Bestemmingsplan regels (2021-03027)
Tekst van het document
november 2020
Uitsnede chromotopografische kaart 2002 www.topotijdreis.nl.
De Grote Noordijk vanuit het oosten gezien. Rechtsonder de in 1994 in opdracht van Jan Ludolph Strick van Linschoten aangeplante beukenlaan in de grote parkweide. Het dak van het voorhuis is rechthoekig geworden door de vernieuwing van het dak en toevoeging van de kamer op de studeerkamer bij de verbouwing van 2001. Cyclomedia 2016. 30
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
Geschiedenis 2015 - heden Na het overlijden van Jhr. Jan Ludolph Strick van Linschoten in 2015 wordt het landgoed verdeeld en komt het centrale deel van landgoed De Grote Noordijk met het grote huis, koetshuis en tuinmanshuis en een groot deel van de tuin- en parkaanleg toe aan vier erfgenamen. Dat zijn de drie kinderen van zijn broer jhr. Ludolph Daniël en zijn vrouw Catharina Anna Putman Cramer (19331995): jkvr. drs. Maria Carolien Augustina Strick van Linschoten (1965-), jkvr. ir. Hester Wilhelmina Taverne-Strick van Linschoten (1966-) en jhr. Guustaaf Johan Strick van Linschoten (1969-), en de zoon van zijn zuster Esther Wilhelmina baronesse van Lynden-Strick van Linschoten (1926-2015): Rijnhard Diederic Otto baron van Lynden (1956-). Ook enkele delen van het landgoed aan de oostzijde van de H.W. Iordensweg worden aan hen toebedeeld, waaronder de boerderij aan het Wolbospad 5 met achterliggend bos en landbouwgronden aan het Noordijkpad. In 2019 worden deze delen (op onderstaande afbeelding de delen 3, 4a, 4c en 6) ingebracht in De Grote Noordijk NSW BV waarvan de vier eerdergenoemde erfgenamen aandeelhouders zijn. De gebieden 1 en 2 zijn overgegaan naar VOF van de Kamp. 4b is eigendom van L. Baron van Lynden. Alle gebieden/complexen zijn op 9 juli 2020 geherrangschikt onder de Natuurschoonwet.
De Grote Noordijk verdeeld in complexen met verschillende eigenaren
De huidige eigenaren van De Grote Noordijk NSW BV willen zich inzetten om landgoed De Grote Noordijk voor de toekomst als eenheid te herstellen, permanent te bewonen en duurzaam in stand te houden. De natuurkwaliteit en maatschappelijke meerwaarde moet worden verbeterd. Het terugbrengen van de cultuurhistorische waarden is daarbij van belang.
31
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
2.2 Huidige situatie Inleiding Omvang en ligging van Landgoed De Grote Noordijk De omvang van het landgoed en de ligging van de erbij horende percelen is in de loop der jaren gewijzigd. Desondanks was het overgrote deel van het huidige landgoed reeds in 1832 in het bezit van de familie. Met name in het oostelijke deel van het landgoed - het gebied ten oosten van de H.W. Iordensweg - is door de aanleg van de autosnelweg A1 het grondbezit sterk gewijzigd. Ter plekke van de snelweg en directe omgeving is het landgoed gronden kwijtgeraakt; meer noordelijk is daarentegen door aankoop of ruilverkaveling het bezit per saldo wat toegenomen. In het kerngebied ten westen van de H.W. Iordensweg is het oorspronkelijke grondbezit daarentegen min of meer intact gebleven. Alleen in het meest zuidelijke deel was sprake van enkele kleine verschuivingen die ertoe hebben geleid dat ter plaatse een meer op elkaar aansluitend geheel is ontstaan. Blijkens recente luchtfoto’s en het veldbezoek is de aanleg zoals die in het begin van de twintigste eeuw bestond op hoofdlijnen nog altijd heel goed herkenbaar, en daarom van cultuurhistorische waarde. Dit geldt het meest voor het gehele tot het landgoed behorende gebied ten westen van de H.W. Iordensweg.
Zoals aangegeven in de inleiding is sprake van veel achterstallig onderhoud en een sleetse aanleg en bomenbestand, waarvan de verjonging te laat is begonnen. Aanleg/ waarden in breder ruimtelijk verband De waarden in breder ruimtelijk verband zijn evident. De beide Noordijken zijn samen een essentieel onderdeel van en onmisbare schakel binnen de landgoederengordel rondom Twello. De Grote en Kleine Noordijk vormen - komende vanuit het zuiden - samen tevens een zeer fraaie “groene poort” naar het dorp Twello. Er is een duidelijke (hoogstwaarschijnlijk bewust nagestreefde) compositorische/ visuele relatie tussen de parken van de Grote en Kleine Noordijk. De aanleg van de (Grote) Noordijk strekte zich ook uit tot de terreinen ten oosten van de H.W. Iordensweg. Behalve (later aangepaste) bospartijen vormt ook een ronde kom ten noorden van de boomgaard en moestuin op de Kleine Noordijk wellicht een restant van de oude (formele) aanleg van de (Grote) Noordijk. Al voor de bouw van de Kleine Noordijk (1856) vormden de daar gelegen (hakhout)bossen de coulisse van een ruim uitzicht vanuit het huis (Grote) Noordijk in oostelijke richting over een weide ten oosten van de H.W. Iordensweg. Deze zichtrelatie bestaat nog steeds. Vanaf de voorzijde (westzijde) van de Kleine Noordijk is er een uitzicht over de weiden aan weerszijden van de H.W. Iordensweg naar de Grote Noordijk.
