Bijlage 3 - Archeologisch onderzoek PvE (2022-29581)

ARCHEOLOGISCHE PROEFSLEUVEN ENKWEG TE WILP GEMEENTE VOORST

archeologische proefsleuven Enkweg te Wilp In de gemeente Voorst

Opdrachtgever

Lagemaat Sloopwerken Zwarteweg 1 8181 PD Heerde

PvE nummer

7581.001

Versienummer

1

Status

Concept

Datum

21 december 2018

Vestiging

Overijssel Wilhelm Röntgenstraat 7a 8013 NE Zwolle 038 - 7820540 zwolle@econsultancy.nl

Opsteller

drs. E. Louwe (senior KNA-archeoloog)

Paraaf

Autorisatie

drs. J. Holl

Paraaf

© Econsultancy bv, Vestiging Zwolle Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

Econsultancy Programma van Eisen

Programma van Eisen Locatie

Enkweg

Projectnaam

Enkweg Wilp

Plaats binnen archeologisch proces ●IVO – Proefsleuven (IVO-P) met een doorstart naar een Opgraving o IVO – Overig (IVO-O) o Opgraven o IVO-P - variant Archeologische Begeleiding o Opgraven - variant Archeologische Begeleiding Opsteller

Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

paraaf

Senior KNA-archeoloog

Dhr. drs. E. Louwe Econsultancy b.v. Vestiging Overijssel Wilhelm Röntgenstraat 7a, 8013 NE Zwolle T: 038 - 7820540 E: louwe@econsultancy.nl

21/12/2018

Opdrachtgever

Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

paraaf

datum

paraaf

datum

Paraaf

Depothouder Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

Paraaf

Provinciaal depot Gelderland

n.v.t.

n.v.t.

Lagemaat Sloopwerken Zwarteweg 1 8181 PD Heerde Dhr. G.J. Jongerman T: 0578-692064 E: jongerman@lagemaat-sloopwerken.nl Goedkeuring bevoegde overheid

Naam, adres, telefoon, e-mail Gemeente Voorst Postbus 9000 7390 HA Twello T: 0571-279911 / 140571 E: gemeente@voorst.nl

Adviseur namens de bevoegde Naam, adres, telefoon, e-mail overheid Mw. drs. N.F.H.H. Vossen Regioarcheoloog Postbus 9033 7300 ES Apeldoorn T: 0555802855 El: regioarcheoloog@apeldoorn.nl Kennisgeving /eigenaar

Econsultancy Programma van Eisen

INHOUDSOPGAVE LITERATUUR EN BIJLAGEN ............................................................................................................... 6 1

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED ...................................................... 1

2

AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK........................................................ 2

3

EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK .................................................................................... 2

4

ARCHEOLOGISCHE BUREAUONDERZOEK EN VERWACHTING ......................................... 2 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6

5

DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING.................................................................................... 5 5.1 5.2 5.3

5.4 6

Doelstelling ....................................................................................................................... 5 Relatie met NOaA 2.0 en/of andere onderzoekskaders ................................................... 5 Onderzoeksvragen ........................................................................................................... 6 5.3.1 Algemeen ........................................................................................................... 6 5.3.2 Waardering en specifieke onderzoeksvragen .................................................... 6 Aanbeveling ...................................................................................................................... 7

STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN .......................................................................... 7 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10 6.11 6.12 6.13 6.14

7

Locatie, recente ingrepen en verstoringen ....................................................................... 2 Gemeentelijk archeologiebeleid ....................................................................................... 2 Landschappelijke context ................................................................................................. 3 Archeologische waarden .................................................................................................. 3 Historisch kaartmateriaal .................................................................................................. 3 Gespecificeerde archeologische verwachting .................................................................. 4 4.6.1 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) .......................................................... 4 4.6.2 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) ............................................. 4 4.6.3 Structuren en sporen .......................................................................................... 4 4.6.4 Anorganische artefacten .................................................................................... 4 4.6.5 Organische artefacten ........................................................................................ 4 4.6.6 Archeozoölogische en botanische resten ..........................................................

5 4.6.7 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen ...................................... 5 4.6.8 Gaafheid en conservering .................................................................................. 5

Strategie ........................................................................................................................... 7 Methoden en technieken .................................................................................................. 8 Omgang kwetsbare vondsten en monsters ...................................................................... 9 Structuren en grondsporen ............................................................................................... 9 Lichten ............................................................................................................................ 10 Aardwetenschappelijk onderzoek ................................................................................... 11 Anorganische artefacten ................................................................................................. 11 Organische artefacten .................................................................................................... 11 Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 12 Overige resten ................................................................................................................ 12 Dateringstechieken .........................................................................................................

12 Bouwstenen .................................................................................................................... 12 Complexiteit .................................................................................................................... 13 Beperkingen.................................................................................................................... 13

UITWERKING EN CONSERVERING ....................................................................................... 13 7581.001

7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 8

RAPPORTAGE ......................................................................................................................... 15 8.1 8.2 8.3 8.4

9

Uitvoeringsperiode uitwerking; opleveringstermijn (concept)eind-/tussenrapport .......... 15 Procedure toetsing eind-/tussenproduct door bevoegd gezag ....................................... 15 Inhoud eind-/tussenrapport ............................................................................................. 15 Verschijning en oplage eindrapport en/of specialistisch deelrapport ............................. 16

(DE)SELECTIE EN CONSERVERING ..................................................................................... 17 9.1 9.2 9.3

10

Structuren, grondsporen en vondstspreidingen ............................................................. 13 Analyse aardewetenschappelijke gegevens .................................................................. 13 Anorganische artefacten ................................................................................................. 13 Organische artefacten .................................................................................................... 14 Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 14 Beeldrapportage (objecttekeningen, foto’s, kaarten e.d.) .............................................. 15

Selectie materiaal voor uitwerking .................................................................................. 17 Selectie materiaal voor deponering en verwijdering....................................................... 17 Selectie materiaal voor conservering ............................................................................. 17

DEPONERING .......................................................................................................................... 17 10.1 Eisen betreffende depot ................................................................................................. 17 10.2 Te leveren product .......................................................................................................... 18 10.3 E-depot ........................................................................................................................... 18

11

RANDVOORWAARDEN EN AANVULLENDE EISEN ............................................................. 18 11.1 11.2 11.3 11.4

12

WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN HET VASTGESTELDE PVE ........................................ 20 12.1 12.2 12.3 12.4

13

Personele randvoorwaarden .......................................................................................... 18 Overlegmomenten .......................................................................................................... 19 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie ........................................................ 19 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ........................................................... 19

Wijzigingen tijdens het veldwerk ..................................................................................... 20 Belangrijke wijzigingen ................................................................................................... 20 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk ..................................... 20 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering .......................................... 20

AANVULLENDE EISEN ............................................................................................................ 21 13.1 Uitvoeringsperiode en opleveringstermijn veldwerk ....................................................... 21 13.2 Uitvoeringscondities veldwerk ........................................................................................ 21 13.3 Niet gesprongen explosieven (NGE) .............................................................................. 21

7581.001

LITERATUUR EN BIJLAGEN Literatuur Alterra, 2003: Digitale Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:25.000. Bruning, L., 2012: Integrale Kennisagenda Archeologie Provincie Gelderland. Doesburg, J. van (red.), et al., 2007: Essen in zicht. Essen en plaggendekken in Nederland: onderzoek en beleid. Amersfoort 2007. Graaf, R. de/E.E.A. van der Kuijl/J.F.M. Rohling, 2015: Bureauonderzoek en Karterend Booronderzoek Archeologie Plangebied met deellocatie 1 en 2; Tegenover Grotenhuisweg 15 te Posterenk, gemeente Voorst, Zelhem (Hamaland-rapport 150888/151010). Hermsen, J.H., z.d.: De historie van de Wilpermolen, uitgegeven ter gelegenheid van het 250-jarig bestaan dan de Wilpermolen door de Stichting behoud de Wilpermolen. Stichting voor Bodemkartering, 1972: Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000. Willemse, N.W./ D. de Roode/D.E. Smal, 2009: Een archeologische waarden- en verwachtingskaart met AMZ-adviezen, Weesp (RAAP-rapport 1640).

