Informatiebrief 70 Beleid bomen en biodiversiteit Voorschoten (incl. bijlagen)

De beste fase om de boominventarisatie uit te voeren is tijdens de verkennings- of initiatieffase van de ruimtelijke ontwikkeling. Dan zijn de plannen namelijk nog niet vastomlijnd, maar worden wel kernbeslissingen genomen. En wordt nagegaan welke informatie

De beleidsstatus van bomen hebben we op dit moment nog niet voor alle bomen. We hebben wel bomen die in de hoofdgroenstructuur staan. En we hebben de beschermwaardige bomen. Maar voor de

Norminstituut Bomen is een onafhankelijke stichting met als doel het verbeteren van de kwaliteitszorg rond bomen. De doelstelling van het

Norminstituut Bomen en daarmee van het Handboek Bomen is het verbeteren en waarborgen van de kwaliteitszorg voor bomen in de openbare ruimte.

11

28

overige bomen hebben we dat nog niet bepaald. Dat hoort thuis in het nog op te stellen bomenbeleid met een bomenstructuurplan. Het bomenstructuurplan geeft sturing aan beslissingen over bomen onder andere bij ruimtelijke ontwikkelingen in de buurt van bomen. Voor elke structuur worden beleidsmatige consequenties voor behoud, beheer en ontwikkeling weergegeven. Beschermwaardige bomen krijgen de hoogste bescherming, dan laanbeplantingen en andere lijnelementen in de hoofdstructuur, vervolgens laan- en parkbomen in de secundaire structuur en de kleine bomen of bomen met een verkorte omlooptijd in een nog lichtere beschermingsklasse enzovoorts. Op een kaartbeeld worden de structuren weergegeven.

Ontwerpfase Aan het begin van de ontwerpfase staat het plan min of meer vast, maar er is nog geen sprake van een definitief besluit. In deze fase worden de keuzes gemaakt ten behoeve van de uiteindelijke uitvoering. Het geplande werk is aan het eind van deze fase concreter uitgewerkt, meestal in de vorm van een bouwaanvraag. Deze fase leent zich bij uitstek voor integrale besluitvorming. Dat wil zeggen dat tegelijkertijd met de behandeling van de bouwaanvraag bekeken wordt of het noodzakelijk is bomen te verwijderen. Dit geldt natuurlijk voor bomen midden in een toekomstig bouwblok. Maar het bouwblok heeft ook invloed op bomen en beplanting die er vlakbij staan. En voor het bouwen van een pand is ook bouwruimte nodig. Deze moet zo ingericht worden dat dit zo min mogelijk ten koste gaat van bomen.

Dit is ook de fase dat een BoomEffectAnalyse (BEA) opgesteld moet worden. De eisen waaraan een BEA moet voldoen zijn opgenomen in het Handboek Bomen. De BEA maakt inzichtelijk welke alternatieven er mogelijk zijn om zoveel mogelijk bomen in te passen in het ontwerp. Daarbij wordt ook aangegeven welke maatregelen tijdens en na de realisatie van de ontwikkeling getroffen moeten worden om de in te passen bomen duurzaam in stand te kunnen houden. Op dit moment wordt een BEA vaak pas opgesteld wanneer er vanuit de groen beleids- of beheermedewerker om gevraagd wordt. De BEA moet een standaard stap voor projectleiders/ ontwikkelaars worden wanneer er binnen of nabij de projectgrenzen bomen staan. Op die manier wordt het ontwerp getoetst aan de haalbaarheid voor de bomen. En kan een afgewogen keuze gemaakt worden op welke wijze de bomen in te passen zijn of, in het uiterste geval, gecompenseerd kunnen worden.

Ontwerprichtlijnen om de juiste boom op de juiste plaats te krijgen Van nature groeien bomen in het bos of op de savanne. De meeste boomsoorten voelen zich het beste thuis in een bos, omgeven door andere bomen en met hun wortels in een bosbodem. Dit is hun natuurlijke groeiplaats. Maar de meeste mensen wonen niet in een bos. Zij wonen in een stad of dorp. In deze bebouwde omgeving planten mensen al eeuwen bomen en verwachten dat ze normaal zullen functioneren alsof ze in het bos staan. De 29

(groei)omstandigheden in het stedelijk gebied verschillen nogal van die in het bos. Bomen hebben daar moeite mee. Het kost daarom veel tijd, geld en moeite om bomen in de stad naar wens te laten functioneren.

Voorbereidings- en bestekfase Het is bij alle soorten groen belangrijk om bij de aanleg al rekening te houden met voldoende (ondergrondse en bovengrondse)

Veiligheid, vitaliteit en eisen ten aanzien van de beheersbaarheid hebben de hoogste prioriteit bij de inpassing van bomen in het stedelijke gebied. Kwaliteit gaat boven kwantiteit. We maken een bewuste keuze hoe en waar we een nieuwe boom aanplanten, hoe lang we willen dat de boom kwalitatief goed kan groeien en welke boomsoort bij de bodemgesteldheid passend is. Op basis hiervan bepalen we welke groeiplaatsinrichting daarbij hoort en richten deze in op basis van de richtlijnen uit het meest recente Handboek Bomen. Vanaf nu gebruiken we hiervoor de Boommonitor. Dit is een rekenprogramma van het Norminstituut Bomen waarin de richtlijnen uit het Handboek Bomen zijn verwerkt.. Dit programma gebruikt verschillende parameters, zoals de boomsoort en het type ondergrond, om te bepalen hoe de groeiplaats wordt ingericht. De omvang van de groeiplaats is ingedeeld in verschillende ambitieniveaus (optimaal, redelijk, marginaal) en afhankelijk van hoe lang de boom daar theoretisch kan groeien (beoogde omloop). Daarnaast moet al in de ontwerpfase rekening gehouden worden met de eisen van efficiënt groenbeheer en –onderhoud. De ontwerpen moeten naast de aanlegkosten ook getoetst worden op de onderhoudskosten.