In het kader van de Natuurschoonwet zijn verschillende paden opengesteld voor het (wandel)publiek en is de maatschappelijke meerwaarde daarvan groot doordat er mogelijkheden zijn voor een aaneengesloten grotere rondwandeling. Sinds 2018 is de tuin- en parkaanleg van De Grote Noordijk beschermd als gemeentelijk monument (monumentnr. GM-213). De historische tuin- en parkaanleg van De Kleine Noordijk is als onderdeel van een ‘complex historische buitenplaats’ beschermd als rijksmonument. Het kerngebied van Landgoed de Grote Noordijk ligt ten westen van de H.W. Iordensweg. Dit gebied omvat een bewoonde kern en heeft een Parkaanleg in landschapsstijl. Deze gebieden zijn beschreven door Stichting in Arcadië en hieronder weergegeven en in de actuele kaart geschetst. Ten oostzijde van de H.W. Iordensweg zijn een aantal landbouwgronden en bossen en een boerderijcomplex die zullen worden beschreven.
32
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
Gebouwen Het Grote Huis op Landgoed de Grote Noordijk is in 1971 aangewezen als beschermd Rijksmonument (monumentnr. 38092) en kent een lange bouwgeschiedenis. De omvang van het grote huis is in de loop der jaren gewijzigd. Onderstaande plattegrond laat de verschillende bouwfasen zien van het grote huis. De grote cijfers geven de fase aan waarin dit bouwdeel is gerealiseerd, de kleine cijfers geven aan wanneer belangrijke wijzigingen zijn gedaan.
Datering: Fase 1: oudste gedeelte (mogelijk 16 eeuws) Fase 2: circa 1725 Fase 3: circa 1750 Fase 4: tussen 1750-1807 Fase 5: 1807 Fase 6: 1870 Fase 7: 1890 Fase 8: 1918 Fase 9: 1930 Fase 10: 2001
e-
Bouwgeschiedenis Rijksmonument De Grote Noordijk. Afkomstig uit “Bouwtechnische-/bouwhistorische opname Grote Noordijk, feb 2005 Marjan ten Hove en Bas Stapelbroek.
Het koetshuis en de tuinmanswoning met pomp op De Grote Noordijk zijn beschermd als gemeentelijk monument (monumentnrs. GM-070 en GM-071). Sinds 2019 is ook het boerderijcomplex aan het Wolbospad beschermd als gemeentelijk monument (monumentnr. GM-213).
33
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
2.3 Huidige situatie van het westelijk deel Het westelijk deel bestaat uit de bewoonde kern en een parkaanleg in landschapsstijl. Hieronder de schets van de actuele situatie met daarin aangegeven de benaming van de verschillende delen. Per deel wordt de huidige situatie beschreven. Deze beschrijvingen zijn afkomstig uit het rapport van Stichting in Arcadië. De bewoonde kern Voorpark met hoofdhuis Achtererf met dienstgebouwen, koetshuis en tuinmanshuis Moestuin Parkaanleg in landschapsstijl Grote parkweide Zuidelijke parkweide Noordelijk parkbos Zuidelijk parkbos ‘Achterpark’ Zuidelijk deel Zuidelijk parkbos en Zuidelijke parkweide
34
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
Kaart van de actuele situatie met weergegeven de tuinhistorische elementen. Stichting In Arcadië, 2019
35
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
2.3.1 De bewoonde kern De bewoonde kers bestaat uit het hoofdhuis met voorpark, het achtererf met de dienstgebouwen koetshuis en tuinmanshuis en de moestuin. Voorpark met hoofdhuis • Landhuis (v.a. 1807) met veranda (1870) en natuurstenen trap. Rijksmonumentnr. 38092; • Tuin- en parkaanleg bevat elementen uit meerdere tijdslagen. Huidige situatie aanleg sowieso aanwezig ca. 1890; Onderhoudsstaat is op alle onderdelen matig tot slecht; Solitaire bomen (waaronder monumentale plataan, kers, noot). Er stonden meer solitaire bomen in de 19e en 20e eeuw; gemeentelijk monument monumentnr. GM 213; • Tuinmuur met ophanghaken voor leifruitrekken (voor 1890, mogelijk 1863). Gesitueerd tussen voorgevel tuinmanshuis en blinde zijgevel koetshuis. De muur valt mogelijk onder bescherming van één van de twee gemeentelijk monumenten, maar wordt niet genoemd in de redengevende omschrijvingen; • Pomp (tijdelijk opgeslagen in koetshuis) met houten omkasting en tentdak (mogelijk 19eeeuws). Onderdeel van gem. monumentnr. GM-071; • Pad aanwezig in microreliëf (aanleg ca. eerste kwart 19e eeuw, aanwezig tot 2e helft 20e eeuw); • Dubbele bomenrij zonder pad (aanplant als beukenlaan ca. 1994). Volgt niet het tracé van de verdwenen oeroude uitweg; • Opgaande beplanting van bomen en heesters langs twee zijden van de tuinmuur; aanplant als ‘cache-misère’.
Aanleg eerste helft 19e eeuw als uitbreiding van de oudere perceelrandbeplanting. Oude taxus struiken met jongere uitlopers langs noordelijke tuinmuur; • Prieel of theehuis, verdwenen jaren ‘80.
Het grote huis van De Grote Noordijk; links voorgevel en linkerzijgevels, rechts achtergevels en linkerzijgevels. Foto’s Stichting in Arcadië.
Het grote huis neemt binnen de aanleg een centrale positie in. Voor het huis komen beide gebogen oprijlanen bij elkaar. Bij beide toegangen zowel de toegang in de hoek tussen de H.W. Iordensweg en Zonnenbergstraat als op de zuidelijke oprit staan nog toegangskolommen met daarop de letters “NOOR” en “DIJK”. Ook bestaan nog de hekpijlers (met “1807”) bij de dichtgegroeide toegang in de bocht van de Zonnenbergstraat. De hoog opgaande bomen achter en aan weerszijden van het grote huis geven het huis een stevige achtergrond en daarmee fraai decor. In de directe omgeving van het grote huis staan nog altijd verschillende oude bomen, waaronder een monumentale plataan links van het huis. In de directe omgeving van het huis staan voorts hulst, taxus en tuja en rhododenderon. 36
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
Achtererf met dienstgebouwen, koetshuis en tuinmanshuis • Boerderij (restant) als onderdeel samengesteld hoofdgebouw (ca. 16e-eeuws en 1918); • Koetshuis (voor 1815); Gemeentelijk monument met gem. monumentnr. GM-070; • Tuinmanshuis (1863). Gemeentelijk monument met gem. monumentnr. GM-071; • Restanten klinkerpaden en stoepen rond koetshuis en tuinmanshuis; • Oeroude entree/uitweg met restant ijzeren toegangshek met opschrift: 1807; • Sloot (onbekend, oud); • Voormalige bosrand met oude eiken. De bosrand is door opschot de afgelopen decennia verschoven richting de bebouwing.
