Document · PDF

Informatiebrief 67 Uitkomst onderzoek analyse scholen Voorschoten (incl. bijlagen)

Gemeenteraad Voorschoten 1 oktober 2025, gemeente voorschotenBij agendapunt: Informatiebrieven van het College van B&W11.950 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

67 Informatiebrief Zaaknummer:

Z/24/090097

Documentnummer:

460651

Datum:

23 september 2025

Onderwerp:

Uitkomst onderzoeken analyse scholen Voorschoten

Portefeuillehouder:

Wethouder Van der Elst

Bijlage(n):

1. Analyse onderzoek duurzaamheid en ventilatie 2. Analyse onderzoek duurzaamheid en kinderopvang

Geachte Raad, In het Integraal Huisvestingsplan 2024-2039 (IHP) – welke is vastgesteld door Uw Raad op 7 december 2023 – is een bedrag van € 50.000 opgenomen voor een nader onderzoek bij alle basisscholen in de gemeente Voorschoten omdat “er de ambitie is om deze schoolgebouwen in ieder geval op een gelijkwaardig kwaliteitsniveau te brengen ten aanzien van de duurzaamheid en ventilatie, maar ook de behoefte aan inbreiding of uitbreiding van vierkante meters voor de realisatie van het Kindcentrum.” (IHP-pagina 28). Dit onderzoek is inmiddels uitgevoerd door onderzoeksbureau HEVO en heeft geresulteerd in een tweetal omvangrijke analyses: 1. Analyse onderzoek duurzaamheid en ventilatie 2. Analyse onderzoek duurzaamheid en kinderopvang De onderzoeksopdracht is uitgewerkt door een delegatie vanuit de schoolbesturen en de gemeente. Het onderzoek is uitgevoerd in nauwe samenwerking met de scholen. Hiertoe heeft HEVO schoolbezoeken afgelegd en gesprekken gevoerd met alle betrokkenen. De conceptrapportage is toegelicht en besproken in het Op Overeenstemming Gericht Overleg van 27 maart 2025. De opmerkingen van de gemeente zijn verwerkt in het concept. Deelproduct 1: onderzoek duurzaamheid en ventilatie Per schoolgebouw is een onderzoek gedaan naar de stand van zaken rondom duurzaamheid en ventilatie. In het rapport staan de uitkomsten per school benoemd.

De uitkomst van het onderzoek laat zien dat voor zowel de verduurzaming als de verbetering van de ventilatie forse investeringen noodzakelijk zijn. Nu deze investeringen niet zijn opgenomen in het

Meerjarenonderhoudsprogramma (MJOP), adviseert HEVO om de bouwkundige aanpassingen te laten samenvallen en te combineren met vervangingsmomenten in het MJOP. Hiermee wordt kapitaalvernietiging in de vorm van het slopen van niet-afgeschreven gebouwonderdelen voorkomen. In de analyse wordt per eventuele aanpassing en per schoolgebouw advies gegeven. Met dit advies gaan de scholen verder rekening houden bij de te plannen onderhoudsmaatregelen. Deelproduct II: Onderzoek duurzaamheid en kinderopvang. Door HEVO is ook een onderzoek verricht naar de vraag “of en in hoeverre uitbreiding of inpassing van kinderopvangfaciliteiten noodzakelijk is binnen de huidige schoolgebouwen. Daarbij wordt gekeken naar de toekomstige behoefte.” Daarbij is de door de schoolbesturen opgestelde visie over kinderopvang en de samenwerking tussen kinderopvangorganisatie en school als uitgangspunt genomen. Deze visie is opgenomen in het herijkte IHP en door de gemeente omarmd. In de analyse is per school aangegeven wat de huidige situatie is en de toekomstige gewenste situatie. Daarbij is ook rekening gehouden met de bouw van een nieuwe Fortgensschool met een daarnaast gelegen kinderopvang. Ook is rekening gehouden met de verwachte nieuwbouw van de Nutsbasisschool en de Emmaus basisschool.

Met ingang van 2026 worden de conclusies uit beide onderzoeken toegepast op het moment dat er sprake is van bouwkundige aanpassingen. Tevens worden ze meegenomen in het nog vast te stellen kinderopvangbeleid en de volgende herijking van het IHP. Met vriendelijke groet, het college van burgemeester en wethouders,

E.A. van Wattingen, gemeentesecretaris

Pagina 2 van 2

mw. drs. N. Stemerdink, burgemeester

5223 LA 's-Hertogenbosch

8021 EW Zwolle

Statenlaan 8

Burg. Roelenweg 40

Raoul Frensen - HEVO B.V.

Auteur(s)

1746501-0017.0.6

Referentie

13 mei 2025

Datum

Gemeente Voorschoten

Opdrachtgever

T 038 - 4 258 101

T 073 - 6 409 409

Deelproduct I: onderzoek duurzaamheid en ventilatie

Analyse scholen Voorschoten

ISO 9001-gecertificeerd

info@hevo.nl

BTW 0011.60.461.B01

KvK Brabant 16029774

Financiële vertaling Financiële uitgangspunten Financiële vertaling Bekostiging en subsidies Aandachtspunten

5. 5.1. 5.2. 5.3. 5.4.

27 27 28 29 30

9 9 13 14 16 16 18 20 21 23 24 26

Referentie: 1746501-0017.0.6.

Bevindingen per school Algemeen De Vink Het Kompas Fortgensschool Gevers Deynoot Nutsbasisschool RK Emmaus De Regenboog De Vos, locatie Ter Lips De Vos, locatie Multatulilaan Samenvatting deelconclusies per locatie

4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 4.7. 4.8. 4.9. 4.10. 4.11.

Bijlage 2: netcongestie, teruglevering/legenda

Ventilatie in het IHP

5 5 5 6

Duurzaamheid in het IHP Een gasloos gebouw Een energieneutraal gebouw Netcongestie in Voorschoten

2. 2.1. 2.2. 2.3.

3 3 3

Bijlage 1: netcongestie, afname/legenda

Inleiding Onderzoek naar duurzaamheid en ventilatie Methodiek en leeswijzer

1. 1.1. 1.2.

Inhoudsopgave

Pagina 2 van 34

Referentie: 1746501-0017.0.6.

1 In het vervolg wordt dit afgekort tot IHP.

Het IHP stelt dat, wat betreft duurzaamheid en ventilatie, alle schoolgebouwen minimaal op hetzelfde kwaliteitsniveau moeten komen als nieuwbouwscholen. Dit onderzoek richt zich op de benodigde maatregelen om dit te bereiken en de daarvoor benodigde investeringen en geeft antwoord op de volgende deelvragen:

1.1. Onderzoek naar duurzaamheid en ventilatie

De volgende scholen zijn onderdeel van dit onderzoek: De Vink. Het Kompas. Fortgensschool. Gevers Deynoot. Nutsbasisschool. RK Emmaus. De Regenboog. De Vos, locatie Ter Lips. De Vos, locatie Multatulilaan.

In het IHP is aangegeven dat er nader onderzoek gedaan dient te worden naar de wijze waarop de bestaande scholen verduurzaamd kunnen worden. Daarnaast dient te worden gekeken naar de ventilatie bij de scholen.

In december 2023 heeft de gemeenteraad van Voorschoten het document Herijking Integraal Huisvestingsplan 2024-20391 vastgesteld. Het IHP biedt een strategische visie op de onderwijshuisvesting in de gemeente en benoemt de noodzakelijke investeringen voor de komende jaren. Voor de eerste periode (2024-2027) is de nieuwbouw van één school gepland, gevolgd door de nieuwbouw van twee basisscholen in de periode 2028-2031.

1. Inleiding

Pagina 3 van 34

Het vastgestelde IHP stelt eisen aan en spreekt ambities uit over verduurzaming en ventilatie van scholen. De deelvragen (1 en 4) hierover worden in hoofdstukken 2 en 3 beantwoord. De deelvragen (2 en 5) over de benodigde technische aanpassingen en verbeteringen worden per school in hoofdstuk 4 beantwoord. Om de gestelde vragen te beantwoorden is relevante informatie over de scholen verzameld. Tijdens locatiebezoeken is een beeld gevormd van de huidige staat van de scholen en is informatie verzameld over het binnenklimaat en de beleving daarvan. Aan de hand van deze informatie, waaronder de rapporten van Ruimte-OK, is een bureaustudie naar de verduurzaming en ventilatie van de scholen uitgevoerd. Het vergelijk van gebouwprestaties met de in het IHP vastgestelde normen en eisen laat

1.2. Methodiek en leeswijzer

Algemene deelvraag: 7. Welke subsidiemogelijkheden zijn er?