Bronnen Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN); internetsite, december 2018. http://www.ahn.nl Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort, december 2018. https://archis.cultureelerfgoed.nl Bodemloket, internetsite, december 2018. http://www.bodemloket.nl Kadaster Topotijdreis; internetsite, december 2018. http://www.topotijdreis.nl/ Nationale Onderzoeksagenda Archeologie 2.0; internetsite, december 2018. http://archeologieinnederland.nl/bronnen-en-kaarten/nationale-onderzoeksagenda-archeologie-20

7581.001

Figuren Figuur 1: Situering van het plangebied binnen Nederland. Figuur 2: Detailkaart van het plangebied. Figuur 3: Luchtfoto van het plangebied. Figuur 4: Uitsnede archeologische beleidskaart Figuur 5: Uitsnede geomorfologische kaart Figuur 6: Uitsnede bodemkaart Figuur 7: Bekende archeologische waarden Figuur 8: Uitsnede kadastrale minuutkaart 1811-1832 Figuur 9: Proefsleuvenplan Bijlagen Bijlage 1: Tabel met de verwachte aantallen Bijlage 2: Overzicht te raadplegen specialisten/specialismen

7581.001

1

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED

Projectnaam

7581.001

Provincie

Gelderland

Gemeente

Voorst

Plaats

Wilp

Toponiem

Enkweg

Kaartbladnummer

33E

Centrum x,y–coördinaat

X = 204.750, Y = 469.580

Archeologische beleidskaart Voorst

Het plangebied ligt in een zone met een hoge archeologische verwachting.

CMA/AMK-status

n.v.t.

Archis-monumentnummer

n.v.t.

Archis-waarnemingsnummer

n.v.t.

Oppervlakte plangebied

1

1

ca. 15.000 m

2

2

Oppervlakte proefsleuven

ca. 1.500 m

Huidig grondgebruik

Weiland, bebouwing

Voorgenomen bodemingrepen

Nieuwbouw

NAP-hoogte maaiveld

6,30 m +NAP

Het gebied waarbinnen de realisering van de planvorming het bodemarchief kan bedreigen.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 1 van 21

2

AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK

Op de planlocatie, aan de Enkweg te Wilp worden verschillende woningen gerealiseerd. Hierbij zal 2 een gebied met een oppervlakte van circa 15.000 m worden bebouwd. Voor het plangebied is nog geen archeologisch vooronderzoek gedaan. Op de archeologische waardenkaart van de gemeente Voorst ligt het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachtingswaarde (AVcategorie 5). Op dergelijke locaties is archeologisch onderzoek verplicht bij ingrepen groter dan 100 m2 en dieper dan 30 cm onder maaiveld. Gezien de hoge verwachting is er, mede op verzoek van de opdrachtgever, voor gekozen om de fase van booronderzoek over te slaan en het bureauonderzoek te incorporeren in het Programma van Eisen voor een inventariserend archeologisch veldonderzoek door middel van verkennende/karterende en waarderende proefsleuven (IVO-P).

3

EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK

Niet van toepassing.

4

ARCHEOLOGISCHE BUREAUONDERZOEK EN VERWACHTING

4.1 Locatie, recente ingrepen en verstoringen De onderzoekslocatie (± 15.000 m²) ligt aan de Enkweg 10a te Wilp in de gemeente Voorst. De onderzoekslocatie is kadastraal bekend als gemeente Voorst, sectie R, nummer 407 en 408. Volgens de topografische kaart van Nederland bevindt het maaiveld zich op kaartblad 33 E, (schaal 1:25.000), op een hoogte van circa 6,30 m +NAP en zijn de coördinaten van de onderzoekslocatie X = 204.750, Y = 2 469.580 (figuur 1 en figuur 2). Het plangebied bestaat momenteel grotendeels uit grasland met hierop één blok bebouwing (figuur 3). De aanvrager is voornemens een aantal woningen te ontwikkelen met bijbehorende infrastructuur. In fase 1 zijn 15 woningen gepland waarvan vijf vrijstaande woningen, zes twee-onder-éénkapwoningen en vier rijwoningen. In fase 2 worden nog eens elf woningen gemaakt: drie vrijstaande woningen, vier twee-onder-één-kapwoningen en vier rijwoningen. In totaal zijn 28 parkeerplaatsen voorzien in het openbaar gebied. 4.2 Gemeentelijk archeologiebeleid Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht. Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan. In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemarchief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart.

De archeologische beleidskaart geeft een gemeentebreed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures. Het plangebied valt op de archeologische beleidskaart van de gemeente Voorst binnen een zone met een hoge archeologische verwachtingswaarde (figuur 4; AV-categorie 5). Op dergelijke locaties is archeologisch onderzoek verplicht bij ingrepen groter dan 100 m2 en dieper dan 30 cm onder maai3 veld.

2 3

Actueel Hoogtebestand Nederland. Bruning 2012.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 2 van 21

4.3 Landschappelijke context Het plangebied is op de geomorfologische kaart van Nederland gekarteerd als een dekzandrug 4 (figuur 5; 3K14). De Bodemkaart van Nederland geeft op de dekzandrug dikke humeuze 5 enkeerdgronden voorkomen (figuur 6; bEZ23). Enkeerdgronden zijn oude bouwlanden, die vanaf de Late-Middeleeuwen op de Pleistocene zandgronden zijn ontstaan door het opbrengen van mest (uit potstallen) vermengd met plaggen, die gestoken werden op de woeste gronden (zoals heide, bossen en beekdalen). Dergelijke gronden zijn eerst ontstaan op de hogere delen van het landschap en hebben zich later uitgebreid tot de lagere delen. Ze bestaan uit dikke lagen leemarme en humusrijke gronden. Het belang van een enkeerdgrond ligt in de beschermende kwaliteiten van het dek. Eventuele archeologische waarden worden in de regel door het dikke dek beschermd tegen e verstoring door onder andere agrarische activiteiten. Sinds de jaren ‘80 van de 20 eeuw is er een grotere en meer systematische aandacht voor plaggenbodems in Nederland. In veel gevallen bleken de betreffende terreinen een hoge dichtheid aan verhoudingsgewijs goed geconserveerde archeologische overblijfselen te bevatten, soms zelfs complete archeologische landschappen.

