Informatiebrief 70 Beleid bomen en biodiversiteit Voorschoten (incl. bijlagen)

Nr. 70

Informatiebrief

Zaaknummer:

Z/24/089235

Documentnummer:

417023

Datum:

5 november 2024

Onderwerp:

Beleid bomen en biodiversiteit Voorschoten

Portefeuillehouder:

Hubert Schokker

Bijlage(n):

1. Beleidsanalyse ‘Bomen in Beeld’ 1a Notitie onderzoek Bomencompensatiefonds

Geachte Raad, U heeft in september 2024 een LTA wijziging ontvangen inzake het groen- en biodiversiteitbeleid van de gemeente. Hierin wordt voorgesteld om dit beleid te actualiseren, maar tevens aangegeven dat een apart raadsbesluit niet nodig is omdat de raad de kaders voor het beleid heeft meegegeven bij de groenstructuurvisie uit 2009. Het is de bevoegdheid van het college om het beleid voor bomen en biodiversiteit vast te stellen in lijn met de kaders van de groenstructuurvisie 2009. Bij de omgevingsvisie, waar de groenstructuurvisie in wordt geïntegreerd, is de raad besluitvormend. Achtergrond: waarom herijking van het groenbeleid? Het groenbeleid is in 2009 vastgesteld in de Groenstructuurvisie Voorschoten (GSV 2009) en de Evaluatie GSV in 2013. De Groenstructuurvisie wordt als sectoraal beleidsuitgangspunt voor groen geïntegreerd in de Omgevingsvisie van Voorschoten, zoals in onderstaande weergave:

De hoofddoelstelling uit het Klimaatadaptatiebeleid (2023) is dat Voorschoten in 2040 ‘leefbaar, groen en klimaatrobuust’ is. Daarbij spelen bomen een belangrijke rol. Bij de beantwoording

Gemeente Voorschoten Leidseweg 25 | Postbus 393, 2250 AJ Voorschoten | T 14071 | E gemeente@voorschoten.nl | www.voorschoten.nl BTW NL 00179762B01 | KvK 27381083 | IBAN NL43 BNGH 0285 0796 70 | BIC BNGHNL2G

van de zienswijzen hebben wij aangegeven dat we in 2023 gaan starten met het opstellen van aanvullend beleid waarin bomen, biodiversiteit en natuurinclusiviteit verder wordt uitgewerkt. Bij de besluitvorming van het Klimaatadaptatiebeleid is toegezegd aan de raad (335) dat ecologische aspecten bij het groenbeleid betrokken worden. Binnen dit kader is de raad toegezegd (334) dat de toelichting op de methodiek van de boomwaardetaxatie wordt meegenomen in het beleid, zodat de discussie over deze methodiek kan worden vervolgd. Op basis van motie 182 over 5% meer bomen in 2050, is in het coalitieakkoord opgenomen dat we kijken naar nut en noodzaak van een bomencompensatiefonds. Dit is door ons onderzocht. De conclusie luidt dat een fonds geen waarde toevoegt omdat het huidige kapbeleid voldoende mogelijkheden biedt om gelijke boomwaarden terug te brengen. De notitie is opgenomen in de hierbij gevoegde beleidsanalyse ‘Bomen in beeld’. Eerste actie verricht: Beleidsanalyse ‘Bomen in Beeld’ Naar aanleiding van bovenstaande motie en toezeggingen over de bomen en de ecologische aspecten is het bomenbeleid in 2024 geanalyseerd, zoals u vindt in de bijlage. Diverse aanbevelingen hieruit leiden tot het voorstel om de bomenstructuur te herijken en aan te vullen met actuele thema’s voor bomen en biodiversiteit. Het accent ligt hierbij op de uitvoering van de inrichting en het beheer.

Ecologische aspecten worden meegenomen bij de bomen-, groen- en waterstructuur (groenblauwe dooradering) en aangevuld met actuele thema’s, zoals biodiversiteit, in het belang van een gezonde, groene en toekomstbestendige leefomgeving voor mensen, dieren en planten. Wat is de planning van de herijking van het groenbeleid? Q3 2024:

Presentatie Groen- en bomenbeleid aan belangenorganisaties Voorschoten.

Q4 2024:

Doorkijk proces en pva voor beleid bomen en biodiversiteit aan raadscie WRG. Start herijking van de bomen, groen- en waterstructuur en aanvullen van het beleid voor bomen en biodiversiteit. De belangenorganisaties van Voorschoten worden bij dit proces betrokken door middel van participatiebijeenkomst(en).

Q2 2025

Het college van B&W stelt het beleid voor bomen en biodiversiteit vast en de raad wordt geïnformeerd.

Met vriendelijke groet, het college van burgemeester en wethouders,

Pagina 2 van 3

E.A. van Wattingen, gemeentesecretaris

drs. N. Stemerdink, burgemeester

Deze brief is digitaal vastgesteld. Hierdoor staat er geen fysieke handtekening in de brief.

Pagina 3 van 3

Beleidsanalyse ‘BOMEN IN BEELD’ Versie 5 november 2024

De foto’s op de voorkant en de hoofdstukpagina’s zijn van de 5 meest voorkomende boomsoorten van Voorschoten: eik, linde, els, es en esdoorn

Inhoudsopgave Inleiding ................................................................................. 3 Aanleiding ......................................................................... 3 Probleemstelling ................................................................. 3 Doelstelling ........................................................................ 3 Afbakening ........................................................................ 3 Totstandkoming/Proces ....................................................... 4 Leeswijzer ......................................................................... 4 Deel A Analyse ......................................................................... 5 Algemeen .......................................................................... 6 Bomen in cijfers .................................................................... 6 Diversiteit .......................................................................... 7 Boomkroonbedekking en volume ......................................... 10 Spreiding over het dorp ...................................................... 10 Conclusie .......................................................................... 11 Ecosysteemdiensten van een boom......................................... 13 Ecologisch ........................................................................ 13

Economisch ...................................................................... 16 Esthetisch ........................................................................ 16 Cultuurhistorisch ............................................................... 17 Wettelijke en beleidskaders ................................................... 19 Deel B Bomen bij projecten...................................................... 26 Algemeen ........................................................................... 27 Initiatieffase ........................................................................ 28 Ontwerpfase ....................................................................... 29 Voorbereidings- en bestekfase ............................................... 30 Realisatiefase ...................................................................... 31 Beheerfase.......................................................................... 32 Handhaving en toezicht ........................................................ 35 Communicatie en participatie ................................................ 37 Deel C Aanbevelingen en vervolgstappen ................................... 38 Aanbevelingen ..................................................................... 39 Geraadpleegde documenten/ bijlagen .......................................

41 Bijlage 1 Onderzoek nut en noodzaak bomen(compensatie)fonds .................................................... 42

Klimatologisch ................................................................... 14 Maatschappelijk................................................................. 15 2

Inleiding Aanleiding Directe aanleiding voor het schrijven van deze beleidsanalyse voor bomen, als onderdeel van de herijking van het groenbeleid, is de hoofddoelstelling uit het Klimaatadaptatiebeleid 2023; Voorschoten is in 2040 leefbaar, groen en klimaatrobuust. Daar spelen bomen een belangrijke rol in. Hoogtijd om te kijken of ons huidige bomenbeleid hiervoor voldoende handvatten biedt. Daarnaast is in het coalitieakkoord 2022-2026 ‘Voorschoten in verbinding vooruit’ opgenomen dat we zouden kijken naar nut en noodzaak van een bomencompensatiefonds voor Voorschoten. En heeft het college van Burgemeester en Wethouders tijdens de raadsvergadering van 25 mei 2023 bij de vaststelling van het klimaatadaptatiebeleid toegezegd om de methodiek van de boomwaardetaxatie bij dit bomenbeleid te betrekken. De indirecte aanleiding is het gevoel, dat onder andere bij de groenbelangenorganisaties heerst, dat de gemeente Voorschoten een robuuster bomenbeleid nodig heeft om te voorkomen dat bomen nog meer in het gedrang komen bij ruimtelijke ontwikkelingen en andere werkzaamheden in de openbare ruimte.

Probleemstelling Voorschoten heeft haar groenbeleid vastgelegd in een aantal verschillende beleidsstukken, die gedateerd zijn (GSV 2009, 2013). Het risico bestaat dat dit gaat leiden tot een verkleining en misschien tot het ontbreken van samenhang in het beleid voor bomen, voor biodiversiteit en in relatie tot het overige groen.

