Bijlagen (2022-48049)

Vanaf de 13e eeuw wordt de locatie langs kruisingen en splitsingen van doorgaande en lokale wegen ook van belang voor de locatiekeuze van een nederzetting. Deze nederzettingen kunnen zijn gegroeid tot de hedendaagse gehuchten en woonkernen. Archeologische vondsten worden verwacht in de top van het dekzand (binnen 1 m –mv). Het sporenniveau wordt iets dieper, in de top van de C-horizont verwacht. Organische resten en metaal zullen vermoedelijk goed zijn geconserveerd indien gelegen onder het laagste grondwaterpeil (1 m -mv). Andere type indicatoren (aardewerk) zijn waarschijnlijk matig goed geconserveerd. Het complextype en de omvang van eventuele archeologische resten kunnen niet nader worden gespecificeerd door de beperkte gegevens. Bodemverstoring Dat een gebied een middelhoge of hoge archeologische verwachting heeft, betekent niet dat eventuele aanwezige archeologische resten behoudenswaardig zijn. De waarde van archeologische vindplaatsen wordt grotendeels bepaald door de mate waarin grondsporen dan wel vondsten in situ bewaard zijn gebleven. Het plangebied is in het verleden in gebruik geweest als bouwland. Door ploegen kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden, die vanaf het maaiveld worden verwacht, mogelijk verloren zijn gegaan. Ook kan verstoring zijn opgetreden bij de inrichting van het terrein als erf / tuin. 2.9

Conclusie bureauonderzoek

Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Op basis van het bureauonderzoek kunnen vanaf het maaiveld resten voorkomen uit vooral de periode tot in de Romeinse tijd en vanaf de Late Middeleeuwen. In de tussenliggende periode was het plangebied vermoedelijk te nat voor bewoning. Gezien de in dit bureauonderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied vervolgonderzoek noodzakelijk om deze te toetsen. Het vervolgonderzoek kan het beste worden uitgevoerd in de vorm van een Inventariserend veldonderzoek, verkennend booronderzoek.

Rapport 11093.003 versie 2

Pagina 12 van 18

3

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK

3.1

Doelstelling en onderzoeksvragen

Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen. Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied. Tevens dient te worden vastgesteld wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting. 3.2

Methoden

Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de vorm van een verkennend booronderzoek, onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 24-05-2018) en Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24-05-2018), specificatie VS03. Voor het inventariserend veldonderzoek is op 3 december 2019 door drs. J. Holl (senior KNA-Prospector) een Plan van aanpak 31 (PvA) opgesteld. Het gehele plangebied was vrij toegankelijk. De boringen zijn verspreid binnen het plangebied gezet. Bij het zetten van de boringen is rekening gehouden met de aanwezige verhardingen en gebouwen. In totaal zijn er met behulp van een edelmanboor (diameter 7 cm) 5 boringen tot maximaal 1,7 m -mv gezet (figuur 11). De boringen zijn litho32 logisch conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode beschreven. De boringen zijn met meetlinten ingemeten (x- en y-waarden). Van alle boringen is de maaiveldhoogte afgeleid van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Aan de hand van het opgeboorde materiaal is beoordeeld of er wel, geen of slechts deels sprake is van een gaaf bodemprofiel. Tevens is gekeken naar de aanwezigheid van mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen, die zichtbaar zijn als bodemverkleuringen.

Het opgeboorde materiaal is in het veld door middel van versnijden/verkruimelen geïnspecteerd op het voorkomen van archeologische indicatoren, zoals fragmenten vuursteen, aardewerk, houtskool, verbrand leem en bot. 3.3

Resultaten

Geologie en bodem De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de vorm van boorkolommen en worden in bijlage 4 weergegeven. De bodemopbouw kan als volgt worden beschreven: Het onderste aangetroffen pakket bestaat uit zwak tot sterk siltig, matig fijn tot matig grof, slecht gesorteerd zand. Dit zand bevat relatief veel grind en kan worden geïnterpreteerd als smeltwaterafzettingen. De top van dit pakket bevindt zich op een diepte variërend tussen 60 en 120 cm –mv. In boring 3 is de bovenkant van dit pakket grijs gevlekt, wat vermoedelijk het resultaat is van bioturbatie. In boring 5 is het pakket niet aangetroffen binnen de maximale boordiepte van 150 cm –mv. Op deze diepte is de boring gestuit op een grindlaag. Mogelijk betreft dit eveneens de smeltwaterafzettingen. In de boringen 2-4 is boven de natuurlijke ondergrond een circa 30 cm dik pakket matig tot sterk siltig, matig fijn zand. Dit zand is humeus, (donker-)bruingrijs van kleur en gevlekt. Mogelijk betreft dit de omgewerkte top van het pleistocene (dek-)zandpakket. De top van dit pakket bevindt zich op een diepte variërend tussen 35 en 90 cm –mv. 31 32

Holl, 2019. Bosch, 2005.