De vaak opmerkelijke resultaten vormen de belangrijkste bron voor de beschrijving van de bewoning en het landgebruik in de zandlandschappen voor de periode vanaf de Midden-Bronstijd tot in de Nieuwe tijd. Veel hiervan representeert de vroegere geschiedenis van de dorpen die tussen de 9e en de 12e eeuw naast de essen kwamen te liggen. De rijkheid aan archeologische resten heeft er toe geleid dat de hoger en droger gelegen plaggendekken of enkeerdgronden over het algemeen een hoge 6 indicatieve archeologische waarde kregen. 4.4 Archeologische waarden Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch InformatieSysteem (ARCHIS), dat 7 beheerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). In dit systeem worden alle archeologische gegevens verzameld en via internet zijn deze door bevoegden te raadplegen. De bekende archeologische waarden zijn middels kaartmateriaal weergegeven in (figuur 7). Binnen een straal van 500 m van het plangebied bevinden zich geen archeologische monumenten. Wel zijn enkele archeologische bureau- en booronderzoeken bekend. Deze onderzoeken leveren nauwelijks aanvullende informatie voor het huidige plangebied. Een onderzoek van Hamaland Advies heeft aangetoond dat deze locatie zich inderdaad op een dekzandrug met een esdek bevindt.

Onder het esdek is bij deze onderzoeken ook nog een rest van de oude podzol aangetroffen in de vorm van 8 een B-horizont. Een booronderzoek van Archeodienst in het kader van werkzaamheden aan de A1 heeft enkele scherven voornamelijk middeleeuws en nieuwe tijds aardewerk aangetroffen. Beide ge9 noemde onderzoeken hebben niet geleid tot gravend vervolgonderzoek. 4.5 Historisch kaartmateriaal Het plangebied bevindt zich in het buurtschap Posterenk. Het buurtschap dank zijn naam aan de e grenspaal of -post, ooit op de Enk stond. Posterenk was eind 18 eeuw maar amper een buurtschap te noemen. Omstreeks die tijd stonden er slechts drie huizen: twee boerenerven (waarvan de opvolgers nog bestaan) en Herberg de Post die is verdwenen. De Post was een zeer oude herberg annex brouwerij, die zich een kleine honderd meter ten noorden van het plangebied bevond. Het plangebied ligt op de gemeentelijke beleidskaart binnen een attentiezone getrokken rond de voormalige herberg.

4 5 6 7 8 9

Alterra 2003. Stichting voor Bodemkartering 1972. Doesburg et al. 2007. Archeologisch informatiesysteem Archis3. De Graaf/Van der Kuijl 2015. Archeologisch informatiesysteem Archis3.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 3 van 21

e

10

De herberg wordt reeds aan het begin van de 17 eeuw genoemd in historische bronnen. In Posterenk staat tevens één van de oudste stellingmolens van Oost-Nederland, de Wilpermolen. Deze molen ligt 300 tot 400 m ten oosten van het plangebied. Het plangebied ligt 100 m ten oosten van historisch erf Grotenhuis, dat dateert uit de Late Middeleeuwen. De oudste kaart die voor het onderzoek is geraadpleegd (en die iets aan het bureauonderzoek kan 11 toevoegen op het niveau van het plangebied) is de kadastrale minuutkaart van 1811-1832 (figuur 8). Op deze kaart is te zien dat het plangebied in deze periode in haar geheel onbebouwd is. De percelen staan in de onderliggende tafels te boek als bouwland. De percelen worden net als in de huidige situatie ten westen en oosten begrensd door (de voorlopers van) de Stronkseweg en Enkweg. Op de historische kaart van 1899 is voor het eerst bebouwing net ten noorden van het plangebied weergegeven, vermoedelijk de voorloper van de nog bestaande bebouwing. Tot aan halverwege de jaren ’80 e van de 20 eeuw verandert er weinig binnen het plangebied, behalve een aanpassing aan de percelering in de jaren ’30 van deze zelfde eeuw (ruilverkaveling). Halverwege de jaren ’80 wordt de huidige bebouwing binnen het plangebied aangelegd en deze wordt gedurende de jaren ’90 aangepast en 12 uitgebreid tot de huidige omvang. 4.6

Gespecificeerde archeologische verwachting

4.6.1 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) Op basis van het bureauonderzoek bestaat er een hoge verwachting op het aantreffen van archeologische resten uit de vroege prehistorie tot en met de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd. Op basis van het vooronderzoek kan geen inschatting worden gemaakt van de aard van een eventueel aanwezige vindplaats. 4.6.2 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) De omvang van de vindplaatsen kan op basis van het reeds uitgevoerde onderzoek niet afgebakend worden. 4.6.3 Structuren en sporen Op grond van het archeologische bureauonderzoek blijkt dat resten van bewoning in het plangebied terug kunnen gaan tot in het Paleolithicum. De verwachte resten kunnen onder meer bestaan uit vuursteenstrooiingen, akkerlagen, nederzettingssporen, grafvelden en rituele plaatsen De verwachtte grondsporen kunnen bestaan uit paalsporen, muurresten, uitbraaksleuven, beer- en/ of waterputten, afvalkuilen en perceelsscheidingen. 4.6.4 Anorganische artefacten Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast aardewerk en natuursteen ook allerhande gebruiksvoorwerpen van ander materiaal (metaal, glas, keramisch bouwmateriaal, leem, etc.) verwacht worden.

4.6.5 Organische artefacten Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen ook vergankelijke objecten van organisch materiaal verwacht worden, zoals been, bot, hout en leer. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd.

10 11 12

Hermsen (z.d.). Beeldbank RCE. Kadaster Topotijdreis.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 4 van 21

4.6.6 Archeozoölogische en botanische resten Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast anorganische en organische vondsten ook resten van zaden, pollen of organisch afval worden aangetroffen. Waar het grondwater pertinent aanwezig is, zijn archeozoölogische en -botanische resten in het algemeen redelijk tot goed geconserveerd. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd. 4.6.7 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen De archeologische resten uit de perioden Paleolithicum tot en met Middeleeuwen worden verwacht onder het esdek en in de top van de oorspronkelijke C-horizont. De vondstenlaag is vaak opgenomen onder in het esdek; hier wordt ook wel van ‘cultuurlaag’ gesproken: een doorwerkte oude bodem tussen het esdek en de ongeroerde ondergrond met kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, vuursteen en houtskool. Aan en direct onder het maaiveld worden archeologische resten verwacht uit de Nieuwe tijd. Archeologische sporen worden verwacht tot ongeveer 25 cm in de top van de C-horizont, hoewel diepere sporen zoals beer- en waterputten ook onder dit niveau nog kunnen voorkomen.

4.6.8 Gaafheid en conservering Door de lage grondwaterspiegel zal eventueel aanwezig organisch vondstmateriaal - archeozoölogische en botanische resten- niet tot slecht geconserveerd zijn en deze resten zullen waarschijnlijk alleen worden aangetroffen in diepe en vochtige sporen. Over de precieze gaafheid en conservering van de mogelijke structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten kan niet veel worden gezegd. Dit zal het archeologische onderzoek moeten uitwijzen.