Doelstelling Een beleidsplan voor bomen en biodiversiteit heeft tot doel samenhang in het gemeentelijk groenbeleid te bewerkstelligen en duidelijkheid voor alle betrokkenen te scheppen. De bestaande gemeentelijke beleidsstukken integreren we in een integrale visie voor bomen en biodiversiteit, waarin het totaalbeeld gegeven wordt. Het beleidsplan voor bomen en biodiversiteit kan dienst doen als een van de bouwstenen voor de gemeentelijke omgevingsvisie en het omgevingsplan.

Afbakening Het huidige groenbeleid is vastgelegd in de Groenstructuurvisie Voorschoten (GSV 2009), Evaluatie GSV (2013) en Beleid beoordeling kapaanvraag Voorschoten. Op basis van de kaders van GSV 2009 en 2013 wordt het groenbeleid herijkt en aangevuld voor de bomen en biodiversiteit. Dit beleid bestaat uit een kaartbeeld met een structuurplan voor de bomen en de groenblauwe dooradering, het bomenbeleid en het beleid voor biodiversiteit. Voor u ligt de analyse van het huidige bomenbeleid ‘Bomen in Beeld’.

3

Totstandkoming/Proces Deze beleidsanalyse is een bundeling van al het bestaande beleid over bomen dat we in Voorschoten hebben. Daarbij is aansluiting gezocht bij de wijze waarop in deze tijd naar bomen in de leefomgeving wordt gekeken. Zo hebben we het tegenwoordig over de ecosysteemdiensten die bomen ons leveren in plaats van de waarde die het groen heeft. Het groenbeleid bevat geen nieuwe ambities, maar een actualisatie van reeds eerder vastgestelde beleidskaders. Vertegenwoordigers van groenbelangenorganisaties uit Voorschoten zijn tijdens een avondbijeenkomst geïnformeerd over de inhoud van de beleidsanalyse voor bomen. Ze zijn blij met de aandacht voor alle verschillende ecosysteemdiensten en kijken uit naar het vervolg in de vorm van een bomenstructuurplan.

inpassen in een projectmatige manier van werken wordt per projectfase aangegeven hoe bomen hier op een goede wijze in meegenomen kunnen worden. Zo kunnen projectleiders en ontwikkelaars weten wanneer ze wat moeten doen om bomen op een goede manier in hun project mee te nemen. Er wordt in dit deel ook aandacht besteed aan toezicht en handhaving en de communicatie rondom bomen. Waar dat van toepassing is zijn verbeterpunten aangegeven met rode vette tekst en het icoon . Tot slot vindt u in deel C de verbeterpunten verder uitgewerkt in aanbevelingen, wat de vervolgstappen zijn en op welke termijn deze opgepakt kunnen worden. We maken onderscheidt in aanbevelingen die geen nieuwe besluitvorming nodig hebben, die binnen de bevoegdheid van het college vallen en die een raadsbesluit vergen.

Leeswijzer De beleidsanalyse voor bomen bestaat uit deel A Analyse, met informatie over de bomen in cijfers, de verschillende ecosysteemdiensten die bomen ons mensen leveren en de bestaande beleidskaders. Ook wordt hier de conclusie over het bomencompensatiefonds toegelicht. Deel B Bomen bij projecten, beschrijft hoe we met bomen (in de openbare ruimte) in de praktijk omgaan. Omdat we dit willen 4

Deel A Analyse

5

Algemeen In deze analyse zien we bomen in de openbare ruimte als bomen die individueel herkenbaar zijn. Dit zijn de bomen in straten en lanen, gazons en bermen. Ook vrijstaande bomen in plantsoenen en parken vallen hieronder. Deze bomen zijn allemaal apart geregistreerd en worden specifiek beheerd. Ze hebben een eigen bomenpaspoort met daarin hun soort, plantjaar, hoogte en onderhoudsstatus.

Bomen in cijfers Data speelt een steeds belangrijkere rol bij gemeentelijk beleid. Het zorgt voor inzichten en ondersteunt besluitvoering. Het maakt samenhang in factoren inzichtelijk en onderlinge verbanden worden zichtbaar. Zo ook bij het beleid voor de bomen. We streven naar een divers en gezond bomenbestand in Voorschoten. Deze doelstelling staat in GSV 2009 vermeldt als ‘behoud en ontwikkeling van een duurzame groen- en waterstructuur’ en is opgenomen in ons klimaatadaptatiebeleid. Hierin is opgenomen dat we onze openbare ruimte groener en blauwer maken zowel in hoeveelheid als biodiversiteit. Bij bomen gaat het zowel om het vermeerderen van het aantal bomen als om het vergoten van de (ecologische) boomwaarden. De ecologische

1

bron: Centraal Bureau voor de Statistiek

boomwaarde wordt afgemeten aan de boomkroonbedekkingsgraad en aan het boomkroonvolume. Er zijn heel wat cijfers over onze bomen voorhanden. Het merendeel van deze informatie komt uit DigiTree, huidig bomenbeheersysteem. De peildatum voor de gegevens die we voor deze beleidsanalyse hebben gebruikt is 27 mei 2024. Overige data die we in deze paragraaf gebruikt hebben zoals de buurtgrenzen, de oppervlakte van de buurten en het inwonersaantal per buurt is afgeleid van de ‘Wijk- en buurtkaart 2023 versie 11. Daarnaast hebben we gebruikgemaakt van de berekening van het boomkroonvolume per m² landoppervlak van de klimaateffectatlas2. De gemeente Voorschoten heeft 11.655 individuele bomen in beheer. Dit zijn niet alle bomen die op gemeentelijke grond te vinden zijn. Er staan ook bomen die onderdeel uitmaken van een parkbos, bosplantsoen of hakhoutperceel. Deze groenelementen worden als eenheid beheerd. Daarom zijn zij niet als individuele bomen in het beheersysteem opgenomen. Onze woonvisie 2023-2027 vermeldt dat er 11.400 huishoudens in Voorschoten zijn. Dat betekent dat we 1,02 boom per huishouden hebben. En dat is omgerekend naar het aantal inwoners 0,9 boom per inwoner. Vergeleken met het landelijk gemiddelde van 0,5 scoort Voorschoten bovengemiddeld. Dat geldt ook als we naar de

2

Klimaateffectatlas Nederland - Klimaateffectatlas

6

gemeenten om ons heen kijken. De steden Leiden en Den Haag hebben maar 0,4 boom per inwoner. Leidschendam-Voorburg en Oegstgeest komen elk uit op 0,7 boom per inwoner. Een inwoner van Wassenaar heeft daarentegen juist weer veel meer bomen. Daar komt de teller uit op 5,4 stuks per inwoner.

gemeente Voorschoten Alphen aan den Rijn Den Haag Leiden Leiderdorp Leidschendam-Voorburg Nieuwkoop Oegstgeest Utrecht Wassenaar Landelijk gemiddelde

bomen per inwoner 0,9 0,9 0,4 0,4 0,5 0,7 2,0 0,7 0,5 5,4 0,5

soorten. Utrecht heeft 660 soorten en Leidschendam-Voorburg heeft 960 soorten. We hebben ook naar onze top10 aan boomgeslachten gekeken en deze in een cirkeldiagram weergegeven (zie figuur 1). 75% procent wordt door deze top10 bepaald. De eik komt het meeste voor. Gevolgd door de es, els, linde en esdoorn. Dit zijn inheemse boomsoorten die goed passen bij de bodem en het landschap waarin Voorschoten ligt.

Bron: CBS/CobraGroeninzicht

Diversiteit In heel Nederland komen zo’n 5000 verschillende boomsoorten voor. Daarvan zijn er 35 inheems. Op dit moment staat de teller voor ons bomenbestand op 327 verschillende boomsoorten en cultivars van boomsoorten. In de gemeente Alphen aan den Rijn staan 550

Figuur 1 Percentage per boomgeslacht Een meer divers boombestand heeft als voordeel dat het boombestand in totaliteit minder gevoelig is voor ziekten en plagen. Ook zijn er meer kansen voor een positieve bijdrage aan biodiversiteit. Een graadmeter om te toetsen voor diversiteit in het 7

areaal bomen is de Santamour 10-20-30 regel3. De regel stelt dat het stedelijk bomenbestand een maximum kent van: 10% van dezelfde soort bomen 20% van hetzelfde geslacht 30% van dezelfde familie

De keuze bepalen voor boomgeslachten zal verder uitgewerkt moeten worden in een bomenstructuurplan. In dat plan kunnen we bijvoorbeeld aangegeven welke boomstructuren waardevol zijn. En waarmee dus bij het vervangen van de bomen rekening gehouden moet worden bij het bepalen van de boomsoort.

Leeftijd Voorbeeld: ons bomenbestand bevat 12% zomereik, 18% van het bomenbestand behoort tot het geslacht van eiken, 20% van onze bomen behoort tot de familie van de napjesdragers. In dit voorbeeld zitten we met de boomsoort boven de 10%, het bomengeslacht zit bijna op de 20% en de soorten uit de familie zitten nog ruim onder de 30%. We kunnen dus nog wel boomsoorten uit dezelfde familie aanplanten, maar liever niet te veel eiken meer.

Als we op basis van deze regel naar onze top10 kijken dan scoren we nergens nog 20% per bomengeslacht. Maar de eiken komen aardig in de buurt. Ook het aandeel essen en elzen is behoorlijk. Van deze boomsoorten zouden we de komende periode dus minder moeten aanplanten dan dat er weggaan. Daarbij zal wel elke keer bewust de keuze gemaakt moeten worden waar we wel en niet dezelfde boomsoort terug planten. In cultuurhistorisch waardevolle eikenlanen is het bijvoorbeeld logisch om toch weer eikenbomen terug te planten.

Niet alleen de diversiteit in soorten is belangrijk voor een gezond bomenbestand. Ook de leeftijdsopbouw is van belang. Net als de mens heeft de boom een aantal levensfasen. We onderscheiden: jonge bomen, halfwasfase, volwassen bomen, veteranen. Door er voor te zorgen dat deze verschillende fasen allemaal in min of meer gelijke mate aanwezig zijn zorgen we er ook voor dat ons bomenbestand robuust is. Als we kijken naar de plantjaren van de gemeentelijke bomen dan valt op dat het merendeel, 98%, na 1950 is aangeplant. Dat is ook de periode van de wederopbouw waarin grootschalige wijkuitbreidingen (o.a. Nassauwijk, Vlietwijk, Boschgeest en NoordHofland) plaatsvonden. In de jaren ’70 en ’80 volgde Bijdorp. In het begin van de 21e eeuw zijn Starrenburg I en II ontwikkeld. Daarna vlakt het qua wijkuitbreidingen af en worden er vooral met inbreidingen nieuwe woningen toegevoegd. Bij inbreilocaties is de

In 1990 stelde Santamour als reactie op massale uitval van iepen in Amerikaanse steden de 10-20-30 regel op. 3

8

ruimte voor extra bomen zeer beperkt. Dat zien we ook terug in het aantal bomen dat aangeplant wordt. Dat vlakt na 2010 af.

letten op de beschikbare groeiplaats, kunnen we meer gaan sturen op een gelijkmatige vervanging binnen ons bomenbestand.

Na wijkuitbreiding Roosenhorst worden er de komende jaren meer in- en uitbreidingslocaties opgeleverd. Het gaat om Fortuyn van Voorschoten, Segaar Arsenaal, Starrenburg III en Noortveer. Daar ontstaan kansen om het bomenbestand uit te breiden.

In het bomenstructuurplan kunnen we per boomklasse de beoogde omlooptijd aangegeven. (Toekomstige) beschermwaardige bomen moeten ten minste een leeftijd van 60 jaar kunnen halen (GSV 2009). Bomen in gewone woonstraten gaan rond de 40 jaar mee.

Wanneer we bomen onder de meest ideale omstandigheden planten kunnen ze met gemak 80 jaar of ouder worden. We hebben zelfs een aantal bomen die de 100 jaar ruim gepasseerd zijn. Echte veteranen dus. Dit zijn veelal geen bomen langs een drukke verkeersader of een woonwijk. Voor bomen in een stedelijke omgeving is het door de beperkte ruimte onder- maar zeker ook bovengronds lastig om deze leeftijd te behalen. Daarom gaan we ervanuit dat het merendeel van de bomen in de stedelijke omgeving rond de 40 jaar meegaat. Als je dan kijkt naar de leeftijdsopbouw van ons huidige bomenbestand, dan zien we dat 34% al ouder is dan deze 40 jaar. En dat dat de komende jaren nog flink zal toenemen door de enorme hoeveelheden bomen die in de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw zijn geplant. Op dit moment vervangen we op basis van het beheerplan groen jaarlijks 149 bomen. In het volgende beheerplan zal bekeken moeten worden of dit nog voldoende is om de benodigde vervangingen bij te kunnen houden. Door te zorgen voor een goede verdeling in de leeftijdsopbouw van ons bomenbestand en goed te

Figuur 2 Hoeveelheid bomen per buurt

Figuur 2 Boomkroonvolume Voorschoten 2024 (bron: CobraGroeninzicht) 9

Boomkroonbedekking en volume

Spreiding over het dorp

Bomen spelen een belangrijke rol in het creëren van een gezonde leefomgeving. Wereldwijd is op basis van wetenschappelijk onderzoek4 vastgesteld dat vanaf 30% boomkroonbedekking het positieve effect op de gezondheid flink toeneemt. Dit percentage is doorgerekend naar het boomkroonvolume. Het volume geeft namelijk een beter beeld van de grootte van de boom. Bovendien bepaalt dit ook de mate waarin de boom ecosysteemdiensten levert. Hoe groter de kroon, hoe meer de boom ons levert. 30% boomkroonbedekking komt overeen met een boomkroonvolume van tenminste 2,2 m3 per m2. Dit wordt nu gezien als de officieuze landelijke bomennorm.

We kijken in dit hoofdstuk tot slot naar de spreiding van al deze bomen over het dorp. Welke buurt heeft de meeste bomen en welke de minste. En omdat de buurten flink variëren in grootte hebben we ook per buurt berekend hoeveel bomen er per hectare staan.

Voor alle gemeenten in Nederland is dit in beeld gebracht. Zie figuur 2 voor het boomkroonvolume van Voorschoten in 2024. Wij zitten op 1,3 tot 2,2 m3 per m2. Daarmee scoren we matig. We hebben een beperkte opgave om het boomkroonvolume te vergroten naar de gewenste minimale 2,2 m3 per m2. Eén boom van de 1e grootte zorgt voor meer boomkroonvolume dan 50 bomen van de 3e grootte. Door bij de aanplant van bomen te rekenen met het potentiële boomkroonvolume kunnen we er voor zorgen dat we naar de bomennorm toegroeien.

Figuur 3 Hoeveelheid bomen per buurt

https://kennisbank.norminstituutbomen.nl/storage/nib-artikelen//cecilkonijnendijk-30-kroonbedekking-wat-zegt-de-wetenschap-in-template-april2024-1716289114-tdOc2.pdf 4

10

Hierbij valt op dat Noord-Hofland en Adegeest eruit springen wat betreft de totale hoeveelheid bomen per buurt. Dat is niet zo verwonderlijk want dit zijn ook onze grootste buurten. Maar als je dan vervolgens naar de boomdichtheid kijkt scoort Noord-Hofland redelijk en Adegeest gemiddeld. Dit in tegenstelling tot het centrum, onze kleinste buurt. Hier staan nog geen 500 bomen, maar wel in de hoogste dichtheid van het dorp met meer dan 30 stuks per ha. Dat is niet zo vreemd, want het groen in het centrum bestaat voornamelijk uit bomen.

leggen wanneer we welk uitgangspunt voor het bepalen van de herplant toepassen.

Bij beide berekeningen komt de Dobbewijk er als laagste uit. Hier is ook een duidelijke link te leggen met de gevoeligheid voor hittestress van deze buurt.

Onderzoek bomen(compensatie)fonds

Conclusie We hebben nu slechts 2% veteranen binnen ons bomenbestand. De leeftijdsopbouw van het bomenbestand moet dus evenwichtiger. Bij het aanplanten van nieuwe bomen moeten we kijken of er ruimte is om bomen aan te planten met een langere omlooptijd dan 40 jaar. Zo kunnen we het percentage volwassen en oude bomen in ons bomenbestand vergroten. Door bij de herplant van bomen niet alleen de monetaire waarde maar daarnaast ook het potentieel boomkroonvolume te gebruiken als basis voor het bepalen van de omvang van de herplant kunnen we beter gaan sturen op het behalen van deze bomennorm. Het is belangrijk om duidelijk vast te

De buurten met de laagste boomdichtheid zijn gevoelig voor hittestress. Gemeente Voorschoten heeft de doelstelling om meer bomen aan te planten. Als we gericht zoeken naar de mogelijkheden om meer bomen aan te planten in buurten met de laagste dichtheid per hectare, dan kunnen we meerdere doelen tegelijk bereiken.

Wij hebben onderzocht, indien herplant niet, of niet voor de volledige monetaire boomwaarde mogelijk is, wat dan nut of noodzaak kan zijn om deze in een bomen(compensatie)fonds te storten, zie bijlage 1. Conclusie vanuit het huidig kapbeleid en kapadvies: ➔

Ja, er is binnen het huidige kapbeleid volledige compensatie bij bomenkap mogelijk, waarbij een bomenfonds niet echt nodig is. Bij gemeentelijke bomen kan meer, maar niet volledig gecompenseerd worden. Het is de vraag of het, zonder volledige compensatie van gemeentelijke bomen, voldoende is om aan de huidige beleidsambities te voldoen. Maar door de boomwaardetaxatie van te kappen bomen als uitgangspunt voor herplant te hanteren, is compensatie ter plaatse, in de directe omgeving of elders in de gemeente beleidsmatig mogelijk. Een bomenfonds ia dan overbodig. 11

Figuur 4 Kaartbeeld met boom/ha/buurt Figuur 4 Kaartbeeld met bomen per buurt 12

Ecosysteemdiensten van een boom Sommige boomverzorgers menen dat de functie van een boom een uitdagend klim- en zaagobject is. Sommige boomtaxateurs vergelijken een boom met een auto (afschrijven direct ná aanschaf), landschapsarchitecten zien een boom vaak als groenelement voor begeleiding van een straat. Kortom, aan een boom worden vele functies toebedacht en ook vele functies níet toebedacht.5 Er zijn vele manieren waarop bomen bijdragen aan het aangenamer maken van de leefomgeving voor mens en dier. Bomen zijn onderdeel van een samenhangend geheel aan planten en dieren: een ecosysteem. De diensten die bomen direct en indirect leveren aan mensen worden ook wel ‘ecosysteemdiensten’ genoemd. Ecosysteemdiensten kunnen gaan over het verstrekken van een product, zoals bessen, noten en vruchten; over regulerende diensten van het ecosysteem, zoals stedelijke koeling; over culturele diensten, zoals recreatie; maar ook over andere diensten die hier mee samenhangen. De term

‘ecosysteemdienst’ kan dus breed geïnterpreteerd worden. In dit hoofdstuk zal kort worden ingegaan op de ecosysteemdiensten die bomen leveren aan de inwoners van Voorschoten. Er zal onderscheid worden gemaakt tussen de categorieën ecologisch, klimatologisch, maatschappelijk, economisch, esthetisch, en cultuurhistorisch.

Ecologisch De bijdrage die bomen leveren aan het dorpse ecosysteem is groot. De ecologische waarde van bomen reikt van hun wortels tot aan de top van hun boomkroon en zelfs nog verder. Eén van de diensten die bomen aan hun omgeving leveren is het verbeteren van de bodemvruchtbaarheid. Bij de wortels komt suiker vrij wanneer fotosynthese plaatsvindt. Dit stimuleert verschillende schimmels en bacteriën. Bodemdiertjes leven van deze schimmels en bacteriën en samen zorgen zij voor een gezonde en losse bodem waar planten goed op kunnen groeien en waar water makkelijk kan infiltreren. Boven de grond zijn er ook verschillende dieren en planten die profiteren van bomen. Planten zoals mossen en korstmossen groeien op bomen. Dieren vinden er voedsel zoals noten en bessen. Ook vinden dieren er hun schuilplaatsen en ruimte om hun nest te bouwen. Bomen zijn erg belangrijk voor het ecosysteem in het dorp. Hoe meer bomen er staan, hoe makkelijker de dieren die hiervan profiteren zich kunnen verplaatsen doordat ze minder afstand

bron: kwartaalblad voor de kring praktiserende boomverzorgers, nr. 18 jaargang 2004 5

13

hoeven af te leggen tot een andere plek om te schuilen. Bomen dragen op deze manier bij aan een grotere algehele biodiversiteit van Voorschoten omdat het verschillende soorten meer ruimte geeft. De soorten die meer ruimte krijgen trekken op hun beurt weer andere soorten aan. Wanneer het aantal insecten toeneemt dienen zij bijvoorbeeld als eten voor dieren zoals egels en vogels.

De voordelen van de bomen in Voorschoten zijn ook merkbaar buiten het dorp. Naast dat bomen bijdragen aan een groenstructuur die breder is dan alleen Voorschoten en waar verschillende soorten in leven, leggen bomen ook CO2 vast. Door overmatige uitstoot is er een CO2 overschot in de lucht waardoor de aarde opwarmt. Door CO2 in bomen vast te leggen krijgt de natuur, waar voorheen een groot deel van de CO2 was opgeslagen, weer ruimte. Hoe gevarieerder het bomenbestand, hoe meer verschillende soorten hiervan kunnen profiteren. Ook zorgen verschillende soorten in het bomenbestand ervoor dat ziektes en plagen minder makkelijk kunnen overwaaien van de ene naar de andere boom en wordt het Voorschotense groen hierdoor in zijn geheel veerkrachtiger.

Klimatologisch Ons klimaat verandert. Door deze klimaatverandering zullen er tijdens de Nederlandse zomers vaker langdurig hete en droge periodes voorkomen. Het andere gevolg van de klimaatverandering

is dat er vaker periodes zullen voorkomen van hevige of langdurige regenval. Deze veranderingen brengen nadelige gevolgen met zich mee. Bomen helpen om deze negatieve gevolgen te beperken. Hete dagen kunnen zorgen voor lichamelijke klachten zoals vermoeidheid, hoofdpijn, slecht slapen of duizeligheid. Er zijn twee manieren waarop bomen hitte kunnen beperken. Ten eerste zorgen bomen voor schaduw. In de schaduw is de gevoelstemperatuur lager dan in de zon. Zo kunnen bomenlanen ervoor zorgen dat men het hoofd koel houdt tijdens een wandeling naar het centrum en kunnen bomen in het park een verkoelende plek bieden om buiten te ontspannen.

De tweede manier waarop bomen bijdragen aan een koelere leefomgeving is door verdamping. Door verdamping van water uit de bladeren koelen de bladeren en de langsstromende lucht af. Op deze manieren beperkt groen de opwarming van de stad als geheel en draagt het bij aan een prettiger klimaat op straatniveau. Korte periodes van hevige regenval kunnen ervoor zorgen dat het water niet meer kan worden opgevangen door het rioleringsstelsel. Dit zal er in verschillende delen van Voorschoten voor zorgen dat straten vol komen te staan met water of dat het water huizen binnen kan stromen doordat het hoger komt dan de drempel van de 14

voordeur. Bomen zorgen er via hun wortels voor dat water makkelijker infiltreert in de grond doordat de wortels diep de grond in reiken. Daarnaast vangen de bladeren van bomen tijdelijk het water op waardoor het water niet (direct) op de grond valt en de rest van de openbare ruimte tijdelijk ontlast wordt. Ook zorgen bomen voor een schuilplaats tijdens buien. Bomen breken ook de wind, dit zorgt ervoor dat de overlast van hevige wind tijdens storm beperkt wordt en dat men geld kan besparen op de energierekening zoals verder is toegelicht onder het kopje ‘Economisch’.

Maatschappelijk In een gezonde leefomgeving horen bomen. Ze zorgen voor verkoeling tijdens hete dagen en beperken daarmee de lichamelijke klachten die het gevolg zijn van hittestress. Ook helpt een groene omgeving tegen stress en nodigen bomen uit om te bewegen. Bomen dragen ook bij aan de lichaamsbeweging doordat ze ervoor zorgen dat fiets- en voetgangersroutes veraangenaamd worden. Bij hevige wind breken ze die. Regenwater houden ze met hun kroon deels tegen. En tijdens hete dagen zorgen ze voor schaduw en koelte. Verder zuiveren bomen de lucht door het afvangen van fijnstof. Zuiverdere lucht is beter voor de longen. De gecombineerde voordelen van bomen voor de gezondheid zorgen tezamen voor een betere algehele gezondheid van de Voorschotenaren. Bewoners van groene wijken voelen zich gezonder en brengen minder vaak een bezoek aan de dokter. Bomen zorgen daarmee ook voor lagere zorgkosten.

In recreatie en sociale cohesie spelen bomen ook een belangrijke rol. Bomen in de openbare ruimte zorgen namelijk voor groene ontmoetingsplekken die de ruimte geven om tot rust te komen, te spelen en elkaar te ontmoeten. Kinderen spelen bijvoorbeeld met bladeren, eikeltjes en kastanjes in de herfst. In de lente gaan wandelaars opzoek naar groene plekken om te genieten van de bloesems en in de zomer komen inwoners tot rust in de schaduw van een boom. Bomen laat men leren over de seizoenen en zorgt ervoor dat men zich ervan bewust blijft dat er ook andere dieren (zoals vogels) zijn die een onderdeel uitmaken van de natuur. In Voorschoten wordt in het onderwijs aandacht besteedt aan de natuur. Het behoudt van natuurlijke plekken met voldoende bomen, zoals de educatieve tuin, zorgt ervoor dat deze educatie toegankelijk blijft en maakt het tastbaar. Mensen ervaren een groene omgeving als aantrekkelijk en prettig. Ook hebben ze vaak een betere mentale gezondheid. Zo bevordert de aanwezigheid van groen herstel bij onder andere stress, depressie en angsten. Groen nodigt uit om te bewegen en sporten, waardoor gezond gedrag wordt gestimuleerd. Ook draagt groen bij aan het verminderen van schadelijke milieufactoren, zoals geluidsoverlast. In een omgeving die rijk is aan bomen ervaart men minder geluidsoverlast doordat de bomen kunnen dienen als 15

natuurlijke geluidsschermen. Verder dragen bomen bij aan verkeersveiligheid op verschillende manieren. Wanneer er bomen langs de weg staan zijn bochten makkelijk te herkennen en gaan mensen voorzichtiger rijden. Bomen die dicht langs wegen staan zorgen voor een poorteffect waardoor bestuurders beter opletten. Over het algemeen rijdt men voorzichtiger op een weg met bomen.

Economisch Bomen zorgen, zoals verder toegelicht wordt onder ‘maatschappelijk’, ‘klimatologisch’, en ‘esthetisch’, voor een aantrekkelijke groene leefomgeving waar gebruikers prettiger wonen. Investeerders hebben een voorkeur voor dit type locaties. Ook ligt de waarde van vastgoed in het groen hoger dan van soortgelijke gebouwen op een niet groene locatie. Op deze manieren draagt groen bij aan de Voorschotense economie. En is het van invloed op de waarde van vastgoed.

Een economisch voordeel dat bewoners direct raakt is dat bomen in de directe woonomgeving flink kunnen helpen bij het besparen van energie. In de winter breken bomen de koude wind die tegen het huis aan kan waaien. Hierdoor hoeft het huis minder opgewarmd te worden omdat de boom als een soort ‘natuurlijke isolatie’ het huis helpt tegen afkoelen. In de zomer zorgen bomen bij het huis juist voor schaduw. Dit zorgt ervoor dat het huis koel blijft en men de airco niet nodig heeft of minder gebruikt.

Tijdens de periode waarin bomen in leven zijn produceren zij eten voor mens en dier. Noten, bessen en andere vruchten kunnen aan bomen groeien en hebben economische waarde. Denk maar eens aan walnoten. Andere producten die bomen kunnen leveren zijn sappen, oliën of hars. Wanneer een boom wordt verwijderd, kan het hout als restproduct op verschillende manieren worden ingezet. Er kunnen houtsnippers van worden gemaakt voor bijvoorbeeld halfverharde wandelpaden. Een andere optie is het gebruik als bouwmateriaal, bijvoorbeeld spaanplaat. En van hout van dikke bomen kunnen meubels gemaakt worden.

Esthetisch Groen en bomen spelen een cruciale rol bij architectuur en stedenbouw. Ze creëren een gevoel van verbondenheid met de natuur en kunnen de schoonheid en visuele aantrekkingskracht van gebouwen en stedelijke omgevingen vergroten. Voorschoten wordt gezien als een groen dorp, bomen maken daar een belangrijk onderdeel van uit. Bomen bepalen het karakter van de straat. Zo zijn lindebomen een beeldbepalend onderdeel van de Voorstraat. Zorgen de hoge bomen aan de Laan van Duivenvoorde voor de illusie van een poort wanneer men op bezoek gaat bij kasteel Duivenvoorde. En dragen de bomen aan de singel van de Carel Fabritiuslaan bij aan het landelijke gevoel van het dorp. Bomen zorgen voor herkenning en veranderen de manier waarop de omgeving ervaren wordt. Ook zorgen bomen voor visuele afscherming tussen ruimtes om aan te geven waar grenzen van het perceel liggen, dit werd vroeger in het agrarisch landschap gebruikt

16

om aan te duiden welke gewassen waar groeiden. De bodemeigenschappen en kwaliteit zijn daar nauw mee verwant.

Bomen kennen allerlei verschillende groottes, vormen, bladeren, kleuren, texturen en vruchten. Door verschillende bomen op verschillende plekken toe te passen kan men zich makkelijker oriënteren. Ook dragen bomen bij aan de beleving van de seizoenen, dat zorgt voor bewustwording van de manier waarop de Nederlandse natuur elk jaar een cyclus doorloopt. Men associeert kale bomen bijvoorbeeld met winter, lente met bloesems, zomer met groene, volgroeide bomen en de herfst met het zoeken van eikels, kastanjes en andere noten tussen de felgekleurde herfstbladeren. Architecten maken om verschillende redenen bewuste keuzes voor het plaatsen van bepaalde boomsoorten in hun ruimtelijke context. Eén van de kenmerken die in overweging kan worden genomen is de boomgrootte. Kleine bomen kunnen er bijvoorbeeld voor zorgen dat grote gebouwen groter lijken en andersom. Zo kunnen architecten visuele aspecten als grootte, kleur, textuur en vorm in balans brengen of uitvergroten met behulp van bomen.

Cultuurhistorisch Bomen kunnen een bijdrage leveren aan het zichtbaar maken van de geschiedenis van Voorschoten en het omliggende landschap. Dat noemen we de cultuurhistorische waarde. Deze waarde wordt

bepaald door de functie die op een bepaald moment in de tijd aan de boom is toegekend. Herdenkingsbomen hebben direct bij het aanplanten al een cultuurhistorische waarde. Verspreid over heel Nederland zijn bomen te vinden die geplant zijn om bijzondere gebeurtenissen te herdenken, zoals de kroning van onze koning. Een voorbeeld in Voorschoten is de Canadese populier op de Leidseweg 196 die waarschijnlijk tussen 1945 en 1950 is geplant als aandenken aan de Canadese bevrijders van de tweede wereldoorlog. Andere bomen zijn cultuurhistorisch waardevol doordat zij zichtbare sporen nalaten van de geschiedenis of de waarde die er vanuit de inwoners gehecht wordt aan één of meer bomen. Vroeger, toen er nog geen navigatiesystemen waren, gebruikten men bomen als oriëntatiepunt. Langs rivieren stonden bakenbomen. En om de locatie van een kapel of kruisbeeld te benadrukken plantte men er een kruis- of kapelboom naast. Ook worden tegenwoordig nog herkenbare bomen als herkenningspunt gebruikt. Bijvoorbeeld de Hollandse Linde op de rotonde tegenover het gemeentehuis. De bomencirkel rondom de Kruisvijver in Park Beresteyn is een voorbeeld van bomen die het aantrekkelijke uiterlijk van deze locatie in de tuin benadrukken. Ze hebben een belangrijke functie in het tuinontwerp van deze buitenplaats.