Deelvragen over ventilatie: 4. Welke eisen en ambities met betrekking tot ventilatie zijn vastgelegd in het IHP? 5. Welke verbeteringen in ventilatie zijn vereist om te voldoen aan nieuwbouwnormen? 6. Wat zijn de geschatte kosten van deze maatregelen?

Deelvragen over verduurzaming: 1. Welke eisen en ambities met betrekking tot duurzaamheid zijn vastgelegd in het IHP? 2. Welke technische aanpassingen zijn nodig om de duurzaamheid van bestaande schoolgebouwen naar het niveau van nieuwbouw te tillen? 3. Wat zijn de geschatte kosten van deze maatregelen?

Referentie: 1746501-0017.0.6.

zien of, en zo ja op welke onderdelen, scholen aangepast moeten worden. De uitvoerbaarheid van eventueel benodigde aanpassingen is, mede op basis van de locatiebezoeken, in beeld gebracht. Per locatie is per thema (verduurzaming en ventilatie) voor één kansrijk scenario inzichtelijk gemaakt wat de verwachte investeringskosten zijn. De antwoorden op deelvragen (3, 6 en 7) over kosten en subsidies zijn in hoofdstuk 5 verzameld, samen met belangrijke aandachtspunten.

Pagina 4 van 34

Referentie: 1746501-0017.0.6.

Het IHP vraagt hoe en of bestaande bouw naar minimaal hetzelfde kwaliteitsniveau als nieuwbouw gebracht kan worden. Bovenstaande uitgangspunten: energieneutrale gebouwen zonder gebruik van gas, zijn daarbij het kader. Een belangrijke kanttekening hierbij betreft de financiering hiervan door de gemeente Voorschoten. De gemeente geeft aan bij nieuwbouw de realisatie van een bijna energieneutraal gebouw (BENG) te financieren. Als bij nieuwbouw gekozen wordt om een duurzamer energieneutraal gebouw (ENG) te bouwen, dan moet overleg plaatsvinden tussen de gemeente en het schoolbestuur over de verdeling van de

IHP 2024 - 2039, § 7.5, p. 21

duurzaam bouwen is onderhoudsarm bouwen. Onderhoud is een verantwoordelijkheid van schoolbesturen. Daarom moeten over de toepassing

IHP 2024 - 2039, § 7.2, p. 21

geen sprake. Vanuit toekomstgericht denken is het een kans om een nieuwbouw

moet een belangrijke stap in die richting gemaakt zijn. Daarmee stimuleert de gemeente gasloos bouwen en het plaatsen van zonnepanelen (PVIHP 2024 - 2039, § 7.5, p. 21

In hoofdstuk 7 van het IHP zijn eisen en ambities voor onderwijshuisvesting vastgelegd. Voor duurzaamheid noemt het IHP uitgangspunten over het energieverbruik, gasloos bouwen en onderhoudsarm bouwen. Deze uitgangspunten uit het IHP zijn hieronder herhaald.

2. Duurzaamheid in het IHP

Pagina 5 van 34

Het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL, voorheen Bouwbesluit) beschrijft de eisen voor een bijna energieneutraal gebouw (BENG) als dit nieuwbouw betreft. De BENG-eisen bestaan uit drie samenhangende onderdelen: 1. BENG 1: energiebehoefte (in kWh per m² bruto vloeroppervlak per jaar). 2. BENG 2: primair fossiel energieverbruik (in kWh per m² bruto vloeroppervlak per jaar). 3. BENG 3: aandeel hernieuwbare energie (in procenten ten opzichte van de totale energiebehoefte). De eisen voor een energieneutraal gebouw (ENG) zijn afgeleid van de eisen voor een bijna energieneutraal gebouw. Een gebouw is energieneutraal als BENG 2 gelijk is aan nul (0) en BENG 3 gelijk is aan 100%. Per locatie wordt geïnventariseerd wat het energieverbruik per jaar is. Een belangrijke kanttekening hierbij is dat de eisen het gebouwgebonden energieverbruik betreffen en dat het gebruiksgebonden deel van het totale energieverbruik

2.2. Een energieneutraal gebouw

Een gasloos gebouw is een gebouw waarin geen gas verbruikt wordt. Waar in de bestaande gebouwen gas gebruikt wordt moet gas vervangen worden door een andere energiebron. De twee voor de hand liggende functies waarbij gas gebruikt wordt zijn: het verwarmen van het gebouw en koken (van eten). Koken op gas is vaak relatief eenvoudig aan te passen naar koken op elektriciteit. Als een gasgestookte verwarmingsinstallatie vervangen wordt door een verwarmingsinstallatie met een hernieuwbare energiebron (bijvoorbeeld pv-panelen, biomassa of warmtepompen), moeten vaak grote delen van de betreffende installatie vervangen worden. Per locatie wordt geïnventariseerd of gas gebruikt wordt en zo ja waarvoor.

2.1. Een gasloos gebouw

meerkosten. Het uitgangspunt van de gemeente is dat het schoolbestuur deze meerkosten zelf voor zijn rekening neemt. Voor de realisatie van onderhoudsbeperkende maatregelen (in bestaande gebouwen) is geen algemeen uitgangspunt in het IHP vastgelegd. Daarom worden onderhoudsbeperkende maatregelen nu niet verder onderzocht. Wel wordt geadviseerd om bij de voorbereiding van aanpassingen (verbouwing of renovatie) van een specifieke locatie onderhoudsbeperkende maatregelen te (laten) onderzoeken.

Referentie: 1746501-0017.0.6.

Teruglevering betreft de mogelijkheid om zelf opgewekte energie uit bijvoorbeeld zonnepanelen aan het energienet terug te leveren. Deze teruglevering wordt vaak samen met saldering gebruikt om gebouwen energieneutraal te maken. Zoals te zien is in figuur 3, en de legenda daarbij in figuur 2, geldt voor teruglevering in Voorschoten: capaciteit beschikbaar zonder wachtrij. Hieruit volgt dat netcongestie waarschijnlijk geen risico is voor het energieneutraal maken van de onderzochte scholen door pvpanelen te plaatsen.

Netcongestie leidt op twee manieren tot problemen met elektriciteit, namelijk: afname en teruglevering. Afname betreft de mogelijkheid om een elektra-aansluiting te verzwaren of het realiseren van een nieuwe aansluiting voor meer vermogen dan een enkel huishouden. Dit is van belang bij elektrificatie van gebouwen om ze van het gas af te halen of bij het realiseren van nieuwe gebouwen zonder initiële gasaansluiting. Zoals te zien is in figuur 1, en de legenda daarbij in figuur 2, geldt voor afname in Voorschoten: gebied in onderzoek met wachtrij. Hieruit volgt dat netcongestie een risico is voor het gasloos maken van de onderzochte scholen.

2.3. Netcongestie in Voorschoten

buiten beschouwing blijft. Gebouwgebonden energieverbruik betreft energie voor het handhaven van een comfortabele en leefbare omgeving binnen een gebouw door bijvoorbeeld ventilatie, verwarmen en koelen. Gebruiksgebonden energieverbruik betreft energie die wordt verbruikt door de gebruikers, zoals verlichting, huishoudelijke apparaten, elektronica etc. Het IHP stelt dat bestaande gebouwen energieneutraal gemaakt worden door het plaatsen van voldoende pv-panelen. Deze aanpak is doorgaans de goedkoopste manier om een gebouw energieneutraal te maken. De toepassing van pv-panelen leunt qua economisch rendement sterk op het salderen van teruggeleverde energie met eigen verbruik. Deze manier van salderen stopt binnenkort, waardoor het voor eigenaren van pv-panelen belangrijk is om de met pvpanelen opgewekte energie zoveel mogelijk zelf te gebruiken.

Pagina 6 van 34

Referentie: 1746501-0017.0.6.

2 Bron: https://capaciteitskaart.netbeheernederland.nl, per 12/03/2025. Een grotere afbeelding is als bijlage 1 toegevoegd.

Figuur 2: legenda bij capaciteitskaart

Figuur 1: netcongestie, afname in gemeente Voorschoten2

Pagina 7 van 34

3 Bron: https://capaciteitskaart.netbeheernederland.nl per 12/03/2025. Een grotere afbeelding is als bijlage 2 toegevoegd.

Figuur 3: netcongestie, teruglevering in gemeente Voorschoten3

Referentie: 1746501-0017.0.6.

4 In het vervolg afgekort tot Frisse Scholen.

Het IHP vraagt hoe en of bestaande bouw naar minimaal hetzelfde kwaliteitsniveau als nieuwbouw gebracht kan worden. Het bovenstaande is daarom vertaald naar klasse B conform Frisse Scholen. Frisse Scholen onderscheidt zes luchtkwaliteit, temperatuur, licht, geluid en kwaliteitsborging. Dit onderzoek legt de focus op ventilatie. In Frisse Scholen is dit onderdeel van het thema luchtkwaliteit. Binnen dit thema zijn met betrekking tot ventilatie eisen geformuleerd aan onder andere de maximale CO2-concentratie, het ventilatiedebiet, de voorzieningen voor spuiventilatie, gebruik van recirculatie en scheiding van retourlucht en toevoerlucht bij warmteterugwinning (WTW). Naast ventilatie stelt Frisse Scholen binnen het thema lucht eisen voor: luchtvochtigheid, schimmels & bacteriën, vluchtige organische stoffen, verbrandingsgassen, fijnstof, hygiëne ventilatiesysteem, tabaksrook, asbest en legionella.

Het Programma van Eisen Frisse Scholen is nog geen wettelijke eis. Om toekomstbestendige gebouwen te realiseren is het wenselijk om gemiddeld klasse B uit het Programma van Eisen Frisse Scholen aan te houden. IHP 2024 - 2039, §7.3, p. 21

In hoofdstuk 7 van het IHP zijn eisen en ambities voor onderwijshuisvesting vastgelegd. Voor ventilatie refereert het IHP aan het Programma van Eisen Frisse Scholen4. Dit uitgangspunt uit het IHP is hieronder herhaald.

3. Ventilatie in het IHP

Pagina 8 van 34

Referentie: 1746501-0017.0.6.

Van het gas af gaan is geen simpele ingreep. Gas wordt vaak gebruikt om het gebouw te verwarmen en ook als een gebouw gasloos is, blijft er behoefte aan verwarming in de winter. Van het gas af gaan leidt vaak tot het vervangen van de complete installatie door een nieuwe installatie op bijvoorbeeld elektriciteit. Om dit toe te lichten wordt een gasgestookte cv-ketel (opwekking van warmte) die via radiatoren (afgifte van warmte) een gebouw verwarmt als voorbeeld gebruikt. Als gas niet langer als energiebron gebruikt wordt, dan moet de cv-ketel vervangen worden. In plaats van een cv-ketel kan dan bijvoorbeeld een elektrische warmtepomp geplaatst worden. Een warmtepomp gebruikt, net als een cv-installatie, vaak water richting het afgiftesysteem. Een belangrijk verschil tussen beide systemen is de watertemperatuur naar de afgifte. Veel cv-installaties gebruiken een zogenaamde hoge watertemperatuur (> 65°C), terwijl warmtepompen het efficiëntst zijn in combinatie met een lage watertemperatuur (< 55°C). Om dezelfde warmte in een ruimte te brengen zijn bij een lage watertemperatuur in het systeem meer of grotere radiatoren nodig. Bij een installatie met een lage watertemperatuur wordt vaak vloerverwarming (leidingen in de vloer) als

Of een school gas gebruikt kan uit meerdere bronnen worden herleid. De meest betrouwbare bron is de opgave van het energieverbruik.

4.1.2 Gasloos maken

In het kader van dit onderzoek zijn meerdere bronnen van informatie gebruikt. De belangrijkste daarvan, in willekeurige volgorde, zijn: Het IHP. De opgaven van het werkelijke jaarlijkse energieverbruik. De rapporten van Ruimte-OK. De locatiebezoeken. In paragrafen 4.1.2, 4.1.3 en 4.1.4 wordt voor verduurzaming en ventilatie op hoofdlijnen toegelicht welke informatie waar en hoe gebruikt is.

4.1.1 Informatie

4.1. Algemeen

4. Bevindingen per school

A E G CWgas

Pagina 9 van 34

Totaal energieverbruik in kWh/jaar. Opgegeven verbruik van elektriciteit in kWh/jaar. Opgegeven verbruik van gas in m³/jaar. Calorische waarde van gas voor de omrekening van m³/jaar naar kWh/jaar. Er is gerekend met een calorische waarde van 9,77.

Om te bepalen hoeveel pv-panelen nodig zijn om het energieverbruik van een school te compenseren, is het allereerst nodig om te weten hoeveel energie de betreffende school verbruikt. De enige betrouwbare bron hiervoor is de opgave van de school zelf. Een kanttekening hierbij is dat opgaven van het energieverbruik geen onderscheid maken tussen gebouw- en gebruiksgebonden energieverbruik, wat BBL wel doet in de BENG-eisen. De berekeningen en resultaten van dit onderzoek maken daarom geen onderscheid tussen gebouw- en gebruiksgebonden energie, maar vergelijken de combinatie van beide met de BENG-eisen. Hierdoor kan het aantal pv-panelen dat berekend is hoger zijn dan strikt genomen nodig is. Verder is een energieprestatieberekening conform NTA 8800 de enige genormeerde methode om de prestaties van een gebouw na aanpassingen, zoals het plaatsen van pv-panelen, met de BENG-eisen te vergelijken. Dergelijke berekeningen worden in dit onderzoek niet gemaakt. De berekeningen en resultaten in dit onderzoek hebben daarom een indicatieve status. Het indicatief benodigd aantal pv-panelen is als volgt berekend:

4.1.3 Energieneutraal

Er zijn meerdere soorten installaties die geen gebruik maken van gas. Binnen dit onderzoek is het niet mogelijk om voor elke school te bepalen wat technisch en financieel de beste optie is om naar gasloos te gaan. De inschatting van de investering voor een verbouwing naar gasloos is gebaseerd op het realiseren van een nieuwe klimaatinstallatie in een bestaand gebouw. Deze investering wordt als een bandbreedte gepresenteerd. De werkelijke investering is sterk afhankelijk van de nog te kiezen en te ontwerpen nieuwe gasloze installatie.

afgiftesysteem gebruikt. De verandering van radiatoren aan de muur naar vloerverwarming is ingrijpend.

Benodigd aantal panelen op basis van BENG 3 ten opzichte van totaal energieverbruik. Totaal energieverbruik in kWh/jaar. BENG 3-eis, dit is gegeven als een percentage, wat afhankelijk is van de gebouwfunctie. Voor de functie onderwijs en kinderopvang is dit 40%. Opbrengst van één pv-paneel in kWh/jaar.

Benodigd aantal panelen op basis van totaal energieverbruik maximaal primair fossiel energieverbruik conform BENG 2. Totaal energieverbruik in kWh/jaar. Gebouwomvang in m² bruto vloeroppervlak. BENG 2-eis met betrekking tot primair fossiel energieverbruik in kWh/m².jaar, wat afhankelijk is van de gebouwfunctie. Voor de functie onderwijs en kinderopvang is dit 70 kWh/m².jaar. Opbrengst van één pv-paneel in kWh/jaar.

Benodigd aantal panelen op basis van totaal energieverbruik. Totaal energieverbruik in kWh/jaar. Opbrengst van één pv-paneel in kWh/jaar.

PanBENG3

PanBENG2

PanENG A Opaneel

Referentie: 1746501-0017.0.6.

Opaneel

A C BBENG2

Opaneel

A BBENG3

Opbrengst van één pv-paneel in kWh/jaar. Vermogen van één gemiddeld pv-paneel in Wattpiek (Wp). Er is gerekend met een gangbaar vermogen van 400 Wp. Factor voor de omrekening van Wattpiek naar kWh/jaar. Er is gerekend met een gangbare factor van 0,9.

Opaneel Vpaneel

Pagina 10 van 34

Een gebouw energieneutraal maken met pv-panelen betekent dat het energieverbruik wordt gecompenseerd met duurzaam opgewekte energie. Pv-panelen plaatsen is door de technische eenvoud gecombineerd met relatief lage investeringen kostenefficiënt. Eenzelfde verbetering van de gebouwprestaties op de BENG-eisen is meestal goedkoper te realiseren met het plaatsen van pv-panelen dan met andere maatregelen. De Trias Energetica stelt dat het duurzamer is om eerst de hoeveelheid te gebruiken energie te verminderen voordat men fossiel energieverbruik compenseert met bijvoorbeeld pv-panelen. De Trias Energetica is een veel toegepaste strategie voor energiezuinig bouwen. De Trias Energetica stelt drie stappen voor: 1. Beperk eerst de energievraag (door bijvoorbeeld: slim te ontwerpen, thermische isolatie te gebruiken). 2. Voorzie de resterende energiebehoefte met energie uit duurzame bronnen (bijvoorbeeld: zonne-energie, windenergie of biomassa). 3. Gebruik fossiele energie zo efficiënt mogelijk (bijvoorbeeld: maak energiezuinige installaties). Bij het toepassen van de Trias Energetica wordt eerst gekeken naar kostenefficiënte maatregelen om de vraag naar energie te beperken. Daarom zijn de volgende vier verbeteringen van gebouwisolatie beschouwd: Vervangen van glas en/of kozijnen.

Of een dakconstructie sterk genoeg is om het extra gewicht van het berekende aantal pv-panelen te dragen kan alleen een constructeur bepalen. Bij de locatiebezoeken is gevraagd of eerder onderzocht is of pv-panelen geplaatst kunnen worden. In dat geval is meestal bekend of er beperkingen zijn vanuit de constructie.

Verder is het van belang om te controleren of het berekende aantal pv-panelen ook daadwerkelijk geplaatst kan worden op het dak qua oppervlak, maar ook qua gewicht. Het beschikbare dakoppervlak is gemeten van tekeningen of theoretisch herleid uit de combinatie van de gebouwomvang conform het IHP en het aantal bouwlagen dat een school telt.

Het benodigde aantal pv-panelen om aan BENG 2 of BENG 3 te voldoen is niet gelijk. Daarom zijn beide berekeningen gemaakt. Het resultaat van de berekening met het meeste aantal pv-panelen is in dit rapport vermeld en gebruikt om de bijbehorende investering aan te relateren.

Referentie: 1746501-0017.0.6.

5 In 2024 is het Besluit Bouwwerken Leefomgeving in werking getreden, dat het Bouwbesluit vervangt. 6 Hogere waarden staan voor betere isolatie.

Betere dakisolatie aanbrengen bij het vervangen van dakbedekking. Na-isoleren van ongeïsoleerde spouwmuren. Na-isoleren van ongeïsoleerde begane grond vloeren met daaronder een kruipruimte. Alle scholen zijn tussen 2001 en 2013 gebouwd, met uitzondering van de drie scholen die volgens het IHP in aanmerking komen voor vervangende nieuwbouw. Gebouwen die in deze periode gebouwd zijn voldoen minimaal aan het toen geldende Bouwbesluit, dat onder andere aangeeft wat de minimale gebouwisolatie is. Tabel 1 toont de destijds geldende minimale eisen volgens Bouwbesluit over de perioden van 1995 tot 2012, van 2012 tot 2015 en de actuele eisen van 2015 tot nu. Hieruit is af te leiden dat de begane grond vloer van de betreffende schoolgebouwen geïsoleerd is. Na-isolatie aanbrengen in de kruipruimte valt daarmee af. De meerwaarde van extra isolatie onder een begane grond vloer in een kruipruimte mits die kruipruimte hoog genoeg is weegt, gezien de te behalen verbetering, waarschijnlijk niet op tegen de kosten. Om dezelfde reden valt na-isolatie aanbrengen in de spouw als optie af. Het verbeteren van gevelisolatie op een andere manier is een lastige opgave. Er zou voor gekozen kunnen worden om de spouwmuur aan de buitenzijde te slopen, de bestaande isolatie te verwijderen en vervolgens nieuwe isolatie en gevelafwerking terug te bouwen.

Dit is een ingrijpende en kostbare maatregel die zichzelf niet terugverdient. Het plaatsen van geïsoleerde voorzetwanden aan de binnenzijde van de gevel is financieel kostbaar, maar leidt daarnaast ook tot ruimteverlies in het gebouw, wat onwenselijk is. De isolatiewaarde van glas is over de gehele beschouwde periode vergelijkbaar. Investeren in nieuwe kozijnen en glas om de gebouwisolatie te verbeteren is gezien de minimale winst onrendabel. Het verbeteren van de dakisolatie is relatief eenvoudig bij platte daken waarvan de dakbedekking wegens veroudering vervangen wordt. De huidige eisen aan dakisolatie zijn fors hoger dan voor 2015. Het verbeteren van de dakisolatie tegelijk met het vervangen van de dakbedekking conform het meerjaren onderhoudsplan (MJOP) is technisch en financieel aantrekkelijk. Aandachtspunt daarbij is de hoogte van de dakranden ten opzichte van de dikte van de dakisolatie. (m².K/W)

Dakisolatie

Bouwbesluit 2012 - 2015 3,5 3,5 1,1 (HR+/HR++) 3,5

Bouwbesluit 2015 - heden5 3,5 4,5 1,1 (HR++) 6,0

7 Lagere waarden staan voor betere isolatie.

Pagina 11 van 34

Ruimte-OK beschrijft en categoriseert het aanwezige ventilatiesysteem. Ruimte-OK geeft aan welke ambitie ten opzichte van Frisse Scholen haalbaar is voor een school als haar adviezen uitgevoerd worden. Ruimte-OK sorteert haar adviezen in drie sporen: Spoor 1: operationeel spoor met een scope: korte termijn. Spoor 2: tactisch spoor met een scope: middellange termijn. Spoor 3: strategisch spoor met een scope: lange termijn.

Door middel van de generieke rapportage en locatie specifieke rapportage laten wij graag zien welke verbeteringen er te behalen zijn om tot een goede ventilatie en temperatuurbeheersing te komen Ruimte-OK: Locatie specifieke rapportage Nutsbasisschool, d.d. 23-5-2024, p. 1

Ruimte-OK: Locatie specifieke rapportage Nutsbasisschool, d.d. 23-5-2024, p. 1

Dit ondersteuningsprogramma is speciaal opgezet om scholen actief en onafhankelijk te ondersteunen bij het zelfstandig zetten van de 1e vervolg stappen

Voor de analyse van de ventilatie in de scholen zijn de rapportages van Ruimte-OK een belangrijk vertrekpunt. Onderstaande citaten illustreren dit:

4.1.4 Ventilatie

(m².K/W) (m².K/W) (W/m².K)

Vloerisolatie6 Gevelisolatie Isolatie glas7

Bouwbesluit 1995 - 2012 2,5 2,5 1,1 (HR+/HR++) 2,5

Tabel 1: isolatiewaarden op basis van bouwjaar vergeleken met huidige eisen

Referentie: 1746501-0017.0.6.

8 Dit zijn: optimalisaties van bestaande voorzieningen in spoor 1, structurele verbeteringen in spoor 2 en integrale aanpak van het gebouw in spoor 3.

luchtsnelheden. Een hogere luchtsnelheid in ruimten kan als tocht ervaren worden. Een hogere luchtsnelheid in kanalen voor mechanische ventilatie veroorzaakt meer geluid en mogelijk geluidsoverlast. Meer ventileren door te spuien (buitendeuren, ramen of ventilatieroosters openen) kan leiden tot hogere binnentemperaturen in de zomer of lagere binnentemperaturen in de winter. Het verbeteren van de ventilatie om de CO2-concentratie op het gewenste niveau te houden kan daarom leiden tot klachten over andere aspecten van het binnenklimaat.

Ventilatie beïnvloedt de beleving van het binnenklimaat ten aanzien van andere

Dit onderzoek heeft ten aanzien van de kwaliteit van het binnenklimaat een focus op het thema ventilatie. Eventueel opgemerkte klimaatklachten die niet aan ventilatie gerelateerd zijn worden vermeld. Deze klimaatklachten zijn niet vertaald naar aanpassingen en bijbehorende investeringen (kosten).

Binnen elk spoor geeft Ruimte-OK adviezen gericht op technisch beheer, organisatie en gebouwaanpassingen8. Bij de analyse is aangenomen dat scholen adviezen van Ruimte-OK met betrekking tot technisch beheer binnen spoor 1 en/of spoor 2 en gebouwaanpassingen binnen spoor 1 op korte termijn implementeren via hun onderhoudsplan. Verwacht wordt dat de meerkosten van implementatie van deze adviezen ten opzichte van een MJOP zeer beperkt zijn. Daarom zijn deze adviezen en daaruit volgende onderhoudsinspanningen niet vertaald naar investeringskosten. Voor de adviezen van Ruimte-OK met betrekking tot organisatie binnen spoor 1 en/of spoor 2 is aangenomen dat de scholen deze op korte termijn implementeren. Omdat deze adviezen vooral gericht zijn op instructie en gedrag, leiden deze niet tot aanpassingen aan het gebouw. Daarom zijn voor acties volgend uit deze adviezen geen investeringskosten bepaald. In de praktijk blijkt de kwaliteit van de ventilatie voor een belangrijk deel afhankelijk van het gedrag van de gebruikers van het gebouw. Conclusies gaan uit van de aanname dat gebruikers de aanwezige voorzieningen juist gebruiken voor een goede ventilatie. Als Ruimte-OK gebouwaanpassingen adviseert binnen spoor 2 en/of spoor 3, zijn deze overgenomen en vertaald naar investeringskosten.

Pagina 12 van 34

Ventilatie heeft een grote invloed op het energieverbruik van een gebouw. Het verbeteren van ventilatie kan op meerdere manieren leiden tot een hoger energieverbruik. Meer mechanisch ventileren, betekent meer lucht verplaatsen, wat logischerwijs meer energie kost. Hogere binnentemperaturen in de zomer door meer spuiventilatie (buitendeuren, ramen of ventilatieroosters openen) leidt tot een hoger energieverbruik als koeling wordt gebruikt om de temperatuur te beheersen. De situatie in de winter is vergelijkbaar, in die zin dat meer spuiventilatie dan leidt tot een hoger energieverbruik door het verwarmen.

Referentie: 1746501-0017.0.6.

9 Omrekening opgave op basis van de calorische waarde van gas van 9,77 kWh/m³.

De Vink is samen met Het Kompas en de tussenliggende gymzaal in één gebouw gehuisvest. De gymzaal valt buiten de formele scope van dit onderzoek. Investeringen om het gebouw gasloos of energieneutraal te maken omvatten alleen kosten voor de scholen. Als ook de gymzaal wordt aangepast, zullen de kosten hoger zijn.

Figuur 4: informatie uit het IHP

De Vink is een katholieke en openbare basisschool die gevestigd is in de wijk NoordHofland in Voorschoten, tussen de Leidse wijken Stevenshof en Leiden Zuidwest in. De school streeft ernaar een ontmoetingsplaats te zijn waar leerlingen worden voorbereid op het functioneren in een multiculturele samenleving. In figuur 4 is de in het IHP over de school gepresenteerde informatie herhaald.

4.2. De Vink

(kWh/jaar) (kWh/jaar) (kWh/jaar)

57.686 6.0189 (opgave: 616 m³/jaar) 63.704

Pagina 13 van 34

In het IHP is beschreven dat het binnenklimaat een impuls nodig heeft. Voor de uitvoering hiervan is een subsidie goedgekeurd. Een rapport van Ruimte-OK voor

4.2.3 Ventilatie

Elektraverbruik per jaar Gasverbruik per jaar Totaal energieverbruik

Tabel 2: energieverbruik per jaar

De Vink is samen met Het Kompas en de tussenliggende gymzaal in één gebouw gehuisvest. De gezamenlijke energierekening wordt met de gebruikers verrekend op basis van een verdeelsleutel. Deze verdeling is: 50% voor Het Kompas, 36% voor De Vink en 14% voor de gemeente ten behoeve van de gymzaal. Tabel 2 toont het energieverbruik per jaar dat voor rekening komt van De Vink. Voor de berekeningen is uitgegaan van het gasverbruik uit 2022 omdat in 2023 onder andere storingen van de warmtepomp hebben geleid tot een abnormaal hoog gasverbruik. Om dit energieverbruik volledig te compenseren en het schoolgebouw energieneutraal te maken, zijn circa 177 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Om voldoende energieverbruik te compenseren, zodat het gebouw aan de BENGeisen voldoet, zijn 71 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Een gemiddeld pv-paneel is circa 1,6 m² groot. Om 71 panelen te plaatsen is 114 m² vrij dakoppervlak nodig. Om 177 panelen te plaatsen is ten minste 283 m² vrij dakoppervlak nodig. Het schoolgebouw heeft twee bouwlagen en is in totaal 1.688 m² groot, daaruit volgt een dakoppervlak van 844 m². Een dak is zelden helemaal vrij en voor onderhoud aan het dak, de hemelwaterafvoeren en de pv-panelen moet op een dak loop- en werkruimte beschikbaar blijven. Waarschijnlijk is er voor 71 en zelfs voor 177 panelen voldoende ruimte.

4.2.2 Energieneutraal

Het gebouw is ondanks de aanwezigheid van een warmtepomp niet gasloos. De bijverwarming is namelijk gasgestookt.

4.2.1 Gasloos

Referentie: 1746501-0017.0.6.

10 Dit is een systeem met mechanische toe- en afvoer.

kwaliteitsborging uit Frisse Scholen zijn niet onderzocht. Mogelijk voldoet het gebouw niet aan de eisen die Frisse Scholen voor klasse B aan dez stelt. Tijdens het locatiebezoek heeft de school aangegeven dat het in de zomer te warm wordt.

De Vink is niet beschikbaar. Omdat De Vink en Het Kompas in één gebouw gehuisvest zijn, is aangenomen dat de bevindingen van Ruimte-OK over Het Kompas ook van toepassing (kunnen) zijn op De Vink. De bevindingen uit het locatiebezoek ondersteunen deze aanname. Ruimte-OK heeft geconstateerd dat Het Kompas een centraal gestuurd ventilatiesysteem type D10 heeft. Tijdens het locatiebezoek is vastgesteld dat er CO2meters aanwezig zijn. Ruimte-OK11 stelt, voor Het Kompas, binnen sporen 1 en 2 alleen organisatorische maatregelen voor om de ventilatie te verbeteren. Spoor 3 is niet onderzocht door Ruimte-OK en binnen spoor 2 zijn, voor Het Kompas, geen structurele verbeteringen aan het gebouw voorgesteld in relatie tot ventilatie. De Vink lijkt daarmee, zonder grote aanpassingen aan en investeringen in het gebouw, te kunnen voldoen aan de eisen die Frisse Scholen aan ventilatie (onderdeel van thema luchtkwaliteit) stelt voor klasse B.

Pagina 14 van 34

11 Ruimte-OK deelt voorgestelde maatregelen in naar sporen op basis van de scope in tijd. Dit is in paragraaf 4.1.4 toegelicht.

De Vink is samen met Het Kompas en de tussenliggende gymzaal in één gebouw gehuisvest. De gymzaal valt buiten de formele scope van dit onderzoek. Investeringen

Figuur 5: informatie uit het IHP

Het Kompas is een protestants-christelijke basisschool die ligt aan de Kuyperbrink in Voorschoten. De school richt zich op kwalitatief goed onderwijs in een veilige en vertrouwde omgeving, waarbij aandacht is voor de persoonlijke ontwikkeling van elk kind. Het Kompas streeft ernaar een plaats van ontmoeting te zijn, waar kinderen zich ontwikkelen in een christelijke setting en goed voorbereid worden op hun toekomst. In figuur 5 is de in het IHP over de school gepresenteerde informatie herhaald.

4.3. Het Kompas

Referentie: 1746501-0017.0.6.

12 Omrekening opgave op basis van de calorische waarde van gas van 9,77 kWh/m³. 13 Dit is een systeem met mechanische toe- en afvoer.

Het Kompas is samen met De Vink en de tussenliggende gymzaal in één gebouw gehuisvest. De gezamenlijke energierekening wordt met de gebruikers verrekend op basis van een verdeelsleutel. Deze verdeling is: 50% voor Het Kompas, 36% voor De Vink en 14% voor de gemeente ten behoeve van de gymzaal. Tabel 3 toont het energieverbruik per jaar dat voor rekening komt van Het Kompas. Voor de berekeningen is uitgegaan van het gasverbruik uit 2022 omdat in 2023 onder andere storingen van de warmtepomp hebben geleid tot een abnormaal hoog gasverbruik. Om dit energieverbruik volledig te compenseren en het schoolgebouw energieneutraal te maken, zijn circa 246 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Om voldoende energieverbruik te compenseren, zodat het gebouw aan de BENGeisen voldoet, zijn 99 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Een gemiddeld pv-paneel is circa 1,6 m² groot. Om 99 panelen te plaatsen is 158 m² vrij dakoppervlak nodig. Om 246 panelen te plaatsen is ten minste 394 m² vrij dakoppervlak nodig. Het schoolgebouw heeft twee bouwlagen en is in totaal 2.241 m² groot, daaruit volgt een dakoppervlak van 1.121 m². Een dak is zelden helemaal vrij en voor onderhoud aan het dak, de hemelwaterafvoeren en de pv-panelen moet op een dak loop- en werkruimte beschikbaar blijven. Waarschijnlijk is er voor 99 en zelfs voor 246 panelen voldoende ruimte.

4.3.2 Energieneutraal

Ruimte-OK heeft geconstateerd dat Het Kompas gasloos is vanwege de aanwezigheid van een WKO. Het Kompas en De Vink zijn gehuisvest in één gebouw. Het is waarschijnlijk dat de installaties van Het Kompas en De Vink vergelijkbaar zijn. Daaruit volgt de verwachting dat ook Het Kompas een gasgestookte bijverwarming heeft. Hierdoor zou het gebouw niet gasloos zijn, in tegenstelling tot de constatering van Ruimte-OK.

4.3.1 Gasloos

om het gebouw gasloos of energieneutraal te maken omvatten alleen kosten voor de scholen. Als ook de gymzaal wordt aangepast, zullen de kosten hoger zijn. (kWh/jaar) (kWh/jaar) (kWh/jaar)

80.120 8.35812 (opgave: 856 m³/jaar) 88.478

Pagina 15 van 34

14 Ruimte-OK deelt voorgestelde maatregelen in naar sporen op basis van de scope in tijd. Dit is in paragraaf 4.1.4 toegelicht.

kwaliteitsborging uit Frisse Scholen zijn niet onderzocht. Mogelijk voldoet het gebouw niet aan de eisen die Frisse Scholen voor klasse Tijdens het locatiebezoek heeft de school aangegeven dat het in de zomer te warm wordt.

In het IHP is beschreven dat het binnenklimaat een impuls nodig heeft. Voor de uitvoering hiervan is een subsidie goedgekeurd. Ruimte-OK heeft geconstateerd dat het gebouw een centraal gestuurd ventilatiesysteem type D13 heeft. Tijdens het locatiebezoek is vastgesteld dat er CO2-meters aanwezig zijn. Ruimte-OK14 stelt binnen sporen 1 en 2 alleen organisatorische maatregelen voor om de ventilatie te verbeteren. Spoor 3 is niet onderzocht door Ruimte-OK en binnen spoor 2 zijn geen structurele verbeteringen aan het gebouw voorgesteld in relatie tot ventilatie. De school lijkt daarmee, zonder grote aanpassingen aan en investeringen in het gebouw, te kunnen voldoen aan de eisen die Frisse Scholen aan ventilatie (onderdeel van thema luchtkwaliteit) stelt voor klasse B.

4.3.3 Ventilatie

Elektraverbruik per jaar Gasverbruik per jaar Totaal energieverbruik

Tabel 3: energieverbruik per jaar

Referentie: 1746501-0017.0.6.

Figuur 6: informatie uit het IHP

Gevers Deynoot is een protestants-christelijke basisschool. Het schoolgebouw aan het Burgemeester van der Haarplein 7 biedt een veilige en vertrouwde leeromgeving voor leerlingen. De school richt zich op kwalitatief onderwijs, waarbij de persoonlijke ontwikkeling van elk kind centraal staat. In figuur 7 is de in het IHP over de school gepresenteerde informatie herhaald.

De Fortgensschool is een protestants-christelijke basisschool gelegen in de wijk Adegeest in Voorschoten. Het gebouw is 60 jaar oud en voldoet niet meer aan de moderne eisen voor onderwijsgebouwen. In figuur 6 is de in het IHP over de school gepresenteerde informatie herhaald. In het IHP is opgenomen dat de school vervangende nieuwbouw krijgt in de periode tussen 2023 en 2026. Daaruit volgt de aanname dat in de vervangende nieuwbouw de ambities en eisen uit het IHP gerealiseerd worden.

Pagina 16 van 34

De school wordt met gas verwarmd. Het gasloos maken van de school is technisch mogelijk door bijvoorbeeld warmtepompen toe te passen. Een dergelijke verbouwing is ingrijpend en vraagt om een grote investering. Vervanging van de huidige installaties voor het einde van hun levensduur leidt tot onnodige kosten. Het advies is om deze aanpassing te combineren met vervangingsonderhoud van de installaties volgens het MJOP.

4.5.1 Gasloos

Figuur 7: informatie uit het IHP

4.5. Gevers Deynoot

4.4. Fortgensschool

(kWh/jaar) (kWh/jaar) (kWh/jaar)

24.411 95.44315 (opgave: 9.769 m³/jaar) 119.854

Referentie: 1746501-0017.0.6.

15 Omrekening opgave op basis van de calorische waarde van gas van 9,77 kWh/m³. 16 Dit is een systeem met natuurlijke toevoer en mechanische afvoer.

kwaliteitsborging uit Frisse Scholen zijn niet onderzocht. Mogelijk voldoet het gebouw

Ruimte-OK heeft geconstateerd dat het gebouw een ventilatiesysteem type C16 heeft. Tijdens het locatiebezoek is vastgesteld dat er CO2-meters aanwezig zijn. Ruimte-OK17 stelt binnen sporen 1 en 2 alleen maatregelen met betrekking tot technisch beheer en organisatie voor om de ventilatie te verbeteren. Spoor 3 is niet onderzocht door Ruimte-OK en binnen spoor 2 zijn geen structurele verbeteringen aan het gebouw voorgesteld in relatie tot ventilatie. De school lijkt daarmee, zonder grote aanpassingen aan en investeringen in het gebouw, te kunnen voldoen aan de eisen die Frisse Scholen aan ventilatie (onderdeel van thema luchtkwaliteit) stelt voor klasse B.

4.5.3 Ventilatie

Elektraverbruik per jaar Gasverbruik per jaar Totaal energieverbruik

Tabel 4: energieverbruik per jaar

te compenseren en het schoolgebouw energieneutraal te maken, zijn circa 333 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Om voldoende energieverbruik te compenseren, zodat het gebouw aan de BENGeisen voldoet, zijn 134 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Een gemiddeld pv-paneel is circa 1,6 m² groot. Om 134 panelen te plaatsen is 214 m² vrij dakoppervlak nodig. Om 333 panelen te plaatsen is ten minste 533 m² vrij dakoppervlak nodig. Het schoolgebouw heeft twee bouwlagen en is in totaal 1.252 m² groot, daaruit volgt een dakoppervlak van 626 m². Een dak is zelden helemaal vrij en voor onderhoud aan het dak, de hemelwaterafvoeren en de pv-panelen moet op een dak loop- en werkruimte beschikbaar blijven. Waarschijnlijk is er voor 134 panelen voldoende ruimte. Voor 333 panelen is het dak theoretisch groot genoeg, maar in de praktijk waarschijnlijk te klein.

Tabel 4 toont het opgegeven energieverbruik per jaar. Om dit energieverbruik volledig

4.5.2 Energieneutraal

Pagina 17 van 34

17 Ruimte-OK deelt voorgestelde maatregelen in naar sporen op basis van de scope in tijd. Dit is in paragraaf 4.1.4 toegelicht.

niet aan de eisen die Frisse Scholen voor klasse Tijdens het locatiebezoek heeft de school aangegeven dat het in de zomer te warm en in de winter te koud wordt.

Referentie: 1746501-0017.0.6.

18 Omrekening opgave op basis van de calorische waarde van gas van 9,77 kWh/m³.

Figuur 8: informatie uit het IHP

De school wordt met gas verwarmd. Het gasloos maken van de school is technisch mogelijk door bijvoorbeeld warmtepompen toe te passen. Gezien het beperkt aantal jaren dat deze school nog gebruikt wordt, wordt geadviseerd hier niet in te investeren.

De Nutsbasisschool is gevestigd aan de Elstlaan 6 in Voorschoten en biedt onderwijs aan kinderen in de wijk Adegeest. Het gebouw is meer dan 60 jaar oud en voldoet niet meer aan de moderne eisen voor een duurzaam en functioneel schoolgebouw. De school richt zich op het bieden van kwalitatief goed onderwijs, maar het verouderde gebouw staat dit momenteel in de weg. In figuur 8 is de in het IHP over de school gepresenteerde informatie herhaald. In het IHP is opgenomen dat de school vervangende nieuwbouw krijgt in de periode tussen 2027 en 2030. Daaruit volgt de aanname dat in de vervangende nieuwbouw de ambities en eisen uit het IHP gerealiseerd worden. Het bestaande gebouw wordt meegenomen in dit onderzoek omdat de vervangende nieuwbouw pas over 5 jaar gebouwd is.

Elektraverbruik per jaar Gasverbruik per jaar Totaal energieverbruik

Tabel 5: energieverbruik per jaar

(kWh/jaar) (kWh/jaar) (kWh/jaar)

Pagina 18 van 34

25.478 120.17118 (opgave 12.300 m³/jaar) 145.649

te compenseren en het schoolgebouw energieneutraal te maken, zijn circa 405 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Om voldoende energieverbruik te compenseren, zodat het gebouw aan de BENGeisen voldoet, zijn 162 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Een gemiddeld pv-paneel is circa 1,6 m² groot. Om 162 panelen te plaatsen is 259 m² vrij dakoppervlak nodig. Om 405 panelen te plaatsen is ten minste 648 m² vrij dakoppervlak nodig. Het schoolgebouw heeft één bouwlaag en is in totaal 1.461 m² groot. Omdat deze school een schuin dak heeft is het dakoppervlak groter dan 1.461 m². Een dak is zelden helemaal vrij en voor onderhoud aan het dak, de hemelwaterafvoeren en de pv-panelen moet op een dak loop- en werkruimte beschikbaar blijven. Waarschijnlijk is er voor 162 en zelfs voor 405 panelen voldoende ruimte. De school heeft tijdens het locatiebezoek gemeld dat het schuine dak constructief aangepast moet worden om daar pv-panelen op te kunnen plaatsen. Het versterken van de dakconstructie is een kostbare investering in een gebouw waarvoor in het IHP vervangende nieuwbouw is opgenomen. De kosten van constructieve aanpassingen leiden tot langere terugverdientijden voor de pv-panelen. Constructieve aanpassingen kunnen niet meegenomen worden naar de vervangende nieuwbouw, in tegenstelling tot pv-panelen.