5

DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING

5.1

Doelstelling

Het doel van inventariserend veldonderzoek (IVO) is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in het vooronderzoek. Het gaat om gebieds- of vindplaatsgericht onderzoek. De IVO gebeurt door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informatie wordt verkregen over bekende en/of verwachte archeologische waarden binnen een onderzoeksgebied. Dit omvat de aan- of afwezigheid, de aard, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. Mochten er archeologische waarden worden aangetroffen in het onderzoeksgebied dan is het de bedoeling dat er direct wordt doorgestart naar een opgraving. Deze opgraving beperkt zich tot de in het proefsleuvenonderzoek vastgestelde gebied van de vindplaats. 5.2

Relatie met NOaA 2.0 en/of andere onderzoekskaders

Het in dit PvE omschreven onderzoek is inventariserend van karakter en heeft niet als primair doel hierop voort te bouwen op de Nationale of Provinciale Onderzoeksagenda Archeologie. Daar waar het toch ter sprake komt dient het onderzoek aan te sluiten op de Provinciale Onderzoeksagenda van Gelderland, te weten de Kennisagenda Archeologie van de Veluwe, De IJsselvallei – Belvoirgebied 3 (hoofdstuk 6.2), en de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie onder het Overijssels-Gelders 13 zandgebied.

13

Bruning 2012; Nationale Onderzoeksagenda Archeologie 2.0.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 5 van 21

5.3

Onderzoeksvragen

5.3.1 Algemeen Bij het Inventariserend Veldonderzoek Proefsleuvenonderzoek dienen de volgende onderzoeksvragen een rol te spelen:  Zijn er archeologische resten in de bodem aanwezig?  Zo ja, wat is de aard, omvang, ouderdom, herkomst, kwaliteit en locatie van de archeologische resten (horizontaal en verticaal)?  Hebben de archeologische waarden een relatie met uit de omgeving bekende archeologische of historische locaties en welke is dat?  Welke gegevens over de aangetroffen vindplaatsen kunnen de archeologische kennis van de regio en Voorst aanscherpen?  Wat is de mate van conservering en gaafheid van de archeologische resten?  In welke mate zijn de onderzoeksgebieden verstoord?  Is sprake van (een) behoudenswaardige vindplaats(en) (licht dit toe)?  Wat is het belang van de vindplaats voor de lokale, regionale en nationale geschiedschrijving.

 Wat kunnen de uitkomsten van het onderzoek zeggen over vergelijkbare terreinen in de omgeving?  Is vervolgonderzoek noodzakelijk en welke methoden zouden hierbij kunnen worden ingezet?  Op welke manier dient bij eventuele graafwerkzaamheden met archeologische resten te worden omgegaan?  Indien er geen archeologische resten worden aangetroffen, wat is de reden voor de afwezigheid van archeologisch resten? 5.3.2 Waardering en specifieke onderzoeksvragen De mogelijke aanwezige vindplaatsen worden aan de hand van de gestelde vragen gewaardeerd conform KNA versie 4.0, bijlage IV Waarderen van vindplaatsen. Aanbevolen wordt ook om de methodiek uit de SIKB leidraad Standaard Archeologische Monitoring te volgen voor het bepalen van de fysieke kwaliteit. Periode en sites Dit aspect van het onderzoek richt zich op de aard, ouderdom, omvang en andere archeologische kenmerken van de vindplaatsen.

Hieruit zijn de volgende vragen afgeleid:  Welke en hoeveel vindplaatsen zijn in het onderzoeksgebied te herkennen?  Wat is per archeologische site in het onderzoeksgebied: o de ligging (inclusief diepteligging) o de geologische en/of bodemkundige eenheid o de omvang (inclusief verticale dimensies) o het type en de functie van de sites of off-site-patronen o de samenstelling van de archeologische resten (grondsporen en mobilia) o Wat is, indien aanwezig, de ouderdom van de cultuurlaag? o de vondst- en spoordichtheid o de stratigrafie voorzover aanwezig o de ouderdom, periodisering, typechronologische classificatie o wanneer zijn vindplaatsen in onbruik geraakt? Landschap en bodem Dit aspect van het onderzoek omvat de bestudering van de landschappelijke context van de vindplaatsen in historisch perspectief. Dit leidt tot de volgende vragen:  Wat is de bodemopbouw binnen het onderzoeksgebied?

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 6 van 21



 

 

Waar bevindt zich binnen het plangebied het esdek? Als het esdek afwezig is, komt dat doordat het er waarschijnlijk niet ontwikkeld is of omdat het in een later stadium weer verwijderd is? Indien er een esdek wordt aangetroffen. Wat is de dikte en wanneer is dit esdek aangelegd? Wat is de fysiek-landschappelijke ligging van de vindplaatsen (geologie, bodemkunde en geomorfologie)? Zijn er aanwijzingen voor stratigrafische hiaten, d.w.z. erosie of non-depositie, in de geologische profielopbouw ter plekke van de vindplaatsen? Wat is de paleo-ecologische context van het onderzoeksgebied? Liggen in het plangebied locaties die voor pollenanalyse bemonsterd kunnen worden (licht dit toe)? In hoeverre zijn de aangetroffen bodemlagen geschikt voor een palynologische reconstructie van de vegetatie- en gebruiksgeschiedenis van het terrein?

Vraagstelling specialistisch onderzoek Het specialistisch onderzoek dient zich te richtten op het eventuele vervolgonderzoek, het is hierbij van belang om te weten of de vindplaats geschikt is voor archeobotanisch, archeozoölogisch, fysischantroplogisch, fysisch-geografisch, geofysisch en dateringsonderzoek. De monsters dienen hiervoor gewaardeerd te worden. 5.4

Aanbeveling

Op basis van de resultaten van het archeologisch proefsleuvenonderzoek dient een aanbeveling te worden gedaan betreffende een archeologisch verantwoorde omgang met het plangebied. Met betrekking tot die omgang zijn er drie opties:  behoud in situ  definitieve opgraving;  vrijgeven. Op basis van de onderzoeksresultaten dient de bevoegde overheid een selectiebesluit te kunnen maken.

6 6.1

STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN Strategie

In aanvulling op de richtlijnen in de vigerende versie van de KNA: De onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord door middel van een verkennend/karterend/waarderend proefsleuvenonderzoek. Het uitgangspunt is een vindplaatsgerichte benadering. Door middel van het proefsleuvenonderzoek moet inzicht worden verkregen in onder andere de aan- of afwezigheid en gaafheid van grondsporen en vondstconcentraties en de aan- of afwezigheid en conservering van paleo-ecologische resten. Het team dat het proefsleuvenonderzoek uitvoert staat onder leiding van een Senior KNA-archeoloog die ervaring heeft met onderzoek in het zandgebied, of in vergelijkbare regio’s. In het veld worden de werkzaamheden uitgevoerd door een KNA-archeoloog als dagelijks wetenschappelijk leider die ervaring heeft met onderzoek in het zandgebied, of in vergelijkbare regio’s, bijgestaan door minimaal een veldtechnicus/archeoloog. De aanleg van het eerste vlak gebeurt in aanwezigheid van de Senior KNA Archeoloog. Mocht er in deze proefsleuven een vindplaats worden aangetroffen dan dient er overleg plaats te vinden met de bevoegde overheid over een doorstart naar een opgraving. Wanneer de vindplaats be-

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 7 van 21

houdenswaardig is, dient deze opgegraven te worden. Dit houdt in dat alleen het gedeelte in het onderzoeksgebied waar de vindplaats zich bevindt wordt opgegraven. Dit betekent dat er rekening mee gehouden moet worden dat al tijdens het proefsleuvenonderzoek, bij het aantreffen van een bepaald complex, de onderzoeksvragen uit dit document aangevuld moeten worden specifiek gericht op de aard en ouderdom van de aangetroffen vindplaats. 6.2