Aan de grote verscheidenheid van bomen in het Burgemeester Berkhoutpark wordt ook veel waarde gehecht door boom- en natuurliefhebbers. Er staan zoveel verschillende soorten dat je van het park zelfs een arboretum kunt maken. 17

In de afgelopen eeuwen veranderde de rol van bomen in het landschap. In de loop van de 19e eeuw ontwikkelden zich in Voorschoten boerderijen, landgoederen en huizen. De wegen die daar naartoe leidden waren vooral lanen. Beeldbepalende en cultuurhistorische lanen zijn bijvoorbeeld de Veurseweg en Leidseweg met haaks hierop de Papelaan die al zichtbaar zijn op kaarten van vóór 19006. Deze cultuurhistorische lanenstructuur is nog steeds te herkennen in Voorschoten.

Naast lanen hebben ook de houtwallen met bomen in het landschap cultuurhistorische waarde. Een houtwal is een aarden wal waar onder andere bomen op groeien. Houtwallen functioneerden onder andere als veekering of grens van een bevloeiingsweide. Deze wallen waren eeuwenlang van groot belang waardoor ze lang behouden zijn gebleven. De beplanting met bomen is vaak ouder. De bomen op houtwallen hebben hierdoor cultuurhistorische en genetische waarde. Het gaat vaak om een ander soort planten dan de planten in bossen. Bijvoorbeeld mispel of appelbomen. Houtwallen zijn onder andere te vinden aan het IJsbaanpad, de Vliet bij buitenplaats Bijdorp en bij Landgoed Duivenvoorde.

6

Bij landgoederen, boerderijen en kloosters waren vroeger veel boomgaarden te vinden, zo ook in Voorschoten. De meesten zijn inmiddels uit Voorschoten verdwenen. Maar bij Bijdorp en huize Berbice zijn de boomgaarden nog wel (deels) behouden gebleven. Tot slot is soms aan de snoeivorm van bomen te herkennen waarvoor zij vroeger gebruikt werden. Sommige van de snoeivormen die voortkomen uit oude gebruiken worden in Voorschoten aangehouden, hieronder volgt een opsomming van snoeivormen die nog steeds worden toegepast binnen Voorschoten: 1. Leilindes werden rond boerderijen en landhuizen aangeplant als natuurlijke zonwering voor schaduw en verkoeling. 2. Knotwilgen dienden als grensafscheiding en houtleveranciers. 3. Zuilbomen werden gebruikt als natuurlijke pilaren om accenten te leggen op bepaalde punten in de tuin. 4. Fruitbomen werden vooral aangeplant rond kloosters, kastelen en landgoederen. 5. Hakhoutpercelen werden vroeger aangelegd om met het hout huizen te verwarmen tijdens koude periodes. Door het behouden en versterken van cultuurhistorische houtopstanden zorgen we dat de ontstaansgeschiedenis van Voorschoten zichtbaar blijft.

bron: www.topotijdreis.nl

18

Wettelijke en beleidskaders Er zijn heel wat bestaande wettelijke en beleidskaders waar we rekening mee moeten houden met ons bomenbeleid. Dat varieert van het Burgerlijk Wetboek en de Algemene Plaatselijke Verordening tot en met de groenstructuurvisie en het klimaatadaptatiebeleid.

Burgerlijk Wetboek In het Burgerlijk Wetboek worden, onder meer, rechten en plichten omschreven van (grond) eigenaren en beheerders en van partijen die een overeenkomst of contract zijn aangegaan. Het Burgerlijk Wetboek heeft, door het benoemen van de ‘zorgplicht’, directe invloed op de omgang met veiligheidsrisico’s bij bomen en op de uitvoering van bij aannemers uitbestede werkzaamheden aan bomen. De zorgplicht leidt tot de verplichting van een boomeigenaar om een zorgvuldig beheer te voeren, dat de veiligheid van de (openbare) ruimte rond de bomen garandeert. In boek 5, artikel 42, zijn zaken vastgelegd rondom de erfgrens (‘burenrecht’) en het voorkomen van bomen op of nabij de erfgrens. In Voorschoten is dit verder aangescherpt in artikel 4.11, 10e lid van

de Algemeen Plaatselijke Verordening (APV). Voor bomen is dit vastgesteld op 0,5 meter en voor heesters en heggen is dit nihil.

Omgevingswet Per 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Deze wet vervangt 26 Nederlandse wetten en aanvullende regelgeving. Met de Omgevingswet is dit samengevoegd, vereenvoudigd en gemoderniseerd voor ruimtelijke projecten. De Omgevingswet werkt met een aantal kerninstrumenten: • • • •

Omgevingsvisie (Rijk, provincie, gemeente), Omgevingsplan (gemeente), Omgevingsprogramma’s (Rijk, provincie, waterschap, gemeente), Instructieregels, omgevingsverordening en waterschapsverordening (Rijk, provincie, waterschap).

Nationale omgevingsvisie In de nationale omgevingsvisie zijn vier prioriteiten benoemd waarin groen, en specifiek bomen, een belangrijke bijdrage kunnen leveren7: •

Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie: vasthouden van water, klimaatbestendige inrichting, aanpassing energie-

Bron: Handreiking omgevingswet en bomen 2021 (Norminstituut bomen/ Bomenstichting 7

19

•

•

•

infrastructuur met aandacht voor de kwaliteit van de leefomgeving. Duurzaam en (circulair) economisch groeipotentieel: duurzaam en circulair maken van onze economie en energievoorziening en het versterken van de kwaliteit van de leefomgeving. Sterke en gezonde steden en regio’s: de nadruk ligt op klimaatbestendig en natuur- inclusief bouwen, waarbij grote open ruimten tussen steden hun groene karakter behouden en het aanbod en de kwaliteit van groen in de stad worden versterkt en aangesloten op groen buiten de stad. Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied: verbetering van de biodiversiteit wordt én als ecologische én als economische uitdaging benoemd.

Deze prioriteiten werken door in de programma’s, visies en plannen van provincies, waterschappen en gemeenten.

voor het kappen van bomen uit houtopstanden die bestaan uit rijen van 21 of meer bomen (exclusief wilgen en populieren) of het kappen van bomen uit houtopstanden groter dan 10 are (exclusief erf- en tuinbeplantingen). In de Omgevingswet is vastgelegd dat gemeenten een ‘bebouwingscontour houtkap’ moeten vastleggen in het omgevingsplan. Dit is vergelijkbaar met de voormalige komgrenzen Boswet/Wet Natuurbescherming. De gemeente Voorschoten heeft deze grenzen sinds 1974 nooit meer aangepast. En ze zijn nog niet formeel omgezet in de ‘bebouwingscontour houtkap’. Het is dus zaak om een ‘bebouwingscontour houtkap’ bestuurlijk vast te laten stellen om te voorkomen dat alle houtopstanden binnen de gemeente onder het Besluit Activiteiten Leefomgeving vallen. Deze grenzen worden vervolgens in het omgevingsplan opgenomen.

Besluit Activiteiten Leefomgeving – voorheen Wet Natuurbescherming 2017

Plantgezondheidswet, voorheen Plantenziektewet

Op 1 januari 2024 is ook de Wet Natuurbescherming (Wnb) opgegaan in de Omgevingswet. De voorschriften zijn vastgelegd in het Besluit Activiteiten Leefomgeving (Bal). Dat is een van de vier Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB’s) die vallen onder de Omgevingswet.

In de Plantgezondheidswet staat hoe in Nederland omgegaan moet worden met ziekten en plagen. Deze wetgeving is gebaseerd op de Plantgezondheidsverordening, EU-Verordening 2016/2031. In de bijlages van deze verordening staan details over gereguleerde organismen en eventuele eisen die daarvoor gelden.

Deze regelgeving heeft betrekking op bomen en bosschages in het buitengebied. Vergelijkbaar met de regelgeving uit de Natuurbeschermingswet geldt een meldplicht en een herplantplicht

Bossenstrategie In 2020 heeft het Rijk samen met alle provincies in Nederland de bossenstrategie vastgesteld. Het doel is het verbeteren van de 20

kwaliteit in bestaande bossen en de realisatie van 37.000 hectare extra bos in Nederland. Dit is een stijging van 10% meer bos dan voorheen.