Figuur 5 Boven- en ondergrondse groeiplaats (bron: Handboek Bomen) groeiruimte, de standplaats, voldoende voeding en de uiteindelijke grootte van het groen. Bij bomen verdient dit extra aandacht, omdat deze immers (afhankelijk van de soort) lang mee moeten kunnen gaan. En met name bomen zijn grote, belangrijke structuurdragers in de openbare ruimte, maar kunnen later ook hinder veroorzaken wanneer er bij de aanleg niet goed wordt nagedacht over bovenstaande aspecten. Dan wordt een boom als last ervaren omdat

30

Verplanten van bomen Als een boom niet in te passen is, in bijvoorbeeld een bouwproject, dan zal bekeken moeten worden of deze boom in aanmerking komt om verplant te worden. Technisch gezien is het mogelijk om zelfs bomen met een stamdiameter van 1,20 m te verplanten. Zijn gezondheid, ontwikkeling van het wortelstelsel, standplaats en vitaliteit bepalen in grote mate of de boom wel of niet succesvol verplant kan worden. Ook de nieuwe groeiplaats is van belang voor het slagen van de verplanting. Als deze grotendeels hetzelfde is als de oude groeiplaats is de kans op een succesvolle verplanting het grootst. Als de nieuwe groeiplaats een lagere pH-waarde of een hogere grondwaterstand heeft, geeft dit altijd problemen. Daarnaast is niet iedere boomsoort geschikt om te verplanten. Een boom met grove, gladde wortels levert eerder problemen op dan bomen met een fijn vertakt wortelstelsel. Zo kunnen lindes en platanen zich na 2 à 3 jaar weer aardig hersteld hebben en duurt dit bij essen vaak meer dan vijf jaar. Wilg en populier zijn in principe goed te verplanten, maar door de snelle groei geeft een jong exemplaar binnen een paar jaar hetzelfde effect als een grote verplante boom. Vanuit kostenoogpunt is het in die gevallen interessanter om een jonge boom neer te zetten, dan een oudere te verplanten. Met het verplanten van de bomen zijn we er nog niet.

Bomen die zijn verplant hebben ook een aantal jaren nazorg nodig. Want het duurt even voordat ze voldoende wortelgroei op hun nieuwe plek hebben ontwikkeld. Daarom moeten ze bijvoorbeeld in droge periodes op tijd en voldoende water krijgen.

deze bijvoorbeeld wortelopdruk geeft, schaduw veroorzaakt of in rioleringen groeit. In het handboek bomen is uitgewerkt waar een groeiplaats aan moet voldoen op basis van de boomgrootte en de beoogde omlooptijd. Dit moet verwerkt worden in de aanlegtekeningen en de besteksbeschrijvingen, zodat het eindbeeld dat in de ontwerpfase is bedacht buiten daadwerkelijk gerealiseerd kan gaan worden. Wanneer blijkt dat de groeiplaats onvoldoende is om het eindbeeld en de beoogde omlooptijd te behalen, moeten we terug naar de tekentafel. We kijken dan naar een andere boomsoort die beter past, of minder bomen. Uitgangspunt is dat we het eindbeeld kunnen bereiken wat in de ontwerpfase geschetst is.

Realisatiefase Bomen kunnen op korte of lange termijn ernstig te lijden hebben onder werkzaamheden als graven, bouwen, ophogen, bronbemaling en het tijdelijk stallen van bouwmaterialen. Soms is pas vijf jaar na het voltooien van de bouwwerkzaamheden aan de boom te zien dat hij tijdens de werkzaamheden ernstig beschadigd is. Degenen die de bouw- en/of graafwerkzaamheden uitvoeren, zijn zich vaak niet bewust van de effecten die hun handelingen op bomen hebben. Om ze hiervan meer bewust te maken, moeten ze in de BEA al aangeven hoe de bomen binnen en nabij het bouwterrein beschermd zullen worden.

31

Het stellen van duidelijke richtlijnen en het toezicht hierop is van belang. We voorkomen kwaliteitsverlies door schade aan bomen, zowel bovengronds als ondergronds. Dit betekent niet dat er nabij bomen niet meer gewerkt of gebouwd kan worden of dat er nooit beperkt schade mag ontstaan. Dat zou een onrealistische doelstelling zijn. Maar werkzaamheden rond bomen horen op verantwoorde wijze uitgevoerd te worden. In het Handboek Bomen is een heel hoofdstuk aan werken rondom bomen gewijd. Daarin staan richtlijnen voor het verantwoord uitvoeren van werkzaamheden en bouwen nabij bomen. Een van die richtlijnen is bijvoorbeeld dat er niet zonder een goedgekeurd Werkplan Bomen (WPB) binnen de kwetsbare boomzone werkzaamheden uitgevoerd mogen worden. En dat een ter zake deskundige als projectleider bomen moet worden aangewezen door de opdrachtnemer. Het ‘Werken rond bomen’ mag uitsluitend worden uitgevoerd door of moet ten minste (ter goedkeuring) zijn afgestemd met de ‘Projectleider bomen’.

Beheerfase Bomen zijn levende organismen en om ze na de realisatiefase duurzaam in stand te houden, hebben ze beheer nodig. Dit beheer is op te delen in een aantal elementen. Ten eerste heeft de gemeente als boomeigenaar een zorgplicht voor al haar bomen. Bij schade door bijvoorbeeld takval of omwaaien moet de gemeente aantonen dat zij al het mogelijke heeft gedaan

om de schade te voorkomen. Dit doet de gemeente door regulier onderhoud uit te voeren en periodiek (minimaal een keer per drie jaar) elke boom te controleren op gebreken. Hierbij wordt gebruik gemaakt van inspecties door middel van boom veiligheidscontrole (BVC). Er zijn daarbij verschillende aspecten die worden beoordeeld, zoals de aanwezigheid van ziektes en plagen, de algehele vitaliteit van de boom (zijn er zwammen op de stam aanwezig, zitten er holtes in de stam), is er dood hout in de kroon van de boom te vinden en hoe is de bladontwikkeling. Daarnaast wordt er ook een advies gegeven over de noodzaak van snoei voor de betreffende boom. Een gezonde boom wordt een keer per drie jaar geïnspecteerd. Bij attentiebomen is dat een keer per jaar. De inspectiegegevens worden vastgelegd in een beheersysteem en benodigde (onderhouds-)maatregelen worden uitgevoerd en geregistreerd. In het beheersysteem heeft elke individuele boom een eigen paspoort. Hier zijn specifieke gegevens over die boom in opgenomen, zoals: identiteitsnummer, boomsoort, standplaats, jaar van aanplant, conclusies van de BVC. We hebben nu nog geen informatie over kroongrootte en volume. Dit moeten we nog gaan opnemen om het boomkroonvolume te kunnen berekenen. Ten tweede willen we een gezond bomenbestand dat voldoende biodiversiteit heeft zodat het ziektes en plagen goed op kan vangen.