Rapport 11093.003 versie 2

Pagina 13 van 18

Hierboven, en in de overige boringen boven de natuurlijke ondergrond, is een pakket sterk siltig tot kleiig zand of zandige klei aangetroffen. Dit pakket is donkergrijs tot donkerbruin, gevlekt en vaak puinhoudend. Dit betreft eveneens een omgewerkt pakket en vormt waarschijnlijk een vermenging van rivierklei, pleistoceen zand en eventueel opgebracht zand. De top van dit pakket bevindt zich aan het maaiveld in boring 1, 3 en 4 en op 60 à 70 cm –mv in boring 2 en 5. In boring 2 is hierboven een pakket matig humeus, matig siltig, vermoedelijk opgebracht zand aanwezig en in boring 1 bevindt zich een pakket lichtgrijs, matig grof ophoogzand. Op basis van het booronderzoek is de bodem verstoord tot in de smeltwaterafzettingen. Het verwachte dekzand, indien aanwezig, is daarbij geheel opgenomen in het verstoorde pakket. Verwacht wordt daarom dat eventuele archeologische resten reeds verloren zijn gegaan. 3.4

Conclusie veldonderzoek

Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied en wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting. Tijdens het booronderzoek is het verwachte dekzand niet aangetroffen. De bodem is verstoord tot in de smeltwaterafzettingen. Deze afzettingen, bestaande uit zwak tot sterk siltig, grindhoudend zand, bevinden zich op 60 à 120 cm –mv en in boring 5 op minstens 150 cm –mv. Op basis van deze verstoorde bodem wordt verwacht dat archeologische resten reeds geheel verloren zijn gegaan.

Rapport 11093.003 versie 2

Pagina 14 van 18

4

CONCLUSIE EN ADVIES

Op basis van de landschappelijke ligging op een dekzandrug bleek dat het plangebied vanaf het Paleolithicum tot en met de Midden-Romeinse tijd gunstig is geweest voor bewoning en/of activiteiten. Door het ontstaan van de Gelderse IJssel in de Romeinse tijd is het gebied onderhevig geweest aan overstromingen waardoor er gestaag een moerasgebied is ontstaan. Hierdoor had het plangebied voor de perioden Laat-Romeinse tijd tot en met de Vroege Middeleeuwen een lage archeologische verwachting. Vanaf de Late Middeleeuwen werd het gebied grootschalig ontgonnen. De archeologische verwachting voor de Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd was daarom hoog. Daarom is aansluitend een inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend fase uitgevoerd. Tijdens het booronderzoek is het verwachte dekzand niet aangetroffen. De bodem is verstoord tot in de smeltwaterafzettingen. Vermoedelijk was het dekzand ooit wel aanwezig, maar is dit opgenomen in het verstoorde pakket. In drie boringen is de onderste 30 cm van het verstoorde pakket minder siltig/kleiig dan het bovenliggende pakket. Dit betreft mogelijk een laag verstoord dekzand. De smeltwaterafzettingen, bestaande uit zwak tot sterk siltig, grindhoudend zand, bevinden zich op 60 à 120 cm –mv en in boring 5 op minstens 150 cm –mv.

Op basis van deze verstoorde bodem wordt verwacht dat archeologische resten reeds geheel verloren zijn gegaan. Op grond van de resultaten van het bureau- en veldonderzoek adviseert Econsultancy om het plangebied vrij te geven. Mochten tijdens de graafwerkzaamheden toch archeologische waarden worden aangetroffen, dan dient hiervan melding te worden gemaakt conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016. Melding van archeologische waarden kan plaatsvinden bij de gemeente Voorst, de Provincie Gelderland of bij het Ministerie van OCW (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

Rapport 11093.003 versie 2

Pagina 15 van 18

LITERATUUR Amersfoort, H. & P.H. Kamphuis, 1990: Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied. ‘s- Gravenhage. Bosch, J.H.A., 2005: Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode, Versie 5.2. Utrecht (TNOrapport, NITG 05-043-A). Cohen, K.M., E. Stouthamer, W.Z. Hoek, H.J.A. Berendsen, en H.F.J. Kempen, 2009: Zand in banen. Zanddieptekaarten van het Rivierengebied en het IJsseldal in de provincies Gelderland en Overijssel. Arnhem: Provincie Gelderland. Holl, J., 2019: Plan van Aanpak booronderzoek; Kadijk 18/20 te Terwolde. Zwolle (Econsultancy Projectnummer 11093.003). Jong, L. de, 1969-1994: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. ‘s- Gravenhage. Kamperman, R., 2018: Omringd door groene weiden; Een interdisciplinair onderzoek naar de onstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis van de cope-ontginning Nijbroek (1328-1832). Groningen (Masterscriptie Landschapsgeschiedenis). Keunen, L.J., N.W. Willemse, F. de Roode, D.E. Smal, J. Neefjes, S. van der Veen & J.P.M. van Moorsel, 2017: Erfgoed in de gemeente Voorst. Archeologie en cultuurhistorie op kaart gezet. Weesp (RAAP-Rapport 3030). Klep C. & B. Schoenmaker, 1995: De Bevrijding Van Nederland 1944-1945 - Oorlog op de flank. Den Haag. Locher, W.P. & H. de Bakker, 1990: Bodemkunde van Nederland. Deel 1: Algemene bodemkunde. Malmberg, Den Bosch. Mulder, E.F.J. de, M.C. Geluk, I.L. Ritsema, W.E. Westerhoff, T.E.