Methoden en technieken

Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA versie 4.0. Voorwerk  Het schrijven van een Plan van Aanpak (PvA) (KNA-specificatie OS01); dit is een handleiding voor het onderzoek.  Het doen van de onderzoeksmelding bij het centrale systeem door het aanvragen van een OMNR.  Het definitieve PvE wordt door de uitvoerder per email en vóór aanvang van het onderzoek, ter kennisgeving naar de depothouder gestuurd. Veldwerk  Er wordt uitgegaan van een onderzoek met een standaard complexiteit. Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA-specificaties OS02 t/m OS 09.  Verspreid over het terrein worden 15 proefsleuvenaangelegd van 25 x 4 m (1.500 m2). Hiermee wordt circa 10 % van het plangebied (15.000 m2) onderzocht. Een van de proefsleuven bevindt zich op de huidige bebouwing. Mocht deze bebouwing tijdens de aanleg van de proefsleuven nog niet zijn verwijderd, dan dient deze proefsleuf (indien mogelijk) in overleg met het bevoegd gezag worden verplaatst.  Het graafwerk wordt uitgevoerd door een machinist die ruime ervaring heeft met archeologisch werk. Indien deze niet voorhanden is dient de machinist begeleid te worden door een Senior KNAArcheoloog.  Er wordt gewerkt met een machine met voldoende capaciteit die is voorzien van een zogenaamde gladde bak.

 De proefsleuven wordt laagsgewijs verdiept totdat het niveau is bereikt waarop de verwachte grondsporen zichtbaar worden.  Zodra archeologische sporen worden aangetroffen zal een leesbaar vlak moeten worden aangelegd.  Er wordt uitgegaan van de aanleg van één vlak.  Mocht het noodzakelijk zijn om een tweede vlak aan te leggen dan dienen de sporen in het eerste vlak afgewerkt te zijn.  De bouwvoor wordt gescheiden gehouden van de overige grond en als laatste teruggestort.  In verband met de mogelijkheid dat de mogelijke vindplaats(en) behouden blijft/blijven, ex-situ, mag het graafwerk niet destructiever zijn dan strikt noodzakelijk.  Archeologisch relevante structuren mogen niet worden verwijderd.  Er worden foto’s gemaakt van de algemene situatie, waaronder het terrein en omgeving bij aanvang van het werk, de vlakken, de profielen, de grondsporen in het vlak en de coupes. Tevens worden er van belangwekkende en/of kwetsbare vondsten op de plaats van aantreffen foto’s gemaakt. Ten behoeve van publicatie of expositie worden ook actie- of illustratieve foto’s gemaakt.  De algemene velddocumentatie bestaat uit de registratie en documentatie van de werkzaamheden in het veld, met name de administratieve zijde daarvan. Dit omvat tevens het digitale gegevensbeheer van de velddocumentatie.

De spoorformulieren worden ingevoerd zodat een database ontstaat van de primaire veldgegevens.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 8 van 21

 Tijdens het onderzoek wordt voldoende materiaal met diagnostische kenmerken verzameld om een uitspraak te kunnen doen over de datering, de eventuele fasering en de conserveringstoestand van de bodemlagen.  Vondsten gedaan bij de aanleg van de proefsleuven worden in vakken van 5 x 4 meter per bodemlaag verzameld.  Vondsten afkomstig van en uit sporen, worden per spoor en vulling geregistreerd.  Stortvondsten worden per proefsleuf onder een vondstnummer verzameld.  Bijzondere vondsten dienen apart te worden ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer te worden geregistreerd.  Ook bijzondere deposities binnen sporen worden afzonderlijk geregistreerd door middel van fotografie en tekening. Het materiaal zelf wordt individueel (X-, Y- en Z-waarde) en gescheiden van het overige vondstmateriaal in het spoor verzameld.  Tijdens de werkzaamheden wordt het vlak vanaf het maaiveld af met een metaaldetector steeds gecontroleerd op de aanwezigheid van metalen voorwerpen.  De metaaldetector dient te worden gehanteerd door een hierin ervaren medewerker  Metaalvondsten in het vlak en in sporen worden ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd.  Daarnaast dient de stort met een metaaldetector te worden onderzocht.  Bij het waterpassen van het vlak om de 5 m, wordt telkens ook het maaiveld direct buiten de proefsleuven meegenomen.

 De verschillende vondstcategorieën worden zodanig verpakt, dat de conditie van het materiaal zo optimaal mogelijk blijft. Registratie vindt plaats op een vondstenlijst. Registratie en inventarisatie van het vondstmateriaal gebeurt direct na afronding van het veldwerk.  Alle aanpassingen van het proefsleuvenonderzoek gebeuren te allen tijde in overleg met de voor het project verantwoordelijke Senior KNA-archeoloog en de bevoegde overheid.  Er wordt vooralsnog niet uitgegaan van specialistisch onderzoek in het veld. Indien dit noodzakelijk blijkt, dan alleen na overleg met de opdrachtgever en de bevoegde overheid.  Bij het aantreffen van meer dan drie stuks bewerkt vuursteen in onverstoorde context in een vak van 4 x 4 meter, dient er rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van een vuursteenconcentratie. In een dergelijk geval worden verspreid over de vermoede concentratie vier megaboringen gezet, diameter 15 cm. De grond wordt gezeefd met een zeef met een maaswijdte van 3 mm. Het boren vindt plaats tot een diepte waarop in twee achtereenvolgende boringen geen artefacten meer worden aangetroffen. Bij positieve resultaten wordt het vlak niet verder verdiept, omdat een vuursteenvindplaats met een andere opgravingsstrategie moet worden opgegraven. 6.3

Omgang kwetsbare vondsten en monsters

Kwetsbare vondsten en monsters dienen behandeld te worden conform OS11/OS11wb en de KNALeidraad “Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal.” 6.4  

Structuren en grondsporen Er dient te worden gewerkt conform KNA-specificatie OS03 t/m OS09 (opgraven). De sporen worden getekend; de vlakken op schaal 1:50 en de eventuele coupetekeningen en profielen op schaal 1:20, graven op schaal 1:10. Verder worden de sporen gefotografeerd en wordt de hoogte ten opzichte van NAP bepaald. De vlakken mogen ook met een GPS of Total Station getekend worden.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 9 van 21



  





 



 

   

6.5

Sporen in het vlak worden gedocumenteerd; de geïdentificeerde sporen worden beschreven en vastgelegd in dag- en weekrapporten en op daartoe geëigende formulieren, conform KNA versie 4.0. Van de aangetroffen sporen wordt een aantal gecoupeerd met als doel de kwaliteit vast te stellen. De sporen worden vooralsnog niet afgewerkt. Greppels en geïsoleerde sporen worden gecoupeerd en gedocumenteerd. Grondsporen die deel uit maken van een (gebouw)structuur of grote concentraties grondsporen dienen daarentegen in eerste instantie alleen (selectief) te worden gecoupeerd en niet te worden afgewerkt. Dit heeft als doel de datering en de conservering zo nauwkeurig mogelijk vast te stellen, waarbij de archeologische resten zoveel mogelijk intact gehouden worden. Dit ter beantwoording van de onderzoeksvragen. Bij een doorstart naar een opgraving dienen alle sporen te worden gecoupeerd, afgewerkt en uitgewerkt tot het niveau der beantwoording van de onderzoeksvragen. Aangetroffen graven (inhumaties/crematies) worden gedocumenteerd conform KNA versie 4.0, de graven worden niet geborgen. Bij een doorstart dienen de graven echter wel geborgen te worden, in overleg met de deskundige van de bevoegde overheid en een indien noodzakelijk een specialist. Aangetroffen funderingen, vloeren en water- of beerputten dienen aanvankelijk behouden te blijven.