Tuinmanshuis (links) en koetshuis (rechts) in september 2015. Foto’s Stichting in Arcadië
Deelgebied achtererf. Stichting in Arcadië 26-09-2019. Foto’s Stichting in Arcadië
Moestuin • Moestuin als restant van grotere moestuin. Slechte onderhoudsstaat (deels in gebruik tot jaren ‘70); • Restant tuinmuren en poort (restant, herbouw 1897). Leifruitrekken aanwezig in opslag; • Druivenkas (voor 1900); • Twee schuren in de moestuin (bouwjaar onbekend. Er waren schuren en kassen aanwezig in de moestuin in de 19e eeuw 37
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
Van oorsprong was de moestuin nodig voor de basale voedselvoorziening (groente, fruit en kippen); maar de moestuin was er ook om te pronken met bijzondere gewassen. De oorspronkelijk zeer grote moestuin van De Grote Noordijk is maar gedeeltelijk bewaard gebleven. Een groot deel is momenteel in gebruik als weiland en bij de zuidelijke parkweide getrokken. De aanwezige historisch bouwwerken (tuinmuur, schuren en druivenkas) verkeren alle in ruïneuze toestand.
Links: ommuurde moestuin, Rechts kas en opslagschuur. Foto’s Stichting in Arcadië
2.3.2. Parklandschap en landerijen Het parklandschap en landerijen oftewel de parkaanleg in landschapsstijl bestaat uit een Grote parkweide voor het grote huis, een Noordelijk parkbos, een Zuidelijke parkweide en Zuidelijk parkbos daarnaast uit een zuidelijk deel; het Zuidelijk parkbos en de Zuidelijke parkweide. De ligging van deze verschillende delen is te zien op het kaartje aan het begin van dit hoofdstuk en worden hieronder beschreven. Grote parkweide • Zuidelijke inrit en laan (aanleg voor 1850); • Twee natuurstenen sokkels/palen opschrift ‘NOOR’ en ‘DIJK’ (19e eeuws, leeftijd onbekend); • Solitaire boom. Er stonden meer solitaire bomen en boomgroepen in de 19e en 20e eeuw; • Beukenlaan zonder pad (aanleg en aanplant ca. 1994); • Gebogen parkbosrand langs Noordelijk parkbos met sloot (aanleg 1e kwart 19e eeuw); • Voormalige tennisbaan tot ’70. Sindsdien opschot populier, es, esdoorn. • Locatie vml. schaapskooi in het zichtveld van het hoofdhuis (aanwezig tot ca. ‘10); • Voormalig houten huisje bij voormalige tennisbaan (aanwezig tot ‘70); • Parkweide in agrarisch gebruik als grasland. Perceel ten noorden van beukenlaan in gebruik als bouwland (maïs).
38
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
Beukenlaan zonder pad. Foto Stichting in Arcadië
De klassieke, nog jonge maar dichte beukenlaan in het weidegebied voor het grote huis van ca 1994 sluit niet goed aan op de verdere landschappelijke aanleg van het landgoed en verdeelt de vanouds bestaande grote open ruimte voor het grote huis in twee afzonderlijke delen. De laanbeplanting langs de zuidelijke oprijlaan is niet meer compleet, waardoor de karakteristieke groene omzoming van de weide een hiaat vertoont en de snelweg A1 zichtbaar is.
Noordelijk Parkbos • Oud Parkbos met restanten parkbomen en -heesters en padenstelsel in microreliëf (aanleg 1e kwart 19e eeuw). Matig tot redelijke onderhoudsstaat. Stormschade; • Noordelijke inrit (aanleg voor 1889); Twee natuurstenen sokkels/palen opschrift ‘NOOR’ en ‘DIJK’ (19e eeuws, leeftijd onbekend); • Restant tuin- en parkaanleg bij het ’Keukenhuis’ (bouw ca. 1700): poel, heuveltje, stinzenplanten en grote parkbomen (aanleg 1e kwart 19e eeuw, maar poel is ouder); • As huisje/ sintelhuisje (bouwjaar onbekend); • Parkbosrand met parkbomen langs Voorpark. Mogelijk rechte zuidgrens vml. bosket (aanwezig voor aanleg parkbos 1e kwart 19e eeuw) met parkbomen.
Toegangskolommen nabij de H.W. Iordensweg op de Noordelijke oprit. Foto Geldersch Genootschap
39
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
As/sintelhuisje
november 2020
Poel / blusvijver achter het grote huis
Foto’s Geldersch Genootschap
In het Noordelijke Parkbos staan voornamelijk beuken en eiken, maar ook linden en hulst, alsmede opslag van esdoorns. Het belangrijkste pad in dit bosdeel loopt vanaf de toegang aan de H.W. Iordensweg naar het huis. Van de verdere paden zoals die zichtbaar zijn op oude kaarten lijken her en der kleine restanten aanwezig te zijn, maar van een (direct) herkenbaar patroon is geen sprake. De waterpartij of blus vijver bij het huis komt in de huidige situatie onvoldoende tot zijn recht door de oprukkende begroeiing rondom het water. Ook de onderbegroeiing met stinzenplanten komt hier in de knel. Van een visuele relatie tussen landhuis en water is thans geen sprake. Zuidelijke Parkweide • Weide omzoomd met parkbosranden; tot jaren ‘80 vrij zicht richting zuidelijk landschap met boerderijen, nu op snelweg A1; • Slingerende parkbosrand langs Zuidelijk parkbos (mogelijk halverwege 19e eeuw); • Recent opnieuw ingezaaid als grasland en boomgroep gekapt; • Locatie vml. boomgroep aanwezig in microreliëf (aanleg voor 1867, kap 2013-2015); • Haag langs vml. uitweg (in gebruik tot jaren ‘70) (herplant ca. 2011); • Locatie vml prieel/theekoepel in de bosrand met uitzicht op parkweide (aanwezig tot ca. 1930). Zuidelijk Parkbos “Achterpark” • Parkbos met restanten padenstelsel, beekloop en ouder cultuurlandschap in microreliëf.
(aanleg parkbos rond 1800, mogelijk als uitbreiding van ouder bos ‘Eikenkamp?)’. Matig tot slechte onderhoudsstaat; • Lange geschiedenis van herplant en bosbouw; • Restant oude uitweg met beukenrij (18e eeuw of ouder); • Verhoogd pad door puinstort tot in 21e eeuw; In het wandelbos ten zuidwesten van het grote huis is van het oorspronkelijke fijnmazige stelsel met slingerende wandelpaden zoals weergegeven op 19de-eeuwse topografische kaarten thans in het veld weinig of niets meer herkenbaar. De huidige situatie komt overeen met die op de topografische kaarten vanaf circa 1955. In het wandelbos staan overwegend eiken, beuken en esdoorns. In de onderbegroeiing zien we onder meer bosanemoon, hedera, varens en hulst. Het meest zuidoostelijke deel bestond vanouds, maar is omstreeks 1965 opnieuw ingeplant na enkele tientallen jaren als bouwland in gebruik te zijn geweest. Binnen het wandelbos zijn aan de wandelroute verbijzonderde plekken te vinden met concentraties van bijvoorbeeld tuja of rododendron. Door achterstallig beheer 40
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
komen deze verbijzonderde plekken niet tot hun recht. Aan de westzijde ligt een afzonderlijk natter bosgedeelte met populieren en essen(hakhout) van omstreeks 1965. Zuidelijk deel Zuidelijk parkbos en Zuidelijke parkweide • Parkbos met restanten padenstelsel en perceelgrenzen in microreliëf. (aanleg rond 1800, mogelijk als uitbreiding van ouder bos ‘Eikenkamp?)’. Matig tot slechte onderhoudsstaat; • Lange geschiedenis van kap, herplant en bosbouw; • Poel met grote (park)bomen, heuveltje en beekloop (aanleg rond 1800); • Locatie vml. ijskelder (door brand verwoest ‘70) herkenbaar als heuveltje; • Boomgroep met beuken bij begin- of eindpunt van de beek. Het huidige landschap tussen de autosnelweg A1 en het grote huis is tegenwoordig grootschaliger en opener van karakter dan oorspronkelijk het geval was. Hoewel het altijd een relatief open landbouwgebied was met bouwland en weiden kende het gebied veel meer verspreid staande opgaande bomen langs kavelgrenzen en (nu deels verdwenen) paden, terwijl een of meer kleine boomgroepen (clumps) in het open gebied zijn gekapt. Het zicht op het verkeer over de snelweg kan in relatie tot de kwaliteiten van het landgoed als verstorend worden aangemerkt. Het intensieve agrarisch gebruik (o.a. bemesting) tot dicht op de omringende bosschages leidt tot harde overgangen en is niet bevorderlijk voor de plantensoorten in de randzones.
2.4 Huidige situatie van het oostelijk deel Het oostelijk deel van het landgoed bestaat uit een bomenrij langs de H.W. Iordensweg, bos en landbouwgronden rondom Noordijkpad 1A en uit het boerderijcomplex Wolbos met bos en landbouwgronden. Te midden van deze delen bevindt zich Landgoed de Kleine Noordijk. De oostwaarts van de H.W. Iordensweg gelegen delen van het landgoed doen alle nadrukkelijk mee in het landgoederenlandschap van de beide Noordijken waarin bospercelen (eikenhakhout, maar ook lariks en fijnsparren) en open landbouwgronden elkaar afwisselen. De bospercelen hebben op zichzelf geen bijzondere aanleg; de nadruk lag vanouds op de productie. In het landschap is het verschil in beheer tussen de landbouwgronden van de Grote en Kleine Noordijk zichtbaar. De percelen van de Grote Noordijk worden intensief gebruikt en hebben een relatief harde overgang naar het omringende opgaande groen; op de Kleine Noordijk is sprake van een meer geleidelijke overgang met een soortenrijkere overgangszone.
Percelen in agrarisch gebruik, links Grote Noordijk, rechts Kleine Noordijk. Foto’s Geldersch Genootschap 41
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
Langs de H.W. Iordensweg • Verbreed wegprofiel met fietspad en sloten (jaren ‘90) ten koste van Grote parkweide en de locatie van het vml. erf en boerderij Kleine Noordijk (sloop 1858); • Herplant laanbeplanting (jaren ‘80). Bos en landbouwgronden rondom Noordijkpad 1A Het bosperceel gelegen ten noorden en rondom Noordijkpad 1A sluit direct aan op de bossen van de Kleine Noordijk. De panden die aan het Noordijkpad staan maken geen deel uit van het Landgoed De Grote Noordijk NSW BV. De panden aan het Noordijkpad 1 en Noordijkpad 2 zijn van zekere cultuurhistorische waarde als kenmerkende voorbeelden van bouwwerken met een voor de wederopbouwperiode karakteristieke architectuur met invloeden van de Delftse school. Het pand aan het Noordijkpad 1A is van 1975 en vanuit cultuur-historisch oogpunt van ondergeschikt belang.
Noordijkpad 1 (links) en 2 (rechts) in september 2015. Foto’s Geldersch Genootschap
Noordijkpad 1A in juni 2017. Foto Geldersch Genootschap
Boerderijcomplex Wolbos met Bos en Landbouwgronden Het boerderijcomplex Wolbospad 5 stamt uit 1913 en later, en bestaat uit een boerderij, bakhuis met stalling, steltenberg, loods en kapschuur. Het behoort tot het landgoed De Grote Noordijk NSW BV en is gelegen aan het onverharde Wolbospad, even ten zuiden van De Kleine Noordijk. Het boerderijcomplex heeft in 2019 de status van gemeentelijk monument toegekend gekregen, gemeentelijk monumentnr. GM- 213 en is wind en waterdicht gemaakt. Vanaf dit boerderijcomplex 42
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
voert een zandpad langs de bossen van De Kleine Noordijk door een opengesteld productiebos tot aan landbouwgronden.
Wolbospad 5 voorzijde en achterzijde Foto’s Geldersch Genootschap
Landgoed De Kleine Noordijk Hoewel dit landgoed buiten het studie– en plangebied valt, is het belangrijk op te merken dat in de actuele situatie de zichtlijn tussen beide landhuizen niet geheel open is. Over het weiland ten zuiden van de Kleine Noordijk is een fraai zicht op het voormalige boerderijtje aan het Wolbospad 5. Met betrekking tot de staat van onderhoud is er een markant verschil tussen de beide Noordijken: De Kleine Noordijk is in goede conditie en wordt zorgvuldig onderhouden, De Grote Noordijk bevindt zich momenteel in verwaarloosde en verschraalde toestand.
2.5 Analyse, Interpretatie en waardestellling Uit het historisch onderzoek naar de geschiedenis en de wijzigingen per periode valt af te leiden welke onderdelen en aspecten uit verschillende fasen bewaard zijn gebleven. Hieruit is in principe ook de relatieve betekenis van deze onderdelen voor het historisch karakter van de totale aanleg vast te stellen. Dit werkt door in de waardestelling.
2.5.1 Analyse en interpretatie De park- en tuinaanleg van de Grote Noordijk wordt bepaald door een samenspel van inrichtingselementen uit de 18e, 19e en 20e eeuw. Aan het einde van de 18e eeuw heeft De Grote Noordijk zich ontwikkeld van een boerderij met herenkamer in een oud agrarisch cultuurlandschap tot een buitenplaats met aanleg in vroege landschapsstijl. Het hoogtepunt van de ontwikkeling van de aanleg kwam tot stand in de tweede helft van de 19e eeuw, waarbij De Grote Noordijk inclusief de omringende landbouwgronden tot één aanleg in landschapsstijl werd omgevormd. Het werd in ruim verband opgezet met Klein Noordijk, welke in aanleg afgestemd en georiënteerd is op De Grote Noordijk. Deze situatie is tot mid-jaren ‘80 ongewijzigd gebleven. Daarna zijn er enkele grote grove ingrepen in de aanleg gedaan, zoals de aanplant van een nieuwe rechte beukenlaan. Dit tezamen met decennialang achterstallig onderhoud, verschraling en vandalisme zorgt voor een verminderde beleving van de tuin- en parkaanleg in landschapsstijl. In de gehele structuur en opzet zijn veel lagen uit de ontwikkelingsgeschiedenis van De Grote Noordijk te herkennen. Het zuidelijk deel van het zuidelijke parkbos en de zuidelijke parkweide behoren tegenwoordig niet meer tot het eigendom, maar hebben als ensemble met het noordelijk deel van de Grote Noordijk waarde. 43
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
De landschappelijke en stedenbouwkundige situering • De Grote Noordijk is onderdeel van het stroomrug-ontginningsgebied op de grens van het dekzandgebied van de Veluwe en het rivierkleigebied van de IJssel. Het gebied ontwikkelde zich eeuwen geleden tot een agrarisch gebied. Dit oude agrarisch cultuurlandschap is bepalend geweest voor de hoofdopzet van de huidige tuin- en parkaanleg van De Grote Noordijk; • De Grote Noordijk is onderdeel van een reeks buitenplaatsen en landgoederen, die van Twello tot Voorst loopt, waaronder ’t Schol, De Ziele, de Lathmer, Hackfort Veenhuis, De Steltenberg, beide Noordijken, Duistervoorde en De Hartelaer toe behoorden; • De beeldbepalende ligging van het huis en weide ten opzichte van de historische H.W. Iordensweg als oude verbindingsweg tussen Twello en Wilp en de autosnelweg A1. Door de A1 is het grondbezit in het zuiden van De Grote Noordijk sterk gewijzigd; ter plaatse van de snelweg en in de directe omgeving daarvan is het landgoed gronden kwijtgeraakt; • De aanleggen van De Grote Noordijk en De Klein Noordijk zijn nadrukkelijk aan elkaar verwant en zijn in visueel ruimtelijk opzicht op elkaar afgestemd. De landgoederen vormen gezamenlijk een duidelijk samenhangend landgoed-ensemble ter weerzijden van de H.W. Iordensweg.
De vorm/onderliggende structuren • De Grote Noordijk heeft zich ontwikkeld binnen het eeuwenoude agrarisch cultuurlandschap, waarvan resten geïncorporeerd zijn in de parkaanleg; • De belangrijkste structurerende elementen vormen de Zonnenbergstraat als noordgrens en de H.W. Iordensweg als oostgrens. Beide structuren zijn (gedeeltelijk) te herkennen op de Hottingerkaart en de kaart van M.J. de Man; • In de parkbegrenzing en -opzet is gedeeltelijk nog de oude kavelstructuur, zoals zichtbaar op het Kadastraal Minuutplan uit 1832, herkenbaar. Het idee achter het ontwerp • De aanleg is een samenspel van parkelementen uit de 18e, 19e en 20e eeuw. Met name de elementen uit de 18e en 19e bepalen de ruimtelijke opzet en sfeer van de tuin- en parkaanleg.
Zij vormen met elkaar een krachtige parkcompositie in landschapsstijl met een grote mate van samenhang en allure; • De slingerende wandelpaden in het noordelijk parkbos zijn duidelijk restanten van de aanleg in vroege landschapsstijl; • Een parkaanleg is aangekleed met een stelsel van slingerende wandelpaden die een rondwandeling, vormt uitzichten en zichtlijnen, bijzondere inrichtingselementen (verschillende vijvers, verschillende poorten/hekken, een ijskelder, etc.) en rustpunten; • Het hoofdgebouw domineert in de parkaanleg tussen de weides en beeldbepalende parkranden en -bossen; • Functionele onderdelen als het diensterf, de boerderij en de moestuin gingen schuil achter coulissen; onder andere door het gebruik van de achteringang als dienstingang en het camoufleren van de moestuin en de zijgevel van het koetshuis met beplanting; • De compositorische en visuele relatie in aanleg tussen De Grote Noordijk en Klein Noordijk. De sfeer, motieven en opzet van de parkaanleg is in grote lijnen gelijkend, bijvoorbeeld de bebouwing, moestuin en globaal u-vormige oprit door het parklandschap. Een belangrijk element is de ‘zicht’relatie tussen De Grote en Klein Noordijk; • In 1994 is een nieuwe rechte laan geplant tussen het hoofdhuis en de H.W. Iordensweg. Deze laan sluit niet goed aan op de verdere aanleg van het landgoed.
Het is het enige element dat is gerealiseerd uit het niet voltooide masterplan van jhr. mr. Jan Ludolf Strick van Linschoten. De aanplant van deze rechte laan lijkt op een verkeerde interpretatie van de Hottingerkaart te 44
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
berusten en bederft de beleving van de verdere park- en tuinaanleg in landschapsstijl van De Grote Noordijk. Samenhang tussen de aanleg en de gebouwde elementen • Het hoofdhuis in classicistische stijl en de gevel van de tuinmanswoning zijn beeldbepalende elementen in het parklandschap in arcadische landschapsstijl; • Tussen het achterhuis en de vijver is een directe ‘zicht’-relatie. Gebruikte materialen/beplanting en afwerking • In de huidige inrichting is een restant van de rijke beplantingsstructuur in de randen en het voorpark rond het hoofdhuis aanwezig. Het zijn algemene soorten; botanische rariteiten zijn in de park- en tuinaanleg van De Grote Noordijk niet aanwezig; • Veel van de op oude foto’s zichtbare inrichtingselementen, zoals ornamentele parkhekken, leifruitrekken, zitbanken, priëlen en zitjes, pompen, heester- en bloemperken en kuipplanten, zijn in de actuele situatie verdwenen. De meeste van deze elementen zij pas na 1985 verdwenen. Een aantal van deze elementen is opgeslagen in de aanwezige schuren. Bouwkundige elementen (bruggen, gebouwen, tuinsieraden) • De tuin- en parkaanleg van De Grote Noordijk had een oorspronkelijk rijke aankleding die na 1985 deels in veiligheid is gebracht. Zo is bijvoorbeeld het mechaniek van de pomp (onderdeel gemeentelijk monument tuinmanswoning) opgeborgen. Er zijn geen historische tuinsieraden als beelden, vazen e.d.
meer aanwezig; • Het ijzeren toegangshek bij de oude uitweg en de twee natuurstenen sokkels met het opschrift ‘NOOR’ en ‘DIJK’ getuigen als laatste restanten nog van deze rijke 19e-eeuwse aankleding; • Naast het landhuis, het koetshuis en de tuinmanswoning staan op de buitenplaats een ashuisje (achter het landhuis) en verder een tuinmuur, restanten van een druivenkas, en twee schuren in de moestuin. Deze zijn in slechte staat; • Net buiten het plangebied in het zuidelijk parkbos liggen de restanten van een ijskelder. Deze ijskelder met houten constructie is door een brand in de jaren ‘70 verloren gegaan. De terreinverhoging is bewaard gebleven. Overige historische aspecten • De Grote Noordijk is sinds de aankoop van Hendrik van Loghem in 1740 nooit meer verkocht, maar altijd vererfd; • De Grote Noordijk als bezit van vooraanstaande grootburgerlijke families uit Deventer, zoals Van Marle, Besier en aanverwante geslachten; • Historische banden met Klein Noordijk in zowel bezit, aanleg als familiebanden. Deze historische band is door de overdracht van Klein Noordijk aan Geldersch Landschap & Kasteelen in 1985 verloren gegaan.
2.5.2 Waardestelling De historische waarde van de tuin- en parkaanleg van de Grote Noordijk als geheel is hoog. De tuin- en parkaanleg van De Grote Noordijk is in grote lijnen als ensemble nog redelijk gaaf aanwezig. Wel is er in de actuele situatie op veel punten sprake van verschraling en slijtage. Door decennia opgebouwd achterstallig onderhoud is de tuin- en parkaanleg overwegend in een matige staat, op onderdelen in slechte staat. Opvallend genoeg is de tuin- en parkaanleg van De Grote Noordijk – in tegenstelling tot die van de Kleine Noordijk - niet beschermd als complex historische buitenplaats. Wel
45
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
is deze in 2019 beschermd als gemeentelijk monument zowel aan de west als de oost kant van de HW Iordensweg (monumentnr. GM-213). ‘’Reden van plaatsing De historische tuin- en parkaanleg van De Grote Noordijk is in cultuurhistorisch opzicht van grote waarde voor de gemeente Voorst: • vanwege de hechte relatie tussen het huis en de aanleg tot uitdrukking komend in de centrale positie van het landhuis temidden van parkweiden en wandelbossen; • vanwege de gaafheid van de gehele landschappelijke aanleg op hoofdlijnen; • vanwege de afleesbaarheid in het terrein van de ontwikkelingsgeschiedenis van de buitenplaats; • vanwege het visueel-ruimtelijke verband met de aan de oostzijde van de H.W. Iordensweg gelegen delen van de Grote Noordijk en de Kleine Noordijk; • als onderdeel van de landgoederenzone rondom Twello.’’