Hoe we hier in Nederland mee omgaan is vastgelegd in de Plantgezondheidswet (voorheen de Plantenziektewet) (zie ook Wettelijke en beleidskaders in deel A). Een aantal plantenziektes en plagen moeten actief bestreden worden. Of omdat zij schadelijk zijn 32

voor de volksgezondheid, zoals de eikenprocessierups, of voor de plantenhandel, zoals bacterievuur. Via de BVC wordt de gezondheid van de bomen in de gaten gehouden. Waar mogelijk proberen we de ziektes en plagen te bestrijden. De laatste decennia lijken er steeds meer ziekten bijgekomen. Dit vraagt om alertheid en flexibiliteit van onze beheerders. We gaan bij het beheren en beheersen van ongewenste populaties altijd uit van de biologie, leefwijze en populatie-ecologie van de doelorganismen. We proberen een natuurlijk evenwicht te creëren door het inzetten van natuurlijke vijanden. Voor de meest voorkomende ziekten, plagen en aantastingen is het handig om in een protocol vast te leggen hoe we met ze omgaan. Voor de iepziekte en de eikenprocessierups hebben we dit al uitgeschreven. Dit zal uitgebreid moeten worden met protocollen voor o.a. roetschorsziekte, essentaksterfziekte, watermerkziekte en kastanjebloedingsziekte, zodat de beheerders adequaat kunnen handelen wanneer een van deze ziekten of plagen zich voordoet. Ten derde houden de beheerders zich bezig met het begeleiden van de bomen in hun jeugd- en halfwasfase om ze met behulp van bijvoorbeeld opkronen en snoeien tot volwassen exemplaren uit te kunnen laten groeien. Ten vierde volgt het onderhouden van de volwassen bomen, waarbij gedacht moet worden aan dood hout verwijderen uit de kroon.

En tot slot hoort hier ook het vervangen van bomen bij die door bijvoorbeeld ziekte, beschadiging, uitdroging of hun ouderdom zijn overleden. Het dagelijks onderhoud voor de bomen is ondergebracht in het Beheerplan groen 2023-2026. De gemeente beschikt over een eigen buitendienst voor het onderhoud aan het groen. Zij zorgen voor een groot deel van het onderhoud in de gemeente. Het team is verdeeld in twee wijkploegen en een bos & bomenploeg. Er wordt planmatig gewerkt met beheertekeningen, snoeitekeningen en jaarplanningen. Er is daarbij structureel overleg met het team integraal beheer openbare ruimte (IBOR). Het hebben van een eigen buitendienst brengt flexibiliteit, kennis en kwaliteit met zich mee. Er is gemotiveerd personeel werkzaam en dit is terug te zien in de kwaliteit van de buitenruimte. Bij het onderhoud aan de bomen worden verschillende werkzaamheden ook uitgevoerd door groenaannemers zoals: aanplanten, verplanten, rooien en diverse snoeiwerkzaamheden. Bij het boombeheer wordt rekening gehouden met de natuur. De onderhoudsmaatregelen worden uitgevoerd op momenten dat ze het minste impact hebben voor de natuur. We laten het bladafval liggen waar het een meerwaarde heeft voor de natuur en geen onveilige situatie creëert. In plantvakken die voldoende groot zijn, maken we takkenrillen.

33

Overlast door bomen

Bomen en zonnepanelen

Vallende bladeren, vruchten of zaden zijn geen reden om een boom te verwijderen of snoeien. Hetzelfde geldt voor overlast door insecten in de bomen, inclusief honingdauw en roetdauw.12

We staan als gemeente voor een duurzaam en leefbaar dorp. Daar hoort de energietransitie en ook de vergroening bij. Een nieuwere ontwikkeling zoals het plaatsen van zonnepanelen krijgt geen voorkeur boven de aanwezigheid van bestaande bomen. Want kappen of snoeien gaat ten koste van de leefkwaliteit. Soms zorgt schaduw van gemeentelijke bomen ervoor dat zonnepanelen minder elektriciteit opwekken. Een beetje schaduw op de zonnepanelen hoeft niet erg te zijn. Zonnepanelen wekken ook in de schaduw nog elektriciteit op. Uiteraard minder dan zonder schaduw en de terugverdientijd wordt langer. Soms zijn er ook nog (technische) verbetermogelijkheden voor de opbrengst aanwezig. Daarom is schaduw voor de gemeente Voorschoten geen reden om de boom rigoureus te snoeien of te kappen.

Bomen en schaduw Een van de ecosysteemdiensten van bomen is schaduw geven. Er zijn bomen die zo’n dichte kroon hebben en zo groot worden dat de hoeveelheid schaduw als overmatig bestempeld kan worden. Dit is het geval als een tuin of balkon per dag (tussen 10.00 en 18.00 u) meer dan 3 uur geheel (100%) in de schaduw ligt in de periode tussen 21 april en 21 augustus.13 Hiervoor heeft TNO een norm voor bezonning14 opgesteld. Deze kan gebruikt worden om ter plaatste te kijken of dit nog acceptabel en proportioneel is. Alleen niet beschermwaardige bomen worden verwijderd of gesnoeid als ze overmatig veel schaduwoverlast geven.

bron: Richtlijn beoordeling snoei en kap ‘niet beschermwaardige’ bomen 2013 12

Alleen wanneer aangetoond kan worden dat de opbrengst van de zonnepanelen te veel last heeft van schaduw door de boom en wanneer dit belang groter is dan het belang om de boom te behouden, dan kan de gemeente overgaan tot het snoeien of kappen van de boom.

https://publications.tno.nl/publication/34627572/M4makC/2005-BBER0036.pdf 14

bron: Richtlijn beoordeling snoei en kap ‘niet beschermwaardige’ bomen 2013 13

34

Om het belang voor het behoud van de boom te kunnen bepalen wordt gekeken naar alle ecosysteemdiensten die de boom levert. Bij nieuwbouw wordt wel rekening gehouden met zonnepanelen.