Bij een doorstart naar een opgraving dienen deze sporen wel in zijn geheel opgegraven te worden. De coupes dienen individueel gewaterpast te worden. Splitsingen en oversnijdingen van sporen dienen op een dusdanige manier vastgelegd en onderzocht te worden, dat een eventuele fasering vastgesteld kan worden. Vondsten afkomstig uit dergelijke sporen worden per spoor en eventueel daarin te onderscheiden vullingen verzameld. De gevonden lagen, grondsporen en structuren dienen zo mogelijk per periode te worden beschreven. De mate van uitwerking dient te zijn afgestemd op de vraagstellingen. Tevens dienen ze te worden meegenomen in de interpretatie en conclusie(s). De vulling van sporen uit de Steentijd dient te worden gezeefd over een maaswijdte van 3 mm. Muurwerk moet worden ingemeten, gefotografeerd en onderzocht op constructieve aard, omvang en ouderdom conform KNA versie 4.0. Baksteengrootte, metselverband en tienlaagsmaat dient genoteerd te worden, indien aanwezig. Bodemlagen moeten ten opzichte van eventueel muurwerk afzonderlijk worden beoordeeld. Bij putten dient het onderscheid gemaakt te worden tussen water-, afval- en beerputten. Indien de vulling een vondstcomplex bevat, wordt materiaal met diagnostische kenmerken verzameld. Kansrijke sporen worden bemonsterd.

Bij het aantreffen van bijzondere structuren en sporen dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking ter hand genomen wordt. Lichten

Vanaf het moment dat vondstmaterialen herkend worden tijdens het veldwerk begint de fase van het lichten, verpakken, (tijdelijk) opslaan en conserveren. In de meeste gevallen kan het lichten door het veldteam ter plaatse uitgevoerd worden. In gevallen van kwetsbaar materiaal waarbij direct ernstig informatieverlies kan optreden, dient evenwel een specialist bij de lichting betrokken te worden. Wat betreft de opslag van vondstmateriaal levert een koele en donkere ruimte de meeste stabiliteit op. Voor kwetsbare materiaalgroepen is doorgaans meer nodig om de stabiliteit zo veel mogelijk te garanderen. Voor het behandelen en verpakken van vondsten en monsters ten behoeve van de tijdelijke opslag dienen per kwetsbare materiaalgroep de betreffende subspecificaties binnen OS11 gehanteerd te worden; ook de KNA-leidraad Veldhandleiding archeologie en de KNA-leidraad Eerste

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 10 van 21

Hulp bij Kwetsbaar Vondstmateriaal dienen tijdens het veldwerk gehanteerd te worden. Tevens geldt voor alle materiaalcategorieën het advies van de specialist. 6.6

Aardwetenschappelijk onderzoek

Het aardwetenschappelijk onderzoek dient te worden uitgevoerd door een fysisch-geograaf of een archeoloog met aantoonbare ervaring op de hier verwachte bodem en geologie. Van de proefsleuven dient een lengte profiel te worden onderzocht op mogelijke verstoringen, het bewoningsniveau en de mate waarin de eventuele vindplaats is opgenomen in de enkeerdgrond/de bouwvoor. Van het lengteprofiel wordt om de 25 meter een profielkolom van een 1 meter breed tot 30 centimeter in de schone C aangelegd en gedocumenteerd. Mochten er tussen de kolommen grote verschillen zitten dan dient het tussenliggende deel aangelegd en gedocumenteerd te worden om overgangen vast te leggen. Er dienen minimaal 2 profielopnames per proefsleuf te worden gedocumenteerd. 6.7

Anorganische artefacten

 Archeologisch relevante artefacten die worden aangetroffen worden verzameld. Indien mogelijk worden verschillende lagen van elkaar gescheiden. Spoorvondsten worden per spoor verzameld. Stortvondsten worden onder één nummer per proefsleuf verzameld.  Archeologisch relevante vondsten en/of vondststrooiingen en/of clusters artefacten worden ter plaatse ingemeten en voorzien van een X-, Y-, en Z-waarden.  Kwetsbare vondsten moeten door middel van speciale zorg en behandeling behouden (c.q. geconserveerd) worden conform KNA versie 4.0. 14  Voor conservering dient de opdrachtgever rekening te houden met een stelpost van € 1.000,-.  Bij de vondst van bijzondere artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking ter hand genomen wordt.  Wanneer de in het veld aangetroffen vondsten (hoeveelheden, soorten materialen, soorten objecten en/of dateringen en conservering) significant afwijken van wat er verwacht wordt of kan worden, is overleg nodig tussen de bevoegde overheid, de opdrachtgever en de depothouder, op aangeven van de opdrachtnemer. De depothouder maakt zijn wensen ten aanzien van selectiedeselectie van het onvoorziene materiaal kenbaar aan de bevoegde overheid en de opdrachtgever. Zo nodig komt ook de omgang met daarmee gemoeide extra kosten aan bod.

De opdrachtnemer wordt over de uitkomsten van het overleg geïnformeerd door de bevoegde overheid. Zo nodig informeert de depothouder (/eigenaar) tevens de depotbeheerder. Binnen twee dagen vanaf het moment van aantoonbaar melden/persoonlijk contact met/bij de depothouder dient een reactie ten aanzien van het wel/niet meenemen van het materiaal door de depothouder te zijn gegeven. Bij het uitblijven van een reactie binnen de afgesproken termijn mogen de overige partijen beslissen of zij het materiaal wel/niet uit het veld meenemen.  Uitzondering op het bovenstaande vormt de materiaalcategorie ‘bouwmateriaal, onversierd’; dit kan meteen in het veld door de uitvoerende archeologen representatief worden geselecteerd. 6.8 

14

Organische artefacten Archeologisch relevante artefacten die worden aangetroffen worden verzameld. Indien mogelijk worden verschillende lagen van elkaar gescheiden. Spoorvondsten worden per spoor verzameld. Stortvondsten worden onder één nummer per proefsleuf verzameld.