De cultuurhistorische waarden van de gebouwen van Landgoed De Grote Noordijk zijn allen hoog. Het hoofdhuis van De Grote Noordijk is in december 1971 aangewezen als beschermd rijksmonument (monumentnr. 38092). Het koetshuis en de tuinmanswoning met pomp op De Grote Noordijk zijn beschermd als gemeentelijk monument (monumentnrs. GM-070 en GM-071). Sinds 2019 is ook het boerderijcomplex aan het Wolbospad beschermd als gemeentelijk monument (monumentnr. GM213).
Ligging / type
Adres
Bouwjaar
Het Grote Huis
H.W. Iordensweg 108 7384 AJ Wilp idem
diverse jaren; vanaf einde 17e of begin 18de eeuw midden 19de eeuw
H.W. Iordensweg 110 7384 AJ Wilp idem
midden 19de eeuw
Koetshuis Tuinmanshuis ommuurde tuin met (restanten) van bijbehorende opstallen as/sintelhuisje hoekpijlers toegangshek bocht Zonnenbergstraat toegangskolommen met tekst “NOOR” en “DIJK” Boerderij complex
19de eeuw en later (muur in 1897 opnieuw opgemetseld) 1917-1918 1807
hoek H.W. Iordensweg / Zonnenbergstraat Wolbospad 5 7384 AK Wilp
19de eeuw 1913
46
Cultuurhistorische Waarde / status hoog; rijksmonument hoog; gemeentelijk monument hoog; gemeentelijk monument hoog; gemeentelijk monument hoog; gemeentelijk monument hoog; gemeentelijk monument hoog; gemeentelijk monument hoog; gemeentelijk monument
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
3 Uitgangspunten visie 3.1 Beleid Het beleid van de verschillende overheden is sterk gericht op de instandhouding en versterking van het landgoederenlandschap met zijn fraaie contrasten tussen open, halfopen en meer gesloten delen. Geconstateerd wordt dat nieuwe economische dragers in het landelijke gebied nodig zijn om het fraaie landschap te kunnen behouden. Dit geldt ook voor de Grote Noordijk. Tegelijkertijd wordt aangegeven dat de mogelijkheden voor nieuwbouw op bestaande landgoederen beperkt zijn. Van geval tot geval moet worden vastgesteld wat de mogelijkheden zijn binnen cultuurhistorische, landschappelijke en ecologische randvoorwaarden. Functieverandering van bestaande gebouwen is veelal mogelijk voor zover een eventuele monumentale status dit toelaat. Nieuwe ontwikkelingen op bestaande landgoederen dienen een maatschappelijke meerwaarde te hebben op het gebied van landschap, natuur, milieu, recreatie en cultuur. De provincie Gelderland beschouwt de cultuurhistorische landgoederen als de pareltjes. Ze spelen een belangrijke rol bij het behalen van provinciale doelen op het gebied van natuur, landschap, cultuurhistorie, recreatie en water.
De provincie werkt op cultuurhistorische landgoederen samen met de landgoedeigenaren en andere betrokkenen aan behoud en ontwikkeling van de daar voorkomende integrale kwaliteiten (natuur, landschap, cultuurhistorie, water) en het duurzaam voortbestaan van het landgoed als economische eenheid. Eigenaren zijn primair verantwoordelijk voor een economisch duurzame bedrijfsvoering. Verder streeft de provincie binnen de Landgoederen(zones) naar behoud en versterking van de kenmerkende samenhang tussen landgoederen en het landschap daaromheen. Een groot deel van de bestaande bossen op het landgoed vallen binnen het Gelders Natuurnetwerk (GNN). Dit is een samenhangend netwerk van bestaande en te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang. Bouwen in het GNN is niet toegestaan. De Groene Ontwikkelingszone (GO) bestaat uit terreinen met een andere bestemming dan bos of natuur die ruimtelijk vervlochten zijn met het GNN. Het gaat vooral om landbouwgrond. In de Groene Ontwikkelingszone is alleen ruimte voor nieuwe ontwikkelingen (zoals bijvoorbeeld een nieuwe woning) als naast een goede landschappelijke inpassing per saldo een substantiële versterking van de kernkwaliteiten van de Groene Ontwikkelingszone plaatsvindt.
47
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
Uit voorstaand kaartje blijkt dat het deel van het landgoed gelegen aan de westzijde van de H.W. Iordensweg in zijn geheel binnen de beschermingszones van het GNN en de GO valt. Aan de oostzijde van de H.W. Iordensweg ligt een groot gedeelte van de percelen ook binnen het GNN en GO behalve de agrarische percelen aan het Noordijkpad en het Wolbospad. In samenwerking met de gemeenten Epe en Heerde heeft de gemeente Voorst in 2009 het 'Landschapsontwikkelingsplan van Veluwe tot IJssel' (LOP) opgesteld. Het belangrijkste doel van het LOP is in de autonome ontwikkeling van het landschap te sturen op behoud en op ontwikkeling van de landschappelijke samenhang. Daarnaast is het LOP gericht op het stimuleren van de ontstening van het buitengebied en de verdere ontwikkeling van de karakteristieke kenmerken van het buitengebied. Met het LOP wordt het landschapsbelang ingebracht in alle ruimtelijke veranderingsprocessen in het gebied. Ten aanzien van landgoederen staat in het LOP dat deze meer dan gemiddeld een toegevoegde waarde hebben voor de kwaliteit van het landschap. De inrichting van een landgoed moet de vorm van de landschappelijke overgangen versterken en beter beleefbaar maken. Het LOP stelt verder dat bij nieuwe woningen in het buitengebied een bouwplan gecombineerd dient te worden met een erf- en landschapsplan.
