Informatiebrief 66 Resultaten evaluatie beleid Inburgering 2022-2025 & financieel perspectief (incl. bijlagen)
Tekst van het document
Nr. 66 Informatiebrief Zaaknummer: | Z/26/110695 Documentnummer: | 493992 Datum: | 14 juli 2026 / verzonden: 14 juli 2026 Onderwerp: | Resultaten evaluatie beleid Inburgering 2022-2025 & financieel perspectief Portefeuillehouder: | Wethouder Mieremet Bijlage(n): | 1. Evaluatierapport - Lessen uit andere gemeenten LV, VS & WS_Regioplan 2. Evaluatierapport Inburgering LV, WS & VS_OpenEmbassy 3. Samenvatting inzichten uit evaluatie Inburgering LV, WS & VS Geachte Raad, Op 1 april 2021 stelde uw raad de Beleidsnotitie Inburgering 2022-2025 vast. De aanleiding was de destijds nieuwe Wet Inburgering 2021 (WI2021). Op 10 december 2025 informeerde het college uw raad over de eenjarige verlenging van het beleidsplan middels raadsbrief 87. In die brief lichtte het college tevens toe dat er lokale evaluaties van het beleid en landelijke evaluaties van de wet worden uitgevoerd. En dat die worden gebruikt voor de ontwikkeling van het nieuwe inburgeringsbeleid. De evaluaties zijn inmiddels gereed. Met de voorliggende raadsinformatiebrief licht het college aan uw raad de belangrijkste bevindingen toe. Bijgevoegd treft u de 2 deelrapportages van de lokale evaluatie en een samenvattende synthese van de rapportages. Daarnaast gaat deze brief in op het financiële perspectief van de uitvoering van de Wet Inburgering 2021 en de Vroege Start.
Hiermee geeft deze brief uitvoering aan de aanbevelingen van het onderzoek van de Rekenkamer WVOLV naar gemeentelijke rollen en taken statushouders en gezinsmigranten: - | Aanbeveling 1 - de mogelijkheden voor een vroege start van de inburgering te verkennen en zo mogelijk toe te passen, zoals dat in Oegstgeest gebeurt. - | Aanbeveling 6 - Neem bij het informeren van de raad expliciet mee in hoeverre de financiering van inburgering kostendekkend is. Gemeente Voorschoten Leidseweg 25 | Postbus 393, 2250 AJ Voorschoten | T 14071 | E gemeente@voorschoten.nl | www.voorschoten.nl BTW NL 00179762B01 | KvK 27381083 | IBAN NL43 BNGH 0285 0796 70 | BIC BNGHNL2G Pagina 2 van 6 Het college komt in uiterlijk Q4 terug op aanbeveling 2 - de registratie van participatiecijfers van inburgeraars te verbeteren en zo nodig hierop te sturen. 1. Bevindingen uit beide evaluaties In oktober 2025 startte de evaluatie van het Beleid Inburgering 2021-2025. De eindrapportages zijn in februari 2026 opgeleverd. In de evaluatie zijn de bevindingen meegenomen uit het rekenkameronderzoek. Dat geldt ook voor de bevindingen uit de landelijke tussenevaluatie van de Wet Inburgering 2021 (WI2021), die het Rijk in januari 2026 beschikbaar stelde. De lokale evaluatie bestond uit 2 deelevaluaties: - Deelrapportage I: een analyse van beschikbare lokale en landelijke onderzoeksrapporten.
- Deelrapportage II: onderzoek naar de werkzame elementen in de begeleiding van inburgeraars naar participatie, opleiding en werk. Het college kan zich vinden in de hoofdlijnen van de uitkomsten van de evaluaties en neemt deze mee bij de ontwikkeling van het nieuwe inburgeringsbeleid. 1.1 Belangrijkste inzichten uit de lokale evaluatie Inburgeraars zijn positief Uit gesprekken met inburgeraars komt een positief beeld naar voren. Hieronder worden de belangrijkste positieve bevindingen weergegeven. Bevraagde inburgeraars geven aan dat de lessen goed bij hun situaties aansluiten en hen helpen om te beginnen met (vrijwilligers)werk. Inburgeraars die (vrijwilligers)werk doen op een plek waar voornamelijk Nederlands wordt gesproken, reageren positief over hun ervaringen en mogelijkheden om zo een connectie te maken met hun omgeving. Daarnaast waarderen zij de proactieve en verbindende inzet van consulenten richting werkgevers. Ook waarderen zij de inzet van gespecialiseerde trajecten vanuit de gemeente ter ondersteuning van participatie en/of werk. Verder geven inburgeraars aan dat één vast aanspreekpunt bij de gemeente bijdraagt aan vertrouwen en duidelijkheid voor de inburgeraar. Ook de mensgerichte en toegankelijke begeleiding wordt als positief ervaren.
Het college neemt deze elementen als vertrekpunt en richt zich bij de voorbereiding van het nieuwe beleidsplan op het gericht oppakken van de in de evaluatie benoemde verbeterpunten. Knelpunten en verbetermogelijkheden De deelrapportages identificeren knelpunten en verbetermogelijkheden, met name omtrent: Pagina 3 van 6 - De organisatie van dualiteit (de combinatie van taalles en (vrijwilligers)werkervaring). Verschillen in verwachtingen tussen organisaties, vaste lesroosters en beperkte flexibiliteit kunnen tot spanningen leiden. Het college zal in het nieuwe beleid aandacht besteden aan het vergroten van de flexibiliteit van het taalaanbod, zodat betere combinaties van taal en participatie mogelijk zijn. - De communicatie naar en met de inburgeraar (over de inhoud en het proces). Voor inburgeraars is er vaak onduidelijkheid hoe het traject eruit ziet, welke organisatie welke rol heeft, wat de gevolgen zijn van verzuim en wat het doel is van vrijwilligerswerk. In het nieuwe beleid richt het college zich op heldere en toegankelijke communicatie richting inburgeraars. Daarbij wordt onder meer ingezet op het (meer) gebruik van visuele middelen en op cultuursensitieve, waar nodig meertalige, communicatie. - De toerusting van de consulenten (bijvoorbeeld stress-sensitiviteit en omgaan met mensen met trauma’s).
Bij werktoeleiding kunnen verwachtingen van inburgeraars botsen met de wettelijke kaders voor gemeenten. Het college zet daarom in op verdere deskundigheidsbevordering en versterking van de regierol bij consulenten, met focus op werktoeleiding, uitzonderingsgroepen, cultuursensitiviteit en veerkracht. - De praktijkgerichtheid van de Module Arbeidsmarkt Participatie (die bedoeld is om inburgeraars kennis te laten maken met de Nederlandse arbeidsmarkt). Binnen de MAP ontbreekt voor inburgeraars de verbinding met werkgevers en specifieke sectoren. Het college zal de praktijkgerichtheid van de MAP versterken, onder meer door intensivering van sollicitatievaardigheidstraining en door het versterken van (gerichte) werkgeverscontacten. - Nazorg. Na afronding zijn inburgeraars niet altijd klaar voor volwaardige deelname aan de samenleving. Zonder een duidelijke vervolgaanpak bestaat het risico dat hun ontwikkeling kan stilvallen. Het college werkt in het nieuwe beleid daarom een samenhangende visie uit op ondersteuning na inburgering, gericht op inburgeraars die de Nederlandse taal nog onvoldoende beheersen en/of nog niet voldoende zelfredzaam zijn. De landelijke tussenevaluatie laat zien dat veel andere gemeenten ook tegen deze punten aanlopen. Het college zoekt momenteel de knelpunten uit, zodat deze in het nieuwe beleid kunnen worden aangepakt.
We kijken daarbij ook naar hoe de andere gemeenten dit doen. Pagina 4 van 6 2. Belangrijkste bevindingen uit de landelijke tussenevaluatie WI2021 De landelijke tussenevaluatie bracht financiële tekorten in beeld, maar ging ook dieper in op andere aspecten van de WI2021. Uit de evaluatie komt naar voren dat de wet een verbetering is ten opzichte van de oude wet uit 2013. De regierol van gemeenten zorgt voor een landelijk dekkend aanbod. De nadruk op maatwerk zorgt voor trajecten die passen bij de mogelijkheden en achtergronden van inburgeraars als individuen Op 9 maart 2026 is de tussenevaluatie besproken in de Tweede Kamer. De volgende moties zijn aangenomen: - De bekostigingssystematiek van de Wet inburgering 2021 evalueren en toetsen aan de actualiteit (Kamerstukken II, 32824, nr. 481) Deze motie is naar aanleiding van de constatering uit de landelijke tussenevaluatie dat er landelijk structurele tekorten zijn. Er zijn echter vooralsnog geen extra middelen aangekondigd. - Bij een verdere evaluatie van de inburgeringswet de Kamer informeren over onder andere de percentages in de verschillende inburgeringsroutes (Kamerstukken II, 32824, nr. 496) Deze motie is om inzicht te geven aan de Tweede Kamer en lijkt geen directe impact te hebben op de gemeentelijke uitvoering van Inburgering.
3.1 Financiële tekorten Er waren landelijk in 2025 al signalen dat de meeste gemeenten aanzienlijk hogere kosten maken voor de uitvoering van de inburgering dan vooraf voorzien. Uit de landelijke evaluatie van de WI2021 blijkt nu dat de uitvoeringskosten van alle gemeenten in 2024 wordt geschat op ongeveer €161 miljoen, terwijl het Rijk dat jaar slechts €114 miljoen beschikbaar stelde. De tekorten zijn vooral zichtbaar in kleine en middelgrote gemeenten. Het onderzoek waarschuwt dat dit tekort zal blijven toenemen als niets verandert. Daarnaast rapporteert het onderzoek dat de kosten nog hoger zullen uitpakken in nieuwe aanbestedingen, wegens prijsstijgingen. Ook de gemeente Voorschoten zal in 2027 opnieuw moeten aanbesteden. Het Rijk heeft nog geen landelijke oplossingsmaatregelen aangekondigd. Tot die tijd moeten gemeenten de tekorten met eigen middelen dichten om een adequaat niveau van dienstverlening te behouden. 3. Financieel perspectief voor uitvoering Wet inburgering De uitvoering van de Wet inburgering wordt gefinancierd uit (1) een uitvoeringsbudget en (2) specifieke uitkeringen (SPUK). Het uitvoeringsbudget (1) is voor de uitvoering en begeleiding door consulenten. Op het uitvoeringsbudget bestaat een tekort. Tot en met 2024 heeft het rijk eenmalige implementatiebudgetten ter beschikking gesteld, maar in 2025 werd het tekort op het uitvoeringsbudget zichtbaar.
In de praktijk blijkt dat de periode van de begeleiding voor Pagina 5 van 6 inburgering en begeleiding naar werk lang duurt. Landelijke cijfers laten zien dat slechts 18% van de inburgeraars binnen de inburgeringsperiode van 3 jaar een betaalde baan vindt. Hierbij wordt rekening gehouden met reguliere instroom. De SPUK-middelen (2) dekken de taalroutes en zijn vooralsnog toereikend. Echter bij de verantwoording over 2025 is gebleken dat de kosten van de trajecten gestegen zijn. Daarnaast blijkt de periode van inburgeren veelal langer te zijn (4 jaar in plaats van 3 jaar). Er is dus een kans dat de SPUK met de normbedragen voor 3 jaar in de toekomst niet voldoende zal blijken te zijn. 4. Aanbeveling verkenning Vroege Start De Rekenkamer heeft aanbevolen een verkenning uit te voeren naar de mogelijkheden voor een vroege start van de inburgering in asielzoekerscentra (azc), en daarbij te bezien in hoeverre dit kan worden vormgegeven naar het voorbeeld van de gemeente Oegstgeest. Uit de verkenning blijkt dat een zo vroeg mogelijke start van (onderdelen van) de inburgering vanuit het azc wenselijk is voor statushouders, omdat dit de aansluiting op de gemeente kan bevorderen. Implementatie in Voorschoten vraagt echter om een lokale maatwerkaanpak, waaronder nadere afspraken met ketenpartners en borging van uitvoering en financiering.
Gelet op de huidige uitvoeringsknelpunten bij de reguliere start van de inburgering (onder meer de bestaande wachtlijst, het tekort aan financiële middelen en de impact van de doorstroomlocatie in de gemeente Leidschendam-Voorburg) beschikt het college op dit moment niet over voldoende capaciteit en middelen om Vroege Start te ontwikkelen en verantwoord te implementeren. Een gerichte toepassing voor een specifieke doelgroep, in lijn met elementen uit de aanpak van Oegstgeest, wordt als kansrijker beschouwd. Het college neemt deze scope en de daarbij behorende randvoorwaarden mee in de uitwerking van het nieuwe beleidsplan Inburgering. Vooralsnog is er niet voldoende capaciteit en zijn er niet voldoende middelen om Vroege Start op korte termijn in te voeren. Er bestaat soms begripsverwarring tussen de Vroege Start inburgering in het azc en de voorinburgering van het COA. Hoewel beide plaatsvinden in de opvang, verschillen ze van doel en uitvoering. Vroege Start betreft het zo vroeg mogelijk starten van (onderdelen van) het gemeentelijke inburgeringsproces vanuit het azc, gericht op de gemeente waaraan een statushouder is gekoppeld. Voorinburgering is een COA-traject voor asielzoekers en statushouders in de opvang, als voorbereiding op de inburgering. Nieuwkomers maken hierbij kennis met de Nederlandse taal, samenleving en praktische vaardigheden. 5.
Conclusie en planning Het huidige inburgeringsbeleid van de gemeente Voorschoten loopt af per 1 januari 2027. Daarom ontwikkelt het college momenteel een nieuw beleidsplan Inburgering voor 2027 en verder. Daarin komen in ieder geval de volgende onderwerpen aan bod: verzuim, dienstverlening, dualiteit en de adviezen van de rekenkamer. De lokale evaluatie en de Pagina 6 van 6 landelijke ontwikkelingen vormen belangrijke input voor dit beleidsplan. Het college constateert dat een adequate uitvoering van het nieuwe beleid met de huidige budgettaire kaders niet haalbaar is. Het college neemt bij het nieuwe beleid opnieuw de financiële afwegingen mee. Nu de evaluaties zijn opgeleverd, bevindt het proces van het nieuwe beleidsplan zich in de ontwikkelingsfase. Het college van gemeente Leidschendam-Voorburg vindt het belangrijk dat de input vanuit nieuwe collatieakkoorden en de coalitie uitvoeringsprogramma’s van de betrokken gemeenten meegenomen worden in nieuw beleid. Dit kan nieuwe accenten, prioriteiten en financiële keuzes bevatten. Daarnaast krijgt de uitvoeringsorganisatie gemeente Leidschendam-Voorburg te maken met de komst van een doorstroomlocatie voor statushouders, waardoor de inburgeringspopulatie substantieel groeit. Omdat doorstroomlocaties nog relatief nieuw zijn, ligt het voor de hand om de ervaringen hiermee te betrekken bij de verdere beleidsontwikkeling.
De beleidsmatige en uitvoeringskeuzes rondom de doorstroomlocatie raken immers direct aan de inburgering. Een korte uitstelperiode maakt het mogelijk om het beleidsplan te baseren op zowel de nieuwe coalitieakkoorden als de ontwikkelingen rond de doorstroomlocatie, zodat de raad een plan vaststelt dat aansluit bij de actuele bestuurlijke opdracht. Het college verwacht dat zij het nieuwe beleidsplan in het eerste kwartaal van 2027 ter besluitvorming aan uw raad kan aanbieden. In het derde kwartaal van 2026 ontvangt uw raad een passende uitnodiging om geïnformeerd te worden over inburgering en het nieuwe beleidsplan. Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet, het college van burgemeester en wethouders, E.A. van Wattingen, mw. drs. N. Stemerdink, gemeentesecretaris burgemeester Deze brief is digitaal vastgesteld. Hierdoor staat er geen fysieke handtekening in de brief. 1 Het inburgeringsbeleid in Leidschendam-Voorburg, Voorschoten en Wassenaar: Lessen uit andere gemeenten De gemeente Leidschendam-Voorburg is sinds 2022 verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wet inburgering 2021 (Wi2021) en voert de inburgering ook uit voor de gemeenten Wassenaar en Voorschoten .
De gemeente Leidschendam-Voorburg wil graag een overzicht van rode draden uit al landelijke en lokale beschikbare onderzoeken die zijn uitgevoerd in het kader van de Wi2021. Regioplan heeft daarom op 22 januari een presentatie gegeven aan de gemeente over lessen uit andere gemeenten. Dit document bevat een toelichting op deze presentatie. In de presentatie zijn we achtereenvolgend ingegaan op: • De eerste fase van de inburgering (voorbereiding op de inburgering) o De vroege start o Voorbereiding op de inburgering • De tweede fase (de inburgeringscursus) o Dualiteit o Taalonderwijs o Verzuim • Het landelijk beeld van de kosten Eerste Fase De eerste fase van de inburgering betreft de voorbereiding op de inburgeringscursussen en participatietrajecten. Hierbij horen de voorinburgering, het afnemen van een brede intake, de leerbaarheidstoets en het opstellen van het Persoonlijk Plan Inburgering en Participatie (PIP). Daarnaast kunnen gemeenten ervoor kiezen om al in het azc te beginnen met een ‘tijdige start’. Hierbij is het doel om de (potentiële) inburgeraar al kennis te laten maken met de Nederlandse maatschappij, de Nederlandse taal en de Nederlandse arbeidsmarkt.
Asielstatushouders hebben dan, eenmaal in de gemeente, al “een basis waar ze op voort kunnen bouwen” .1 Vroege start: starten in de azc-tijd Het landelijke beeld laat zien dat vier van de vijf asielstatushouders nog geen brede intake hebben gekregen in hun azc-tijd.2 Ook het starten met de inburgeringscursus in het azc komt in de praktijk niet veel voor. Hierbij wordt een aantal redenen vaak genoemd, zoals de nabijheid van een azc (belangrijkste), reiskosten, te weinig capaciteit vanuit de gemeente, en personeelstekorten bij het COA. Het beeld in Leidschendam -Voorburg, Wassenaar en Voorschoten is dat er nog geen sprake is van een vroege start is dus geen uitzondering. In de gemeente Oegstgeest is wel sprake van een (mogelijkheid tot) tijdige start in het ROL. Hier kunnen statushouders al beginnen met hun inburgeringsproces, al wordt hier door personeelstekort ook beperkt gebruik van gemaakt.3 Om in Leidschendam-Voorburg een vroege start mogelijk te maken, zouden online mogelijkheden verkend kunnen worden en gekeken kunnen worden naar de mogelijkheid voor reiskostenvergoedingen voor een vroege start vanuit het COA.4 1 Regioplan. (2026). Tussenevaluatie Wet Inburgering 2021. P.48 2 Ibid. P. 8 3 Verwey Jonker. (2025). De invulling van (wettelijke) gemeentelijke rollen en taken voor statushouders en gezinsmigranten in Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg.
P. 36 4 Dit betreft een tijdelijke regeling, lopend van 1 juli 2025 t/m 31 december 2026. Verwey Jonker. (2025). De invulling van (wettelijke) gemeentelijke rollen en taken voor statushouders en gezinsmigranten in Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg. P. 74. 2 Voorbereiden op de inburgering: Startklas De ervaringen van inburgeraars over de Startklas in Leidschendam -Voorburg, Wassenaar en Voorschoten zijn overwegend positief.5 De Startklas wordt gezien als goede eerste stap voor taalontwikkeling en sociale integratie volgens inburgeraars zelf. De Startklas geeft de inburgeraar s een eerste inzicht in gemeentelijke processen, een netwerk, praktische informatie en een kennismaking met de Nederlandse taal. Er is ook ruimte voor verbetering. Vanuit inburgeraars kwam de wens naar voren om de Startklas , eventueel ook in een later stadium, te gebruiken om meer plekken en voorzieningen te leren kennen. Inburgeraars geven ook aan dat de Startklas overweldigend kan zijn in het begin, omdat de kennis van de Nederlandse taal dan nog gering is. Verder zijn er ook organisatorische knelpunten. De instroom van de Startklas kan grillig zijn, waardoor het soms een hele opgave kan zijn om alle afzonderlijke onderdelen te rea liseren. De Startklas leidt tot veel vertraging in de uitvoering.
Het komt voor dat de Startklas te laat start, waardoor de periode van de Brede intake te lang wordt. Het landelijke beeld laat zien dat een Startklas inderdaad kan helpen bij het in beeld brengen van de wensen en mogelijkheden van de inburgeraar. Het kan zo een aanvulling/onderdeel zijn van de brede intake. Echter geeft een aanzienlijk deel van de gemeenten (4 8%) aan geen gebruik te maken van de Startklas .6 Daarnaast maken gemeenten met een Startklas hogere kosten. 7 De tijdige start van de inburgering komt in veel gemeenten lastig van de grond; de Startklas zal dus in ieder geval niet moeten bijdragen aan afhankelijkheid en knelling in het traject van de inburgeraar. Tweede Fase In de tweede fase beginnen inburgeraars aan hun inburgeringstraject. Dit gaat via één van de volgende routes: de B1 route, de Z -route, of de Onderwijsroute. Ook zijn het Participatieverklaringstraject (PVT) en de Module Arbeid en Participatie (MAP) een onderdeel van deze fase. Daarnaast krijgen inburgeraars in deze fase op verschillende manieren ondersteuning vanuit de gemeente , zoals maatschappelijke begeleiding en financieel ontzorgen.8 Dualiteit: Combineren van taal en participatie De Wi2021 legt de nadruk op dualiteit, waarbij het combineren van taallessen en participatie centraal staat.
Het combineren van taallessen en participatie wordt door inburgeraars in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten als overwegend positief ervaren. Inburgeraars geven aan het nuttig te vinden om via participatie nieuwe mensen te ontmoeten en de taal te leren. 9 De MAP wordt als positief ervaren omdat deze een realistisch beeld schetst en eigenaarschap geeft aan de inburgeraar. 10 Echter geven zowel aanbieders als inburgeraars aan dat dit traject belastend is, en dat het in veel gevallen moeilijk te combineren is met zorgtaken in het gezin. Taallessen nemen erg veel tijd in beslag, en het vinden van participatieplekken is afhankelijk van veel factoren, zoals het taalniveau zelf, de beschikbaarheid van plekken, motivatie, en sociale netwerken. Consulenten geven ook aan dat de participatie component al vroeg in het traject zit (bij de brede intake), en merken op dat dit voor inburgeraars niet goed werkt, omdat zij nog moeten landen in de gemeente. In Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten is de regie op participatieplekken voor inburgeraars in de Z -route relatief laat op gang gekomen. 11 Daarbij is het vinden van participatieplekken voor inburgeraars in de omgeving in de knel gekomen, omdat er te veel regie lag bij de inburgeraar zelf. 5 Regioplan. (2025). Tweede kwalitatieve monitor Inburgering Leidschendam-Voorburg (2024). P. 13. 6 Cebeon. (2025).
Kosten Wet Inburgering 2021. P.22 7 Regioplan. (2026). Tussenevaluatie Wet Inburgering 2021. P. 52 8 Ibid. P. 21 9 Regioplan. (2025). Tweede kwalitatieve monitor Inburgering Leidschendam-Voorburg (2024). P. 11 10 Ibid. P. 19 11 Verwey Jonker. (2025). De invulling van (wettelijke) gemeentelijke rollen en taken voor statushouders en gezinsmigranten in Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg. P. 58 3 De uitkomsten van de evaluatie in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten komen overeen met het algemene beeld van de evaluatie van het inburgeringsbeleid in Nederland. Gemeenten onderschrijven het nut van het combineren van participatie en taallessen, maar zien dat het voor inburgeraars lastig af te stemmen is. Inburgeraars geven vaak prioriteit aan de taallessen.12 Daarnaast is er een verschil van waardering van de MAP en PVT tussen de verschillende doelgroepen. Asielstatushouders zijn overwegend positiever dan gezinsmigranten. 13 Sommige gemeenten plaatsen de MAP daarom later in het inburgeringstraject. De waardering van de MAP lijkt verbonden aan de mate waarin praktische ondersteuning wordt geboden door de gemeente. Inburgeraars zijn vooralsnog afhankelijk van hun lokale netwerk om participatieplekken te vinden.
14 Uit de werksessies die door Regioplan zijn georganiseerd in het kader van de Tussenevaluatie van de Wi2021 komen de volgende goede voorbeelden uit andere gemeenten naar voren: • Pre-uitstroomgesprekken (na 600 taaluren), gericht op participatie en vervolgtraject • Inburgeraars plaatsen in omgeving waar Nederlands wordt gesproken • Inzet van rolmodellen en ervaringsdeskundigen Taalonderwijs Inburgeraars in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten zijn “tevreden over docenten en kwaliteit van de lessen”.15 De gemeente onderhoudt korte lijnen met de taalscholen. Taalaanbieder Echt Nederlands, die in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten de taallessen voor de B1-route inburgeraars verzorgt, stelt dat de inburgeraars zeer gemotiveerd en leerbaar zijn vergeleken met andere gemeenten waar zij actief zijn.16 Zij benoemen ook dat zij, als kleine taalschool, niet veel last van het landelijk lerarentekort hebben. Als knelpunten in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten worden gedifferentieerde klassen genoemd, waar niveaus van inburgeraars niet goed op elkaar zijn aangesloten. Dit lijkt een consequentie te zijn van een gemeente met een relatief laag aantal inburgeraars. Daarnaast leiden gezinsverantwoordelijkheden van statushouders vaak tot verzuim.
Kinderopvang wordt door statushouders vaak als voorwaarde genoemd voor het kunnen deelnemen aan taallessen.17 Ook de locatie van avondtaallessen, die in Den Haag plaatsvinden, vormen een obstakel voor inburgeraars.18 Verzuim wordt verder ook genoemd als impactvol voor de groepsdynamiek. Deze problematiek, vooral de combinatie van intensieve taallessen, participatieplekken en gezinsverantwoordelijkheden, komen ook terug in het landelijke beeld. 19 Uit de Tussenevaluatie Wi2021 blijkt overigens ook dat veel taalaanbieders verwachten dat veel inburgeraars in de B1-route moeten afschalen naar het A2 taalniveau. Het PIP wordt in de praktijk regelmatig aangepast. Mogelijke oplossingen voor deze knelpunten zijn onder meer het versterken van de communicatie tussen betrokken partijen (zoals VWN, gemeenten en taalscholen), het zo lokaal mogelijk organiseren van taallessen en het afstemmen van het lesaanbod met de statushouder zelf, waarbij rekening wordt gehouden met verantwoordelijkheden (e.g. kinderopvang) buiten de inburgering. 12 Regioplan. (2026). Tussenevaluatie Wet Inburgering 2021. P. 52 13 Ibid. P.77 14 Verwey Jonker. (2025). De invulling van (wettelijke) gemeentelijke rollen en taken voor statushouders en gezinsmigranten in Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg. P. 57 15 Regioplan. (2025).
Tweede kwalitatieve monitor Inburgering Leidschendam-Voorburg (2024). P. 9 16 Verwey Jonker. (2025). De invulling van (wettelijke) gemeentelijke rollen en taken voor statushouders en gezinsmigranten in Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg. P. 42 17 Regioplan. (2025). Tweede kwalitatieve monitor Inburgering Leidschendam-Voorburg (2024). P. 23 18 Ibid. P. 10 19 Regioplan. (2026). Tussenevaluatie Wet Inburgering 2021. Knelpunt inburgering: Verzuim Aanbieders in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten merken dat, sinds de invoering van Wi2021, de inburgeraars actiever deelnemen aan lessen en minder vaak verzuimen.20 Toch blijft verzuim een probleem tijdens de inburgering. Niet alleen voor de inburgeraar zelf, maar ook voor de groepsdynamiek: de absentie van de één belemmert de ander.21 Inburgeraars in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten zelf noemen als redenen hiervoor | de invloed van trauma en stress, de diversiteit in niveaus, | gebrek aan duidelijkheid omtrent afspraken en verantwoordelijkheden, | de krappe termijn (i.e. geen ruimte voor vertraging), en moeilijkheden omtrent het combineren van taallessen en participatie. Deze redenen komen overeen met het landelijke beeld. | Ook hier komen bovengenoemde factoren naar voren.
Als oplossing hiervoor | knippen veel gemeenten het handhavingsproces in drie fasen: voorlichting, handhavingsgesprekken bij hoog verzuim, en | tot slot het opleggen van boetes. Dit laatste is in de praktijk vaak niet nodig: handhavingsgesprekken zijn volgens veel gemeenten voldoende. | 22 Kosten inburgering: landelijk en vergelijkend beeld In 2025 is door Cebeon het kostenonderzoek uitgevoerd van de Wi2021. Uit dit rapport komen de volgende punten naar voren. Gemeenten maken hogere uitvoeringskosten | die niet of onvoldoende waren bezien in de bekostiging.23 Dit komt door een instroom die hoger is dan verwacht, | de noodzaak voor meer intensieve begeleiding, inzet van extra voorzieningen en een relatief hoog verzuim. | Grotere gemeenten ervaren schaalvoordelen en maken ten opzichte van kleinere gemeenten | lagere kosten per inburgeraar. | Daarnaast zijn de kosten van de inburgering voor gemeenten hoger voor asielmigranten dan voor gezins- en overige migranten. In Leidschendam-Voorburg valt op dat er ten opzichte van het landelijk beeld | relatief meer deelnemers in de Z | - route zijn. Ook valt op dat Leidschendam-Voorburg een relatief hoog aandeel gezins | - en overige migranten in de inburgering heeft ten opzichte van asielstatushouders. Bronnen geraadpleegd voor dit rapport • | Cebeon. (2025). Kosten Wet Inburgering 2021 • | Regioplan. (2025).
Tweede kwalitatieve monitor Inburgering Leidschendam | -Voorburg (2024) • | Regioplan. (2026). Tussenevaluatie Wet Inburgering 2021 • | Verwey Jonker. (2025). De invulling van (wettelijke) gemeentelijke rollen en taken voor statushouders en gezinsmigranten in Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam | -Voorburg 20 Regioplan. (2025). Tweede kwalitatieve monitor Inburgering Leidschendam -Voorburg (2024). P. 15 21 Ibid. P. 17 22 Regioplan. (2026). Tussenevaluatie Wet Inburgering 2021. P. 94 23 Cebeon. (2025). Kosten Wet Inburgering 2021. P.55 4 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Werkzame elementen bij toeleiding naar participatie, werk of opleiding voor inburgeraars Een evaluatieonderzoek in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten Auteurs Fatih Aktas | projectleider en onderzoeker Pepijn Tielens | onderzoeker Liv Kaya Aabye-de Hoop | onderzoeker Sandrine Lafay | onderzoeker Femke Brand | hoofd communicatie
OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Samenvatting 2 Introductie 5 Context van beleid en uitvoering 7 Begeleiding en regie in praktijk 10 De consulent als centraal aanspreekpunt 10 Ervaren begeleiding en de balans tussen ondersteuning en zelfredzaamheid 11 Regie versus controle 14 Ervaringen met instrumenten: brede intake, PIP en leerbaarheidstoets 15 Samenwerking in de keten: verwachtingen en verantwoordelijkheden 16 Randvoorwaarden van de uitvoering 17 Dualiteit, taal, participatie en werk 19 Wat wordt in de praktijk verstaan onder dualiteit? 19 Ervaringen met formele taallessen 20 Ervaringen met de combinatie taal, participatie en werk 21 Verschillen in lokale invulling en ondersteuning 25 Dualiteit na de inburgering 25 Toeleiding naar werk 27 Wat is succesvolle participatie? 27 Randvoorwaarden voor toeleiding naar werk 28 Voorbereiding op de arbeidsmarkt 30 Aanpak van consulenten in de toeleiding naar werk 33 Hoe vinden mensen die inburgeren zelf werk? 35 Conclusie en verbetermogelijkheden 38 Bijlage: Deelnemerslijst 43 Bijlage: Methodologie 44 Designers Cultural Mediators Jaime Hilditch | sociaal ontwerper Reza Sardari Femke Brand | hoofd communicatie Iyad Sandid Mahad Hussein 1 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Samenvatting Deze rapportage laat zien hoe de uitvoering van de Wet inburgering
2021 in Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten in de praktijk wordt ervaren door inburgeraars en professionals. De bevindingen zijn gebaseerd op groepsinterviews met inburgeraars, interviews met consulenten en samenwerkingspartners en een gezamenlijke werksessie met de gemeenten. Kerninzichten Uit het onderzoek komt naar voren dat begeleiding en regie een doorslaggevende rol spelen in hoe inburgeraars hun traject ervaren . Eén vast aanspreekpunt bij de gemeente draagt bij aan overzicht, vertrouwen en rust. Begeleiding werkt het best wanneer deze mensgericht is en aansluit bij de persoonlijke situatie, belastbaarheid en doelen van de inburgeraar. Tegelijkertijd ervaren inburgeraars soms onduidelijkheid over verantwoordelijkheden tussen gemeente en samenwerkingspartners, wat kan leiden tot gevoelens van een gebrek aan autonomie, stress of stilstand. Een tweede thema dat uit de bevindingen naar voren komt, is de combinatie van taal, participatie en werk (dualiteit) . Inburgeraars en professionals zien de meerwaarde van het gelijktijdig leren en meedoen, mits deze combinatie goed op elkaar is afgestemd. In de praktijk ontstaan echter spanningen door verschillen in verwachtingen tussen organisaties, vaste lesroosters en beperkte flexibiliteit.
Hierdoor werkt dualiteit voor sommige inburgeraars ondersteunend, terwijl het voor anderen juist leidt tot overbelasting of vertraging. Een derde kerninzicht is dat in de toeleiding naar werk spanning kan ontstaan tussen de verwachtingen van inburgeraars en de wettelijke kaders waarbinnen gemeenten opereren. Consulenten zetten waar mogelijk in op duurzame uitstroom en werk dat past bij de talenten en ambities van inburgeraars. Tegelijkertijd vraagt de Participatiewet om begeleiding naar werk via de kortste route. Hierdoor kan het streven naar een ‘droombaan’ of duurzame plaatsing botsen met de verplichting om eerst een ‘broodbaan’ te accepteren. Deze mismatch met de behoeften en verwachtingen van inburgeraars, kan bij hen leiden tot stress, onbegrip of demotivatie. Heldere voorlichting over de wettelijke kaders, aandacht voor het toekomstperspectief en het duiden van tussenstappen als onderdeel van een groter ontwikkelpad, zijn elementen die kunnen bijdragen aan het verhelderen van verwachtingen en een meer waardevolle ervaring van deze tussenstappen. Daarnaast laat het onderzoek lokale verschillen tussen gemeenten zien.
In Wassenaar en Leidschendam-Voorburg wordt een rijk maatschappelijk middenveld als ondersteunend ervaren, terwijl in Voorschoten het beperkte aanbod van vrijwilligerswerk en sociale begeleiding vanuit het 2 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN maatschappelijke veld de mogelijkheden tot participatie in de weg staan. Deze verschillen hebben directe gevolgen voor de kansen van inburgeraars om stappen te zetten in hun traject. Tot slot blijkt dat afronding van de inburgering niet altijd samenvalt met volwaardige deelname aan de samenleving . Met name voor inburgeraars met beperkte taalvaardigheid of complexe problematiek ontbreekt soms een duidelijke vervolgaanpak, waardoor het risico bestaat dat mensen na afronding van de inburgering stilvallen. Belangrijkste werkzame elementen Uit het onderzoek komen de volgende werkzame elementen naar voren uit de lokale aanpak van de gemeenten Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten. Begeleiding en regie Een vast aanspreekpunt en mensgerichte, toegankelijke begeleiding zorgen voor duidelijkheid, vertrouwen en snelle afstemming. Door korte lijnen in de keten en laagdrempelig contact wordt beter aangesloten bij de persoonlijke situatie van de inburgeraar en ontstaat gedeelde verantwoordelijkheid.
Dualiteit De combinatie van taallessen en participatie (zoals vrijwilligerswerk of betaald werk) maakt het mogelijk om taal, participatie en werk in samenhang te ontwikkelen. Maatwerk in tempo en niveau, plus een sterk lokaal netwerk, zorgen ervoor dat inburgeraars nieuwe vaardigheden en kennis opdoen in de praktijk (zoals kennis over de arbeidsmarkt of werkcultuur), de taal in de praktijk kunnen oefenen en meer zelfvertrouwen opbouwen. Toeleiding naar werk Consulenten werken zo veel mogelijk vanuit de doelen en ambities van de inburgeraar en zetten actief in op het leggen van verbindingen met werkgevers. Voorbereiding in de vorm van voorlichting over de arbeidsmarkt en de wettelijke kaders, het praktisch oefenen met sollicitaties en vrijwilligerswerk, vergroten het zelfvertrouwen, de kansen op een professioneel netwerk op te bouwen en de kennis over de arbeidsmarkt bij inburgeraars. Gespecialiseerde trajecten bieden consulenten de kans om extra maatwerk en ondersteuning te bieden waar nodig. Belangrijkste verbetermogelijkheden Uit het onderzoek komen vanuit het perspectief van consulenten, samenwerkingspartners en de inburgeraar zelf, verschillende verbetermogelijkheden naar voren om zowel op beleidsniveau, in de uitvoering en in de samenwerkingen de inburgering te verbeteren.
Samenwerking en rolverdeling De samenwerking kan versterkt worden door structureel overleg te organiseren, rollen en verantwoordelijkheden explicieter af te stemmen en een gedeelde visie op het combineren van taal en participatie en wat meetelt als participatie-uren te formuleren. 3 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Communicatie en toegankelijkheid Vergroot de toegankelijkheid van het traject door het Persoonlijk Plan Inburgering en Participatie (PIP) begrijpelijker en visueler te maken, bijvoorbeeld als routekaart. Investeer daarnaast in cultuursensitieve en waar nodig meertalige communicatie en ontwikkel passend aanbod voor inburgeraars in kwetsbare situaties. Professionalisering en ondersteuning consulenten Investeer gericht in kennisontwikkeling en versterk de regierol van consulenten, met specifieke aandacht voor werktoeleiding, uitzonderingsgroepen en culturele sensitiviteit. Stimuleer daarbij een begeleidingsaanpak waarin ook veerkracht structureel wordt versterkt. Instrumenten en trajectopbouw Zet instrumenten strategisch in door de Module Arbeidsmarkt Participatie (MAP) op het juiste moment aan te bieden (wanneer mensen voldoende taalniveau hebben deze te volgen) en te verrijken met praktijkgerichte elementen.
Verken daarnaast de mogelijkheid om de flexibiliteit van het taalaanbod te vergroten om een betere combinatie van taal en participatie mogelijk te maken. Autonomie en betekenisgeving Verbind vrijwilligerswerk of een startbaan expliciet aan het toekomstperspectief van inburgeraars en positioneer het als betekenisvolle stap richting (passend) werk, zelfstandigheid en volwaardige deelname aan de samenleving. Nazorg en continuïteit Ontwikkel een gezamenlijke visie op nazorg en borg een warme overdracht, zodat passende ondersteuning beschikbaar blijft wanneer uitstroom naar werk na afronding van de inburgering nog niet mogelijk is. Het zou helpen als er een simpele kaart is van alle stappen in de inburgering, zodat je weet waar je staat en waar je naartoe werkt. (groepsinterviews inburgeraars) → Voor een compleet overzicht van de werkzame elementen en verbetermogelijkheden die in dit rapport terugkomen, wordt verwezen naar het hoofdstuk Conclusies en verbetermogelijkheden . 4
OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Introductie Dit evaluatieonderzoek is uitgevoerd door OpenEmbassy in opdracht van de gemeenten Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten. Met deze aanpak willen de gemeenten inzicht krijgen in werkzame elementen voor toeleiding naar participatie, werk of opleiding voor inburgeraars in de Z-route, de B1-route en de Onderwijsroute. Context en achtergrond Het onderzoek sluit aan bij de Wet Inburgering 2021, waarin gemeenten verantwoordelijk zijn voor de regie op inburgering en voor het begeleiden van nieuwkomers richting participatie, werk en maatschappelijke zelfredzaamheid. In Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten wordt sinds de invoering van de wet samengewerkt aan nieuwe inburgeringsroutes en een regierol voor de gemeente, in samenwerking met onder andere taalscholen, maatschappelijke organisaties, vrijwilligersinitiatieven en werkgevers. Tegelijk laten signalen uit de uitvoering zien dat de vertaling van beleid naar de dagelijkse praktijk complex is en dat ervaringen van nieuwkomers en consulenten kunnen verschillen per gemeente en per traject. Het doel van dit onderzoek is voor de gemeenten om te leren wat werkt in beleid en uitvoering en om onderbouwd te sturen op verbetermogelijkheden.
Door de perspectieven van nieuwkomers en consulenten op te halen en mee te nemen als kennisbron, kan gewerkt worden aan beleid en uitvoering die steeds beter aansluiten bij de dagelijkse praktijk. Onderzoeksopzet en focus van het onderzoek In de eerste fase van het onderzoek zijn de eerste signalen en ervaringen van Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Voorschoten naast het wetenschappelijke model van de Indicators of Integration-model gelegd. Op basis van de werksessie met beleidsadviseurs en consulenten zijn thema's geselecteerd die het beste aansluiten bij de ambities en beleidsdoelen van de gemeente. Daarbij stonden de vragen centraal: Wat zien consulenten gebeuren in de praktijk? Welke signalen komen terug uit hun gesprekken met inburgeraars? En waar zitten volgens uitvoerders en beleidsadviseurs belangrijke verschillen tussen doelgroepen, routes en gemeenten? Vervolgens is met de geselecteerde thema’s een M&E-onderzoek uitgevoerd in de volgende stappen: 1. Groepsinterviews met 16 mensen die inburgeren om kwalitatieve inzichten te verzamelen. 2. Individuele interviews met vijf consulenten en twee samenwerkingspartners om de resultaten uit de werksessie te verdiepen en betekenis te geven vanuit hun eigen ervaring.
5 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Eén van de geïnterviewde consulenten werkt naast een klein aantal uren als consulent, grotendeels als matchmaker (toeleiding naar werk) en deelt ook ervaringen uit dit perspectief. 3. Via analyse en rode draden reflecteren we op de inzichten en mogelijke handelingsperspectieven. Daarbij zijn relevante gemeentelijke beleidsdocumenten gebruikt als aanvullende context. Op deze manier biedt het onderzoek niet alleen inzicht in wat nieuwkomers en consulenten ervaren, maar ook hoe deze ervaringen zich verhouden tot de context van beleid en uitvoering, en waar concrete aanknopingspunten liggen voor verbetering. Structuur van het rapport — Leeswijzer Het rapport bestaat uit de volgende hoofdstukken: 1. Inleiding: aanleiding, focus en opzet van het onderzoek. 2. Context van beleid en uitvoering 3. Begeleiding en regie in praktijk 4. Dualiteit, taal, participatie en werk 5. Toeleiding naar werk 6. Conclusies: presenteert de overkoepelende bevindingen, werkzame elementen en verbetermogelijkheden 7. Bijlagen: deelnemerslijst en methodologie 6 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Context van beleid en uitvoering De beleidsmatige en organisatorische context in dit hoofdstuk vormt het kader voor de interpretatie van de bevindingen uit de praktijk in de volgende hoofdstukken.
De uitvoering van de inburgering vindt plaats binnen wettelijke verplichtingen, beleidsambities en praktische randvoorwaarden, waarbij de gemeente de regie voert en de uitvoering is verdeeld over meerdere partijen. Deze inrichting biedt ruimte voor maatwerk, maar stelt ook grenzen aan de intensiteit en vorm van begeleiding. Beleidsmatige en wettelijke context Binnen de Wet inburgering 2021 (Wi2021) zijn gemeenten verantwoordelijk voor de regie op de inburgering van nieuwkomers. De wet beoogt dat inburgeringsplichtigen snel en volwaardig kunnen meedoen, het liefst via betaald werk. In dit nieuwe stelsel ligt de regierol nadrukkelijk bij gemeenten, waar deze onder de vorige wet (Wi2013) grotendeels bij de inburgeraar zelf lag. Gemeenten zijn wettelijk verplicht om asielstatushouders en gezinsmigranten tijdig een passend inburgeringsaanbod te doen, o.a. met: een Brede Intake, het bepalen van de leerroute, het opstellen van een Plan Inburgering en Participatie (PIP) en het organiseren van voortgangsgesprekken. Voor specifiek gezinsmigranten geldt dat er beperkte begeleiding is bij het samenstellen van het inburgeringsaanbod: zij volgen wel het Participatieverklaringstraject (PVT) en de Module Arbeidsmarkt en Participatie (MAP), maar kopen zelf hun taalonderwijs in, waar dit voor asielstatushouders door de gemeente geregeld wordt.
Binnen de Wi2021 onderscheiden we drie leerroutes: ● De B1-route , gericht op taalverwerving tot minimaal B1-niveau i.c.m. participatie of (vrijwilligers)werk. ● De Onderwijsroute , die voorbereidt op doorstroom naar mbo, hbo of wo. ● De Zelfredzaamheidsroute (Z-route) , bedoeld voor inburgeraars voor wie taalverwerving op hoger niveau niet haalbaar is en waarin participatie en zelfredzaamheid centraal staat. Doelstelling voor participatie, werk en opleiding De gemeente Leidschendam-Voorburg hanteert in lijn met de Wi2021 drie samenhangende beleidsdoelstellingen: 1. Inburgeraars behalen hun hoogst haalbare taalniveau en ontwikkelen hun talenten en vaardigheden. 7 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN 2. Inburgeraars doen naar vermogen mee aan de samenleving en voelen zich sociaal verbonden. 3. Inburgeraars worden zo snel mogelijk financieel en maatschappelijk zelfredzaam. De gemeente werkt deze doelstellingen uit vanuit het uitgangspunt van een doorlopende lijn : vanaf de opvang en eerste vestiging tot en met het behalen van het inburgeringsexamen, met aandacht voor nazorg. In dit stelsel wordt ingezet op een samenhangend traject waarin taalverwerving, participatie en toeleiding naar werk of opleiding elkaar versterken en zo min mogelijk losstaande onderdelen vormen.
De gemeente voert hierbij de regie en streeft naar maatwerk binnen duidelijke kaders : ondersteuning is licht waar mogelijk en intensiever waar nodig., zoveel mogelijk aangesloten bij de lokale context en het bestaande netwerk van partners. Organisatie van de lokale uitvoering De uitvoering van de inburgering in Leidschendam-Voorburg is ingericht als een samenwerking tussen meerdere partijen, waarbij de gemeente de regie voert. De gemeente is verantwoordelijk voor de brede intake, het opstellen en bijhouden van het Plan Inburgering en Participatie (PIP) en de begeleiding vanuit de consulent Inburgering & Werk. Waar deze taken voorheen waren verdeeld over twee functies (inburgering en werk), zijn zij samengebracht in één rol. Dit ondersteunt een meer integrale werkwijze en maakt het mogelijk om al vroeg aandacht te hebben voor participatie en toeleiding naar werk. De uitvoering van begeleiding en ondersteuning is verdeeld over verschillende partijen. VluchtelingenWerk Nederland (VWN) verzorgt de maatschappelijke begeleiding, het Participatieverklaringstraject en onderdelen van de financiële ontzorging. Taalscholen zijn verantwoordelijk voor het taalonderwijs binnen de verschillende leerroutes en fungeren in de praktijk vaak als laagdrempelig aanspreekpunt voor inburgeraars.
Daarnaast koopt de gemeente vanuit hun regierol diensten in bij samenwerkingspartners voor participatie en toeleiding naar werk. De uitvoerders opereren in afstemming met de gemeentelijke consulent. Een specifiek onderdeel van de lokale inrichting is de Startklas . Dit is een kort, laagdrempelig programma van zes weken waarin inburgeraars kennismaken met de gemeente, lokale voorzieningen en uitvoerende organisaties. De Startklas is bedoeld om een gestructureerde en welkome start te bieden. De precieze inrichting van de Startklas wordt momenteel opnieuw bekeken. Deze wordt momenteel georganiseerd als onderdeel van de Brede Intake, maar vanuit de uitvoering blijkt dat dit vertraging in de hand werkt en in de praktijk veel tijd kost. In overleg met de uitvoerders bekijkt de gemeente welke onderdelen belangrijk zijn (zoals de excursies) en of deze ook op een andere manier kunnen worden aangeboden. Binnen deze inrichting wordt ook van de inburgeraar zelf een actieve rol verwacht. Inburgeraars zijn verantwoordelijk voor hun inzet binnen het traject, het nakomen van afspraken en deelname aan de onderdelen die zijn vastgelegd in het PIP. Dit vraagt om heldere communicatie over verwachtingen, verantwoordelijkheden en ondersteuningsmogelijkheden.
8 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN De gemeente Leidschendam-Voorburg heeft daarnaast een samenwerkingsovereenkomst met de gemeenten Wassenaar en Voorschoten. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de inburgering is voor deze gemeenten belegd bij Leidschendam-Voorburg. In de praktijk betekent dit dat de gemeentelijke begeleiding en regie uniform zijn ingericht. Verschillen tussen gemeenten hebben vooral betrekking op de lokale invulling van participatie (met name binnen de Z-route) en de beschikbaarheid van voorzieningen, en niet op verschillen in gemeentelijk beleid of de de invulling van de begeleidings/regierol. Randvoorwaarden van de uitvoering De uitvoering van de inburgering vindt plaats binnen een aantal structurele randvoorwaarden die van invloed zijn op de mogelijkheden voor begeleiding, participatie en toeleiding naar werk. Een eerste randvoorwaarde betreft de caseload en beschikbare tijd van consulenten en uitvoerende organisaties. De begeleiding van inburgeraars vraagt om afstemming met meerdere partijen en om maatwerk, terwijl de beschikbare tijd per casus beperkt is. Dit stelt grenzen aan de intensiteit en frequentie van begeleiding. Daarnaast is de uitvoering en de inrichting van trajecten gebonden aan wettelijke verplichtingen en kaders.
Bijvoorbeeld de eisen rond participatie-uren, aanwezigheid en verzuim, en – voor inburgeraars met een bijstandsuitkering – de kaders van de Participatiewet. Ook budgettaire kaders vormen een randvoorwaarde. Gemeenten ontvangen middelen vanuit het Rijk voor de uitvoering van de inburgering, maar geven veelal aan dat deze middelen beperkt zijn in verhouding tot de omvang en complexiteit van de opgave. Dit vraagt om prioritering in de inzet van begeleiding en voorzieningen. De uitvoering is bovendien afhankelijk van externe partijen en voorzieningen . De beschikbaarheid van passende participatieplekken, met name binnen de Z-route, hangt af van de bereidheid en capaciteit van maatschappelijke organisaties en werkgevers om plekken aan te bieden. Ook het taalonderwijs en de inrichting van leerroutes zijn mede afhankelijk van landelijke regelgeving en de mogelijkheden van taalaanbieders. Door het beperkte aantal inburgeraars per gemeente is het bovendien niet altijd mogelijk om homogene groepen samen te stellen. Verder spelen externe factoren een rol die buiten de directe invloedssfeer van de gemeente liggen. Zo kan het niet halen van de taakstelling en een langer verblijf van statushouders in azc’s leiden tot vertraging in de start van de inburgering. Daarnaast is de maatschappelijke begeleiding door VWN in tijd begrensd.
Dat betekent dat voor een deel van de inburgeraars de ondersteuning stopt terwijl er nog ondersteuningsbehoeften bestaan. Ten slotte vormt de beschikbaarheid en kwaliteit van registratie-informatie een randvoorwaarde voor sturing en monitoring. Wanneer gegevens (nog) niet volledig of eenduidig beschikbaar zijn, bemoeilijkt dit het tijdig signaleren van knelpunten en het bijsturen van trajecten. → In de volgende hoofdstukken wordt uiteengezet hoe de context van beleid en organisatie in de praktijk wordt ervaren door consulenten en inburgeraars en hoe dit uitwerkt in begeleiding. 9 OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN Begeleiding en regie in praktijk Het lokale beleid gaat uit van gemeentelijke regie op de inburgering, met uitvoering in samenwerking met verschillende partners en een actieve rol voor de inburgeraar. In dit hoofdstuk wordt uiteengezet hoe inburgeraars en professionals de begeleiding en regie in de praktijk ervaren en waar verschillen in verwachtingen of verantwoordelijkheden zichtbaar worden. De consulent als centraal aanspreekpunt Het beleid gaat uit van één gemeentelijke regierol, belegd bij de consulent Inburgering & Werk, die het traject overziet, de eerste contactpersoon is voor de inburgeraar en afstemt met samenwerkingspartners.
Vanuit de groepsinterviews met inburgeraars en de interviews met consulenten en werkcoaches, komt naar voren dat één duidelijk en centraal aanspreekpunt positief is en goed werkt. Dit maakt het voor inburgeraars duidelijker bij wie ze moeten zijn en het stelt de consulenten Inburgering & Werk in staat om erop toe te zien dat participatie en inburgering elkaar zo veel mogelijk versterken en goed op elkaar aansluiten. Wanneer ik een probleem heb, ga ik naar de verantwoordelijke persoon bij de gemeente, en communiceren via WhatsApp is makkelijk . (groepsinterviews inburgeraars) Rolverdeling organisaties niet altijd duidelijk Tegelijkertijd blijkt uit de interviews dat deze centrale rol in de praktijk ook kwetsbaar is. Inburgeraars geven aan dat het niet altijd duidelijk is wanneer zij bij de consulent terechtkunnen en wanneer zij een andere organisatie moeten benaderen. Bijvoorbeeld bij vragen over vrijwilligerswerk, examens of de invulling van participatie-uren ervaren zij onduidelijkheid in de taakverdeling tussen gemeente en samenwerkingspartners. Soms weet ik niet of ik de gemeente of de school moet vragen over dingen zoals vrijwilligerswerk of examendata. Bijvoorbeeld toen ik vroeg naar vrijwilligerswerk: de school zei dat de gemeente verantwoordelijk is, en de gemeente zei dat de school verantwoordelijk is.
(groepsinterviews inburgeraars) Ook consulenten en samenwerkingspartners herkennen deze spanning. Uit interviews blijkt dat uitvoerende organisaties soms meer regie naar zich toe trekken, bijvoorbeeld in de afstemming tussen taalonderwijs en participatie, wanneer zij verschillen ervaren in aanpak tussen consulenten of wanneer capaciteit en continuïteit onder druk staan. Dit kan het voor consulenten lastiger 10
OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN maken om hun regierol expliciet te vervullen. → Verbetermogelijkheid : organiseer periodiek overleg tussen consulenten en samenwerkingspartners om rolverdeling, verantwoordelijkheden en regie expliciet af te stemmen en zo het spanningsveld tussen regie en uitvoering te verkleinen. Uitdagingen bij uitval of wisselingen van consulenten Het hebben van één centraal aanspreekpunt biedt helderheid en stabiliteit voor inburgeraars. Maar wanneer consulenten tijdelijk afwezig zijn of wisselen, wordt de kwetsbaarheid van deze centrale rol versterkt. Zowel inburgeraars als samenwerkingspartners benoemen dat dit kan leiden tot wachttijden en een gevoel van gebrek aan opvolging. En consulenten en inburgeraars benadrukken het belang van het belang van vertrouwen in de begeleiding en de uitdagingen die ontstaan wanneer consulenten wisselen. ”Ik had een contactpersoon bij de gemeente, maar toen ik naar hem toe ging, was hij met verlof, ziek of op reis. Hij volgde mijn zaken nooit op. ” (groepsinterviews inburgeraars) Uit de interviews met consulenten komt naar voren dat deze regierol vraagt om specifieke kennis en vaardigheden. Met name voor consulenten die eerst alleen Inburgering deden en nu verantwoordelijk zijn voor Inburgering en Werk, en soms nog zoekende zijn naar hoe ze dit het beste vorm kunnen geven.
Het delen van werkzame aanpakken en het beter leren kennen van lokale netwerken en organisaties worden genoemd als elementen die hen beter in staat zouden stellen om hun rol proactief vorm te geven. → Verbetermogelijkheid : investeer in gerichte kennisontwikkeling voor consulenten, met aandacht voor werktoeleiding en het versterken van hun regierol. Ervaren begeleiding en de balans tussen ondersteuning en zelfredzaamheid Het beleid van de gemeente is gericht op maatwerk binnen duidelijke kaders, met ondersteuning die licht is waar mogelijk en intensiever waar nodig. Daarnaast gaat het beleid uit van een actieve rol en eigen verantwoordelijkheid van de inburgeraar, in combinatie met ondersteuning vanuit de gemeente en haar partners. In deze paragraaf wordt verkend hoe deze balans in de praktijk wordt ervaren in de algemene begeleiding en communicatie. Mensgerichte en toegankelijke begeleiding als basis Wanneer consulenten in de interviews gevraagd worden naar hun aanpak, benoemen zij allemaal als eerste uitgangspunt dat zij de inburgeraar centraal stellen en een mensgerichte aanpak hanteren: 11
OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN “ Het begint bij het zien en erkennen van de klant. Er speelt veel meer dan alleen inburgering. Het is belangrijk om daar een goed beeld van te krijgen en goed bij aan te sluiten.” (interviews consulenten) Deze mensgerichte aanpak sluit aan bij de behoeften die inburgeraars in de groepsinterviews uiten en hoe zij werkzame begeleiding beschrijven. We zien uit hun voorbeelden dat zij begeleiding waarbij hun persoonlijke situatie en doelen expliciet centraal staan als positief ervaren. Wanneer dit mensgerichte element afwezig is, ervaren zij de inburgering minder positief. Consulenten benoemen daarbij elementen als toegankelijkheid (op verschillende manieren georganiseerd), openheid en geduld als essentieel in de begeleiding. Dit uit zich onder meer in het nemen van tijd voor uitleg, het herhalen van informatie en het gebruik van laagdrempelige communicatiemiddelen zoals WhatsApp. Openheid wie je bent, wat je rol is, wat er gaat gebeuren. Dat iemand weet waar ‘ie aan toe is. Bij iedere persoon met dezelfde aandacht en geduld dingen uitleggen. En toegankelijkheid: mensen kunnen soms brieven niet lezen. Dan kan Whatsapp helpen. (interviews consulenten) Ik kijk naar wie ik voor me heb. Ook vanuit Wassenaar moeten mensen naar Leidschendam komen voor gesprek: mensen raken soms verdwaald.
Dan kies ik er in de beginfase voor om naar hen te gaan in plaats van andersom. Zo probeer ik ook toegankelijk te zijn. (interviews consulenten) Inburgeraars herkennen het belang van deze benadering en geven aan dat de manier van communiceren sterk van invloed is op hun gevoel van vertrouwen. Eén consulent was warm, rustig en duidelijk. Zij nam echt de tijd voor mij en vroeg hoe het thuis ging. Maar ik heb ook een consulent gehad die heel streng was en heel kortaf. Ik heb veel dingen meegemaakt in mijn leven, en zo’n manier van praten maakt het moeilijker om te vertrouwen. (groepsinterviews inburgeraars) → Verbetermogelijkheid : Als aanvullend aandachtspunt wordt in de interviews met consulenten benoemd dat zij behoefte hebben aan beleid en passend aanbod voor uitzonderingssituaties, zoals inburgeraars met een mentale of fysieke beperking. We hebben beleid nodig voor de uitzondering. We moeten passend onderwijs kunnen bieden, ook voor mensen met een beperking (bijvoorbeeld mensen die doof zijn). (interviews consulenten) Communicatie en ondersteuning in de beginperiode Hoewel consulenten in de interviews aangeven in de beginperiode extra aandacht te hebben voor begeleiding, benoemen inburgeraars deze fase als bijzonder intensief. Zij beschrijven dat er in 12
OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN korte tijd veel informatie, afspraken en verantwoordelijkheden op hen afkomen, terwijl zij tegelijkertijd bezig zijn met het opbouwen van een nieuw leven. In de eerste maanden is alles nieuw: je huis, school, geldzaken, je kinderen moeten naar school. Het tempo in de les was voor mij te hoog, omdat ik nog bezig was om simpelweg mijn leven te organiseren. Ik miste iemand die rustig uitlegde wat er nu belangrijk is en wat later kan.” (interviews inburgeraars) Een bijkomende complicatie is dat ook in de beginperiode de communicatie vanuit de gemeente in het Nederlands is. Zowel inburgeraars als consulenten geven aan dat dit kan leiden tot extra stress en onduidelijkheid, zeker wanneer informatie schriftelijk wordt verstrekt. De informatie is soms duidelijk, maar vaak ook heel moeilijk. Voor de eerste maanden zijn veel brieven in het Nederlands geschreven. Ik had liever in het begin een gesprek gehad waarin alles rustig werd uitgelegd.” (groepsinterviews inburgeraars) → Verbetermogelijkheid : investeer in meer mogelijkheden voor cultuursensitieve communicatie als onderdeel van de tools die consulenten kunnen inzetten in de begeleiding, zeker in de beginperiode .
De inburgering in stapjes: overzicht en houvast Uit de interviews met consulenten komt naar voren dat zij de inburgering zo veel mogelijk opbreken in kleine stapjes, om de informatie die ze geven behapbaar te maken. Deze werkwijze sluit aan bij de behoefte die inburgeraars uiten aan meer overzicht en structuur in het proces. Ik had liever aan het begin een map gekregen met duidelijke stappen: wat gebeurt in maand 1, maand 2, maand 3. Dan weet je tenminste waar je bent in het proces.” (groepsinterviews inburgeraars) → Verbetermogelijkheid : zet visuele hulpmiddelen in, zoals een routekaart, om inburgeraars te ondersteunen bij het begrijpen en volgen van hun traject. Ondersteuning en zelfredzaamheid: groepen die extra aandacht behoeven Tot slot benoemen consulenten en inburgeraars groepen voor wie de balans tussen ondersteuning en zelfredzaamheid extra uitdagend is. Consulenten geven aan dat jongeren meer begeleiding nodig hebben dan zij op dit moment kunnen bieden, onder meer omdat zij nog zoekende zijn naar richting en toekomstperspectief. Inburgeraars zelf benoemen daarnaast oudere deelnemers als groep die moeite kan hebben met het verwerken van informatie en het leren van de taal. Ook mentale gezondheid wordt door consulenten genoemd als aandachtspunt. Hoewel dit formeel niet tot hun takenpakket behoort, ervaren zij in de praktijk dat zij hiermee te maken 13
OPENEMBASSY | LEIDSCHENDAM-VOORBURG, WASSENAAR & VOORSCHOTEN krijgen en behoefte hebben aan handvatten om hier goed mee om te gaan en passende ondersteuning te organiseren. We zeggen dat we daar niet van zijn (mentale ondersteuning) maar we zijn het toch. Als iemand tegenover je huilt, kan je niet doen alsof het er niet is. Daar moeten we het dus ook meer met elkaar over hebben (interviews consulenten) Regie versus controle De regierol van de gemeente vindt plaats binnen wettelijke verplichtingen en beleidskaders, die bedoeld zijn om voortgang te bewaken maar in de praktijk ook als begrenzend kunnen worden ervaren. Hoe wordt regie ervaren? Wanneer slaat regie in de beleving om in controle? En wat zegt dit over vertrouwen en relatie? Maatwerk in de aanpak van verzuim Een belangrijk spanningsveld in de balans tussen regie en controle is de omgang met verzuim. Consulenten geven in de interviews aan dat zij hierin steeds zoeken naar een aanpak die past bij de persoon die zij voor zich hebben. Waar het bij sommige inburgeraars helpt om consequenties expliciet te benoemen, werkt bij anderen juist een meer coachende benadering beter. Begeleiding probeer ik zo veel mogelijk afstemmen op wie ik voor me heb. Soms is het nodig om duidelijker te zijn en harder in te moeten zien: dit is wat er gebeurt als je dit niet doet (consequenties). Bij anderen juist meer coachend .