Dit is een indicatieve prijs waaraan geen rechten ontleend kunnen worden.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 11 van 21

  

6.9 

   

Kwetsbare vondsten moeten door middel van speciale zorg en behandeling behouden (c.q. geconserveerd) worden conform KNA versie 4.0. De organische artefacten dienen in het veld op zodanige wijze te worden verzameld zodat ze na determinatie en uitwerking een antwoord geven op de gestelde onderzoeksvragen. Bij de vondst van bijzondere organische artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking en conservering ter hand genomen wordt. Archeozoölogische en -botanische resten Uit relevante, kansrijke contexten (bijvoorbeeld sporen of vondststrooingen met veel verkoold materiaal en andere paleo-ecologische resten) dienen monsters genomen te worden ten behoeve van analyse door specialisten (archeobotanisch onderzoek). Monstername ten behoeve van absolute dateringsmethoden gebeurt uitsluitend indien de aangetroffen archeologische sporen en materialen niet op andere wijze te dateren zijn. De monsters worden nog niet gezeefd. In overleg met de bevoegde overheid en de opdrachtgever zal worden bepaald of analyse van de monsters noodzakelijk is. Analyse dient zich primair te richten op het verkrijgen van antwoorden op de boven verwoorde onderzoeksvragen. Deze werkzaamheden dienen als verrekenbare post te worden opgenomen.

6.10 Overige resten Indien mogelijk worden monsters genomen voor micro-morfologisch onderzoek, botanisch onderzoek, pollenanalyse, fosfaatbepaling, onderzoek naar diatomée, mijten etc. Deze monsters dienen slechts te worden genomen indien ecologisch veelbelovende sporen worden aangetroffen. 6.11 Dateringstechieken Belangrijke sporen, die niet met behulp van vondsten kunnen worden gedateerd, kunnen, indien zij 14 organisch materiaal bevatten, met behulp van een C-datering worden gedateerd. Daartoe dienen monsters van kansrijke lagen of materialen te worden genomen. Een andere mogelijkheid om de ouderdom vast te stellen, is door middel van Optical Stimulated Luminescence (OSL-datering). 6.12 Bouwstenen Een bouwsteen is gedefinieerd als een logische of logistieke informatie-eenheid van de documentatie van een opgraving. Deze bouwstenen definiëren de wijze van documenteren van de basisgegevens van een specifiek (waarnemings)proces of een specifieke activiteit binnen een archeologisch onderzoek, te weten administratieve (bijvoorbeeld: project en OM-nr) en ruimtelijk-geografische (de positie en ruimtelijke begrenzing). Een bouwsteen, of een combinatie van bouwstenen, kan bijvoorbeeld de vorm hebben van een analoge (papieren) lijst of veldtekening, maar ook van een digitale databasetabel of een kaartlaag in een CAD- of GIS-toepassing.

Van de werkzaamheden in het veld dienen dag- en weekrapporten te worden bijgehouden. Tevens dienen sporen op spoorformulieren, vondsten op vondstformulieren, monsters op monsterformulieren, tekeningen op tekeningformulieren en foto’ s op fotoformulieren te worden geregistreerd.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 12 van 21

6.13 Complexiteit De complexiteit van het archeologisch onderzoek is standaard. De mogelijkheid van het voorkomen van meerdere perioden is het enige dat het onderzoek gecompliceerd kan maken. 6.14 Beperkingen Vanwege het inventariserende karakter van het proefsleuvenonderzoek mogen grotere structuren (bijvoorbeeld beschoeiingen, muurresten en putten) niet verwijderd worden. Door deze beperking kan mogelijk niet op alle onderzoeksvragen een duidelijk antwoord gegeven worden. Het nader uitwerken van materiaalgroepen en het conserveren van artefacten gebeurt nadat er een selectie- en waarderingsrapport is geschreven waarin de voorgenomen uitwerkingen worden verwoord en beargumenteerd. Uiteindelijke uitwerking en conservering wordt in overleg met en na goedkeuring van de opdrachtgever en de bevoegde overheid gedaan.

7 7.1

UITWERKING EN CONSERVERING Structuren, grondsporen en vondstspreidingen

 De structuren en grondsporen worden zodanig uitgewerkt dat de vraagstelling kan worden beantwoord.  De analyse van de sporen is gericht op het herkennen van structuren, het toekennen van een betekenis aan de individuele sporen en/of structuren, het vinden van patronen in de materiële cultuur en het dateren van de betreffende sporen.  Beschrijving structuren en grondsporen: - verspreiding en diepteligging; - beschrijving aard, fysieke kwaliteit en ouderdom (zo mogelijk).  De aangetroffen lagen, grondsporen en structuren dienen per periode te worden beschreven. De mate van uitwerking dient te zijn afgestemd op de vraagstellingen. Tevens dienen de lagen, grondsporen en structuren te worden meegenomen in de interpretatie en in de conclusie(s).  Alle sporen en structuren worden afgebeeld op een allesporenkaart voorzien van het landelijke coördinatengrid en topografie. Daarnaast wordt per periode een overzichtskaart gemaakt van alle sporen en structuren. 7.2

Analyse aardewetenschappelijke gegevens

Aardwetenschappelijke analyse vindt indien mogelijk plaats in het veld op basis van het bestudeerde profiel. Deze analyse zal in de regel worden uitgevoerd door de KNA-archeoloog. De veldgegevens van het vlak en de profielen moeten uitgewerkt worden in tekeningen en kaarten met een overzichtelijke codering conform KNA versie 4.0. De bodemlagen moeten duidelijk worden aangegeven in de profielen met daaraan gekoppeld een (globale) datering. 7.3

Anorganische artefacten

 De primaire vondstverwerking bestaat uit het wassen van vondsten, het administreren van de vondsten per vondstnummer en het scheiden in verschillende materiaalcategorieën.  De anorganische artefacten dienen te worden uitgewerkt tot op het niveau dat nodig is voor de beantwoording van de onderzoeksvragen. • Aardewerk: determinatie per periode, eventueel op type.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 13 van 21

    



• Natuursteen: determinaties op gesteentesoort en op werktuig/gebruikstype. • Metaal: op metaalsoort, zo mogelijk op artefacttype en periode. Vondsten uit de bouwvoor en losse vondsten van de stort of het vlak worden oppervlakkig bekeken en slechts bij bijzondere vondsten nader beschreven en geanalyseerd. Bij bijzondere artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de bevoegde overheid voordat de verdere uitwerking ter hand genomen wordt. Vondsten worden beschreven conform het Archeologisch Basis Register (ABR). De vondsten worden per materiaalcategorie beschreven en gewaardeerd. Bijzondere vondsten worden door een specialist bekeken. Niet te determineren metaalklompen of klompen van metaaloxide die in een archeologische context worden gevonden, worden geröntgend ten behoeve van de determinatie, selectie (i.v.m. mogelijke conservering) en screening van de inhoud. De vondsten worden tijdelijk dusdanig opgeslagen dat de kwaliteit van het materiaal niet achteruit gaat.

7.4 



  

7.5 

 

 

Organische artefacten Organische artefacten worden door specialisten geanalyseerd tot op het niveau dat noodzakelijk is om de vraagstelling uit het PvE te beantwoorden. • Bewerkt hout (artefacten en constructiehout): determinatie op houtsoort, artefacttype, beschrijving van bewerkingssporen, eventueel datering. • Bot: determinatie op diersoort, botelement, artefacttype, eventueel datering. Bij bijzondere artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de verdere uitwerking ter hand genomen wordt. Vondsten worden beschreven conform het ABR. Vondsten worden beschreven en gewaardeerd. De vondsten worden tijdelijk dusdanig opgeslagen dat de kwaliteit van het materiaal niet achteruit gaat. Archeozoölogische en -botanische resten Voor de specifieke eisen die aan de uitwerking archeozoölogische en botanische resten worden gesteld, wordt verwezen naar de KNA versie 4.0. In aanvulling daarop, wanneer het voor het onderzoek relevant is, worden van dateerbare (grond)sporen met mogelijk goed geconserveerd archeologisch materiaal en van relevante vondstlagen (bijvoorbeeld uit beerputten) monsters 14 genomen voor botanisch, C, dendrochronologisch en paleo-ecologisch onderzoek.