Wortelopdruk Wanneer bij bomen wortelopdruk aan de verharding optreedt, wordt eerst gekeken of onder- en/of bovengrondse groeiplaatsverbetering een positief duurzaam effect heeft. Wanneer dat uiteindelijk niet het geval blijkt te zijn en er door de opdruk van wortels een te gevaarlijke situatie ontstaat zal de boom vervangen worden door een boomsoort die beter past bij de beschikbare groeiplaats op die locatie15.

Handhaving en toezicht De regelgeving met betrekking tot bomen is ondergebracht in hoofdstuk 4 van de APV. In Voorschoten zijn alleen bomen die door het college van burgemeester en wethouders als beschermwaardige houtopstand zijn aangewezen kapvergunningsplichtig.

Beleid beoordeling kapaanvragen voor beschermwaardige bomen Het is noodzakelijk om een besluit om een kapvergunning te verlenen of te weigeren te onderbouwen. Bovendien moet in vergelijkbare situaties een gelijk oordeel worden gegeven. Daarom volgen we bij de beoordeling van kapvergunningaanvragen de opgestelde beleidslijnen. In dit beleid zijn onder andere criteria opgenomen die de basis vormen van de weigeringsgronden uit de APV. De beleidslijn zorgt ervoor dat het belang van het behoud van de boom zorgvuldig afgewogen wordt tegen het belang van vellen. Op basis van de beleidslijn wordt bepaald of de vergunning geweigerd of verleend wordt en onder welke voorwaarden. Als het belang van vellen zwaarder weegt dan het belang van het behoud van de boom, wordt een kapvergunning verleend.

Richtlijn beoordeling snoei en kap ‘niet beschermwaardige’ bomen Bomen die niet op de lijst met beschermwaardige bomen zijn opgenomen, kunnen zonder kapvergunning gekapt worden. De bijdrage van deze bomen aan een gezonde leefomgeving is hiermee niet per definitie minder dan van een boom die wel op de lijst staat. De boom is bijvoorbeeld jonger of heeft minder cultuurhistorische waarde. De gemeente ontvangt jaarlijks heel wat verzoeken om een niet beschermwaardige boom (rigoureus) te snoeien of te kappen.

bron: Richtlijn beoordeling snoei en kap ‘niet beschermwaardige’ bomen 2013 15

35

Om deze verzoeken eenduidig en transparant te kunnen beoordelen, is deze richtlijn opgesteld.

Illegale kap Het zonder vergunning vellen of rigoureus snoeien (bijv. kandelaberen) van een kapvergunningplichtige boom is illegale kap. Maar ook het zonder vergunning ernstig beschadigen of ontsieren van een boom is strafbaar. Als illegale kap wordt geconstateerd, kan de gemeente aangifte doen van het strafbare feit. In de APV is opgenomen dat illegale kap of verminking van bomen als een economisch delict wordt gezien. Wanneer de dader bekend is, zal de gemeente de afweging maken of het claimen van de schade zinvol en gewenst is. Bij boomschade die als illegale kap wordt beschouwd, wordt de schadeclaim bepaald op basis van taxatie van de door de schade ontstane waardevermindering. In sommige gevallen van schade aan bomen langs de openbare weg is het mogelijk aanspraak te doen op het waarborgfonds. De buitengewone opsporingsambtenaren zien toe op de handhaving van de APV. Daarnaast kunnen er nog andere personen aangewezen worden voor dit toezicht. Hierbij valt te denken aan de toezichthouders openbare ruimte.

hierbij is, dat de kwaliteit en waarde van het groen dat verloren gaat, wordt gecompenseerd. Bij een kapvergunning is compensatie zinvol, als er bijvoorbeeld sprake is van beeldbepalend groen, groen dat onderdeel uitmaakt van de hoofdgroenstructuur of op de lijst met beschermwaardige bomen staat. In deel A hebben we aangegeven dat herplant ook bepaald kan worden aan de hand van het potentieel boomkroonvolume dat de aan te planten boom kan gaan leveren. Door dit te vergelijken met het boomkroonvolume van de gevelde boom, kunnen we zorgen dat dit weer terug gaat komen in de directe omgeving van de gevelde boom. Deze berekening is eenvoudiger dan een boomwaardetaxatie. Als we bij herplant het boomkroonvolume van de gevelde boom in bepaalde gevallen als uitgangspunt willen hanteren, zullen de regels in de APV/ omgevingsplan aangepast moeten worden. De monetaire boomwaarde is met name van belang wanneer er schade aan een boom is gemaakt en we die schade willen verhalen op de dader. Het gaat dan bijvoorbeeld om aanrijdschade.