De volgende extra regels zijn opgenomen in de provinciale verordening: •

De provincie Zuid-Holland heeft een belangrijke rol in deze strategie. In 2020 bestond namelijk slechts 3% van het landschap in ZuidHolland uit bos. Daarom is een Groeimodel Bos- en Bomenbeleid Zuid-Holland vastgesteld, inclusief een werkplan voor 2021-2022. Met als doel uitbreiding van bomen en bos en zo de natuur te versterken in onze drukbevolkte provincie. Voor onze gemeente liggen hiervoor vooral bij onze landgoederen kansen. Landgoed Duivenvoorde vormt een belangrijke schakel in het functioneren van een ecologische verbinding tussen het duingebied (Meijendel) en het veenweidegebied (Het Groene Hart). Nieuwe bospercelen kunnen als ‘stepping-stones’ functioneren, waardoor het ecologische netwerk vitaler wordt.

•

•

Verplichten van boscompensatie: wanneer er bos verdwijnt moet er vooraf verplicht een compensatieplan ingediend en goedgekeurd worden. Bos dat gekapt is buiten het NNN (Natuur Netwerk Nederland), mag niet meer binnen het NNN gecompenseerd worden. Hiermee wordt voorkomen dat het totale oppervlakte aan groengebied afneemt. Compensatie in recreatiegebieden (als de kap buiten deze gebieden heeft plaatsgevonden) is nog wel toegestaan. Alleen moet er dan een twee keer zo groot oppervlakte voor terug geplant worden. Extra bescherming voor A-locatie bossen, bosreservaten en groene houtopstanden van minimaal 1000m2 die voor 1850 zijn aangeplant.

3 pijlers staan in Zuid-Holland centraal: 1. Bescherming: Om de houtopstand in Zuid-Holland nog beter te beschermen zijn in de provinciale verordening extra regels opgenomen 2. Uitbreiding bos en bomen: Bomen en bossen zijn van iedereen. Daarom wordt de uitbreiding van bos en bomen gekoppeld aan provinciale opgaven, en meegenomen in lopende gebiedsprocessen en programma's. 3. Vitaliteit bestaande bossen en bomen: Naast dat we werken aan meer bos en bomen in Zuid-Holland, zorgen we ervoor dat bestaande bossen gezond zijn en blijven.

Op de website van Omgevingsdienst Haaglanden zijn alle provinciale regels over kappen en herplanten te vinden.

Algemene Plaatselijke Verordening 2020 (APV) In hoofdstuk 4, afdeling 3 wordt geregeld hoe de gemeente Voorschoten het bewaren van houtopstanden heeft geregeld. Het is verboden zonder omgevingsvergunning van het bevoegd gezag houtopstanden te vellen of te doen vellen die staan vermeld op een door het college vastgestelde lijst met waardevolle bomen en houtopstanden (= lijst met beschermwaardige bomen) 21

Deze regels rond het vellen van houtopstanden zullen uiteindelijk in ons gemeentelijk omgevingsplan terecht moeten komen. Om de regelgeving voor bomen goed en locatie gebonden te borgen is het opnemen van bomen als zelfstandig element in het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) van belang. Het DSO is de plek waar de regelgeving ontsloten wordt voor initiatiefnemers. Daar kunnen zij kijken welke regelgeving op een specifieke plek van toepassing is.

Beleid beoordeling kapaanvragen voor beschermwaardige bomen Deze richtlijn met de naam ‘Beleidsnotitie beoordeling kapaanvraag Voorschoten’ is op 6 december 2011 tegelijk met de beschermwaardige bomenlijst vastgesteld. Deze notitie geeft het beleid helder weer in welke situaties en om welke redenen een beschermwaardige boom gekapt mag worden en de wijze waarop gecompenseerd dient te worden in de vorm van een kapverplichting.

Beschermwaardige bomen (bron: groenstructuurvisie 2009)

De gemeente Voorschoten streeft naar een duurzame instandhouding en ontwikkeling van haar bomenbestand binnen de wettelijke kaders en de mogelijkheden van de gemeente als beheerder. Bomen leveren een belangrijke bijdrage aan de beeldkwaliteit en de kwaliteit van de leefomgeving van de inwoners. Zij zijn van waarde voor: • De economie, bijvoorbeeld doordat woningen en bedrijven met bomen in de omgeving meer waard zijn; • De ecologie en natuur, bijvoorbeeld doordat zij een leefomgeving bieden voor vogels en insecten en ook mensen meer met de natuur in contact brengen; • De beleving van de openbare ruimte, de cultuurhistorie en identiteit van de plek; • Het welzijn van mensen, bijvoorbeeld door hun luchtzuiverende werking, de invloed op de lichamelijke en geestelijke gezondheid van mensen en de schoonheidsbeleving. Voor duurzame instandhouding heeft de gemeente geïnventariseerd (Pius Floris, 2008) welke bomen en boomgroepen beschermwaardig

Voorschoten is een lommerrijke gemeente. Om het groene karakter nu en in de toekomst te waarborgen dient de juiste boom op de juiste plaats te staan. 22

zijn8. Het gaat daarbij om bijna 6300 gemeentelijke bomen en circa 1900 particuliere bomen. Over het algemeen zijn dit bomen ouder dan 50 jaar met een toekomstverwachting van nog minimaal 10 jaar. De bomen voldoen aan tenminste één van de volgende criteria: • • • •

Beeldbepalend, onvervangbaar, van belang voor de beleving Cultuurhistorisch waardevol Natuurwetenschappelijk waardevol, zeldzaam binnen gemeente Ecologisch waardevol

Landelijk register van monumentale bomen (Bomenstichting) In het Landelijk Register van Monumentale Bomen9 zijn bomen opgenomen die volgens de Bomenstichting van nationaal belang zijn. In veel gevallen gaat het om bomen met een hoge leeftijd gecombineerd met een bijzondere schoonheid of zeldzaamheidswaarde, of een beeldbepalende functie voor de omgeving. Het register bevat op dit moment zo'n kleine 15.000 objecten: solitaire bomen, lanen en boomgroepen.

8

https://www.voorschoten.nl/_flysystem/media/bijlage-3beschermwaardige-bomenlijst-gemeente-voorschoten-1.pdf & https://www.voorschoten.nl/_flysystem/media/bijlage-4-toevoegingenbeschermwaardige-bomenlijst-definitief.pdf

Monumentale bomen uit het landelijk register van monumentale bomen van de landelijke Bomenstichting hebben niet automatisch een beschermde status. Elke gemeente kan daar haar eigen keuze in maken. In Voorschoten zijn 93 bomen opgenomen in het landelijk register, waaronder 78 lindebomen aan de Voorstraat. Al deze bomen staan op onze lijst met beschermwaardige bomen.

Richtlijn beoordeling snoei en kap ‘niet beschermwaardige’ bomen Bomen die niet op de lijst met beschermwaardige bomen zijn opgenomen, kunnen zonder kapvergunning gekapt worden. De gemeente ontvangt jaarlijks heel wat verzoeken om een gemeentelijke, niet beschermwaardige boom (rigoureus) te snoeien of te kappen. Om deze verzoeken eenduidig en transparant te kunnen beoordelen, is de Richtlijn beoordeling snoei en kap ‘niet beschermwaardige’ bomen in 2013 vastgesteld.

Bomen in de hoofdgroenstructuur10 De opbouw van het groen is gebaseerd op het onderliggende en omringende landschap. De hoofdgroenstructuur bestaat uit de volgende elementen:

9

https://www.bomenstichting.nl/monumentale-bomen/landelijk-registervan-monumentale-bomen.html 10

Bron: groenstructuurvisie gemeente Voorschoten, 2009

23

-

het landelijk gebied met polderlandschap, landgoederenzone en het parklandschap, de groene buffer tussen Adegeest/Krimwijk en Noord Hofland de waterstructuur en de groene zomen langs Voorschoten; de grote groengebieden: buitenplaatsen, parken, sportparken en begraafplaats en groenstroken van formaat; de groene lijnen: lommerrijke lanen, en de groene routes in de wijk en naar buiten.

De groene lijnen leveren een bijdrage aan het handhaven en versterken van het groene karakter van het dorp doordat zij verbindende schakels vormen tussen landgoederen, parken, groenzones en wijken. Zij zijn beeldbepalend voor het karakter van heel Voorschoten. Voor deze lijnen geldt een streefbeeld van laanbeplanting met meerdere bomenrijen van formaat die een weg met wandel- en fietspaden begeleidt. Voorbeelden zijn de Veurseweg/Leidseweg, Richard Wagnerlaan en Voorwatering, Thorbeckeweg, Wijngaardenlaan en de Papelaan West en de Starenburglaan. Hiermee is een eerste aanzet gegeven om te komen tot een indeling in boomklassen. Beschermwaardige bomen zouden onder klasse I, met een verhoogde status kunnen vallen. Laanbeplanting en andere lijnelementen uit de hoofdgroenstructuur onder klasse II en de overige laan- en parkbomen zijn dan klasse III. De bomen zonder een specifieke status, zoals kleine boomsoorten of bomen met een verkorte omlooptijd (<20 jaar) vormen dan klasse IV.

Dit zal verder uitgewerkt moeten worden in een bomenstructuurplan, waarbij we ook bomen op buurtniveau op waarde kunnen schatten. Zij spelen immers een belangrijke rol bij klimatologische, ecologische en maatschappelijke ecosysteemdiensten.

Klimaatadaptatiebeleid gemeente Voorschoten, 2023 Omdat de bij wordt gebruikt als indicator voor de biodiversiteit, heeft de gemeente het openbaar groen beoordeeld op bijvriendelijkheid. Bij nieuwe inrichtingsplannen met openbaar groen wordt de beplanting beoordeeld op bij-vriendelijkheid. Bij de beheeruitvoering wordt keurmerk Kleurkeur gehanteerd dat rekening houdt met bijen en biodiversiteit. In het kader van het bijenactieplan worden insect-vriendelijke inrichting- en beheermaatregelen uitgevoerd samen met de bijenambassadeurs. Bij het vervangen van openbaar groen wordt minimaal 50% bijvriendelijke bomen en beplanting aangebracht. Hierdoor neemt de biodiversiteit in Voorschoten met kleine stapjes toe. Het klimaatbeleid van Voorschoten heeft als doel dat Voorschoten leefbaar blijft, en daarom groener en klimaatrobuuster wordt. Om dit te bereiken zijn er zes kerndoelstellingen opgesteld: 1. Voorschoten is een prettige plek om te verblijven, ook bij hitteextremen 2. Er is beperkte schade door langdurige droogte 24

3. 4. 5. 6.

Er is beperkte hinder en schade bij hevige regenval Voorschoten is voorbereid op een overstroming Voorschoten wordt groener en blauwer Voorschoten heeft klimaatadaptatiebeleid met oog voor alle inwoners

‘Erfgoed loont, leeft, inspireert en verbindt’ (Kadernota 2012-2017, Structuurvisie Cultuurhistorie 2013-2028 & Erfgoedagenda 2022-2026 )

herkenbare, onderscheidende leefomgeving. Het erfgoed biedt een enorme inspiratiebron om ontwikkelingen te verankeren op en in de plaats waar ze gerealiseerd worden. Zo kunnen toevoegingen eigentijds zijn en toch een brug slaan naar hun omgeving en de geschiedenis daarvan. De identiteit van Voorschoten speelt op deze wijze een aanzienlijke rol bij ontwikkelingen. Het behouden van kwaliteiten die hun oorsprong in het verleden hebben, kan zo bijdragen aan de ruimtelijke en architectonische kwaliteit en eigenheid in het heden en in de toekomst. Cultuurhistorie wordt zo een kans en een inspiratiebron.

Het gemeentelijk monumentenbeleid heeft zich sinds 1988 geleidelijk ontwikkeld tot een integraal erfgoedbeleid, dat zich niet alleen richt op de gebouwde objecten, maar ook op archeologie, stedenbouw en het cultuurlandschap, inclusief het daarbij behorende 'groene’ erfgoed. In de visie van Voorschoten zijn haar cultuurhistorische kwaliteiten van wezenlijk belang voor de ruimtelijke en sociale identiteit en de herkenbaarheid van de gemeente Voorschoten. In het verleden wordt de basis gelegd voor de toekomst. Het doel van het erfgoedbeleid is om op een zorgvuldige en afgewogen wijze het cultuurhistorisch erfgoed in goede staat door te geven aan volgende generaties, zodat ook zij daar voor hun toekomst op kunnen voortbouwen en het kunnen blijven zien, beleven en ervaren.

Motto ‘behoud door ontwikkeling` De belangstelling voor cultuurhistorie en de eigen leefomgeving neemt toe. Er wordt veel waarde gehecht aan een aantrekkelijk en 25

Deel B Bomen bij projecten

26

Algemeen De stedelijke omgeving is continue in beweging en dat knelt wel eens met bomen, die statische maar levende objecten zijn. Waardevolle houtopstanden en ander groen worden met enige regelmaat door derden (ernstig) beschadigd of vernietigd door bouw en aanleg van huizen, wegen, rioleringen of andere leidingen en kabels. Vaak gebeurt dit ongewenst en onbedoeld. Er is te laat of onvoldoende naar de gevolgen voor de bomen en het andere groen gekeken, waardoor ze niet ingepast of (onherstelbaar) beschadigd raken.

In dit deel van het bomenbeleidsplan kijken we naar de verschillende fasen van ruimtelijke projecten. Per fase geven we aan hoe het belang van de bomen goed meegenomen kan worden in het werk. Op deze wijze willen we projectleiders en ontwikkelaars handvatten bieden voor toekomstbestendige bomen.

Vroegtijdige afstemming is noodzakelijk Veel problemen met bomen bij ruimtelijke ontwikkelingen zijn terug te voeren naar het programma van eisen (pve) en de vervolguitwerking in het ontwerp. Daarom is het noodzakelijk om al in een heel vroeg stadium te kijken naar het groen. In het ontwerpstadium kunnen bouw- en plannen voor de openbare ruimte nog worden gewijzigd en aangepast aan aanwezige, te behouden beplantingen. Vroegtijdige afstemming voorkomt dure ontwerpaanpassingen en/of vertragingen bij de uitvoering. En het voorkomt onnodige bomenkap die in de nieuwe situatie een waardevolle functie kunnen vervullen.

Handboek Bomen toepassen In de Leidraad Inrichting Openbare Ruimte (LIOR) hebben wij als gemeente de uitgangspunten voor de inrichting van de openbare ruimte in Voorschoten beschreven. Voor bomen staan deze

27

uitgangspunten in Handboek Bomen van Norminstituut Bomen11. Dit handboek is een zorgvuldige bundeling van gestandaardiseerde en gevalideerde procedures, normen, kwaliteitseisen en resultaatverplichtingen die betrekking hebben op de uitvoering van werkzaamheden in, rond en met bomen. Door dit Handboek bomen op te nemen in onze LIOR voldoen onze voorschriften met betrekking tot het werken rondom bomen altijd aan de laatste ontwikkelingen en inzichten op dit vakgebied. De normen en voorschriften vanuit het Handboek Bomen laten we als uitgangspunt gelden voor werken met en rondom bomen. In een werkomschrijving, contract of (RAW-)bestek moet altijd specifiek vermeld worden dat het Handboek Bomen van toepassing is. Tevens moet (in het kader van de prioritering) worden aangegeven dat het Handboek Bomen, bij tegenstrijdigheden, prevaleert.

Initiatieffase

noodzakelijk is om het initiatief in hoofdlijnen vorm te kunnen geven. In deze fase moet in ieder geval worden uitgezocht wat de bestaande beplanting inhoudt. Dat betekent concreet dat een inventarisatie van de bomen moet plaats vinden, waarbij niet alleen de huidige kwaliteit van de bomen en de benodigde boven- en ondergrondse groeiplaats, rekening houdend met de beoogde omlooptijd van de boom, worden bepaald, maar ook de beleidsstatus wordt vastgesteld. Daarbij wordt ook aangegeven welke bomen koste wat het kost ingepast moeten worden. We zijn inmiddels gewend om de bomen in deze fase te inventariseren. Maar de gegevens beperken zich vaak tot het vaststellen van de boomsoort, stamdiameter en huidige kwaliteit. Door hier ook de omlooptijd en beleidsstatus aan toe te voegen kan er een betere afweging gemaakt worden welke bomen binnen het projectgebied echt van belang zijn voor ons toekomstbestendig en robuust stadsbomennetwerk. Dat zijn de bomen die we willen inpassen. Daarnaast is het verstandig om de bomen op x- en ycoördinaten in te meten zodat de exacte locatie op de tekening aangegeven kan worden. Dit voorkomt verrassingen bij de verdere uitwerking van de plannen.