Wong, 2003: De ondergrond van Nederland. Wolters-Noordhoff, Groningen. Stichting voor Bodemkartering, 1966: Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000, Toelichting bij kaartblad 27 Oost Hattem. Wageningen. TNO, 2010: Geologische Overzichtskaart van Nederland, schaal 1:600.000. Verboom-Jansen, M., 2012: Een archeologisch bureau-onderzoek en inventariserend veldonderzoek door middel van boringen aan de Kadijk 24 te Terworde, gemeente Voorst (Gld). Geldermalsen (ARC-Rapporten 2012-21). e

Vos, P. & S. de Vries, 2013: 2 generatie palaeogeografische kaarten van Nederland (versie 2.0). Utrecht (Deltares). Vossen, N., 2013: Richtlijn archeologisch vooronderzoek, gemeenten Apeldoorn, Brummen, Epe, Lochem en Voorst. Wageningen Environmental Research, 2017: Geomorfologische Kaart van Nederland (2017), schaal 1:50.000.

Rapport 11093.003 versie 2

Pagina 16 van 18

Wullink, A.J., 2016: Teuge, Bottenhoekseweg 7, Gemeente Voorst (Gld); Archeologisch bureauonderzoek. Utrecht (Transect-rapport 1008) Zwanenburg G.J., 1990: En nooit was het stil - Kroniek van een luchtoorlog. Emmen.

Rapport 11093.003 versie 2

Pagina 17 van 18

BRONNEN AHN; internetsite, december 2019. http://www.ahn.nl Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort, december 2019. https://archis.cultureelerfgoed.nl Beeldbank Cultureelerfgoed; internetsite, december 2019 http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Bodemkundig Informatie Systeem (BIS) Nederland, internetsite, december 2019. http://maps.bodemdata.nl/ Bodemloket, internetsite, augustus 2019. http://www.bodemloket.nl Data Archiving and Networked Services DANS-Easy; internetsite, december 2019. https://easy.dans.knaw.nl/ui/home Dinoloket; internetsite, december 2019. http://www.dinoloket.nl/ Indicatieve kaart Militair Erfgoed; internetsite, december 2019. http://www.ikme.nl/ Kadaster Topotijdreis; internetsite, december 2019. http://www.topotijdreis.nl/ Portaal voor ruimtelijke plannen; internetsite, december 2019. http://www.ruimtelijkeplannen.nl/web-roo/roo/ Provincie Gelderland, Bodemverontreinigingen; internetsite, januari 2020. https://www.gelderland.nl/Kaartenencijfers/Bodemverontreinigingen.html Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK); internetsite, december 2019. https://pdokviewer.pdok.nl Ruimingskaart; internetsite, december 2019. http://www.beobom.nl/ruimingskaart/ SIKB; internetsite, december 2019. https://www.sikb.nl VEO Bommenkaart; internetsite, december 2019.

http://www.explosievenopsporing.nl/veo-bommenkaart/

Rapport 11093.003 versie 2

Pagina 18 van 18

Figuur 1. Situering van het plangebied binnen Nederland

Kadijk 18/20 te Terwolde Situering van het plangebied binnen Nederland Legenda Plangebied

Rapport 11093.003 versie 2

Figuur 2. Detailkaart van het plangebied

Kadijk 18/20 te Terwolde Detailkaart van het plangebied Legenda Plangebied

Rapport 11093.003 versie 2

Figuur 3. Luchtfoto van het plangebied met kadastrale percelen

Kadijk 18/20 te Terwolde Luchtfoto van het plangebied met kadastrale percelen Legenda Plangebied

Rapport 11093.003 versie 2

Figuur 4. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart

Kadijk 18/20 te Terwolde Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart Legenda Plangebied

33

Keunen et al., 2017; legenda op volgende pagina.

Rapport 11093.003 versie 2

33

Rapport 11093.003 versie 2

Figuur 5. Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart

34

34

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort

Rapport 11093.003 versie 2

Figuur 6. Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)

35

AHN

Rapport 11093.003 versie 2

35