Herplantverplichting Een herplantverplichting kan als sanctie worden opgelegd bij illegale kap. Maar het kan ook als bijzondere voorwaarde aan een kapvergunning worden verbonden. De monetaire boomwaarde, die verkregen is op basis van de boomwaardetaxatie, wordt gebruikt om de omvang van de herplantverplichting te bepalen. Uitgangspunt 36

Communicatie en participatie Goed gemeentelijk beleid wat voldoende gecommuniceerd wordt, zal een positieve invloed hebben op de houding van bewoners. Regelmatige voorlichting in de plaatselijke krant en/ of op de gemeentelijke website over zaken als onderhoudswerkzaamheden, iepziektebestrijding en veiligheidscontroles zorgt ervoor dat mensen het gevoel krijgen serieus genomen te worden. Door middel van interactieve beleidsvorming, waarbij burgers in een vroeg stadium werkelijk en herkenbaar invloed kunnen uitoefenen op de planvorming, kunnen we het vertrouwen winnen en onze plannen een breed draagvlak geven.

door gemeente Voorschoten in 2022 geactualiseerd en voert langs 50 markante bomen die op of vanaf de openbare weg te zien zijn. Jonge ouders krijgen sinds kort de mogelijkheid om een babyboom aan te vragen bij de geboorteaangifte. Door het planten van deze boom in eigen tuin of op eigen balkon kunnen zij hun kinderen al op jonge leeftijd in aanraking laten komen met bomen. Dat bevordert de waardering voor en betrokkenheid bij bomen en de natuur. Dat is ook de reden dat wij proberen elk jaar tijdens de boomfeestdag een aantal bomen te planten met basisschoolleerlingen. Ook natuureducatie kan gebruikt worden om het belang van bomen onder de aandacht van bewoners te brengen. Als we van het Burgemeester Berkhoutpark een officieel arboretum maken, kunnen we dit park hiervoor inzetten.

Oude bomen hebben vaak bijzondere verhalen die nauw samenhangen met de geschiedenis van Voorschoten. Deze verhalen kunnen we benutten om de bijzondere reuzen in het zonnetje te zetten en de identiteit van Voorschoten als groene gemeente meer inhoud te geven. De Voorschotense bomenroute16, die in 2015 door Vereniging tot behoud van Oud, Groen en Leefbaar Voorschoten is samengesteld, is hier een goed voorbeeld van. Deze bomenroute is

16

https://www.voorschoten.nl/bomenroute

37

Deel C Aanbevelingen en vervolgstappen

38

Aanbevelingen Bomenwijzer Om te laten zien of we de ambities gaan behalen zullen we de gemeenteraad hierover met behulp van data informeren in de vorm van een bomenwijzer. Hierop krijgen in ieder geval de ambities een plek. Het kan aangevuld worden met meer informatie over bomen. Zoals bijvoorbeeld het aantal gekapte en aangeplante bomen. Elk jaar met de jaarrekening zullen we deze bomenwijzer publiceren.

Bouwsteen omgevingsvisie Om er voor te zorgen dat onze ambities rondom bomen in voldoende mate worden meegenomen in onze Omgevingsvisie is het van belang dat het beleidsplan bomen tot een van de bouwstenen van deze visie wordt benoemd.

Bomen als zelfstandig element in Omgevingsplan Om de regelgeving voor bomen goed en locatie gebonden te borgen is het opnemen van bomen als zelfstandig element in het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) van belang. De regels over bomen uit de APV moeten een plek krijgen in het omgevingsplan. Hierbij zal de basis voor het bepalen van de omvang van de herplantplicht gewijzigd moeten worden door naast de monetaire boomwaarde, het potentieel boomkroonvolume te gaan hanteren. Hiermee kunnen we beter en gericht gaan sturen op het

behalen van de bomennorm van 2,2 m3 boomkroonvolume per m2 grondgebied van de gemeente.

Bebouwingscontour houtkap De bebouwde kom boswet moet vervangen worden door de ‘bebouwingscontour houtkap’, die door de gemeente in het omgevingsplan wordt opgenomen. Zo'n gebied omvat in ieder geval stedelijk gebied. Het gebied dat grenst aan stedelijk gebied, kan er ook onder vallen. Het is aan de gemeente om te bepalen hoe groot dat aangrenzende gebied is. Dit staat in artikel 5.165b van het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl).

Bomenstructuurplan opstellen Stel in aanvulling op het bomenbeleid een bomenstructuurplan op. Dit plan geeft aan hoe wij de verschillende boomstructuren onderverdelen in boomklassen. We onderscheiden in ieder geval: beschermwaardige bomen, boomstructuren binnen de hoofdgroen, boomstructuren in het wijkgroen. Per boomstructuur hangen we er de boomgrootte, omlooptijden en boomsoorten aan. Daarnaast nemen we hierin ook op hoe we met vervanging omgaan. Bij laanstructuren en andere lijnvormige elementen is het bijvoorbeeld veel belangrijker dat die lijnervaring als geheel in stand gehouden blijft en is dit niet afhankelijk van een enkel individu. En bij cultuurhistorische elementen moet de boomsoort passend gekozen worden bij die elementen. Ook zullen we bij de vervanging rekening moeten houden met de diversiteit van ons bomenbestand.

39

De buurten met de laagste boomdichtheid zijn gevoelig voor hittestress. Gemeente Voorschoten heeft de doelstelling om meer bomen aan te planten. Als we gericht zoeken naar de mogelijkheden om meer bomen aan te planten in buurten met de laagste dichtheid per hectare, dan kunnen we meerdere doelen tegelijk bereiken.

basis datapaspoort gecombineerd met de meest relevante standaard datakenmerken. Hierdoor kan ook het cyclisch beheer (Onderhoud) op basis van deze datapaspoorten aangestuurd worden. Ook wordt hiermee een uniforme en een integrale inspectie van boom gerelateerde data geborgd.

Dit bomenstructuurplan zal met participatie van in ieder geval de groenbelangenorganisaties uit Voorschoten tot stand moeten komen.

Dit standaard (basis) datapaspoort Handboek Bomen moet uitgebreid worden met een aantal optionele kenmerken zoals boomkroondiameter en boomkroonvolume. Deze informatie is nodig om te kunnen monitoren of we onze beleidsambities halen. Deze data vormt input voor het dashboard bomen.

Actualisatie lijst met beschermwaardige bomen De laatste herziening dateert uit 2020. Voeg er ook de cultuurhistorisch houtopstanden, zoals hakhoutpercelen en houtwallen, aan toe. Zorg voor een goed leesbaar bijbehorend kaartbeeld. Geef duidelijk aan wanneer de hele buitenplaats of slechts een bepaald hakhoutperceel op de lijst staat.