De omgeving en de toekomstige inrichting kunnen belangrijke invloed uitoefenen op dat bouwplan en uiteindelijk het aanzicht en de waarde van de woning. De gemeente Voorst heeft samen met haar burgers een omgevingsvisie opgesteld. In deze visie staan de ambities van de gemeente centraal met als hoofdthema de versterking van de gemeentelijke identiteit. Deze identiteit is leidend voor het ruimtelijke beleid van de gemeente. Nieuwe ontwikkelingen moeten daarbij passen en waar mogelijk deze identiteit versterken. Met identiteit wordt gedoeld op de diversiteit en kwaliteit van de landschappen in onze gemeente, de bijzondere monumenten en cultuurhistorie, de dorpse schaal van de kernen, de menselijke maat en de krachtige sociale samenhang in onze gemeente en duurzaamheid. In de visie worden de volgende strategische keuzes op het gebied van omgeving en landschap genoemd • De rijke cultuurhistorie van de gemeente is een cruciaal onderdeel van haar identiteit die zij wil behouden en waar mogelijk versterken; • Bij alle nieuwe ontwikkelingen zijn de ruimtelijke kwaliteit en de bouwstenen uit deze identiteit richtinggevend; • Kenmerkende landschapselementen blijven behouden en worden waar mogelijk versterkt.
3.2 Milieuaspecten De milieuaspecten zijn toegespitst op de nieuw te vormen bebouwing op Landgoed De Grote Noordijk. Dit betreft in het westelijk deel een nieuw te bouwen parkeervoorziening voor de bewoners van de bewoonde kern en in het oostelijk deel een bouwkavel aan het Noordijkpad en twee bouwkavels aan het Voorderpad. De milieuaspecten die zullen hier worden besproken zijn het verkeerslawaai en de bodem- en grondwatergesteldheid.
48
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
3.2.1 Wegverkeerslawaai Wegverkeerslawaai Artikel 76 van de Wet geluidhinder (Wgh) verplicht ertoe om bij de vaststelling van een bestemmingsplan dat betrekking heeft op gronden binnen een geluidzone ter zake van de geluidbelasting van de gevel van de geprojecteerde geluidgevoelige bestemmingen (zoals woningen) de grenswaarden uit de Wgh in acht te nemen. De nieuw te vormen bouwkavel aan het Noordijkpad ligt op circa 100 meter afstand van de H.W. Iordensweg en daarmee binnen de geluidzone van deze weg (250 meter). Uit het geluidmodel van de gemeente Voorst1 blijkt dat de geluidbelasting (Lden, incl. aftrek art. 110 Wgh, toetsjaar 2030) op kavel 1 meer dan de voorkeursgrenswaarde (48 dB) is, maar minder dan de maximale ontheffingswaarde buitenstedelijk (53 dB). Dit betekent dat het realiseren van een nieuwe woonbestemming op deze locatie mogelijk is, maar dat hiervoor een Besluit hogere grenswaarde genomen wordt. Dit besluit wordt genomen gelijktijdig met de vaststelling van het bestemmingsplan. Het Noordijkpad heeft een verwaarloosbare verkeersintensiteit inzake wegverkeerslawaai. De kavels aan het Voorderpad liggen op circa 700 meter afstand van de A1, en daarmee buiten de geluidzone van deze weg (600 meter). Ook blijkt uit het geluidmodel van de gemeente Voorst dat de geluidsbelasting voldoet aan de voorkeursgrenswaarde (48 dB).
Het Voorderpad heeft een verwaarloosbare verkeersintensiteit inzake wegverkeerslawaai. Er is geen belemmering voor een nieuwe woonfunctie.
3.2.2 Bodem en grondwater Door Klijn Bodemonderzoek is in opdracht van Landgoed de Grote Noordijk NSW B.V. een verkennend bodemonderzoek uitgevoerd op twee nieuwbouwlocaties op het Landgoed Gezien de resultaten van het onderzoek wordt geconcludeerd dat de voor de onderzoek locaties opgestelde hypothese “niet verdachte locaties”, formeel gezien niet juist is. Er zijn immers op de locaties enkele licht verhoogde gehalten in het grondwater aangetroffen. De geconstateerde (verhoogde) gehalten liggen onder de indexwaarde van 0,5 en/of interventiewaarde en vormen géén aanleiding tot het instellen van een nader bodemonderzoek. Op basis van de onderzoeksresultaten bestaan er, vanuit milieu hygiënisch oogpunt gezien, geen belemmeringen ten aanzien van het gebruik van het terrein en de afgifte van een omgevingsvergunning ten behoeve van de geplande bouwactiviteiten op het terrein.
3.3 Archeologie Op de Archeologische beleidskaart van de gemeente Voorst uit 2017 is het studiegebied aangemerkt als een terrein met middelmatige tot hoge archeologische verwachting. Het hoofdhuis, koetshuis en de daarachterliggende grond zijn gemarkeerd als bekende archeologische vindplaatsen met een bufferzone van 25 m.
49
De Grote Noordijk - Landgoedvisie
november 2020
Door bureau BAAC is een Archeologisch onderzoek verricht op de locatie voor de parkeervoorziening nabij het landhuis en de locaties van de bouwkavels. Er zijn drie deelgebieden te onderscheiden: Deelgebied 1 is het gebied waar de parkeervoorziening komt in de bewoonde kern. Deelgebied 2 is het gebied waar de bouwkavel komt aan het Noordijkpad. Deelgebied 3 is het gebied waar de twee bouwkavels komen aan het Voorderpad.
Deelgebied 2 was vanwege de lage ligging te nat voor bewoning en heeft daardoor in het noordelijkste deel, daar waar de bouwkavel komt, een lage verwachting voor alle perioden. In deelgebied 1 was in het begin van de 19e eeuw een erf aanwezig, dat teruggaat tot in de late middeleeuwen. Aan deelgebied 1 en het zuidelijke deel van deelgebied 3 is een hoge verwachting toegekend voor archeologische vindplaatsen (nederzettingen, grafvelden, ontginningssporen e.d.). Voor het noordelijke deel van deelgebied 3 geldt vanwege de iets lagere ligging een middelhoge verwachting. In deelgebied 3 zullen op de plaats waar de bouwkavels komen de bodemverstoringen dieper dan 30 cm –mv (ploegdiepte) plaats gaan vinden en daardoor zal een vervolgonderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek uit gevoerd gaan worden.
50