CConstaterende datvoorschoten
Koppel je AI →
Document · PDF

Informatiebrief 66 Resultaten evaluatie beleid Inburgering 2022-2025 & financieel perspectief (incl. bijlagen)

Gemeenteraad Voorschoten 24 september 2026, gemeente voorschotenBij agendapunt: Informatiebrieven van het College van B&W20.749 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

(interviews consulenten) Deze benadering sluit aan bij wat inburgeraars zelf in de groepsinterviews benoemen als belangrijk in de begeleiding: openheid, duidelijkheid en respect voor hun persoonlijke situatie en doelen. Wanneer het gesprek wordt gevoerd vanuit het zoeken naar een gezamenlijke oplossing, wordt regie vaker als ondersteunend ervaren. Verzuim als bron van spanning Tegelijkertijd blijft verzuim voor consulenten een terugkerende uitdaging, met name wanneer gesprekken niet leiden tot verandering. In die situaties ontstaat volgens consulenten onbegrip, zowel richting inburgeraars als tussen betrokken organisaties. Wat kun je dan doen? Daar ontstaat aan beide kanten onbegrip: vanuit de gemeente en de school . (interviews consulenten) Zowel vanuit consulenten als vanuit samenwerkingspartners ligt er een behoefte om met elkaar in gesprek te gaan over het oplossen van verzuim en dit meer als een gezamenlijke opgave te benaderen waarin verschillende organisaties verschillende rollen kunnen spelen en elkaar kunnen versterken. Wanneer deze afstemming ontbreekt, ervaren consulenten dat zij alleen 14

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN verantwoordelijk worden voor het stellen van grenzen, wat de relatie met inburgeraars onder druk kan zetten. Autonomie en ervaren controle in de keuze voor (vrijwilligers)werk Het onderdeel van de inburgering waarbij in de groepsinterviews met inburgeraars het sterkst naar voren komt dat zij een gebrek aan autonomie (regie die voelt als controle) ervaren, is bij de keuze van vrijwilligerswerk. Meerdere deelnemers geven aan dat ze zich gedwongen voelen om bepaald (vrijwilligers)werk te accepteren, ook als dit niet past bij hun eigen perspectief, behoeften of doelen. Op dit moment doe ik vrijwilligerswerk bij een organisatie waar ik schoonmaakwerk doe. Dit helpt mij eigenlijk niet bij het leren van de taal, omdat er vooral Arabieren en Arabische studenten zijn en iedereen Arabisch spreekt.Eerlijk gezegd voel ik mij gedwongen om dit vrijwilligerswerk te doen.” (groepsinterviews inburgeraars) Deze ervaringen hangen samen met de beperkte beschikbaarheid van passende vrijwilligersplekken. Tegelijkertijd blijkt uit de interviews dat de manier waarop vrijwilligerswerk in de begeleiding wordt geduid, invloed heeft op hoe inburgeraars dit ervaren. Wanneer de stap expliciet wordt verbonden aan ontwikkeling van vaardigheden of als onderdeel van een groter perspectief, wordt het vaker als betekenisvol ervaren.

→ Verbetermogelijkheid : verbind keuzes voor vrijwilligerswerk expliciet aan het persoonlijke toekomstperspectief van inburgeraars, zodat regie wordt ervaren als ondersteuning in plaats van controle. Ervaringen met instrumenten: brede intake, PIP en leerbaarheidstoets De brede intake, het Persoonlijk Plan Inburgering en Participatie (PIP) en de leerbaarheidstoets zijn instrumenten binnen de Wet inburgering om maatwerk vorm te geven. Uit de interviews blijkt dat consulenten deze instrumenten over het algemeen als ondersteunend ervaren, met verschillen in hoe zij in de praktijk worden ingezet en ervaren. De brede intake: basis voor maatwerk en vertrouwen Consulenten ervaren de brede intake als een werkzaam instrument om een goed beeld te krijgen van de situatie van de inburgeraar. Zij geven aan dat er veel wordt uitgevraagd en dat dit helpt bij het vormgeven van het verdere traject. Tegelijkertijd benoemen sommige consulenten dat niet alle informatie in één gesprek kan worden opgehaald. In die gevallen kiezen zij ervoor de intake op te knippen en onderdelen later te bespreken, zodat er ruimte is om vertrouwen op te bouwen. Het PIP: duidelijkheid, maar niet altijd toegankelijk De ervaringen met het PIP verschillen. Sommige consulenten zien het PIP als een middel om duidelijke afspraken te maken, terwijl anderen aangeven dat het document niet altijd landt bij 15

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN inburgeraars of later niet goed wordt herinnerd. Om de toegankelijkheid te vergroten, geven enkele consulenten aan het PIP aanvullend via WhatsApp te delen. In de interviews wordt daarnaast genoemd dat vertraging in het opstellen of verwerken van het PIP ertoe kan leiden dat inburgeraars later starten met onderdelen van hun traject. → Verbetermogelijkheid : maak het PIP toegankelijker door het te vertalen naar een visuele, voor inburgeraars beter bruikbare vorm die aansluit bij hun behoefte aan overzicht en grip op het inburgeringspad. De leerbaarheidstoets: ondersteunend, maar tijdsintensief Over de leerbaarheidstoets worden weinig knelpunten genoemd. Consulenten geven aan dat het waardevol is dat de leerbaarheid van inburgeraars in kaart wordt gebracht. Een enkele consulent benoemt dat het afnemen van de toets veel tijd kost en dat het uitbesteden ervan het werkproces zou kunnen ontlasten. Samenwerking in de keten: verwachtingen en verantwoordelijkheden Het beleid gaat uit van een ketenmodel waarin verschillende partijen elk een deel van de begeleiding verzorgen. Naast de regierol van de gemeente komen in de interviews aanvullende inzichten naar voren over hoe deze samenwerking in de praktijk wordt ervaren. Korte lijnen en vaste contactpersonen Consulenten benoemen de samenwerking met partners overwegend positief.

Met name de korte lijnen en informele communicatie worden als helpend ervaren. Het werken met vaste contactpersonen bij organisaties versterkt dit en maakt het makkelijker om snel te schakelen en gezamenlijk op te trekken. De lijntjes zijn heel kort. Iedereen weet elkaar te vinden. We appen met elkaar. We weten elkaar goed te vinden. We gaan er ook samen vanuit dat we zoeken naar wat het beste voor mensen werkt. (interviews consulenten) Wachttijden en patstellingen Tegelijkertijd wordt benoemd dat trajecten soms stagneren door wachttijden in de overdracht tussen gemeente en partners. In enkele situaties ontstaat onduidelijkheid over wie verantwoordelijk is voor de volgende stap, wat kan leiden tot patstellingen tussen inburgeraar, gemeente en samenwerkingspartner. Er zijn patstellingen tussen inburgeraar, nieuwkomers en ons. Dat wil zeggen : Vluchtelingenwerk zegt dat nieuwkomers niet komen opdagen, wij dat VluchtelingenWerk het werk niet doet en de nieuwkomer zegt dat ze niet uitgenodigd waren. (interviews consulenten) 16

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Wederzijds begrip en werken vanuit vertrouwen Uit de interviews blijkt dat consulenten en samenwerkingspartners werken vanuit een gedeelde intentie om de mens centraal te stellen, maar vanuit verschillende werkcontexten. Waar consulenten sterk gebonden zijn aan wet- en regelgeving, ervaren samenwerkingspartners soms meer ruimte om aan te sluiten bij de leefwereld van inburgeraars. Dit verschil in context kan spanning opleveren in de samenwerking en leidt tot een behoefte aan meer wederzijds begrip en zicht op elkaars werkpraktijk. De consulenten zitten heel erg op wet- en regelgeving en zitten in allerlei hokjes. Er is juist vertrouwen nodig en maatwerk en dat mis ik soms bij consulenten. Het lijkt eerder de focus te zijn op: ik moet uren in DUO zetten. Dan zijn de consulenten wat zakelijker. Ik probeer het een stuk persoonlijker te doen. (interviews samenwerkingspartners) → Verbetermogelijkheid : faciliteer een open en structureel gesprek tussen consulenten en samenwerkingspartners om wederzijds inzicht in elkaars rol, praktijk en uitdagingen te vergroten en de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor voortgang en begeleiding te versterken.

Randvoorwaarden van de uitvoering De uitvoering van de inburgeringswet vindt plaats binnen bepaalde randvoorwaarden, die niet direct beïnvloedbaar zijn binnen het inburgeringstraject, zoals de caseload, de beschikbare tijd en budgettaire kaders. Caseload en werkdruk Consulenten geven aan dat zij prettig samenwerken binnen het team, maar tegelijkertijd een hoge werkdruk ervaren door grote caseloads en personeelswisselingen. Hierdoor ontstaan wachtlijsten en hebben sommige inburgeraars nog geen vaste contactpersoon. Daarnaast benoemen consulenten dat verlengingen van de inburgeringstermijn, bijvoorbeeld binnen de B1-route, de caseload structureel hoog houden en extra ondersteuning vragen. Het voelt voor consulenten alsof zij deze opdracht buiten henzelf om op hun bord krijgen, omdat de verlenging wordt toegekend via DUO. Een ander gevolg van de werkdruk is dat consulenten weinig ruimte ervaren om buiten hun dagelijkse werkzaamheden te reflecteren op de aanpak en wat er beter kan, zoals deze consulent omschrijft. Als mensen vragen: hoe kan het beter? Heb ik geen ruimte voor om mee te denken. Omdat de caseload zo groot is. Je moet zorgen dat je niet verzuipt. Dat is anders dan van buiten kunnen kijken. (interviews consulenten) Behoefte aan intensievere samenwerking met beleid Vanuit consulenten wordt de behoefte geuit aan (nog) kortere lijnen met de beleidsafdeling binnen 17

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN de gemeente, zodat hun werkpraktijk en de werkzame elementen en obstakels die zij hierin elke dag tegenkomen, in een meer directe feedbackloop gedeeld kunnen worden met beleidsmakers. T egen de wethouders en beleid zou ik zeggen: kom er een keer bij zitten. Kom kijken wat er gebeurt. De helft van mijn werk bestaat uit improvisatie. Het is niet zo rechtlijnig. (interviews consulenten) Begeleiding en regie: synthese De ervaringen met begeleiding en regie laten zien dat zowel inburgeraars als professionals streven naar mensgerichte begeleiding die aansluit bij de persoonlijke situatie en bijdraagt aan duurzame participatie. Een centraal aanspreekpunt bij de gemeente wordt daarbij als waardevol ervaren en draagt bij aan overzicht en vertrouwen. Tegelijk blijkt de vertaling van beleid naar uitvoering niet altijd vanzelfsprekend: onduidelijkheid over rolverdeling tussen gemeente en partners, wisselingen van consulenten en hoge werkdruk kunnen leiden tot ervaren verlies van regie of wachttijden bij inburgeraars. ● Werkzame elementen Werkzame elementen zijn onder meer één vast aanspreekpunt bij de gemeente, korte lijnen en vaste contactpersonen in de keten, en een mensgerichte en toegankelijke begeleiding door consulenten.

Duidelijke en laagdrempelige communicatie (bijvoorbeeld via WhatsApp), maatwerk in de balans tussen ondersteuning en zelfredzaamheid, en het stapsgewijs aanbieden van informatie dragen bij aan positieve ervaringen. ● Uitdagingen en verbetermogelijkheden Belangrijke aandachtspunten zijn het versterken van duidelijkheid over rolverdeling en verantwoordelijkheden in de keten, het vergroten van continuïteit in begeleiding en het voorkomen van wachttijden of patstellingen. Daarnaast is er behoefte aan toegankelijke, bij voorkeur visuele communicatie in de beginfase van de inburgering en extra aandacht voor inburgeraars die meer ondersteuning nodig hebben. Ook de hoge werkdruk en beperkte ruimte voor reflectie en kennisontwikkeling vormen een blijvende uitdaging. 18

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Dualiteit, taal, participatie en werk Het lokale beleid focust op een doorlopende lijn waarin taalverwerving, participatie en werk zoveel mogelijk in samenhang plaatsvinden. In dit hoofdstuk wordt verkend hoe inburgeraars en professionals deze combinatie in de praktijk ervaren, wat goed werkt en waar verbetermogelijkheden liggen. Wat wordt in de praktijk verstaan onder dualiteit? Landelijk valt op dat het lokaal vormgeven van dualiteit binnen de inburgering een uitdaging vormt en dat er bij veel gemeenten vraagstukken opkomen over de verschillende manieren waarop dualiteit geïnterpreteerd kan worden. In de gemeenten Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten wordt ingezet op taalverwerving en participatie in samenhang. Uit het onderzoek blijkt dat het in veel gevallen goed lukt om inburgeraars het leren van de taal te laten combineren met met name vrijwilligerswerk. Prioritering en volgordelijkheid van taal en participatie Inburgeraars die meedoen aan het onderzoek, delen dat er in sommige gevallen verwarring ontstaat over prioritering, door de manier waarop verschillende partijen hierover communiceren: De taalschool geeft informatie over lessen, maar weet niet wat de gemeente van mij verwacht. De gemeente zegt dat participatie belangrijk is, maar de taalschool zegt dat ik altijd 100% aanwezig moet zijn.

Hierdoor moet ik zelf beslissingen nemen, en dat is best moeilijk als je de regels nog niet begrijpt. (groepsinterviews inburgeraars) Zowel inburgeraars als consulenten lopen ertegenaan dat taal soms als een sleutel wordt gezien om toegang te krijgen tot bepaalde vormen van participatie. Hierdoor wordt het leren van de taal en participeren soms als volgordelijk in plaats van gelijktijdig gezien, bijvoorbeeld in de context van het vinden van vrijwilligerswerk. In Voorschoten worden mensen bij de vrijwilligerscentrale weggestuurd, omdat ze niet voldoende Nederlands spreken. Wij sturen ze juist erna toe om Nederlands te leren. (interviews consulenten) Ook inburgeraars ervaren beperkingen doordat sommige organisaties taal en participatie in een bepaalde volgorde plaatsen: De taalschool zegt dat je altijd moet komen, de gemeente zegt dat je ook moet participeren, 19

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN en vrijwilligersorganisaties zeggen dat ze geen plekken hebben die bij jouw niveau passen. Daardoor zit je soms vast tussen drie systemen. (interviews inburgeraars) Er zijn ook mensen die inburgeren die deze volgordelijkheid benadrukken, vooral hoogopgeleide inburgeraars die graag willen participeren op een manier die aansluit bij hun beoogde werkveld. Soms kiezen zij er strategisch voor om eerst meer in te willen zetten op de taal, om hun kansen op passend (vrijwilligers)werk te vergroten. Consulenten kunnen hier wel een rol spelen door (minder passende vormen van) participatie expliciet in te bouwen als stapje om naar dit beoogde toekomstperspectief toe te werken. → Verbetermogelijkheid : stimuleer vanuit een gezamenlijke visie de afstemming tussen consulenten, taalaanbieders en participatieorganisaties over de gelijktijdige inzet van taal en participatie, zodat inburgeraars niet vastlopen tussen systemen en trajecten beter op elkaar aansluiten. Ervaringen met formele taallessen Taalscholen spelen een kernrol in de taalverwerving van inburgeraars tijdens hun inburgeringstraject.

Werkzame elementen die naar voren komen uit de ervaringen van inburgeraars met de taallessen, zijn een goede, vertrouwelijke sfeer in de les, de kwaliteit van de docenten, het indelen van de klassen op leerniveau en de verbinding tussen de taalles en de praktijk. Deze laatste twee elementen werken we hier verder uit, omdat deze zowel werkzame elementen zijn wanneer ze aanwezig zijn, als aandachtspunten wanneer afwezig. Lesgroepen die ingericht zijn op hetzelfde niveau Wanneer klassen ingedeeld zijn op niveau, ervaren inburgeraars de taallessen positief en hebben zij het gevoel dat zij passende stappen kunnen maken met hun taalniveau. Ik ben tevreden over het tempo en het verloop van de les. Er wordt veel aandacht gegeven in de klas. Als ik iets niet begrijp, legt de docent het uit en plaatst mij in een groep waar iedereen op hetzelfde taalniveau zit. (interviews inburgeraars, Z-route) Wanneer inburgeraars het gevoel hebben dat niveaus binnen de groep te ver uit elkaar liggen, benoemen zij dit als een belemmering voor hun vooruitgang. Dit patroon zien we met name terug bij mensen die de B1-route doen. Het tempo was voor mij te langzaam. Ik voelde dat ik stilstond. De docent moest steeds dingen uitleggen aan mensen die laaggeletterd waren, en daardoor hadden wij weinig tijd voor echte B1-stof. Soms ging een hele les voorbij zonder dat we nieuwe woorden leerden .

(interviews inburgeraars, B1-route) 20

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Connectie taalles en praktijk Inburgeraars ervaren de taallessen als extra werkzaam, als ze de directe connectie ervaren tussen de taal die geleerd wordt en de taal die zij in de praktijk kunnen gebruiken. De lessen passen ook goed bij mijn persoonlijke situatie. We leren woorden van producten in de supermarkt, voornamelijk groenten en vleessoorten. Onlangs ben ik begonnen met werken bij Albert Heijn. Langzaam leer ik Nederlands . (interviews inburgeraars) Er zijn ook deelnemers aan het onderzoek die de connectie met de praktijk missen en daarom meer behoefte hebben aan informele manieren om met de taal bezig te zijn. In de volgende paragraaf gaan we hier verder op in. Ervaringen met de combinatie taal, participatie en werk Het doel van de inburgering zoals in de landelijke inburgeringswet beschreven is dat inburgeraars zo snel mogelijk meedoen in de samenleving, het liefst via betaald werk. In Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten wordt, in lijn met dit wettelijke doel, ingezet op een traject waarin taalverwerving, participatie en werk zoveel mogelijk in samenhang plaatsvinden en elkaar versterken.

De gemeenten werken om dit te realiseren samen met taalscholen en partijen die een rol spelen in de invulling van participatie en toeleiding naar betaald werk, zoals Foxtaal, lokale vrijwilligerscentrales en externe partnerorganisaties uit het 'mandje'. De Wet inburgering 2021 onderscheidt verschillende leerroutes met elk een eigen doelstelling en inrichting, waardoor de ruimte voor het combineren van taal, participatie en werk per route verschilt. Het belangrijkste onderscheid daarbij is dat de Z-route verplichte participatie-uren kent, waar dit voor de B1- en Onderwijsroute niet het geval is. Vrijwilligerswerk helpt inburgeraars om in de praktijk Nederlands te oefenen Uit de groepsinterviews met inburgeraars komt naar voren dat het combineren van hun taallessen met vrijwilligerswerk, als helpend wordt ervaren. Zij benadrukken dat vrijwilligerswerk in een kinderopvang, ziekenhuis of culturele organisatie hen helpt om op een natuurlijke manier Nederlands te oefenen en zich nuttig te voelen. Het geeft structuur, contact met Nederlanders en het gevoel dat zij iets terugdoen voor de samenleving. Ook professionals geven aan dat zij zien dat inburgeraars sneller stappen maken met hun Nederlandse taalvaardigheid, wanneer zij aan de slag kunnen in een Nederlandse werkomgeving. Ik werk vrijwillig bij de infobalie van het HMC ziekenhuis. Ik help mensen om de juiste afdeling te vinden.

Dit voelt voor mij als een echte taalstage, omdat ik de hele dag met verschillende mensen praat. Hiervoor werkte ik vrijwillig bij de receptie van een maatschappelijke organisatie. Daar heb ik veel dagelijkse woorden geleerd. (groepsinterviews inburgeraars) 21

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Een bijkomend element van vrijwilligerswerk is dat inburgeraars niet alleen hun taalvaardigheid vergroten, maar ook hun zelfvertrouwen en durf om de Nederlandse taal in de praktijk te gebruiken zien toenemen. Ik doe vrijwilligerswerk bij een naaiatelier en ik ben daar heel tevreden over. Iedereen spreekt daar Nederlands en mijn taal is daardoor veel beter geworden. In het begin was ik erg bang om contact te maken, maar nu is mijn angst verdwenen en maak ik gemakkelijk afspraken met de huisarts of op andere plekken en ik kan mijn problemen oplossen. Met de vrienden van mijn kinderen die bij ons thuis komen, kan ik een beetje praten. - (groepsinterviews inburgeraars) Vrijwilligerswerk draagt echter niet automatisch bij aan de taalvaardigheid. Van belang voor de taalontwikkeling zijn onder meer de voertaal op het werk, de talen die collega’s spreken, de sfeer op de werkvloer en de mate waarin inburgeraars zich veilig voelen om fouten te maken. Daarnaast hebben professionals moeite om voldoende plekken te vinden, zoals beschreven in het vorige hoofdstuk. Informele interacties dragen bij aan het oefenen van taal in de praktijk Deelnemers aan de groepsinterviews noemen meerdere goede voorbeelden waarin zij de taal in de praktijk oefenen met buren, andere sociale contacten of in taalcafé’s.

Dit informele contact biedt hen de mogelijkheid om in de praktijk de Nederlandse taal te gebruiken. Dit wordt gezien als noodzakelijke aanvulling op de formele taallessen. Buiten de les leer ik veel meer, bijvoorbeeld in taalcafés of tijdens vrijwilligerswerk. Daar moet ik echt praten en luisteren. Dat geeft mij zelfvertrouwen. (groepsinterviews inburgeraars) In taalcafés heb ik vooral de dagelijkse taal geleerd: hoe je iets bestelt, hoe je een grapje maakt, hoe je makkelijk een praatje maakt. Dat soort taal leer je niet altijd in de les. (groepsinterviews inburgeraars) Burencontact leidt niet alleen tot het oefenen van de taal, maar ondersteunt ook andere vormen van participatie en zelfredzaamheid: De mensen in de buurt leerden mij hoe ik brieven moet lezen en hoe ik afspraken maak . (groepsinterviews inburgeraars) Engels als steuntaal Inburgeraars die ook Engels spreken, geven aan dat ze makkelijker mee kunnen komen in (vrijwilligers)werk, als collega’s open staan om Engels als steuntaal in te zetten. 22

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Als ik iets niet begrijp, spreken mijn collega’s Engels. Zo kan ik toch meedoen en langzaam Nederlands leren . ( groepsinterviews inburgeraars) Behoefte aan een gedeeld beeld van wat meetelt binnen de participatie-uren Uit het onderzoek blijkt dat professionals en organisaties niet altijd eenzelfde beeld hebben van welke activiteiten onder “participatie” vallen, vooral bij de 800 verplichte participatie-uren binnen de Z-route. Uitvoerende organisaties geven aan blij te zijn met een verbreding van het begrip “participatie.” Bijvoorbeeld door buitenschoolse activiteiten (naar de supermarkt of station) mee te tellen als participatie-uren. Sommige consulenten zijn bang dat dit leidt tot “uurtjes sprokkelen”, zij geven de voorkeur aan trajecten voor een bepaald aantal uur per week om de participatie-uren structureel in te bedden. In de Z-route zitten soms mensen die geen school hebben gehad. Kans op vereenzaming en uitgesloten gevoel is erg groot. Een heleboel dingen zijn al grote overwinningen: Hoe moet ik met de bus? Waar ga ik naar toe als ik papieren niet begrijp? Dat zijn nu buitenschoolse opdrachten die ook meetellen voor de uren.

(interviews samenwerkingspartners) Vanuit het perspectief van inburgeraars zelf, komt naar voren dat het het belangrijkste is dat de invulling van participatie-uren past bij hun persoonlijke situatie en ambities. Waar een leerwerktraject voor de ene inburgeraar passend zou zijn, heeft een ander wellicht meer behoefte aan laagdrempelige activiteiten die gericht zijn op zelfredzaamheid en het opbouwen van zelfvertrouwen. Vanwege mijn lichamelijke situatie heb ik liever dat het zo blijft en zie ik geen behoefte aan veranderingen. Het wandelen en mijn dagelijkse beweging zijn goed voor mij, omdat deze activiteiten meetellen voor de 800 uur. (groepsinterviews inburgeraars, Z-route) → Verbetermogelijkheid : verken in een werkgroep met beleid, uitvoering en samenwerkingspartners de verschillende overwegingen voor wat meetelt als participatie-uren om tot een gedeelde visie en aanpak te komen. Praktische obstakels voor het combineren van taal en (vrijwilligers)werk In lijn met landelijke uitdagingen, zijn er ook op lokaal niveau praktische obstakels voor het combineren van het leren van de taal en (vrijwilligers)werk. Zowel professionals als inburgeraars geven aan dat de verplichtingen binnen de inburgering, zoals het rooster voor de taallessen, arbeidsparticipatie in de weg kunnen staan. Ik wil werken, maar door lessen, administratie en verplichtingen blijft er bijna geen tijd over.

(groepsinterviews inburgeraars) 23

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN We zien dat dualiteit soms lastig uit te voeren is. Mensen hebben een school en taalrooster. Als iemand van A2 naar B1 gaat, kan het zijn dat de dagen veranderen. Dit maakt het voor een participatietraject of werkgever wel lastig. ( interviews consulenten) → Verbetermogelijkheid : vergroot de flexibiliteit in het taalaanbod (bijvoorbeeld door avond-, weekend- of online lessen) zodat taal en (vrijwilligers)werk beter te combineren zijn, met oog voor wat voor individuele inburgeraars haalbaar is. Stress en mentale belasting bij combineren taal en participatie In lijn met landelijk onderzoek, zien we ook in dit onderzoek dat het combineren van participeren, het leren van de taal en andere verantwoordelijkheden (bijvoorbeeld binnen het gezin) door sommige inburgeraars als zwaar wordt ervaren. Voor mij is 800 uur les + 800 uur vrijwilligerswerk te zwaar. Het dwingt ons onze kinderen en privéleven te verwaarlozen. De sfeer is wel goed; het is fijn om even uit de thuissituatie te zijn. (groepsinterviews inburgeraars, Z-route) Ook consulenten herkennen dit en proberen hier rekening mee te houden door middel van maatwerk. Als aanvullende reden van stress noemen consulenten de zorgen om familieleden. Dit heeft invloed op de belastbaarheid en focus.

Vooroordelen, discriminatie en onbegrip Tot slot noemen zowel consulenten als mensen die inburgeren structurele factoren die een rol spelen bij het vormgeven van dualiteit. Vooroordelen over nieuwkomers, discriminatie en onbegrip kunnen ertoe leiden dat inburgeraars minder zelfvertrouwen hebben om de taal in de praktijk te oefenen. Sommige buren kijken vreemd of maken opmerkingen dat nieuwkomers niet willen werken. Dat doet pijn, want ik wil juist graag werken. Ik zou willen dat de gemeente duidelijk maakt dat niet alle nieuwkomers hetzelfde zijn (groepsinterviews inburgeraars) Consulenten ervaren de belemmering vooral in hun mogelijkheden om dualiteit vorm te geven. Concreet betekent dit bijvoorbeeld dat het moeilijk is om plekken voor (vrijwilligers)werk te vinden. Mensen hebben vooroordelen. Merk het ook in mijn omgeving ook. Als ik vertel wat voor werk ik doe, worden mensen soms stil. Ook soms in mijn werk of bij vrijwilligersorganisaties. (interviews consulenten) 24

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Verschillen in lokale invulling en ondersteuning Hoewel de gemeentelijke regie en beleidsuitgangspunten uniform zijn, verschilt de lokale invulling van participatie en ondersteuning tussen gemeenten. Deze verschillen hebben invloed op de mogelijkheden om taal, participatie en werk te combineren. In Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten zit het belangrijkste onderscheid in de organisatie van het participatiegedeelte binnen de Z-route en de beschikbaarheid van ondersteunende voorzieningen. In Wassenaar en Leidschendam-Voorburg wordt een rijk maatschappelijk middenveld genoemd als een belangrijk werkend element. Organisaties bieden verschillende vormen van ondersteuning, weten elkaar goed te vinden en zijn voor inburgeraars laagdrempelig toegankelijk. In Wassenaar draagt de fysieke clustering van organisaties bij aan overzicht en vindbaarheid voor inburgeraars. In Wassenaar zijn de Vrijwilligerscentrale, taalschool en maatschappelijke organisaties op één locatie aanwezig. Mensen weten waar ze naartoe moeten en wie ze kunnen aanspreken. (interviews consulenten) In Voorschoten ervaren consulenten en inburgeraars juist een gebrek aan passende ondersteuningsstructuur.

Het beperkte aanbod van vrijwilligersplekken en sociale begeleiding, in combinatie met relatief hoge taaleisen, maakt het voor inburgeraars lastig om te starten met participatie en het vereiste aantal uren te realiseren. Vanuit consulenten wordt daarom de behoefte uitgesproken om het lokale participatie-aanbod te versterken of regionale afspraken te maken met buurgemeenten om meer mogelijkheden te creëren. → Verbetermogelijkheid : versterk het lokale participatie- en vrijwilligersaanbod waar dit ontbreekt, en maak waar nodig regionale afspraken tussen gemeenten om inburgeraars voldoende en laagdrempelige mogelijkheden voor participatie te bieden. Dualiteit na de inburgering Het beleid is gericht op het zo snel mogelijk bereiken van maatschappelijke en financiële zelfredzaamheid, waarbij meedoen in de samenleving – bij voorkeur via betaald werk – centraal staat. Inburgeraars kunnen, indien nodig, ook na afronding van het inburgeringstraject ondersteuning ontvangen, bijvoorbeeld via nazorg door een consulent Werk en Inkomen. Na afronding van de inburgering lukt het niet altijd om binnen zes maanden werk te vinden, terwijl de taalvaardigheid vaak nog beperkt is. Bij de overdracht naar reguliere werkconsulenten ontbreekt dan passend vervolg aanbod, waardoor mensen het risico lopen stil te komen staan.

(interviews consulenten) Consulenten geven aan dat er behoefte is aan een heldere gemeentelijke visie op begeleiding na afronding van de inburgering, met name voor mensen die na meerdere jaren nog beperkte 25

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN taalvaardigheid of zelfredzaamheid hebben. Het ontbreken van duidelijk vervolgaanbod en heldere afspraken over verantwoordelijkheden maakt de overdracht naar reguliere consulenten complex en vergroot het risico dat mensen stil komen te staan. → Verbetermogelijkheid : ontwikkel een duidelijke gemeentelijke visie en vervolgaanpak voor ondersteuning na afronding van de inburgering, zodat ook bij beperkte taalvaardigheid of uitblijven van werk passende begeleiding en participatiemogelijkheden beschikbaar blijven. Dualiteit: synthese Het lokale beleid focust op een doorlopende lijn waarin taalverwerving, participatie en werk zo veel mogelijk in samenhang plaatsvinden. Uit de interviews blijkt dat deze aanpak ondersteunend is, maar in de praktijk ook afhankelijk van persoonlijke situatie, leerroute en lokale context. Zowel inburgeraars als professionals ervaren dualiteit als een voortdurende afweging tussen tempo, haalbaarheid en belastbaarheid. Wanneer taal leren en meedoen elkaar versterken, draagt dualiteit bij aan motivatie en ontwikkeling. Wanneer afstemming ontbreekt, of praktische obstakels in de weg staan, kan zij juist spanning of vertraging opleveren. ● Werkzame elementen Werkzaam zijn een maatwerkaanpak waarin de persoonlijke situatie, belastbaarheid en het toekomstperspectief van de inburgeraar centraal staan.

Het combineren van taallessen met praktijkervaring, zoals (vrijwilligers)werk en informele contacten, helpt bij het toepassen van de taal en vergroot het gevoel van meedoen. Ook kwalitatief goede taallessen met indeling op niveau en een duidelijke koppeling tussen lesstof en dagelijkse praktijk dragen bij aan effectieve taalverwerving. ● Verbetermogelijkheden Aandachtspunten liggen in het versterken van afstemming tussen betrokken organisaties over prioritering en timing van taal en participatie, wat meetelt als participatie, en het voorkomen van tegenstrijdige verwachtingen richting inburgeraars. Daarnaast is er behoefte aan voldoende passende vrijwilligersplekken (vooral in Voorschoten), oplossen van praktische knelpunten in roosters en aandacht voor de mentale belasting bij het combineren van verplichtingen. Tot slot is er behoefte aan een samenhangende visie op ondersteuning na afronding van de inburgering, zodat mensen die nog onvoldoende taalvaardig of zelfredzaam zijn perspectief houden op verdere ontwikkeling en participatie. 26 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Toeleiding naar werk Het lokale beleid is erop gericht inburgeraars zo snel mogelijk maatschappelijk en financieel zelfredzaam te maken, waarbij meedoen in de samenleving – bij voorkeur via betaald werk – een belangrijk uitgangspunt is.

In dit hoofdstuk wordt verkend hoe inburgeraars en professionals de toeleiding naar werk in de praktijk ervaren en hoe binnen deze ambitie afwegingen worden gemaakt tussen maatwerk, haalbaarheid en tempo. Wat is succesvolle participatie? In de toeleiding naar werk probeert de gemeente altijd te werken vanuit het perspectief en de doelen van de inburgeraar zelf. Verschillende startposities van inburgeraars, bijvoorbeeld op het gebied van opleidingsniveau, belastbaarheid en gezondheid, maken dat succesvolle participatie er verschillend uit kan zien per inburgeraar. Voor de ene persoon kan dat vrijwilligerswerk betekenen, voor iemand anders 5 dagen werken. Die persoon die 1 dag vrijwilligerswerk werkt kan net zo een succes zijn zoals iemand die 5 dagen werkt. (interviews consulenten) De verschillende leerroutes die binnen de inburgering bestaan, bieden de context waarin toeleiding naar werk plaats kan vinden. Sommige consulenten benoemen dat zij succesvolle participatie ook op verschillende manieren aan de verschillende leerroutes verbinden. Deze verschillende doelen kunnen ook weer tot verschillende aanpakken leiden in de toeleiding naar werk.

In de aanpak die een van de consulenten deelt zie je dit concreet terug; succesvolle participatie betekent: ● In de B1 route: als het iemand lukt om in het eigen vakgebied (wensberoep of iets wat daarbij in de buurt komt) uit te stromen uit de bijstand. ● In de Z-route: als je mensen op plekken aan de slag krijgt met veel Nederlands taalcontact. ● Onderwijsroute; beginnen met de opleiding en opgenomen worden in het schoolsysteem. Dit leidt voor deze consulent bijvoorbeeld tot de keuze om een inburgeraar die de B1-route doet niet zo snel mogelijk uit de bijstand te krijgen via “ een broodbaan” maar in te zetten op extra training en begeleiding voor duurzame uitstroom in “ een droom baan.”: Bijvoorbeeld iemand die nu softwareontwikkelaar is bij IND dankzij een ICT traineeship. Hij 27

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN was al klaar met inburgering maar kreeg een jaar extra ondersteuning in de uitkering om toch de tijd te nemen zodat hij op eigen gebied aan de slag kon gaan. In plaats van een broodbaan en uit de bijstand te komen. (interviews consulenten) De meeste consulenten benadrukken bij alle leerroutes vanaf het begin zo veel mogelijk in te willen zetten op duurzame uitstroom, voor zover dat lukt binnen de mogelijkheden die zij hebben: Succesvolle participatie betekent voor mij duurzame uitstroom - bij mij gaat niemand in de schoonmaak. Dat mensen trots zijn op hun werk. Dan voel je je echt onderdeel van de samenleving, en dat vind ik echt belangrijk. (interviews consulenten) Belangrijk voor de context waarin de toeleiding naar werk plaatsvindt, is dat de gemeente voor inburgeraars ook te maken heeft met de Participatiewet , en dus met de arbeids- en re-integratieplicht die bijstandsgerechtigden hebben. De Participatiewet vraagt gemeenten om bijstandsgerechtigden via de kortste weg naar werk te begeleiden. Vanuit de Participatiewet wordt gesteld dat voor bijstandsgerechtigden elk werk in principe passend is (9.1.a PW).

We zien uit het onderzoek dat consulenten zoveel mogelijk inzetten op droombanen , maar dit zal niet in alle gevallen realistisch zijn in de context van de Participatiewet, in dat geval wordt er eerst ingezet op een broodbaan. Vanuit het perspectief van inburgeraars zelf zien we dat er veel waarde gehecht wordt aan het vinden van een baan die past bij hun eigen doelen voor de toekomst. Ook zien we dat er onbegrip of demotivatie kan ontstaan wanneer dit niet lukt, of wanneer niet duidelijk is hoe een andere, minder passende baan of vrijwilligerswerk bij kan dragen aan het toewerken naar een passende baan. Dit is een punt waar de verwachtingen en behoeften van de inburgeraar in sommige gevallen op gespannen voet staan met de wettelijke kaders, in het bijzonder de Participatiewet. Goede voorlichting over deze wettelijke kaders, aandacht voor het toekomstperspectief en het duiden van de broodbaan in de context van het toewerken naar dit perspectief zijn elementen die kunnen bijdragen aan meer begrip en heldere verwachtingen. Randvoorwaarden voor toeleiding naar werk Vanuit het onderzoek komt naar voren dat bepaalde randvoorwaarden op orde moeten zijn om toeleiding naar werk succesvol te kunnen laten zijn, zoals deze consulent omschrijft: Randvoorwaarden scheppen dat mensen kunnen focussen is ook belangrijk: dak boven je hoofd, eten, geld. Dat moet geregeld zijn.

Mensen mogen zich daar geen zorgen over maken. Dan wordt het lastig. (interviews consulenten) Randvoorwaarde: (mentale) gezondheid Met name bij complexere casussen, bijvoorbeeld wanneer er trauma- of psychische klachten spelen, wordt gesignaleerd dat de randvoorwaarden niet altijd op orde zijn om aan het werk te 28

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN kunnen. Stress, angst, onzekerheid over de toekomst, het missen van familie en een gevoel van instabiliteit, kunnen allemaal mentale factoren zijn die de toeleiding naar werk bemoeilijken. Ook lichamelijke gezondheid kan voor sommige nieuwkomers een belemmering vormen om betaald werk te kunnen doen: Ik heb niet de capaciteit om serieus te werken. Ik wil wel werk doen als hobby of voor plezier, maar mijn lichamelijke toestand is niet geschikt om te werken. (groepsinterviews inburgeraars, Z-route) Veerkracht komt uit de interviews met consulenten naar voren als belangrijke eigenschap die bepalend is in de stappen die mensen wel of niet kunnen zetten. Veerkracht wordt daarbij omschreven als het vermogen om, ondanks moeilijke omstandigheden of tegenslagen, door te willen gaan, zoals in het voorbeeld dat deze consulent noemt: Een ander gezin heeft heel veel meegemaakt. Zij zijn onder andere een kind kwijtgeraakt. Heel heftig. Toch blijven ze ondanks alles doorgaan. Nu doen ze vrijwilligerswerk en ze willen betaald werk doen. Veerkracht is als je ziet dat mensen zulke stappen zetten ondanks de situatie. (interviews consulenten) → Verbetermogelijkheid : Veerkracht wordt door sommige consulenten als net zo belangrijk gezien als motivatie.

Het zou interessant zijn om de mogelijkheden om veerkracht aan te boren en te versterken te verkennen om hier actiever op in te kunnen zetten in de begeleiding. Voorbeelden hiervan zijn coachende gespreksvoering of ondersteuning gericht op mentale weerbaarheid. Randvoorwaarde: aansluiting op het inburgeringstraject Voor sommige inburgeraars voelt de inburgering zelf als obstakel om aan het werk te kunnen gaan, omdat zij moeite ervaren om de verplichtingen die bij de inburgering horen te combineren met werk. Inzichten over de praktische obstakels en obstakels rondom de belastbaarheid van deze combinatie zijn gedeeld in hoofdstuk 2. Ik wil eerst mijn vrijwilligerswerk, mijn studie en mijn examens afronden.Op dit moment kan ik nog niet structureel betaald werk doen, omdat ik druk bezig ben met leren. (groepsinterviews inburgeraars, B1-route) Naast het vragen naar doelen en dromen, geven sommige consulenten aan ook heel praktisch na te gaan wat er per persoon mogelijk is, zoals deze consulent aangeeft: Een vraag die ik stel naast wat is je doel en wat is je droom, is: hoe ziet je week er eigenlijk uit? Hoezo? Het is belangrijk dat mensen weten wat van hen wordt verwacht. Belangrijk als 29

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN consulent om te weten wat mensen doen, wat mensen bezighoudt en wat mensen leuk vinden. (interviews consulenten) Randvoorwaarde: taalniveau Vooral voor inburgeraars die een baan willen vinden die past bij hun eerdere ervaring of ambities voor de toekomst, wordt het benodigde taalniveau voor deze banen ervaren als een belemmering. Sommige mensen hebben daarbij ook de behoefte om de taal op een hoger niveau door te leren dan waar tijdens de lessen van de inburgering in voorzien wordt. Dit zien we vooral terug bij deelnemers die de B1-route doen. Voordat ik mijn huidige werk vond, heb ik meer dan honderd sollicitaties gedaan. Ik heb in mijn land een universitaire opleiding gedaan, dus ik wilde in Nederland ook werk vinden dat bij mijn niveau past. Dat was heel moeilijk, omdat bijna alle vacatures minimaal B2-Nederlands vragen, en voor een baan bij de overheid zelfs C1. De inburgeringsroute is voor 30+ nieuwkomers niet gemaakt om B2 te volgen, dus ik moest mijn consulent overtuigen dat ik echt een B2-cursus nodig had. Dat kostte veel tijd en stress. (groepsinterviews inburgeraars, B1-route) Voorbereiding op de arbeidsmarkt Er zijn verschillende instrumenten en strategieën die door consulenten en inburgeraars ingezet worden om inburgeraars voor te bereiden op het toetreden van de arbeidsmarkt.

In deze paragraaf bespreken we de ervaringen en daarbij horende werkzame elementen en verbetermogelijkheden voor de Module Arbeidsmarkt Participatie (MAP), de voorlichtende rol van consulenten en vrijwilligerswerk als opstap naar betaald werk. De MAP - Een belangrijk instrument waarvan de impact nog groter kan worden De Module Arbeidsmarkt en Participatie (MAP) is een verplicht onderdeel van het inburgeringstraject voor statushouders in de B1- en Z-route, gericht op het vinden van werk. Binnen de module maken deelnemers kennis met de Nederlandse arbeidsmarkt en werkcultuur en volgen zij een praktijkdeel van minimaal 40 uur waarin zij werkervaring opdoen in een taalrijke omgeving. Door consulenten wordt gedeeld dat zij zien dat de MAP echt effect heeft: “ mensen worden echt bewust van wat er van hen verwacht wordt en er wordt naar hun competenties gekeken.” (interviews consulenten). Ook samenwerkingspartners zien dat inburgeraars onderling veel over de MAP praten en trots zijn op het behalen van het certificaat. Vanuit het perspectief van mensen die inburgeren, wordt het belang van toegankelijke informatie over de arbeidsmarkt en ondersteuning hierbij onderstreept. Tegelijkertijd worden er ook een aantal verbetermogelijkheden genoemd die de MAP vanuit het perspectief van inburgeraars nog impactvoller zouden kunnen maken: 30

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN ● De timing van de MAP: omdat de MAP in het Nederlands plaatsvindt, komt deze voor sommige inburgeraars, met name in de Z-route, te vroeg in het traject, waardoor zij de MAP niet goed kunnen begrijpen. Ook consulenten benoemen dit als aandachtspunt, met name voor inburgeraars die verlenging krijgen: de MAP moet voor het einde van de inburgeringstermijn gevolgd worden, maar voor mensen die verlenging krijgen kan dit betekenen dat ze de MAP volgen terwijl ze deze qua taalniveau nog niet kunnen begrijpen. De MAP was voor mij niet goed, omdat alle informatie alleen in het Nederlands was. Dat beperkte mijn mogelijkheden om de informatie te begrijpen en in me op te nemen. (groepsinterviews inburgeraars) → Verbetermogelijkheid: Verken hoe de MAP op het juiste moment aangeboden kan worden zodat het programma nog meer impact kan maken. ● Inhoud van de MAP: vanuit inburgeraars wordt de behoefte geuit om de MAP (nog) praktischer in te steken en te zien als een “verbindend” instrument, zodat deze een nog concretere brug vormt naar werkgevers en specifieke werkvelden. MAP had ik graag veel praktischer gezien. Bijvoorbeeld: samen met werkgevers praten, uitleg krijgen over sectoren waar veel vacatures zijn, of oefenen met echte sollicitatiegesprekken. Dat zou mij echt hebben geholpen.

(groepsinterviews inburgeraars) Ik wil dat MAP echt verbindend is: werkgevers uitnodigen, stages regelen, sectoren uitleggen.” (groepsinterviews inburgeraars) → Verbetermogelijkheid: Zet waar mogelijk in op meer praktische elementen in de MAP, zoals het oefenen met sollicitatiegesprekken en het verbinden met werkgevers. Voorlichting en coaching door consulenten Consulenten zien het als een belangrijk onderdeel van hun rol om de inburgeraar voor te lichten over hoe werk en de arbeidsmarkt in Nederland werkt. I k leg uit hoe het werkt in Nederland: hoe vind je in Nederland een baan? Wat zijn realistische verwachtingen? Ook uitleg van de Participatiewet. Dat de uitkering een vangnet is. Dat het ook de bedoeling is dat als mensen kunnen gaan werken dat ze dat ook doen. (interviews consulenten) → Verbetermogelijkheid: Sommige consulenten zien het als een aandachtspunt om deze voorlichting nog uitgebreider, met meer herhaling of in de eigen taal te kunnen bieden zodat het duidelijk is wat er van inburgeraars verwacht wordt: “Daar is echt ruimte voor verbetering. Met name de P-wet komt terug als iets waar mensen meer voorlichting over nodig hebben.” 31

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Het belang van goede voorlichting en ondersteuning om de arbeidsmarkt en de verwachtingen te begrijpen, komt ook vanuit de ervaringen van inburgeraars die deelnemen aan het onderzoek naar voren. Wanneer zij het gevoel hebben niet voldoende te begrijpen hoe dingen werken, leidt dat tot onzekerheid. In sommige gevallen wijden inburgeraars dan uit naar informele netwerken om informatie te verkrijgen. Ik begrijp belastingen, contracten en mijn rechten als werknemer nog niet goed. Ik probeer dit te compenseren door advies te vragen aan vrienden en andere vrijwilligers, maar toch voel ik mij nog onvoldoende voorbereid en te onzeker om te solliciteren naar werk dat bij mij past. (groepsinterviews inburgeraars) Vrijwilligerswerk als stap naar werk Binnen het beleid wordt vrijwilligerswerk gezien als een mogelijke tussenstap richting participatie of werk, afhankelijk van de situatie en ontwikkelmogelijkheden van de inburgeraar. Wanneer participatie-activiteiten aansluiten bij het toekomstperspectief waar de inburgeraar naar toe wil werken, wordt dat als zeer positief ervaren. Door mijn opleiding en mijn vrijwilligerswerk voel ik dat ik stap voor stap een toekomst opbouw hier.

( groepsinterviews inburgeraars) Wanneer niet duidelijk is hoe vrijwilligerswerk een stap richting het toekomstperspectief vormt, wordt dit door sommige inburgeraars meer als verplichting dan waardevolle toevoeging ervaren, zoals deze persoon omschrijft: Op mijn leeftijd wil ik niet de hele dag alleen koffie uitdelen. Ik wil iets doen waar ik ook zelf van leer en dat mij dichter bij betaald werk brengt. (groepsinterviews inburgeraars) In de meeste gevallen komt dit sentiment voort uit het gevoel dat het huidige vrijwilligerswerk niet direct bijdraagt aan het toewerken naar het gewenste, betaalde werk. In sommige gevallen is deze bijdrage ook niet optimaal, zoals in het voorbeeld van de inburgeraar die schoonmaakwerk doet met alleen andere Arabischtalige inburgeraars. In andere gevallen, kan meer aandacht voor de duiding van het vrijwilligerswerk als betekenisvolle stap richting werk een verschil maken. Wellicht sluit het vrijwilligerswerk niet direct aan bij het werkveld waarin iemand geïnteresseerd is, maar biedt het wel de mogelijkheid om de taal in de praktijk te oefenen, het sociale netwerk te vergroten, de Nederlandse werkvloer te leren kennen en eerste werkervaring bij een Nederlandse werkgever op te doen. Als deze opbrengsten duidelijk zijn, ervaren inburgeraars het vrijwilligerswerk vaak positiever.

Het volgende citaat is illustratief voor concrete opbrengsten die inburgeraars benoemen, naast het kunnen oefenen van de taal ( zie hoofdstuk dualiteit). 32

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Door mijn werk begrijp ik steeds beter hoe Nederlanders communiceren: duidelijk, direct en met veel planning. Werk geeft mij ook inzicht in hoe de Nederlandse arbeidsmarkt werkt. Bijvoorbeeld: wat een contract betekent, wat FTE is, wat je rechten en plichten zijn, hoe pauzes en werktijden zijn geregeld. Veel van deze dingen wist ik niet door de inburgering. Ik heb ze pas op werk geleerd . ( groepsinterviews inburgeraars) Een andere belangrijke observatie die uit de groepsinterviews met inburgeraars naar voren komt, is dat vrijwilligerswerk niet in alle culturen een bekend fenomeen is. Dit maakt het extra belangrijk om in de begeleiding duiding te geven aan de betekenis van vrijwilligerswerk en de concrete opbrengsten die dit werk kan brengen. In mijn land doen mensen boven de 50 bijna nooit vrijwilligerswerk, dus het concept was nieuw voor mij. Nu merk ik dat vrijwilligerswerk mijn zichtbaarheid in de samenleving vergroot. Mensen zien dat nieuwkomers ook bijdragen, en dat vind ik heel belangrijk. (groepsinterviews inburgeraars) Omdat deze cultuur niet bestaat in ons land, weten wij vaak niet hoe we vrijwilligerswerk moeten zoeken.

(groepsinterviews inburgeraars) → Verbetermogelijkheid: Besteed aandacht aan het duiden van vrijwilligerswerk als betekenisvolle stap naar werk, door te ontleden welke specifieke opbrengsten het vrijwilligerswerk brengt voor toekomstige stappen. Aanpak van consulenten in de toeleiding naar werk Consulenten Inburgering en Werk zetten waar mogelijk zo vroeg mogelijk in op toeleiding naar betaald werk, al in combinatie met de inburgering. Wanneer mensen toe zijn aan fulltime werk, worden zij veelal begeleid door twee collega’s die specifiek matchmaker zijn. Zij hebben een groot netwerk, veel kennis van lopende vacatures en doen ook veel aan koude acquisitie: bedrijven bellen op basis van het CV van de kandidaat. In sommige gevallen ligt het laatste stukje van begeleiding naar fulltime werk dus niet meer bij de consulent, maar bij de matchmaker. In deze paragraaf bespreken we verschillende elementen en instrumenten in de aanpak die consulenten inzetten bij het begeleiden van inburgeraars naar werk: proactiviteit, inzet op werkgevers bewustzijn, praktisch oefenen en de Participatiewet met bijbehorende instrumenten. Proactiviteit en verbindende rol als werkzame elementen Uit de aanpakken die consulenten in de interviews delen, komt proactiviteit als belangrijkste werkzame element naar voren.

Consulenten geven aan dat zij het meeste succes hebben als zij zelf “naar buiten gaan” om hun netwerk uit te breiden, contacten te leggen en als een brug te fungeren tussen de inburgeraar en de mogelijke werkgever. 33

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Zelf ben ik heel erg proactief. Google zelf, neem initiatief, help de gemeente door zelf dingen te bedenken. Wees actiever in het stukje zelf. Als het er niet is in het inkoopkader: ga op zoek. Wacht niet op beleid. Je bent een meewerkend onderdeel van het geheel . (interviews consulenten) Wat goed werkt is dat ik ze (potentiële werkgevers) af en toe bezoek. Dat ik ga kijken, aandacht geef, begrip op haal. Als je een praatje maakt, kun je het ook hebben over stages, banen etc. (interviews consulenten) De brug tussen nieuwkomer en werkgever: bewustwording en praktisch oefenen Werkgeversbetrokkenheid blijft uitdagend en consulenten geven aan dat zelfs bij een toezegging, werkgevers zich soms toch nog terugtrekken. Hierin wordt vanuit werkgevers meestal het taalniveau als reden benoemd. Om een brug te vormen tussen de werkgever en de nieuwkomer, zetten consulenten in op bewustwording aan de werkgeverskant en op praktische oefeningen aan de kant van de nieuwkomer. Deze twee elementen komen als mogelijke werkzame elementen naar voren. Werkgevers willen niet altijd dat ik meega. Ik ga soms mee. Als werkgevers dat niet willen snap ik helemaal. Dan bel ik eventueel vooraf. Omdat mensen vaak heel zenuwachtig zijn. De werkgevers weten bijvoorbeeld niet wat een taalschakeltraject is en wat een bepaald taalniveau betekent.

Het contact vooraf, of door mij te gaan, is voor mij ook een manier om de kandidaat te pitchen. (interview consulent & matchmaker) Wat ik altijd doe is sollicitatiegesprekken oefenen. Gesprekken goed voorbereiden en sollicitatiegesprekken goed voorbereiden. (interview consulent & matchmaker) De Participatiewet als instrument Voor inburgeraars heeft de gemeente ook te maken met de Participatiewet-uitkering, wat betekent dat inburgeraars een plicht hebben om zo snel mogelijk betaald werk te vinden. De Participatiewet biedt consulenten een drukmiddel om mensen aan te sporen om te gaan werken. Zij benoemen dat dit in sommige gevallen goed werkt, maar dat dit lastig wordt wanneer randvoorwaarden voor werk niet op orde zijn: De P-wet heeft een drukmiddel dus je kan het opleggen. Mijn grootste zorg is, als mensen er niet klaar voor zijn, kan je ze ook niet dwingen. Dat maakt lastig: welke stappen kun je zetten? (interviews consulenten) Vanuit het perspectief dat door inburgeraars gedeeld wordt, komt met name naar voren dat mensen bang zijn om gedwongen te worden om werk te accepteren dat niet bij hun ambities of talenten past. Dit levert voor veel inburgeraars stress op. 34

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Ik ben bang dat de gemeente mij zal dwingen om een baan te accepteren die niet bij mij past, en dat ik die door de druk toch moet aannemen. (groepsinterviews inburgeraars) → Verbetermogelijkheid: Deze observatie sluit goed aan bij het inzicht dat eerder vanuit consulenten gedeeld werd: er is behoefte aan meer voorlichting en duiding over wat de Participatiewet precies betekent. Helderheid over de verwachtingen, maar ook duiding van dat een broodbaan ook tijdelijk kan zijn en het ook mogelijk is om vanuit een eerste baan op zoek te gaan naar beter passend werk, zouden kunnen helpen. “Het Mandje” : extra ondersteuning richting werk Er wordt door consulenten veel en positief gerefereerd naar “het Mandje” als werkzaam element, wanneer zij spreken over de toeleiding naar werk. Het Mandje is een verzameling van trajecten bij partnerorganisaties die consulenten in kunnen zetten om mensen beter passende ondersteuning naar werk te bieden. Consulenten zien dit als een manier om concretere trajecten en expertise in te kunnen zetten, wanneer dat nodig is. In het kader van cultuursensitief werken, heb ik de Stichting Nieuwlander ontdekt en aangekocht. Ze hebben coaches in eigen taal - maatschappelijk, richting werk. Zeker als het gaat over sociaal maatschappelijke problemen, spreek je het liefst in eigen taal.

En meer van dit soort trajecten heb ik in ons maandje gebracht. (interviews consulenten) Sommige consulenten benoemen dat de vrijheid van welke trajecten een plek kunnen krijgen in het Mandje, met de jaren is afgenomen. Deze consulent geeft aan dat alle inzet vanuit het Mandje direct tot een baan moet leiden, waardoor er minder ruimte ontstaat voor scholing en mogelijkheden op werk uit te proberen. Mensen moeten uitproberen of dat bij hen past. Dat heeft tijd nodig. Wat wij doen in Nederland is uitproberen, een bijbaan doen, erover nadenken…Wij groeien ermee op. Deze mensen, uit Eritrea, als ze als kapper of in de zorg willen werken, is het soms heel anders dan wat ze denken. Als je hier de zorg in wilt, is het thuiszorg of je moet een diploma hebben. Dan worden ze in Thuiszorg geplaatst. Dat is niet wat zij zich hebben voorgesteld. Om dan te schakelen, heeft dat tijd nodig. ‘Vind ik dit echt leuk, wil ik dat?..’ Daarom deed ik altijd een scholingstraject. Ligt dit je? Past dit bij je? Dat is er nu niet meer. Scholing en meteen werken, dan zit je eraan vast. Anders heb je weer te maken met maatregelen… (interviews consulenten) Hoe vinden mensen die inburgeren zelf werk? Aanvullend op de ondersteuning die vanuit de gemeente geboden wordt bij het vinden van werk, zijn er ook inburgeraars die zelfstandig (vrijwilligers)werk zoeken en vinden.

Het is interessant om deze wegen in kaart te brengen, omdat het aanknopingspunten biedt voor het versterken van elementen die voor nieuwkomers zelf al goed werken bij het vinden van werk. In deze paragraaf 35

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN delen we twee manieren die we in de data terug zien: werk vinden via ondersteuning van vakspecifieke,maatschappelijke organisaties en werk vinden via informele netwerken. Vakspecifieke ondersteuning van organisaties Enkele inburgeraars delen in de groepsinterviews dat zij via vakspecifieke ondersteuning van maatschappelijke organisaties werk hebben gevonden. Deze ondersteuning maakte voor hen het verschil door de borging van kennis over het specifieke werkveld en de ervaringskennis over het nieuw zijn in Nederland. We zien dit vooral terug bij deelnemers die de B1-route doen. Na lange tijd kwam ik via een maatschappelijke organisatie in contact met een programma specifiek gericht op werk in de IT. Daar heb ik leren programmeren. De opleiding heeft uiteindelijk ook met de gemeente gesproken om mij toe te laten. Nu werk ik in de IT-sector. (groepsinterviews inburgeraars, B1-route) Een persoonlijke coach met ervaringskennis is heel behulpzaam. Iemand die begrijpt hoe moeilijk het is om als nieuwkomer met diploma’s opnieuw te beginnen. (groepsinterviews inburgeraars, B1-route) De rol van informele netwerken in de toegang tot werk Bij de meeste deelnemers aan de groepsinterviews die zelf werk hebben gevonden, zien we dat zij dit werk hebben gevonden via informele netwerken, zoals vrienden, familie of andere sociale contacten.

Dit inzicht komt ook overeen met landelijke inzichten over manieren waarop nieuwkomers zelfstandig werk vinden en pleit voor het belang van sociale ontmoetingsplekken en ondersteuning bij het opbouwen van (professionele) netwerken. Via een vriend kwam ik in contact met dit bouwbedrijf en daarna werd ik aangenomen als stagiair. Ik ben elektricien en leer hier werken in dit vakgebied ( groepsinterviews inburgeraars) Een Nederlandse vrouw was mijn taalmatch en zij vond dit werk voor mij. Het was moeilijk voor mij om dit werk te vinden, en zonder haar had ik het niet kunnen vinden . (groepsinterviews inburgeraars) Toeleiding naar werk: synthese Het lokale beleid is erop gericht inburgeraars zo snel mogelijk maatschappelijk en financieel zelfredzaam te maken, waarbij meedoen in de samenleving – bij voorkeur via betaald werk, het uitgangspunt is. Dit hoofdstuk laat zien dat de ambitie om inburgeraars zo snel mogelijk richting werk te begeleiden in de praktijk voortdurend vraagt om een balans tussen tempo, maatwerk en haalbaarheid . Zowel consulenten als inburgeraars benadrukken dat succesvolle toeleiding naar werk pas goed werkt 36

OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN wanneer stappen logisch zijn opgebouwd, aansluiten bij persoonlijke doelen en randvoorwaarden op orde zijn. Werkzame elementen Werkzaam blijkt een persoonlijke, praktische aanpak waarin consulenten niet alleen vragen naar dromen en doelen, maar ook concreet kijken naar weekindeling en haalbaarheid. Proactiviteit en het vervullen van een verbindende brugfunctie richting werkgevers (netwerken opbouwen, werkgeversbezoek, kandidaten “pitchen”) komen naar voren als cruciale succesfactoren, aangevuld met praktisch oefenen (zoals sollicitatiegesprekken). De MAP wordt door professionals en inburgeraars gezien als belangrijk instrument om de Nederlandse arbeidsmarkt te leren kennen. Vrijwilligerswerk werkt als opstap wanneer het aansluit bij het toekomstperspectief of wanneer de opbrengsten (taal, netwerk, werkcultuur) expliciet worden gemaakt. Daarnaast blijken vakspecifieke programma’s en informele netwerken (taalmatches, vrienden, community) voor sommige inburgeraars doorslaggevend om zelfstandig werk te vinden. Verbetermogelijkheden Belangrijke verbeterkansen liggen in betere voorbereiding en duidelijke voorlichting over de arbeidsmarkt (o.a. belastingen, contracten, rechten/plichten) en over wat de Participatiewet wel en niet betekent.

De MAP kan impactvoller worden door betere timing (niet te vroeg bij laag taalniveau) en door een praktischer, verbindender opzet met directe bruggen naar werkgevers en sectorinformatie. Verder is er behoefte aan meer ruimte voor maatwerk in trajecten zoals “het Mandje”, inclusief mogelijkheden om te oriënteren, uitproberen en scholen zonder dat alles direct aan snelle uitstroom hoeft te hangen. Tot slot vraagt duurzame toeleiding naar werk om structurele aandacht voor randvoorwaarden zoals (mentale) gezondheid, stabiliteit en taalontwikkeling richting hogere niveaus waar dat nodig is voor passend werk. 37 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Conclusie en verbetermogelijkheden Dit onderzoek laat zien hoe de uitvoering van de Wet inburgering 2021 in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten in de praktijk uitwerkt voor inburgeraars en professionals. Op basis van groepsinterviews met inburgeraars, interviews met consulenten en samenwerkingspartners en een gezamenlijke werksessie met de gemeenten, komt een samenhangend beeld naar voren van wat werkt, waar spanning ontstaat en waar bijsturing nodig is. De centrale conclusie is dat knelpunten in de inburgering niet primair voortkomen uit een gebrek aan motivatie bij inburgeraars, maar uit de manier waarop beleid, uitvoering en samenwerking in de praktijk samenkomen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://voorschoten.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/12294efa-7750-4d09-b49a-329dcc707835?agendaItemId=3c8f2588-3e5a-4fb4-b9aa-81d7bc0c2d48