Bij de nieuwe BVC moet de inventarisatie van de standplaats meegenomen worden. Zodat we inzicht krijgen hoeveel bomen er in de verharding, het gazon of een beplantingsvak staan.

Breidt het aantal protocollen voor boomziekten en -aantastingen/ plagen uit met de meest actuele aantastingen in Voorschoten die speciaal beheer/maatregelen vragen.

In het bomenpaspoort moet ook opgenomen worden tot welke boomklasse de bomen behoren. Vooruitlopend op deze indeling uit het bomenstructuurplan kan alvast in het beheersysteem aangegeven worden welke bomen als beschermwaardig zijn aangewezen.

Datapaspoort bomen

Arboretum Burgemeester Berkhoutpark

Bij de aanschaf van een nieuw beheersysteem voor bomen het standaard (basis) datapaspoort uit het Handboek Bomen als uitgangspunt opnemen. Dit zorgt ervoor dat we kunnen aantonen dat we als gemeente aan onze zorgplicht rondom bomen voldoen. De verplichte Boomveiligheidscontrole(BVC) -kenmerken zijn in dit

Maak van het Burgemeester Berkhoutpark een officieel arboretum. De gemeente Voorschoten is lid van de Nederlandse Dendrologische Vereniging (NDV). Er zijn verschillende gradaties, uitgedrukt in ‘sterren’ voor de NDV-waardigheid van het arboretum. Het Burgemeester Berkhoutpark scoort al hoog in de sterwaardigheid!

Protocollen boomziekten en -aantastingen/plagen

40

Geraadpleegde documenten/ bijlagen 1. 2. 3. 4. 5.

Tekening bebouwde kom Boswet, 1974 Beleidsnotitie beoordeling kapaanvraag Voorschoten, 2011 Beschermwaardige bomenlijst 2011, incl. toevoegingen Overzicht met bomen uit Voorschoten die in het landelijk register van monumentale bomen zijn opgenomen Richtlijn beoordeling snoeien kap niet beschermwaardige bomen, 2013

41

Bijlage 1 Onderzoek nut en noodzaak bomen(compensatie)fonds

42

Bijlage 1: Onderzoek naar nut en noodzaak van een bomen(compensatie)fonds Betreft: Notitie n.a.v. coalitiekoord 2022-2026 gemeente Voorschoten Datum: 5 november 2024 Aanleiding De groene leefomgeving is één van de grote kwaliteiten van Voorschoten. In de vorige periodes is er ook veel aandacht geweest voor het groen houden van Voorschoten, en duidelijk is dat dit zo moet blijven. De gemeente is verantwoordelijk voor het in stand houden van de kwaliteit van de groene leefomgeving. Beleidsvoornemens Bomen zien wij als zeer waardevol voor een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving en het behouden van een gezonde atmosfeer. In Voorschoten is voor het kappen van beschermwaardige bomen een omgevingsvergunning nodig. Volgens het kapbeleid van de gemeente, opgesteld door de Bomenstichting in januari 2011, kan het college verzoeken om een Boom Effect Analyse en/of een boomwaardetaxatie toe te voegen bij de kapaanvraag. Gebruikelijk is om bij het verstrekken van een kapvergunning voor beschermwaardige bomen compensatie door herplantplicht op te leggen. Coalitieakkoord 2022-2026 In het coalitieakkoord 2022-2026 ‘Voorschoten in verbinding vooruit’ is genoemd dat wij de mogelijkheid van een bomenfonds onderzoeken. De Bomenbond heeft aandacht gevraagd voor bomen in het bijzonder (hst 10.3 Groenbeheerplan actualiseren). Klimaatadaptatiebeleid 2023 Op 25 mei jl.

heeft de gemeenteraad van Voorschoten het beleid voor klimaatadaptatie vastgesteld. Het beleid beschrijft hoe de gemeente de komende jaren gaat zorgen voor een groene, leefbare en klimaat robuuste omgeving. De volgende stap is het uitwerken van het uitvoeringsprogramma waarin duidelijk moet worden hoe de zes kerndoelstellingen uit het beleid ingevuld gaan worden, zodat hierop actie ondernomen kan worden. Volgens kerndoelstelling 5 gaat Voorschoten groener en blauwer worden. Vervolgens wordt als doelstelling voor bomen en als uitgangspunt voor de herplantplicht genoemd: Er komen meer bomen in Voorschoten. Het gaat om zowel het vermeerderen van het aantal bomen als de (ecologische) boomwaarden. Uitgangspunt voor de herplantplicht bij beschermwaardige bomen in Voorschoten is de boomwaardetaxatie (monetaire waarde) van de te kappen boom. Programmabegroting 2023-2026

Pagina 1 van 5

Kenmerk: Z/23/ Datum: 29-10-2024 Status:

In de Begroting 2023-2026 is éénmalig een budget voor 2023 opgenomen voor onderzoek naar de haalbaarheid en mogelijke (personele) effecten van een bomen(compensatie)fonds. Het onderzoek zal verricht worden zoals onder beschreven.

Het bomen(compensatie)fonds-onderzoek Wij willen de mogelijkheid onderzoeken van het hanteren van de boomwaardetaxatie, als rekenmethode voor de compensatie van bomenkap, met herplant als garantie. Hierbij wordt taxatie van de boomwaarde gehanteerd als de actuele vervangingswaarde. Indien herplant niet, of niet voor de volledige boomwaarde mogelijk is wordt de monetaire waarde van de boom in een bomen(compensatie)fonds gestort. De onderzoeksvraag wordt in twee fasen verdeeld, waarbij de conclusie van het eerste deel bepalend is voor het vervolgonderzoek van het tweede deel. Deel 1: Is er binnen het huidige kapbeleid genoeg compensatie bij bomenkap mogelijk om aan de huidige beleidsambities te kunnen voldoen? Deel 2: Zo nee, is er elders al een beproefde wijze* die haalbaar is voor de gemeente Voorschoten? (* Bijvoorbeeld gemeente Leiden: Bij herplant binnen een jaar kan hiervoor geld uit het fonds teruggevraagd worden. Ook kan geld uit het fonds besteed worden aan de aanplant van bomen met ecologische waarde als minimale eis, waarvoor een compensatieplan opgesteld wordt). Onderzoeksvragen: 1.

