de kerk als landmark bovenuit rijst, goed zichtbaar vanuit de omgeving. Vanaf de dorpsrand zijn er prachtige gezichten tussen de bomen door op de velden en houtwallen van de Klei.

Westrand: groene scheggen Aan de westrand heeft de overgang tussen landschap en bebouwde kom een grilliger verloop. Hier reikt het dorp op een aantal plekken ver het landschap in, waardoor groene scheggen tussen de naoorlogse buurten zijn ontstaan. Aan deze kant van het dorp wordt het landschap sinds enkele jaren doorkruist door een nieuwe rondweg. Hoofddoel van de inpassing van deze rondweg is dat het wegprofiel als lineair element in het landschap ligt en het landschap aan weerszijden van de weg doorloopt.

17

kwaliteitenkaart

Bussloo

IJ

landgoed De Poll

ss el

Appen Voorster Beek

landgoed Beekzicht

Voorsterklei Voorst Voorsterenk

landgoed De Beele

oude IJsselmeander

Zutphen

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

18

De kerk van Voorst vanaf de Voorsterklei

GEBOUWEN

Kwaliteitenkaart: sferen en gebouwen Rijksmonument

Gemeentelijk monument Beeldbepalende panden

LANDSCHAP

zi ch to p

Klare

eks

ewe g

k n va af

Groen aanzicht van het dorp vanaf de Voorsterklei, inbedding van het

dorp in het landschap BASISKAART

w

eg aw

at

Wilh elm in

or p

t ra

td

ss

he

ijk

op

R

ht

Dorp in het landschap

r ke

nbe

zic

eg

Groene scheggen tussen Grasland dorpslinten versterken historische de relatie tussen dorp en landschap Akkerland

Tuinst

raat

zicht

raat

eg aatw sstr

ole

Water Zicht vanaf de dorpsrand (openbare Bebouwingruimte) op het open landschap

SFEREN VAN HET DORP t traa

Terpen

ools

Sch

ad

sep

hen

n

Rijksstraatweg Natuur en omsloten landschap 2. Rijksstraatweg-Noord Landgoederen, buitenplaatsen 3. enRijksstraatweg-Zuid boomgaarden 4. Bebouwingsvelden achter de Ontworpen groene overhoeken linten (naoorlogs) en plantsoenen

nen

weg

Enkweg

VIJF SFEREN 1. Dorpslinten langs historische routes Landschap in het dorp

H.H. Wilkensstraat

pm

Bos, boomgaarde, boomgroep Voorster Beek

rklei

Karakteristieke zichtlijnen

Rijk

ht o

rste t Voo

Kerkst

Zutp

zic

op he

Bin

5. Erven (agrarisch en industrie) Sportvelden

1. Oerlandschap ‘t Veentje Dorpsentrees 2. Groene scheggen westflank

ds er ng Bo

Kru isw eg

Groene parels DORPSSTRUCTUUR

p

m ka

3. Groene aanleg naoorlogse Historisch hartRozemarijnstraat van het dorp uitbreidingen en Kuizemunstraat-Kervelstraat 4. Buitenplaats de Bongerd

GEBOUWEN

Kle

ine

Ruimtelijke relatie De Weerd en overtuin

En

kw eg

Recreatie

Rijksmonument Gemeentelijk Fietsroutes enmonument -knooppunten

n

laa

ele

Be

Beeldbepalende Wandelroutes panden

FRICTIES LANDSCHAP Structuur onderbrekend Dorp in het landschap Niet landschappelijk ingepaste dorps- en erfranden Groen aanzicht van het dorp vanaf de Voorsterklei, inbedding van het dorp in het landschap

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

Groene scheggen tussen historische dorpslinten versterken de relatie tussen dorp en landschap Voorster Beek

20

Kwaliteitenkaart sferen en gebouwen

kwaliteitenkaart

Gebouwen Voorst is van oudsher een boerendorp, waar zich vanaf de veertiende eeuw ook edellieden vestigden en later rijke stedelingen. Dit wordt weerspiegeld door de bebouwing. Kenmerkend voor Voorst is de afwisseling van monumentale en kleinere boerderijen, imposante buitenplaatsen en landgoederen, kasteelruïnes, chique en meer bescheiden woonhuizen en bedrijfs- en winkelpanden, resulterend in een grote architectonische diversiteit. De schaal van de bebouwing, de vrijstaande positie in het groen, het kappenlandschap en het terugkerende materialenpalet (bakstenen en pannen) zorgen voor samenhang. In de bebouwde kom van Voorst liggen meerdere rijksmonumenten, waaronder molen De Zwaan, buitenplaats Enkstein, boerderijen Groot Oerink en De Keizershof, de Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerk. Daarnaast telt het dorp een aantal gemeentelijke monumenten, zoals het oude schooltje naast de kerk, boerderij De Roskam aan de Rijksstraatweg en zes dubbele woonhuizen uit 1950 aan de Enkweg. In de kwaliteitenkaart zijn ook de beeldbepalende panden in de bebouwde kom aangegeven, die bijdragen aan het historische karakter en de veelzijdigheid van het dorpsgezicht.

1. De dorpslinten langs de historische routes, die samenkomen in het hart van het dorp rondom de kerk.

2. Rijksstraatweg-Noord, met grote, vaak chique gebouwen op ruime kavels, en 3. Rijksstraatweg-Zuid, met individuele, kleine tot middelgrote panden dicht op elkaar.

4. De naoorlogse bebouwingsvelden achter de historische linten. Voornamelijk woningbouw, vaak seriematig en in samenhang ontworpen.

5. De agrarische en historische erven, veelal aan de randen van het dorp en in het omliggende landschap.

Vijf sferen Voorst is geleidelijk gegroeid, eerst langs de oude lijnen en vervolgens in de velden erachter. Door de samenhang tussen bebouwing, buitenruimte en landschap kunnen we vijf sferen onderscheiden: de historische linten, Rijksstraatweg-Noord en -Zuid, de naoorlogse bebouwingsvelden achter de linten en de agrarische en industriële erven. Op de volgende pagina's worden de ruimtelijke karakteristieken van deze bebouwingssferen beknopt uiteen gezet.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

21

Sfeer 1: dorpslinten en dorpskern

Dorpskern bij de kerk

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

kwaliteitenkaart

Kerkstraat

Schoolstraat

Wilhelminaweg

Binnenweg

22

Sfeer 1: dorpslinten en dorpskern (vervolg)

De eerste dorpsbebouwing van Voorst ontstond rond de kerk en langs de routes vanaf de kerk naar de enken. Dat zijn de tegenwoordige Wilhelminaweg, Schoolstraat, Binnenweg, Klarenbeekseweg, Enkweg en de in de negentiende eeuw aangelegde Kerkstraat. Deze straten hebben een historisch en beeldbepalend karakter, evenals de meeste panden die aan deze straten liggen (zie voor de monumenten en beeldbepalende panden de kwaliteitenkaart). Het schema rechts geeft het karakter van de dorpslinten en de dorpskern weer. In de matrix op p. 40 zijn per sfeer precieze randvoorwaarden voor (nieuwe) bebouwing gegeven. Ruimtelijke karakteristieken • Bochtige routes van de kerk naar de Rijksstraatweg en het enkenlandschap. Smalle straten met informele profielen: geen of smalle trottoirs van dezelfde bestrating als de rijweg, voortuinen direct aan de weg. • Groen karakter door monumentale bomen, ruime en beplante voortuinen en groene erfafscheidingen; • Gevarieerde bebouwingstypes: voormalige boerderijen, woonhuizen en dorpsfuncties (school, pastorie, etc.); • Kleine tot middelgrote, vrijstaande gebouwen met individuele vormgeving, doorzichten op achtertuinen en -erven vanaf de weg; • Afwisselende bouwvolumes en kappen (zadel-, schild en mansardekappen), soms verbijzonderd met een erker of kleine dakkapel;

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

kwaliteitenkaart

Groen karakter, kleine tot middelgrote gebouwen en voormalige boerderijen met alzijdige vormgeving en verschillende dakvormen.

groene voortuin en erfafscheiding, open relatie met de straat

diepe, groene achtertuinen, veelal met zicht op (open) landschap

alzijdige vormgeving

spaties tussen bebouwing met doorzicht op achtertuinen duidelijke voorzijde, oriëntatie op de weg

afwisselende rooilijn

• • •

•

Alzijdig vormgegeven gevels met een duidelijke voorzijde aan de weg; Verspringende rooilijnen. Gebouwen op enige afstand van de weg; Materialisatie bestaat grotendeels uit bakstenen, rode, bruine en grijze dakpannen en houten kozijnen en deuren. Terughoudende vormgeving en vaak ingetogen ornamentiek passend bij de bouwperiode.

23

Sfeer 2: Rijksstraatweg Noord

kwaliteitenkaart

Rijksstraatweg 85

Pastorie, Rijksstraatweg 108

Ruimzicht, Rijksstraatweg 69

Klein Wiarda State, Rijksstraatweg 72

Enkstein, Rijksstraatweg 102

Huize Kerkzicht, Rijksstraatweg 100

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

24

Sfeer 2: Rijksstraatweg Noord (vervolg)

kwaliteitenkaart

Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond een tweedeling van sferen langs de Rijksstraatweg. Ten noorden van de kruising met de Enkweg bouwden welvarende dorpsbewoners en stedelingen hun woonhuizen en buitenplaatsen. Dit is de chique zijde van het lint, met grote huizen, veelal rijk geornamenteerd, en vrijstaand in ruime tuinen. Het schema rechts geeft het karakter van de dorpslinten en de dorpskern weer. In de matrix op p. 40 zijn per sfeer precieze randvoorwaarden voor (nieuwe) bebouwing gegeven. Ruimtelijke karakteristieken • Doorgaande route met samenhangende inrichting over de hele lijn, met breed profiel, oorspronkelijk met bomenlanen; • Groen karakter door heggen, beplante voortuinen, monumentale bomen en begroeide achtertuinen; • Monumentale woon- en landhuizen en enkele winkelpanden met fraaie etalagegevels; • Middelgrote tot grote gebouwen met individuele vormgeving, doorzichten op achtertuinen en -erven vanaf de weg; • Afwisselende bouwvolumes en kappen (zadel-, schild en mansardekappen), verbijzonderd met erkers, dakkapelen, verhoogde middenpartijen, zijvleugels, balkons en torentjes; • Alzijdig vormgegeven gevels; • Verspringende rooilijnen. Gebouwen vaak op ruime

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

groen karakter, vrijstaande, monumentale gebouwen met alzijdige vormgeving en vrije positie op de kavel

groene achtertuinen met opgaande beplanting

diepe, groene voortuinen, solitaire bomen en groene erfafscheiding grote spaties tussen bebouwing

erf/a

chte

r tuin voor tu

in

• •

afstand van de weg, vrijstaand op de grote kavels en omgeven door weelderige tuinen, vaak met een oprijlaan en groene erfafscheidingen; Rijke ornamentiek, passend bij de bouwperiode. Materialisatie bestaat overwegend uit bakstenen (soms gekeimd of gestuct), dakpannen, natuurstenen verfraaiingen en houten kozijnen en deuren.