Daarom is voor de Nutsbasisschool een theoretische investering voor alleen pv-panelen opgenomen.

Tabel 5 toont het opgegeven energieverbruik per jaar. Om dit energieverbruik volledig

4.6.2 Energieneutraal

4.6.1 Gasloos

4.6. Nutsbasisschool

Referentie: 1746501-0017.0.6.

19 Dit is een systeem met mechanische toe- en afvoer.

gebruik maken van de CO2 sensor, niet onnodig luchten, bedienen thermostaat knoppen. Ruimte-OK: Locatie specifieke rapportage Nutsbasisschool, d.d. 23-5-2024, p. 1

Ruimte-OK: Locatie specifieke rapportage Nutsbasisschool, d.d. 23-5-2024, p. 10

2 gestuurde mechanische toe- en

Ruimte-OK heeft geconstateerd dat het gebouw een ventilatiesysteem type D19 heeft. Tijdens het locatiebezoek is vastgesteld dat er CO2-meters aanwezig zijn. Ruimte-OK20 stelt binnen sporen 1 en 2 maatregelen met betrekking tot technisch beheer en organisatie voor, samen met kleine gebouwaanpassingen in spoor 1 om de ventilatie te verbeteren. Spoor 3 is niet onderzocht door Ruimte-OK en binnen spoor 2 zijn geen structurele verbeteringen aan het gebouw voorgesteld in relatie tot ventilatie. De school lijkt daarmee, zonder grote aanpassingen aan en investeringen in het gebouw, te kunnen voldoen aan de eisen die Frisse Scholen aan ventilatie (onderdeel van thema luchtkwaliteit) stelt voor klasse B. Omdat deze conclusie tegenstrijdig lijkt met het IHP, zijn hieronder een drietal citaten uit het rapport van Ruimte-OK toegevoegd.

4.6.3 Ventilatie

Pagina 19 van 34

20 Ruimte-OK deelt voorgestelde maatregelen in naar sporen op basis van de scope in tijd. Dit is in paragraaf 4.1.4 toegelicht.

van de leeromgeving die de school biedt. Gezien de voorzieningen lijkt klasse B een passende ambitie. Ruimte-OK: Locatie specifieke rapportage Nutsbasisschool, d.d. 23-5-2024, p. 1

Referentie: 1746501-0017.0.6.

21 Omrekening opgave op basis van de calorische waarde van gas van 9,77 kWh/m³. 22 Dit is een systeem met mechanische toe- en afvoer.

Figuur 9: informatie uit het IHP

RK Emmaus is een basisschool die gevestigd is aan de Elstlaan 4 in Voorschoten. Het gebouw, dat oorspronkelijk is gebouwd in 1978, heeft in 2013 een renovatie ondergaan, maar voldoet momenteel niet meer aan de moderne eisen voor een duurzaam en functioneel schoolgebouw. De school biedt onderwijs aan kinderen in de wijk Adegeest en heeft als doel een solide en eigentijds onderwijsaanbod te blijven bieden, ondanks de verouderde staat van het gebouw. In figuur 9 is de in het IHP over de school gepresenteerde informatie herhaald. In het IHP is opgenomen dat de school vervangende nieuwbouw krijgt in de periode tussen 2030 en 2035. Daaruit volgt de aanname dat in de vervangende nieuwbouw de ambities en eisen uit het IHP gerealiseerd worden. Het bestaande gebouw wordt meegenomen in dit onderzoek omdat de vervangende nieuwbouw pas over 5 tot 10 jaar gebouwd is.

(kWh/jaar) (kWh/jaar) (kWh/jaar)

28.733 89.51321 (opgave 9.162 m³/jaar) 118.246

Pagina 20 van 34

Ruimte-OK deelt voorgestelde maatregelen in naar sporen op basis van de scope in tijd. Dit is in paragraaf 4.1.4 toegelicht.

Ruimte-OK heeft geconstateerd dat het gebouw een ventilatiesysteem type D22 heeft. Tijdens het locatiebezoek is vastgesteld dat er CO2-meters aanwezig zijn. Ruimte-OK23 stelt binnen sporen 1 en 2 maatregelen met betrekking tot technisch beheer en organisatie voor, samen met kleine gebouwaanpassingen in spoor 1 om de ventilatie te verbeteren. Spoor 3 is niet onderzocht door Ruimte-OK en binnen spoor 2 zijn geen structurele verbeteringen aan het gebouw voorgesteld in relatie tot ventilatie. De school lijkt daarmee, zonder grote aanpassingen aan en investeringen in het gebouw,

4.7.3 Ventilatie

Elektraverbruik per jaar Gasverbruik per jaar Totaal energieverbruik

Tabel 6: energieverbruik per jaar

te compenseren en het schoolgebouw energieneutraal te maken, zijn circa 329 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Om voldoende energieverbruik te compenseren, zodat het gebouw aan de BENGeisen voldoet, zijn 132 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Een gemiddeld pv-paneel is circa 1,6 m² groot. Om 132 panelen te plaatsen is 211 m² vrij dakoppervlak nodig. Om 329 panelen te plaatsen is ten minste 526 m² vrij dakoppervlak nodig. Het schoolgebouw heeft één bouwlaag en is in totaal 1.644 m² groot, daaruit volgt een dakoppervlak van 1.644 m². Een dak is zelden helemaal vrij en voor onderhoud aan het dak, de hemelwaterafvoeren en de pv-panelen moet op een dak loop- en werkruimte beschikbaar blijven. Waarschijnlijk is er voor 132 en ook voor 329 panelen voldoende ruimte.

Tabel 6 toont het opgegeven energieverbruik per jaar. Om dit energieverbruik volledig

4.7.2 Energieneutraal

4.7.1 Gasloos

4.7. RK Emmaus

Referentie: 1746501-0017.0.6.

te kunnen voldoen aan de eisen die Frisse Scholen aan ventilatie (onderdeel van thema luchtkwaliteit) stelt voor klasse B.

Pagina 21 van 34

Volgens de opgave van de school is in 2023 en 2024 geen (0 m³) gas verbruikt. Dat suggereert dat de gasgestookte bijverwarming niet gebruikt wordt. Het advies is om niet te investeren in het gasloos maken van de bijverwarming.

4.8.1 Gasloos

Figuur 10: informatie uit het IHP

De Regenboog is een basisschool die ligt aan de Rouboslaan 12 in Voorschoten, en in 2013 in gebruik genomen is. Het gebouw is relatief nieuw, maar voldoet niet meer aan de nieuwste duurzaamheidsnormen, vooral als het gaat om de flexibiliteit van de ruimten. Door de huidige indeling en functionaliteit van het gebouw kan de school op langere termijn niet altijd inspelen op veranderingen in onderwijsbehoeften. Dit kan de school belemmeren in het adequaat aanpassen aan nieuwe onderwijsmethoden en groeiende leerlingenaantallen. In figuur 10 is de in het IHP over de school gepresenteerde informatie herhaald.

4.8. De Regenboog

(kWh/jaar) (kWh/jaar) (kWh/jaar)

107.537 0 (gasloos) 107.537

Referentie: 1746501-0017.0.6.

24 Dit is een systeem met mechanische toe- en afvoer.

kwaliteitsborging uit Frisse Scholen zijn niet onderzocht. Mogelijk voldoet het gebouw

Ruimte-OK heeft geconstateerd dat het gebouw een ventilatiesysteem type D24 heeft. Tijdens het locatiebezoek is vastgesteld dat er CO2-meters aanwezig zijn. Ruimte-OK25 stelt binnen sporen 1 en 2 maatregelen met betrekking tot technisch beheer en organisatie voor, samen met kleine gebouwaanpassingen in spoor 1 om de ventilatie te verbeteren. Spoor 3 is niet onderzocht door Ruimte-OK en binnen spoor 2 zijn geen structurele verbeteringen aan het gebouw voorgesteld in relatie tot ventilatie. Het IHP stelt dat de school net aan Frisse Scholen klasse B voldoet. Ruimte-OK spreekt dit tegen met haar constatering dat het ventilatiesysteem aansluit op de eisen van Frisse Scholen klasse C.