Van de kwalitatief goede grondmonsters zal een specialist samen met de KNA-archeoloog de monsters scannen op potentie in relatie tot de beantwoording van de vraagstelling. Na afloop van het veldwerk zal in overleg met de opdrachtgever en de bevoegde overheid worden vastgesteld welke monsters dienen te worden geanalyseerd. Analyse dient zich primair te richten op het verkrijgen van antwoorden op de boven verwoorde onderzoeksvragen. De materiaalanalyses worden uitgevoerd door specialisten met aantoonbare ervaring op het gebied van botanische resten en/of archeozoölogische resten uit de aangetroffen perioden. Het specialistenrapport dient (integraal) in de eindrapportage te worden opgenomen en geïntegreerd te worden in beantwoording van onderzoeksvragen en synthese van het onderzoek.

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 14 van 21

7.6

Beeldrapportage (objecttekeningen, foto’s, kaarten e.d.)

De beeldrapportage van de uitwerking bestaat (minimaal) uit de volgende afbeeldingen:  Uitsnede topografische kaart met de onderzoekslocatie.  Kaarten met de ligging van het plangebied en de belangrijkste structuren en grondsporen.  Alle Sporen Kaart (ASK), weergegeven per periode.  Eventueel coupetekeningen en/of foto’s.  Tekeningen en/of foto’s van de belangrijkste vondsten (na overleg met en goedkeuring van de bevoegde overheid).  Toevoegen indien relevant: Een afbeelding van het plangebied met daarop weergegeven de zones die in aanmerking komen voor behoud in situ/vervolgonderzoek en/of vrijgave.

8 8.1

RAPPORTAGE Uitvoeringsperiode uitwerking; opleveringstermijn (concept)eind-/tussenrapport

 Direct aansluitend aan het veldwerk dient met de uitwerking van de veldgegevens worden begonnen.  Indien archeologische waarden zijn aangetroffen dient er een uitwerkingsplan te worden opgesteld, met kosten van eventueel meerwerk. Dit plan dient voorgelegd te worden aan de opdrachtgever en de bevoegde overheid ter goedkeuring.  Binnen 12 weken na einde van het veldwerk of de goedkeuring van het uitwerkingsplan dient een conceptrapport te worden opgeleverd aan de opdrachtgever en de bevoegde overheid. Van deze planning kan in overleg worden afgeweken, in het bijzonder wanneer analyse van vondstmateriaal meer tijd vraagt. 8.2

Procedure toetsing eind-/tussenproduct door bevoegd gezag

Opdrachtgever en bevoegd gezag ontvangen ieder één exemplaar van het conceptrapport ter keuring. De op- en aanmerkingen van beide partijen dienen te worden verwerkt en leiden tot de definitieve versie van het rapport. 8.3

Inhoud eind-/tussenrapport

Het rapport dient minimaal de volgende onderdelen te bevatten.  Een korte samenvatting van de resultaten van het voorgaand onderzoek.  Een paragraaf waarin staat vermeld wat voor soort plan het betreft, welke ontwikkelingen er gaan plaatsvinden en tot welke diepte verstoring gaat plaatsvinden en in welke fase van de planprocedure het plan zich bevindt.  Een overzichtskaart - met landelijke coördinaten - met de begrenzingen van het plangebied (minimaal 1:25.000).  Een gedetailleerde (overzichts)kaart - met landelijke coördinaten - met de ligging van de proefsleuven (en de eventuele opgraving), waarop de hoofdstructuren van de archeologische sites herkenbaar staan aangegeven.  Een kaart van het plangebied waarop: o het areaal van de archeologische sites staat aangegeven (indien van toepassing) o het areaal van verstoorde bodemprofielen in het plangebied staat aangegeven (indien van toepassing)

PvE 7581.001 versie 1

Pagina 15 van 21

 Een paragraaf met (verantwoording) methode en technieken.  Een paragraaf met de vraagstelling en de doelstelling van het archeologisch onderzoek.  Een paragraaf over eerder gedane archeologische vondsten in het plangebied of in de nabijheid van het plangebied.  Een paragraaf over de fysische-geografie van het plangebied.  De resultaten van het onderzoek dienen te worden geleverd in de vorm van een standaardrapport inclusief vlaktekeningen (zie hieronder) en indien noodzakelijk profieltekeningen, vondstenlijsten (zie hieronder), sporenlijsten (zie hieronder) en monsterlijsten.  De vlaktekeningen van de proefsleuven - met landelijke coördinaten - waarop de grondsporen (uitgesplitst naar periode) herkenbaar staan afgebeeld inclusief hun nummer.  Relevante coupetekeningen en/of foto’s.  De vondstenlijst waarin per archeologisch artefact (AF) staat aangegeven: 1. het spoor waarin het AF is aangetroffen, 2. de conserveringstoestand van het AF (verbrand, vorst schade, geërodeerd, et cetera), 3. de determinatie, 4. de datering van het AF en 5. een beschrijving van het AF (l. x b. x h., baksel/materiaal, versiering, bewerkingssporen, etc.).  De sporenlijst waarin staat aangegeven: 1. het soort spoor, 2. de (conserverings-)toestand van het spoor, 3. de datering van spoor en 4. welke vondstnummers er in aanwezig zijn.

 Een paragraaf van vindplaatsbeschrijvingen met daarin in ieder geval de volgende thema’s: de omvang en ligging, de datering, de vondstomstandigheden, de aard van de vondsten, de conservering en de diepteligging.  Tekeningen en/of foto’s van de belangrijkste vondsten.  De eventuele beperkingen van de toegepaste methode.  Een paragraaf met de antwoorden op de onderzoeksvragen  Een waardering van de nieuwe sites volgens de KNA versie 4.0.  Een paragraaf met conclusies en aanbevelingen ten aanzien van mogelijk vervolgonderzoek. 8.4

Verschijning en oplage eindrapport en/of specialistisch deelrapport

 Het rapport wordt uitgegeven door de uitvoerende instantie en in de huisstijl van deze instantie.  Van het conceptrapport wordt één exemplaar aan de opdrachtgever geleverd en één exemplaar aan de bevoegde overheid. De opdrachtgever wordt in de gelegenheid gesteld commentaar te leveren op de rapportage. De bevoegde overheid zal het rapport toetsen aan het PvE en de KNA 4.0.  Na verwerking van eventuele op- of aanmerkingen wordt het definitieve rapport aan de opdrachtgever opgeleverd.  De rapportage wordt uiterlijk binnen acht weken na ontvangst van opmerkingen door de bevoegde overheid definitief opgeleverd. Van deze planning kan in overleg worden afgeweken.  De resultaten van het onderzoek dienen een brede toegankelijkheid te krijgen. Na het verwerken van opmerkingen zal het eindrapport digitaal worden verstuurd aan de opdrachtgever, de Gemeente Twello, de adviseur van de gemeente, het Provinciaal Depot Bodemvondsten Gelderland, de Provincie Gelderland, het RCE, de lokale heemkundekring en de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.