25

Sfeer 3: Rijksstraatweg Zuid

kwaliteitenkaart

Rijksstraatweg 85

Rijksstraatweg 116

Rijksstraatweg 95-99

Rijksstraatweg 103-105

Rijksstraatweg 142-148

Rijksstraatweg 170-172

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

26

Sfeer 3: Rijksstraatweg Zuid (vervolg)

De zuidelijke helft van de Rijksstraatweg in Voorst ontwikkelde zich in de eerste helft van de twintigste eeuw tot het middenstandslint van het dorp, met kleinere woningen en winkels. De meeste winkels zijn inmiddels in gebruik als woonhuis, maar de kenmerkende sfeer met dicht opeenstaande, gevarieerde gebouwen en het stenige karakter van de straat zijn nog goed herkenbaar. Het schema rechts geeft het karakter van de dorpslinten en de dorpskern weer. In de matrix op p. 40 zijn per sfeer precieze randvoorwaarden voor (nieuwe) bebouwing gegeven. Ruimtelijke karakteristieken • Doorgaande route, met breed profiel en samenhangende inrichting over de hele lijn, oorspronkelijk met bomenlanen; relatief stenig karakter door hoge bebouwingsdichtheid en ondiepe voortuinen aan weerszijden van de weg. • Kleine tot middelgrote vrijstaande woonhuizen en (voormalige) winkelpanden, individuele vormgeving en dicht op elkaar met smalle tussenruimtes; • Afwisselende bouwvolumes en kappen (zadel-, schild en mansardekappen), soms verbijzonderd met een kleine erker of dakkapel; • Duidelijke oriëntatie op de weg, herkenbare voorzijde; • Licht verspringende rooilijnen. Gebouwen direct op de weg of op enige afstand met een ondiepe voortuin en lage erfafscheiding (heggen en hekjes); • Terughoudende vormgeving en ingetogen ornamentiek passend bij de bouwperiode.

• Materialisatie bestaat overwegend uit bakstenen (soms gekeimd of gestuct), dakpannen, natuurstenen verfraaiingen en houten kozijnen en deuren.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

kwaliteitenkaart

stenig karakter, kleine tot middelgrote, vrijstaande gebouwen met afwisselende rooilijn en dakvormen

ondiepe voortuin, open relatie met de weg en lage erfafscheiding

diepe, groene achtertuinen

erf/a

smalle spaties tussen gebouwen

chte

r tuin voor tu

in duidelijke voorzijde, oriëntatie op de weg

27

Sfeer 4: naoorlogse bebouwingsvelden achter de linten

kwaliteitenkaart

G.J. van Heuvenstraat

Rozemarijnstraat

Tuinstraat

Weemehof

De Benring aan de Tuinstraat

De Windvang

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

28

Sfeer 4: naoorlogse bebouwingsvelden achter de linten (vervolg)

Na de oorlog is de bebouwde kom van Voorst gestaag gegroeid. De open velden en landschappen achter de bebouwingslinten werden gevuld met woonbuurtjes. De nieuwe bebouwingscomplexen hadden een meer ontworpen, eenduidig en samenhangend karakter dan de gevarieerde, historische dorpslinten, maar ook hier was het landschap en het groene karakter van Voorst belangrijk. Met groene overhoeken, voortuinen en inmiddels volgroeide bomen werd het landschap in de dorpsuitbreidingen verankerd. Het schema rechts geeft het karakter van de dorpslinten en de dorpskern weer. In de matrix op p. 40 zijn per sfeer precieze randvoorwaarden voor (nieuwe) bebouwing gegeven. Ruimtelijke karakteristieken • Complexmatig ontworpen buurten met relatief brede straten en trottoirs en mee-ontworpen plantsoentjes; • Grote samenhang tussen bebouwing onderling en met de inrichting van de openbare ruimte • Korte rijen aaneengeschakelde eengezinshuizen, afgewisseld met twee-onder-één-kap en vrijstaande woningen. • Simpele bouwmassa's en doorlopende zadeldaken; • Duidelijke oriëntatie op de weg, herkenbare voorzijde; • Doorlopende rooilijnen. Gebouwen op enige afstand van de weg, met ondiepe, groene voortuinen en geen of lage erfafscheidingen; • Vlakke gevels en strakke gevelgeleding; • Terughoudende vormgeving, strakke belijning en geen ornamentiek.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

kwaliteitenkaart

grote ruimtelijke samenhang, groen karakter korte rijen van seriematige huizen met doorlopende zadeldaken

doorlopende rooilijn

ondiepe voortuin, lage, groene erfafscheiding

duidelijke voorzijde, oriëntatie op de weg

• •

Materialisatie bestaat overwegend uit bakstenen (soms gekeimd of gestuct) en dakpannen. De Benring is een uitzondering in deze sfeer (en in heel Voorst). Het grote programma is verdeeld over een geleed volume, dat vrij op de ruime kavel staat, op grote afstand van de weg en ingebed in het groen.

29

Sfeer 5: agrarische en industriële erven

kwaliteitenkaart

Enkweg 37 (Hofmeijer)

Erf van Rijksstraatweg 116 (Sarink)

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

Molen de Zwaan, Enkweg 42-44

Groot Oerink, Kerkstraat 29

Enkweg 49

30

Sfeer 5: agrarische en industriële erven (vervolg)

In en om het dorp liggen oude boerenerven en bedrijfskavels. Kenmerkend is het onderscheid tussen de voorzijde, met (vaak representatief) woonhuis en beplante voortuin, en de werkzijde aan de achterkant, met grotere loodsen, bestrate terreinen en zicht op het landschap. Het schema rechts geeft het karakter van de dorpslinten en de dorpskern weer. In de matrix op p. 40 zijn per sfeer precieze randvoorwaarden voor (nieuwe) bebouwing gegeven. Ruimtelijke karakteristieken • Samenhangende clusters van vrijstaande bebouwing, herkenbaar als losse ensembles in het landschap. De bebouwing en tuinen aan de voorzijde van het erf passen in het historische lint. Vanaf de weg bieden spaties tussen de gebouwen doorzichten op het achtererf. • Erf zorgvuldig ingepast in het groen met hagen, erfbeplanting en boomgroepen • Aan de voorzijde middelgrote, vrijstaande gebouwen met individuele vormgeving, simpele bouwmassa's en kappen. Alzijdige vormgegeven gevels, op enige afstand van de weg. • Aan de achterzijde vaak combinatie van grotere en kleinere gebouwen, met schuurachtige opzet, simpele bouwvolumes en met kappen. De gebouwen staan vrij op het erf, de meeste erven in en rondom Voorst hebben een bebouwingspercentage van ca. 30%. • Materialisatie bestaat grotendeels uit bakstenen, rode, bruine en grijze dakpannen en houten kozijnen en deuren.

• Terughoudende vormgeving en ingetogen ornamentiek passend bij de bouwperiode.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

kwaliteitenkaart

(middel)hoge erfbeplanting als scherm om het erf

op het achtererf schuurachtige (bedrijfs)bebouwing: langwerpige volumes met zadel-/schilddaken

woning/hoofdgebouw met voortuin, passend in dorpslint

duidelijke voorzijde, oriëntatie op de straat

1

twee sferen: 1. formele/representatieve voorzijde, 2. informele achterzijde (de werkkant)

doorzicht op het achtererf

2

31

2. Kansen voor Voorst In dit hoofdstuk worden de ambities en kansen voor Voorst besproken. De ruimtelijke kansen hangen sterk samen met het beleid en de ambities op andere fronten, zoals toerisme en wonen. De uitgangspunten in dit hoofdstuk vormen de leidraad voor afwegingen en keuzes in de toekomst. De ambities voor Voorst worden nader toegelicht op het gebied van landschap, de Rijksstraatweg en bebouwing. Op de laatste pagina van dit hoofdstuk komen de ambities samen in de kansenkaart voor het dorp Voorst.

Ambities van en voor Voorst

Uitwerking ambities landschap

1. De bestaande kwaliteit is het uitgangspunt voor de toekomst 2. Inbreiding gaat voor uitbreiding 3. Levendige Rijksstraatweg en rustige woonwijken 4. Landschap rondom het dorp koesteren en ontwikkelen 5. Van de wieg tot het graf 6. Slow tourism en lokale ambacht en bedrijvigheid 7. Dorpse dialoog, bewoners en gemeente zoeken elkaar op

p. 34

Uitwerking ambities Rijksstraatweg p. 38

Uitwerking ambities bebouwing p. 40

Kansenkaart p. 33

p. 65

Ambities van en voor Voorst De keuzes voor de toekomst komen voort uit en zijn een uitwerking van de ambities die de Voorstenaren voor hun dorp hebben verwoord tijdens twee inputsessies op 13 oktober 2021 in het dorpshuis van Voorst. Aanwezig waren de leden van de stuurgroep 'Verder met het dorp Voorst' en ambtenaren van de gemeente Voorst voor wonen, milieu, duurzaamheid, toerisme, natuur, landschap en planontwikkeling. Ook bestaande beleidsen visiedocumenten zijn bestudeerd, waaronder de 'Toekomstvisie dorp Voorst en omstreken' van de eerder genoemde stuurgroep (januari 2021) en 'Economische vitaliteit Voorst. Kansrijke (communicatie)strategie' van het Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd (mei 2020). De ambities en wensbeelden die in deze twee sessies naar voren kwamen zijn samengevoegd tot 7 punten. 1. De bestaande kwaliteit is het uitgangspunt voor de toekomst De noodzakelijke en mogelijke veranderingen in Voorst richten zich op het voortbouwen op de kwaliteiten die het dorp heeft. Het bestaande wordt gekoesterd: de dorpse schaal, de kwaliteit van het groen, de opbouw met linten, erven en bebouwingsvelden, de nabijheid van het landschap, de diversiteit in de bebouwing en de historische gelaagdheid. Nieuwe ontwikkelingen voegen zich op een vanzelfsprekende manier in het dorp en bouwen voort op de karakteristieken van Voorst.

Bij het dorpse wonen is de relatie met de tuin belangrijk. Gestapeld wonen kan, voor bepaalde doelgroepen of op bepaalde locaties, maar wel terughoudend. Het bestaande architectuurpalet is het uitganspunt voor de toekomst. 2. Inbreiding gaat voor uitbreiding Voorst koestert het landschap. Daarom wordt ruimte voor nieuwe woningen en dorpsfuncties liever in het

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

bestaande dorp gezocht, dan in dorpsuitbreiding. De herbestemmingsopgaven in het dorp hebben de prioriteit, ook omdat ze voor de leefbaarheid van het bestaande dorp belangrijk zijn. Pas in tweede instantie kan op bescheiden schaal naar de uitbreiding worden gekeken, in combinatie met het vormgeven van de overgang van het dorp naar het landschap. De oostflank van het dorp, bij de Voorsterklei, blijft vrij van dorpsuitbreiding. 3. Levendige Rijksstraatweg en rustige woonwijken Niet-woonfuncties krijgen bij voorkeur een plek aan het lint van de Rijksstraatweg. Daar concentreert zich de reuring: winkels, toerisme, horeca en andere bedrijvigheid, kleinschalig en passend in het dorp. Natuurlijk laten die functies zich prima met wonen combineren, maar het streven is om de Rijksstraatweg zo divers mogelijk te programmeren. Voorst wil niet-woonfuncties aan de Rijksstraatweg stimuleren, zie ook de paragraaf 'Uitbreiding ambities Rijksstraatweg' op p. 36. In de woonwijken geldt het omgekeerde. Daar ligt de prioriteit op het wonen. Voor (nieuwe) grote bedrijven (meer dan 2 hectare) is in de kom geen plaats. 4. Landschap rondom het dorp koesteren en ontwikkelen Het landschap rondom het dorp is een grote kwaliteit van Voorst. De Voorsterklei loopt tot aan de kerk door, dit landschap is onderdeel van het oude dorpsgezicht.

In het enkenlandschap aan de andere zijde van het dorp is een nieuwe rondweg aangelegd. Voor de inpassing van deze weg is een landschapsplan gemaakt, dat deels nog gerealiseerd moet worden. Ook hier blijft het landschap dichtbij, en wordt de overgang tussen de bebouwde kom en het open landschap met verspreide erven zorgvuldig ingericht.

5. Van de wieg tot het graf Voorst wil een levensbestendig dorp zijn, zoals dat zo mooi heet. Dat betekent dat het dorp voor alle generaties aantrekkelijk is en de noodzakelijke voorzieningen heeft. Om dit waar te maken moet de prioriteit liggen bij woningen en werkgelegenheid voor jongeren en bij bereikbare voorzieningen en zorg voor ouderen. 6. Slow tourism en lokale ambacht en bedrijvigheid De kwaliteiten van het landschap en het dorp geven Voorst een groot potentieel voor toerisme en recreatie. Dit potentieel is nog nauwelijks benut. Voorst zet in op toerisme, dat past bij het karakter van het dorp: slow, duurzaam, gericht op de dorpse schaal en het informele contact. De locatie bij de IJssel en op verschillende recreatieve routes kan beter worden benut, bijvoorbeeld met een fietsenmaker, café met terras en/of ijssalon aan de Rijksstraatweg. De ruimtelijke component hiervan is uitgewerkt in de uitgangspunten voor de Rijksstraatweg (p. 36) en voor de verschillende maatwerklocaties (vanaf p. 42) in dit rapport, de economische en programmatische aspecten zijn verkend in het rapport 'Economische vitaliteit Voorst. Kansrijke (communicatie)strategie' van het Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd (mei 2020) in opdracht van de Gemeente Voorst en de Ondernemersvereniging Voorst. 7.

Dorpse dialoog, bewoners en gemeente zoeken elkaar op Samenwerking en korte lijnen horen bij de besluit- en bestuurscultuur die past bij Voorst. Het gaat om vertrouwen, saamhorigheid en een doorlopende gesprek van het dorp met zijn bestuur.

33

Uitwerking ambities landschap landschap

landschap

1. Afronden van de dorpsrand aan de westzijde Met name aan de westzijde van het dorp, waar in de periode na 1980 meerdere nieuwe buurten zijn gerealiseerd, vraagt de afhechting van het landschap laanbeplanting beplante om aandacht. De bebouwde kom ligt hiervoortuin bloot in het landschap, wat het dorpsaanzicht verrommelt. In het heg kader van de landschappelijke inpassing van de rondweg liggen er kansen voor het landschappelijke ontwerp van de dorpsranden, met volgroeide boomgroepen, hagen en een zorgvuldige inbedding van de erfafscheidingen. beplante achtertuin en groene erfafscheiding

ambities

groene afronding dorpsrand

A2. Landgoederenzones: aansluiten op landgoedkarakteristieken met o.a. laanbeplanting en hagen. A3. Dorpsrand: verdere landschappelijke verdichting, met o.a. nieuwe bossen en verdichte groene dorpsrand A4. Landschapskamer verdere landschappelijke verdichting met aanleg van houtwallen en bomenrijen en accentuering van de historische wegenstructuur A5. Natuurgebied: verdere verdichting van het landschap, met o.a. bomenlanen, erfbeplanting en optimalisatie natuurwaarden (rekening houdend met molenbiotoop) A6. Historisch boerderijencluster, verdere verdichting van het landschap met o.a. hagen, boomgaarden en bomenrijen. A7. Maximale beperking van verdichting, behoud openheid.

open landschap landschap

landschap

De Klarenbeekseweg en het begin van de Schoolstraat landschap landschap zijn hiervan een goed voorbeeld. Tuin en openbare ruimte kunnen in Voorst niet los van elkaar worden gezien. Het groen houden en het verder vergroenen van bestaande en nieuwe routes zijn belangrijke aandachtspunten in de bebouwde kom van Voorst. laanbeplanting

beplante voortuin heg

4. Ruimte houden in het dorp beplante opzet achtertuin Koester de weidse van het dorp, met grote tuinen en groene erfafscheiding groene en afronding in de historische delen en plantsoenen veldjes in de dorpsrand naoorlogse wijken. In Voorst wordt prioriteit gegeven aan inbreiding, maar dit mag niet ten koste gaan van de ruimtelijkheid en het landschappelijke karakter. open

2. Landschappelijke inpassing rondweg De landschappelijke inpassing van de rondweg is nog niet voltooid. In een landschapsvisie van Bosch Slabbers (2014) en een ambitiedocument van Buro LinO (2014) zijn de uitgangspunten voor de inpassing van de rondweg geformuleerd: minimaliseren van de zichtbaarheid van de weg, behoud en versterking van de afwisseling tussen open en besloten landschappen en beperking van het ruimtebeslag van het wegtracé. In het ambitiedocument zijn zeven sferen (landschappelijke identiteiten) bepaald waar de inpassing van de rondweg op aan dient te sluiten. Deze sferen zijn overgenomen in de kansenkaart. De sferen zijn: A1. Entrees: de rotondes als toegangspoort;

3. Behouden en versterken groene profielen en buitenruimte beplante laanbeplanting Op historische ansichtkaarten is goed te zien hoe voortuin weelderig, rijk beplant en informeel de buitenruimte van heg Voorst van oudsher was. Met de opkomst van de auto en het asfalt zijn de oude routes in toenemende mate verhard, verbreed, recht getrokken en geformaliseerd met verhoogde trottoirs. De lommerrijke laanbeplanting is op veel plekken verdwenen. Maar nog steeds hebben de meeste historische linten van Voorst een groen profiel, door de monumentale beplante achtertuin tuinbomen, beplante tuinen en groene en groene erfafscheiding groeneerfafscheidingen. afronding

landschap 5. Profiteren van de recreatieve waarden van het landschap Er liggen kansen voor Voorst in het beter benutten van de recreatieve waarden van het landschap. Het IJsseldal en de landgoederen zijn aantrekkelijke bestemmingen en een aantal routes loopt door de bebouwde kom van Voorst. Door in te zetten op kleinschalige horecagelegenheden, betekenisvolle routes en het vertellen van het verhaal van Voorst kan ook het dorp een bijzondere pauzeplek of bestemming worden

dorpsrand

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

34

ambities

De overgang van het dorp naar het landschap is abrupt en mist nog de landschappelijke inbedding.

Het profiel van de Schoolstraat heeft een bijzonder groen karakter, met heggen, groene voortuinen en oude bomen.

De laanbeplanting langs de Rijksstraatweg in ca. 1930.

Het meer stenige karakter van de vernieuwde Rijksstraatweg, met jonge bomen.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

De zeven sferen uit het ambitiedocument van LinO voor de inpassing van de nieuwe rondweg. Zie voor de toelichting de vorige pagina.

35

Het Veentje

ambities

'Het Veentje' achter de Rijksstraatweg is een bijzonder gebied en een vergeten plek in het dorp. Het gebied is nauwelijks onderzocht en ligt als onbetreden woestenij aan de achterkant van het dorp, het mysterieuze groene gat van Voorst. Het betreft een bosveen van hoge floristische, faunistische en geomorfologische waarde. Langs de rand van het bosveen groeien wilgen, daarachter bevindt zich een gordel van zeer nat elzenbroekbos. In het hart van het bos ligt het trilveen, dat voornamelijk is begroeid met berk en vuilboom. Het elzenbroekbos wordt geleidelijk verstikt door een veenmosdek, een proces dat nergens anders meer voorkomt in het IJsseldal. De veenlaag zorgt ervoor dat organische plantenresten in de bodem niet of nauwelijks afgebroken worden. Mogelijk bevindt zich in het gebied een pingoruïne (een heuvel in het landschap waaronder zich ooit een ijslens bevond). Ter bescherming van de aardkundige en natuurwaarden dient rond het gebied een buffer gehandhaafd te blijven. Het is waarschijnlijk dat deze buffer van invloed is op de ontwikkelingen ten noorden en westen van deze locatie. Het is dan ook van belang dat de natuurwaarden nader worden onderzocht en beschermd alvorens de planvorming voor de aangrenzende locaties concreet wordt. Daarbij is het interessant om te onderzoeken of het Veentje van recreatieve waarde kan zijn voor het dorp.