Is er binnen het huidige kapbeleid genoeg compensatie bij bomenkap mogelijk om aan de huidige beleidsambities te kunnen voldoen? 1.1 Kapbeleid in Voorschoten 1.1.1 Compensatieregeling in het huidige kapbeleid 1.1.2 Juridisch vastgelegde compensatie (APV) 1.1.3 Definitie beschermwaardige boom (Voorschoten), en monumentale boom (Bomenstinchting) 1.2 Kapadviezen t.b.v. -vergunningen in Voorschoten periode 2018-2023 1.2.1 Kapadvies, aanvrager, reden, aantallen/ soort(en) gekapt/ herplant 1.2.2 Vergunningaanvragen geweigerd 1.2.3 Vergunningen met verplantadviezen 1.2.4 Geregistreerde noodkap Voorlopige conclusie huidig kapbeleid en -advies (op basis waarvan besloten kan worden om wel/niet door te gaan met deel 2) 2. Zo nee, is er een beproefde wijze* die haalbaar is binnen de gemeente Voorschoten? 2.1 Ervaringen met een bomen(compensatie)fonds, bijv. leiden, Leiderdorp ed… 2.2 Rekenkamer-onderzoek gemeente Leiden 2.3 Haalbaarheid gemeente Voorschoten en mogelijke (personele) effecten Eindconclusie Pagina 2 van 5

Kenmerk: Z/23/ Datum: 29-10-2024 Status:

Ad. 1.1.1 Het huidige kapbeleid d.d. januari 2011 geeft aan, dat als behoud en mitigerende maatregelen niet mogelijk zijn er beoordeeld wordt op welke wijze de waarden in de oude situatie te herstellen zijn. De omgevingsvergunning bevat standaard de bepalingen voor herplant, zoals waar, wanneer, met welke boomsoort, de maatvoering en het aantal bomen, in een bepaalde wenselijke volgorde. Nota Beleid beoordeling kapaanvraag Voorschoten uit januari 2011 vermeldt (blz. 7 en 8) Compensatie: creëren van nieuwe waarden die vergelijkbaar zijn met de verloren gegane waarden. ‘Met compensatie wordt beoogd de oude situatie te herstellen. In Voorschoten wordt in beginsel een herplantplicht opgelegd, tenzij er zwaarwegende argumenten zijn om dit niet te doen of er andere compensatiemaatregelen mogelijk of wenselijk zijn. De compensatieplicht kan niet hoger zijn dan de monetaire waarde van de te kappen bomen zoals getaxeerd volgens de meest recente richtlijnen van de Nederlandse Vereniging van Taxateurs van bomen. Dit betekent in de praktijk: hoe groter de boom, hoe zwaarder de herplantplicht. Uitgangspunt is dat bomen van de Lijst ter plaatse één op één gecompenseerd worden. In uitzonderlijke gevallen kan worden gekozen voor herplant van meerdere kleine bomen. Of compensatie in de vorm van bijvoorbeeld een gevel- of daktuin.

Of indien niet ter plaatse of in de directe omgeving kan worden herplant, compensatie elders in de gemeente.’

Ad. 1.1.2 Juridisch vastgelegde compensatie APV Voorschoten (2020, geldend van 01-07-2022 t/m heden); Hoofdstuk 4 afdeling 3 - Het bewaren van houtopstanden Art. 4.10 Definities d. Boomwaarde: de waarde die volgt uit de op het moment van aanvraag van toepassing zijnde rekenmethode zoals gehanteerd door de Nederlandse Vereniging van Taxateurs van Bomen (richtlijn NVTB), afgerond op hele euro’s. e. Boom Effect Analyse (BEA): een standaard beoordeling van de gevolgen van de voorgenomen bouw of aanleg van de buitenruimte, op basis van de landelijke richtlijnen van de bomenstichting. Art. 4.11 lid 12 Indien het college daarom verzoekt wordt bij de kapaanvraag door de aanvrager een BEA gevoegd en/of een boomwaardetaxatie overlegd.

Ad 1.1.3 Definitie beschermwaardige boom (Voorschoten) en monumentale boom (Bomenstichting) Definitie beschermwaardige boom (gemeente Voorschoten) De gemeente heeft de zorg als beheerder voor het bomenbestand, wat betekent dat zij de bomen beheert met het oog op duurzaamheid en veiligheid. Voor de duurzame instandhouding heeft de gemeente geïnventariseerd (Pius Floris, 2008) welke bomen en boomgroepen beschermwaardig zijn. Over het algemeen zijn dit bomen ouder dan 50-jaar en een toekomstverwachting van min. 10 jaar. Het gaat hierbij om bomen die aan tenminste één van de volgende criteria voldoen: • • • •

Beeldbepalend; onvervangbaar, van belang voor de beleving; Cultuurhistorisch waardevol; Natuurwetenschappelijk waardevol, zeldzaam binnen de gemeente; Ecologisch waardevol. Pagina 3 van 5

Kenmerk: Z/23/ Datum: 29-10-2024 Status:

Behalve de oudere bomen, zijn dit ook bomen en boomgroepen die zich in de toekomst kunnen ontwikkelen tot monumentale of beeldbepalende bomen. De lijst van beschermwaardige bomen is opgenomen in bijlage 3 van de groenstructuurvisie (2009). Zowel eigenaar-bewoners als -gemeente zelf dragen bomen aan voor de Beschermwaardige bomenlijst.

Definitie monumentale boom (Bomenstichting) Er kunnen verschillende redenen zijn om een boom op te nemen in de lijst van monumentale bomen. In elk geval moet de boom bij opname minimaal 80 jaar oud zijn en nog een levensverwachting hebben van minimaal 10 jaar. Daarnaast voldoet de boom aan minimaal een van de criteria: • • • • •

De boom is beeldbepalend voor de omgeving; cultuurhistorisch van belang: standplaats is belangrijke plek in de (lokale) geschiedenis; dendrologisch belangrijk: betreft een zeldzame soort of variëteit; natuurwetenschappelijk of ecologisch waardevol: een moederboom, herbergt bijzondere planten en/of dieren; in bepaalde opzichten een zeldzaamheid: omvang, hoogte, ouderdom of anderszins opvallend in provinciaal of landelijk perspectief.