4.8.3 Ventilatie

Elektraverbruik per jaar Gasverbruik per jaar Totaal energieverbruik

Tabel 7: energieverbruik per jaar

te compenseren en het schoolgebouw energieneutraal te maken, zijn circa 299 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Om voldoende energieverbruik te compenseren, zodat het gebouw aan de BENGeisen voldoet, zijn 120 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Een gemiddeld pv-paneel is circa 1,6 m² groot. Om 120 panelen te plaatsen is 192 m² vrij dakoppervlak nodig. Om 299 panelen te plaatsen is ten minste 478 m² vrij dakoppervlak nodig. Het schoolgebouw heeft twee bouwlagen en is in totaal 1.878 m² groot, daaruit volgt een dakoppervlak van 939 m². Een dak is zelden helemaal vrij en voor onderhoud aan het dak, de hemelwaterafvoeren en de pv-panelen moet op een dak loop- en werkruimte beschikbaar blijven. Waarschijnlijk is er voor 120 en ook voor 299 panelen voldoende ruimte.

Tabel 7 toont het opgegeven energieverbruik per jaar. Om dit energieverbruik volledig

4.8.2 Energieneutraal

Pagina 22 van 34

Ruimte-OK deelt voorgestelde maatregelen in naar sporen op basis van de scope in tijd. Dit is in paragraaf 4.1.4 toegelicht.

niet aan de eisen die Frisse Scholen voor klasse Tijdens het locatiebezoek heeft de school aangegeven dat het in de zomer te warm en in de winter te koud wordt.

Referentie: 1746501-0017.0.6.

4.9.1 Gasloos

Figuur 11: informatie uit het IHP

Pagina 23 van 34

28 Ruimte-OK deelt voorgestelde maatregelen in naar sporen op basis van de scope in tijd. Dit is in paragraaf 4.1.4 toegelicht.

50.000 117.24026 (opgave 12.000 m³/jaar) 167.240

26 Omrekening opgave op basis van de calorische waarde van gas van 9,77 kWh/m³. 27 Dit is een systeem met mechanische toe- en afvoer.

(kWh/jaar) (kWh/jaar) (kWh/jaar)

De school wordt met gas verwarmd. Het gasloos maken van de school is technisch mogelijk door bijvoorbeeld warmtepompen toe te passen. Een dergelijke verbouwing is

4.9.3 Ventilatie

Elektraverbruik per jaar Gasverbruik per jaar Totaal energieverbruik

Tabel 8: energieverbruik per jaar

te compenseren en het schoolgebouw energieneutraal te maken, zijn circa 465 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Om voldoende energieverbruik te compenseren, zodat het gebouw aan de BENGeisen voldoet, zijn 186 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Een gemiddeld pv-paneel is circa 1,6 m² groot. Om 186 panelen te plaatsen is 298 m² vrij dakoppervlak nodig. Om 465 panelen te plaatsen is ten minste 744 m² vrij dakoppervlak nodig. Het schoolgebouw heeft twee bouwlagen en is in totaal 1.518 m² groot, daaruit volgt een dakoppervlak van 759 m². Een dak is zelden helemaal vrij en voor onderhoud aan het dak, de hemelwaterafvoeren en de pv-panelen moet op een dak loop- en werkruimte beschikbaar blijven. Waarschijnlijk is er voor 186 panelen voldoende ruimte. Voor 465 panelen is het dak theoretisch groot genoeg, maar in de praktijk te klein.

Tabel 8 toont het opgegeven energieverbruik per jaar. Om dit energieverbruik volledig

4.9.2 Energieneutraal

ingrijpend en vraagt om een grote investering. Vervanging van de huidige installaties voor het einde van hun levensduur leidt tot onnodige kosten. Het advies is om deze aanpassing te combineren met vervangingsonderhoud van de installaties volgens het MJOP.

Ruimte-OK heeft geconstateerd dat het gebouw een centraal gestuurd ventilatiesysteem type D27 heeft. Tijdens het locatiebezoek is vastgesteld dat er CO2meters aanwezig zijn. Ruimte-OK28 stelt maatregelen voor met betrekking tot technisch beheer, organisatie en optimalisaties van voorzieningen in het gebouw. Ruimte-OK stelt geen structurele verbeteringen aan het gebouw voor. De school lijkt daarmee, zonder grote aanpassingen aan en investeringen in het gebouw, te kunnen voldoen

De Vos is een openbare basisschool die gevestigd is aan Ter Lips 1b in Voorschoten. Het gebouw is in 2005 in gebruik genomen en biedt een geschikte leeromgeving voor de leerlingen. De school heeft een goede functionele indeling, maar het gebouw voldoet momenteel niet altijd aan de nieuwste duurzaamheids- en flexibiliteitsnormen. Het is wel een relatief recent gebouw, wat de basis biedt voor eventuele verdere aanpassingen om de school toekomstbestendig te maken. In figuur 11 is de in het IHP over de school gepresenteerde informatie herhaald.

4.9. De Vos, locatie Ter Lips

Referentie: 1746501-0017.0.6.

kwaliteitsborging uit Frisse Scholen zijn niet onderzocht. Mogelijk voldoet het gebouw niet aan de eisen die Frisse Scholen voor klasse Het gebouw heeft weinig ramen die open kunnen.

aan de eisen die Frisse Scholen aan ventilatie (onderdeel van thema luchtkwaliteit) stelt voor klasse B.

Pagina 24 van 34

4.10.1 Gasloos

Figuur 12: informatie uit het IHP

Basisschool De Vos aan de Multatulilaan 92 is een modern gebouw uit 2010, dat voldoet aan de eisen van deze tijd. Het schoolgebouw heeft een goede functionele en bouwtechnische kwaliteit en biedt een functionele en goed ingerichte leeromgeving. Er zijn ook kansen voor verbetering ten aanzien van flexibiliteit en duurzaamheid. Ruimten moeten toekomstbestendig in te richten zijn, met aandacht voor duurzaamheid en veranderende onderwijsbehoeften. In figuur 12 is de in het IHP over de school gepresenteerde informatie herhaald.

4.10. De Vos, locatie Multatulilaan

(kWh/jaar) (kWh/jaar) (kWh/jaar)

73.736 135.94029 (opgave 13.914 m³/jaar) 209.676

Referentie: 1746501-0017.0.6.

29 Omrekening opgave op basis van de calorische waarde van gas van 9,77 kWh/m³. Dit is een systeem met mechanische toe- en afvoer.

Ruimte-OK heeft geconstateerd dat het gebouw een centraal gestuurd ventilatiesysteem type D30 heeft. Tijdens het locatiebezoek is vastgesteld dat er CO2meters aanwezig zijn. Ruimte-OK31 stelt maatregelen voor met betrekking tot technisch beheer, organisatie en optimalisaties van voorzieningen in het gebouw. Ruimte-OK stelt geen structurele verbeteringen aan het gebouw voor. De school lijkt daarmee, zonder grote aanpassingen aan en investeringen in het gebouw, te kunnen voldoen aan de eisen die Frisse Scholen aan ventilatie (onderdeel van thema luchtkwaliteit) stelt voor klasse B.

4.10.3 Ventilatie

Elektraverbruik per jaar Gasverbruik per jaar Totaal energieverbruik

Tabel 9: energieverbruik per jaar

Tabel 9 toont het opgegeven energieverbruik per jaar. Gezien de hoogte hiervan, is aangenomen dat hierin ook het energieverbruik van de inpandige gymzaal is meegenomen. Om dit energieverbruik volledig te compenseren en het schoolgebouw energieneutraal te maken, zijn circa 583 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Om voldoende energieverbruik te compenseren, zodat het gebouw aan de BENGeisen voldoet, zijn 311 panelen met een vermogen van 400 Wp nodig. Een gemiddeld pv-paneel is circa 1,6 m² groot. Om 311 panelen te plaatsen is 498 m² vrij dakoppervlak nodig. Om 583 panelen te plaatsen is ten minste 933 m² vrij dakoppervlak nodig. Het schoolgebouw heeft twee bouwlagen en is in totaal 1.396 m² groot, daaruit volgt een dakoppervlak van 698 m². Een dak is zelden helemaal vrij en voor onderhoud aan het dak, de hemelwaterafvoeren en de pv-panelen moet op een dak loop- en werkruimte beschikbaar blijven. Waarschijnlijk is er voor 311 panelen voldoende ruimte. Voor 583 panelen is het dak te klein.

4.10.2 Energieneutraal

Pagina 25 van 34

Ruimte-OK deelt voorgestelde maatregelen in naar sporen op basis van de scope in tijd. Dit is in paragraaf 4.1.4 toegelicht.

kwaliteitsborging uit Frisse Scholen zijn niet onderzocht. Mogelijk voldoet het gebouw niet aan de eisen die Frisse Scholen voor klasse Tijdens het locatiebezoek zijn klachten over het binnenklimaat van de kantoren genoemd: te koud in de winter, te warm in de zomer. Er zijn geen klachten over het binnenklimaat van de lokalen genoemd.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Duivenvoorde&id=b4358aa4-0518-40bf-a6af-7418070453ba