Een intensief toegankelijk natuurgebied is dan niet de bedoeling, maar de bijzondere kwaliteit van het Veentje kan beter worden benut, gedeeld en beleefd.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

36

ambities

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

37

Uitwerking ambities Rijksstraatweg

ambities

De Rijksstraatweg is het hoofdlint van het dorp met een verscheidenheid van functies, zoals de nieuwe supermarkt, de slager, antiek- en handwerkwinkels, schoonheids- en kledingzaken en de Saabgarage. De tendens is echter dat de bijzondere functies in toenemende mate vertrekken of sluiten en er woonfuncties voor in de plaats komen. Het bestemmingsplan, waarin per locatie eisen zijn vastgelegd voor 'gemengde' functies, staat het gebruik van leegstaande panden als woning in de weg. Meerdere winkel- en horecapanden op centrale punten in het lint, onder andere de supermarkt Boogman en café 't Geveltje, staan daarom leeg. Het is de ambitie om de Rijksstraatweg aantrekkelijk en gevarieerd te houden, als een bedrijvig lint en bruisend hart van het dorp. Doel is om een diversiteit van functies aan dit hoofdlint te stimuleren en commerciële en recreatieve functies hier te concentreren. Een volwaardige winkelstraat is niet realistisch, en past bovendien niet bij de identiteit van Voorst als rustig dorp. Wonen kan hier worden afgewisseld met bestaande en nieuwe speciaalzaken en ondernemingen gericht op toerisme, zoals een kleine herberg of B&B, een ijssalon en/of een café met een terras voor fietsers en wandelaars. Op de achtererven is ruimte voor kleine bedrijven, die vanaf de straat zichtbaar zijn en bijdragen aan de levendigheid van het lint.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

38

Uitgangspunten Rijksstraatweg

ambities

1

2

(herbestemming) 2. Het uitgangspunt is een maximum van 2 woningen per Afwegingskader functieverandering bestemmingsplan (huidig) perceel. Bestaande gebouwen kunnen worden Een flexibeler gebruik van het lint – waarbij oude winkel2 gesplitst (met behoud van karakteristieke elementen en 2 2en horecapanden in gebruik worden genomen als 1 samenhang) of vervangen door twee nieuwe woningen. 1 1 bijvoorbeeld een woning of thuiskantoor – wijkt op sommige De schaal, maat en karakteristieke dorpsarchitectuur plekken af van het bestemmingsplan. Afwijkingen van (nieuwbouw) dienen hierbij behouden te blijven (zie matrix op p. xx). het(herbestemming) bestemmingsplan zijn mogelijk als de kansenkaart (herbestemming) Blokjes met appartementen passen niet in het lint van de daarvoor ruimte ziet. Dit rapport biedt hiervoor de ruimtelijke 22 centreer de ‘dagelijkse’ winkels, kleinschalige horeca Rijksstraatweg, hooguit op een maatwerklocatie. uitgangspunten en onderbouwing. Voor het wijzigen van 11 speciaalzaken oeristismevoorzieningen rond deverspreid voormaligewinkels, speciaalzaken verspreid winkels,kleinschalige kleinschalige gemengde functies (horeca en winkels) naar woningen 2 over horeca 1 overhet hetlint lint horecaenenvoorzieningen voorzieningen aan de Rijksstraatweg wordt een vereveningsbijdrage gman- en Sarinklocaties, nabij het kruispunt van de (nieuwbouw) of of (nieuwbouw) 2 gevraagd.

De mogelijkheden van een dorpsfonds gevoed 2 oolstaat, de Enkweg en de Rijkstraatweg, het hart van 1 1 1 (herbestemming) door de bijdragen van deze transformaties wordt momenteel dorp. Speciaalzaken worden verspreid over het lint. Concentreer onderzocht door de gemeente. Concentreerde de‘dagelijkse’ ‘dagelijkse’winkels, winkels,kleinschalige kleinschaligehoreca horeca 2

1. Geef in de naaste omgeving van de supermarkt en het kruispunt met de Kerkstraat prioriteit aan het vasthouden of aantrekken van winkels, kleinschalige horeca en speciaalzaken verspreid De herontwikkelingslocaties winkels, kleinschalige voorzieningen. van Boogman over het lint horeca en voorzieningen en Sarink lenen zich hier ook goed voor. Speciaalzaken en ‘omfietswinkels’ kunnen prima verspreid over het lint een plek vinden.

en rond entoeristismevoorzieningen toeristismevoorzieningen rondde devoormalige voormalige herbestemming/ speciaalzaken verspreid winkels, kleinschalige nieuwbouw over het lint horeca ennabij voorzieningen Boogmanen Sarinklocaties, Boogmanen Sarinklocaties, nabijhet hetkruispunt kruispuntvan vande de Schoolstaat, Schoolstaat,de deEnkweg Enkwegen ende deRijkstraatweg, Rijkstraatweg,het hethart hartvan van het dorp. Speciaalzaken worden verspreid over het lint. het dorp. Speciaalzaken worden verspreid over het lint.

herbestemming

1nieuwbouw ofof

11

ofof

11

22

(nieuwbouw)

Concentreer de ‘dagelijkse’ winkels, kleinschalige horeca 4. Op achtererven is ruimte voor kleine bedrijven. Ook hier 3. Behoud bij herbestemming van eende (voormalig) herbestemming/ herbestemming herbestemming/ herbestemming en toeristismevoorzieningen rond voormalige nieuwbouw nieuwbouw is de wopen relatie met de straat van belang. winkelpand tot woning de transparantie, toegankelijkheid wo Boogmanon en Sarinklocaties, nabij het kruispuntbvan de ne en of of n open relatie met de straat. Situeer levendige/bedrijvige ed en 2 rijf a a 2 Schoolstaat, de Enkweg en de Rijkstraatweg, het 1 n hhart van 1 1 uis functies aan de voorzijde, bijv. kantoren aan huis. het dorp. Speciaalzaken worden verspreid over het lint. werk aan huis herbestemming/ nieuwbouw w

wow noene nn

wo n

en oud bij herbestemming van een (voormalig) elpand tot woning de transparantie, toegankelijkheid werk aan huis pen relatie met de straat. Situeer levendige/bedrijvige ties aan de voorzijde, bijv. kantoren aan huis.

be dr n h ijf uis

aa

Behoud Behoudbij bijherbestemming herbestemmingvan vaneen een(voormalig) (voormalig) winkelpand winkelpandtot totwoning woningde detransparantie, transparantie,toegankelijkheid toegankelijkheid

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

nieuwbouw nieuwbouw

nieuwbouw

ownon enen

beb aaaa derdijrfijf n nh uhiusi s

werk werkaan aanhuis huis

herbestemming

22

11

wo n

en

39

Uitwerking ambities bebouwing Voor nieuwe ontwikkelingen binnen de dorpskern van Voorst worden in de kansenkaart drie verschillende categorieën onderscheiden. Elke categorie betreft een andere herontwikkelingsbenadering: 1) voortbouwen op de bestaande logica (de vijf dorpssferen), 2) een aantal maatwerklocaties waar andere of aanvullende randvoorwaarden van toepassing zijn, en 3) uitbreidingslocaties aan de rand van het dorp. De verschillende locaties zijn op de kansenkaart aangewezen. Voor niet-maatwerklocaties geldt voortbouwen op de bestaande logica. De kansenkaart is dynamisch en sluit nieuwe maatwerklocaties niet uit. Als deze zich voordoen, wordt de uitwerking daarvan in lijn van de kansenkaart opgepakt.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

ambities

Categorie 1 Bestaande logica

Categorie 2 Maatwerklocaties

Categorie 3 Uitbreidingslocaties

40

Categorie 1: bestaande logica

Op de meeste locaties in de kom van Voorst is de bestaande situatie leidend voor toekomstige transformaties. Wijzigingen op locaties in deze categorie passen in de sfeer van het gebied: 1) dorpslinten en dorpskern, 2) Rijksstraatweg Noord, 3) Rijksstraatweg Zuid, 4) naoorlogse bebouwingsvelden en 5) agrarische en industriële erven. Behoud en versterking van de karakteristieke eigenschappen van deze sfeergebieden staan centraal. Bij het versterken van de ruimtelijke kwaliteit en de beeldkwaliteit op deze locaties fungeren panden en tuinen elders in het betreffende lint of wijkje als inspiratie. Bij aanpassingen aan bestaande gebouwen en nieuwbouw zijn een aantal afwegingsfactoren van belang: de oriëntatie en rooilijn, de positie op de kavel, het bouwvolume, de afmetingen, de materialisatie, de ornamentiek, de erfafscheiding en de bestemming. In de matrix op de volgende pagina zijn per sfeer en per afwegingsfactor de uitgangspunten verbeeld en verwoord. Doel is om de totale samenhang van het dorp Voorst en de onderlinge differentiatie van de sfeergebieden (linten, erven en bebouwingsvelden) te koesteren en herkenbaar te houden.

Voorst kwaliteiten en kansen - SteenhuisMeurs

drie categorieën

Matrix = streefbeeld De matrix geeft een 'gemiddelde' weer. Het verbeeldt de overkoepelende karakteristieken van een sfeergebied en dus het streefbeeld voor aanpassingen of verdichting. Per sfeergebied zijn in het bestaande dorp afwijkingen te vinden, bijvoorbeeld een groter volume in de relatief kleinschalige naoorlogse wijkjes of korte rijtjes seriematige woningbouw tussen de afwisselende bebouwing van de linten. Bij bouwinitiatieven dient steeds een zorgvuldige afweging te worden gemaakt tussen de bestaande situatie en de uitgangspunten in de matrix: is het wenselijk de karakteristieken van het sfeergebied hier te herstellen, of om de maat, positie, oriëntatie en architectonische kenmerken van de bestaande (te vervangen) architectuur te behouden? Uitgangspunt voor deze afweging is de onderlinge samenhang met naastgelegen bebouwing en een evenwichtige inpassing in het geheel: individuele gebouwen mogen het totaalbeeld niet overheersen of verstoren. Afwijkingen en verbijzonderingen Van de uitgangspunten in de matrix kan worden afgeweken, mits dit goed beargumenteerd wordt vanuit de ruimtelijk kwaliteit en cultuurhistorische karakteristieken.