Behalve als ‘monumentaal’ aangemerkte bomen, staan er ook ‘potentieel monumentale’ bomen op de lijst.

Ad. 1.2.1 Resumé kapaanvragen en adviezen 2018-2023 De kapredenen van gemeentebomen zijn: veiligheid (11x), reconsructie (3x), veiligheid/overlast (1x). En van particuliere bomen: slecht/dood (5x), overlast (3x), veiligheid (4x), te groot (1x), schades (1x), ziekte (2x), nieuwbouw (1x), noodkap (2x). Samenvatting van de gegeven adviezen: Er wordt een duidelijk verschil geconstateerd tussen de adviezen voor gemeentelijke en voor particuliere vergunningaanvragen. Het advies voor de gemeentebomen is vrijwel standaard zonder indicatie voor een herplant-sortiment met een standaard boomgrootte (stamomtrek). Het advies voor particuliere bomen varieert en geeft een vrij gespecificeerd herplant-sortiment aan met maximaal haalbare boomgroottes (stamomtrek).

Ad. 1.2.2 Van de 34 vergunningaanvragen zijn er 5 volledig en is er 1 gedeeltelijk geweigerd. De weigeringen betreffen particuliere bomen.

Ad. 1.2.3 Van de overige 28 aanvragen (34-6) is er 1 met verplantadvies voor gemeentelijke bomen. (NB 2 verplante platanen bij nieuwbouwwoningen Prof. Einsteinlaan, ca. 2021)

Ad. 1.2.4 Noodkap heeft 2x plaatsgevonden op particulier terrein (2018), waarbij herplant geadviseerd is met gelijkwaardige boomgroottes (stamomtrek 18/20).

Pagina 4 van 5

Kenmerk: Z/23/ Datum: 29-10-2024 Status:

Resumé onderzoeksvraag 1. Is er binnen het huidige kapbeleid genoeg compensatie bij bomenkap mogelijk om aan de huidige beleidsambities te kunnen voldoen? Volgens het huidige kapbeleid in Voorschoten moet beoordeeld worden op welke wijze de boomwaarden in de oude situatie te herstellen zijn. De compensatieregeling voor kap is herplant, met standaard de bepalingen voor waar, wanneer, welke boomsoort, boommaat en aantal bomen, in een bepaalde wenselijke volgorde (naar belangrijkheid). Volgens de APV Voorschoten kan het college om een BEA en/of boomwaardetaxatie verzoeken. ➔ Bij de kap van beschermwaardige bomen biedt het huidige kapbeleid en de huidige regelgeving (APV) genoeg compensatie-mogelijkheden voor herstel van de verloren boomwaarden in de oude situatie. Vervolgens is de toepassing van het kapbeleid en de regelgeving nagegaan (1.2 tabel kapadviezen). Er wordt een duidelijk verschil geconstateerd tussen de adviezen voor gemeentelijke en voor particuliere vergunningaanvragen. Het advies voor gemeentebomen is vrijwel standaard zonder indicatie voor een herplant-sortiment met een standaard boomgrootte (stamomtrek). Het advies voor particuliere bomen is afgestemd op de locatie en geeft een vrij gespecificeerd herplantsortiment aan met maximaal haalbare boomgroottes (stamomtrek).

➔ Ja, er is genoeg compensatie te behalen bij particuliere kapaanvragen: - bij de kap van een boom 35cm omtrek meer bomen terugbrengen (bijv. 2 stuks 18/20cm); - als extra herplant ter plekke niet kan, dan buiten het perceel bijv. in gemeentegrond; - als genoeg compenserende herplant niet kan, dan een boomwaardetaxatie overleggen. In uitzonderlijke gevallen kan worden gekozen voor herplant van meerdere kleine bomen. Of compensatie in de vorm van bijvoorbeeld een gevel- of daktuin. Of indien niet ter plaatse of in de directe omgeving kan worden herplant, compensatie elders in de gemeente.’ ➔ Ja, er is meer compensatie te behalen bij gemeentelijke kapaanvragen: - herplant ook afstemmen op de groene plantlocaties waar bomen met een grotere omvang passen. Dit vraagt wel om voldoende ruime standplaatsen en extra nazorgmaatregelen. In de praktijk gaat het echter vnl. om zieke/ dode, veelal oude straatbomen die vervangen moeten worden (inboet). Grote exemplaren gekapte straatbomen kunnen meestal niet op boomwaardetaxatie gecompenseerd worden, omdat de fysieke omstandigheden (ruimte) en financiële middelen daarvoor ontbreken. - bij de vergunningaanvraag een (her)aanplantvoorstel aanleveren en/of beplantingsplan (waar, wanneer, welke boomsoort, boommaat en aantal bomen).

Met het vervangende sortiment kan invloed uitgeoefend worden op de terug te planten soorten voor het vergroten van de ecologische boomwaarde (ambitie Klimaatadaptatiebeleid). Voorlopige conclusie huidig kapbeleid en -advies: ➔ Ja, er is binnen het huidige kapbeleid volledige compensatie bij bomenkap mogelijk, waarbij een bomenfonds niet echt nodig is. Bij gemeentelijke bomen kan meer, maar niet volledig gecompenseerd worden. Het is de vraag of het, zonder volledige compensatie van gemeentelijke bomen, voldoende is om aan de huidige beleidsambities te voldoen. Door de boomwaardetaxatie van te kappen bomen als uitgangspunt voor de herplant te hanteren, is compensatie ter plaatse, in de directe omgeving of elders in de gemeente mogelijk. Een bomenfonds is dan overbodig. Pagina 5 van 5

Kenmerk: Z/23/ Datum: 29-10-2024 Status: