Informatiebrief 066 Onderzoek mogelijke rol gemeente bij Joods vastgoed (incl. bijl.)

Daarom namen we als derde stap de pers mee in het onderzoek. In de tijd van naoorlogse zuiveringen lag het handelen van gemeenten en (NSB-)burgemeesters tijdens

27

Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging in het Nationaal Archief bevat de proces­stukken van deze zuiverings­ tribunalen op regionaal niveau.

de bezetting onder een vergrootglas. Daarom namen we de krant door op verwijzingen naar onteigend Joods vastgoed en de opstelling van de gemeente daarin. We keken ook naar berichtgeving over aankoop, geplande transacties of huurcontracten als vormen van collaboratie en winstbejag. In gemeente Voorschoten hebben 12 transacties van Joodse onteigende panden en percelen plaatsgevonden die in de Verkaufsbücher staan. Ondanks ons zorgvuldige onderzoek is het mogelijk dat we kooponderhandelingen of een aankoop door de gemeente hebben gemist. Door niet op één ingang te vertrouwen, maar verschillende benaderingen en archiefcollecties in te zetten, verkleinden we dat risico.

Rechts­herstelvraag Tijdens de bezettingsjaren stuurde elke gemeente in Nederland huiseigenaren aanslagen voor verschillende gemeentebelastingen – net als in de jaren daarvoor. De belangrijkste daarvan, waarop wij ons concentreerden, was de zogenaamde straat- of weg(en)belasting. Hetzelfde gold voor de zogenaamde erfpachtcanon, hoewel die in sommige gemeenten gebruikelijk was en in andere niet of nauwelijks voorkwam.5 In het laatste oorlogsjaar namen de belastingschulden toe, doordat veel oorlogs­kopers, vaak NSB’ers of Duitsers, de stad verlieten. Ook verliepen de administratie en het bestuur steeds minder geordend. In de meeste gevallen werd deze belasting bij teruggave van het eigendom meegenomen in de eind­afrekening tussen de oorspronkelijke eigenaar (of zijn nabestaanden) en de oorlogskoper. De kans op openstaande rekeningen, en dus op naheffingen en boetes, was vooral groot als het onteigende pand niet was verkocht, maar in handen was gebleven van de ANBO of een andere beheerder. Dat gebeurde terwijl zo’n gemeente wist dat de geadresseerde van deze naheffingsaanslag ondergedoken gezeten had of gedeporteerd was naar een concentratiekamp.

Verschillende bronnen Omdat dit gaat over patronen in de (in)formele bestuurspraktijk – en niet om uitzonderlijke bestuurlijke besluiten zoals bij de aankoop van panden – was onze aanpak anders opgebouwd. De reconstructie van politieke besluitvorming was pas de tweede stap, na het onderzoek naar de vraag of er formeel rechts­ herstel had plaatsgevonden. Ook het onderzoek naar rechts­herstel gebeurde in drie stappen, met verschillende bronnen: 1. Het kadaster en de dossiers van de afdeling Onroerende Goederen van de Raad voor het Rechts­herstel combineerden we, om zo te achterhalen of rechts­herstel voor alle onteigende panden had plaatsgevonden. 2. De reconstructie van besluitvorming rondom gemeenteheffingen in notulen, jaarberichten en besluitenlijsten van de gemeenteraad. Voor de naoorlogse periode zochten we naar besluiten om naheffingen of boetes op te leggen bij rechts­herstel, of openstaande rekeningen juist kwijt te schelden voor bepaalde groepen burgers.

28

3. Onderzoek naar dossiers van de afdeling Rechtspraak van de Raad voor het Rechts­herstel. Veel van deze procedures gingen (ook) over belastingheffingen. Daardoor was de gemeente eventueel partij in deze uiteenzettingen. We doorzochten alle transacties in de Verkaufsbücher. Via de naam van de ontrechte Joodse eigenaar in de NBI-dossiers reconstrueerden we of bij deze panden sprake is geweest van gemeentebelastingen bij het rechts­herstel. Deze methode functioneerde slechts in een deel van de gevallen. Soms was het NBI-dossier niet vindbaar. Soms had de eigenaar, of hadden zijn nabestaanden geen verzoek om rechts­herstel ingediend. Niet zelden bevatte het dossier ook niet de gezochte informatie, omdat de zaak voor het NBI afgehandeld was met het akkoord tussen eigenaar en oorlogskoper. De exacte inhoud van het akkoord is lang niet altijd vastgelegd. Soms vonden we panden die niet in de Verkaufsbücher staan. Zulke panden buiten de Verkaufsbücher vonden we in het kadaster als ander vastgoedbezit van oorspronkelijke eigenaren van een pand uit de Verkaufsbücher, of uit de adressen in het Joods Monument (al waren dat meestal huurpanden). Of uit lijsten met onteigende Joodse panden die sommige gemeenten opstelden in de oorlog en soortgelijke overzichten van de Raad voor het Rechts­herstel.

Als tweede stap bestudeerden we de verslagen van de gemeenteraad en het college van B en W van de eerste jaren na de bevrijding. Begrotingen van de gemeente laten zien welke vastgoedgerelateerde belastingen in de gemeente geheven werden in die tijd. Gebruikelijk waren zogenaamde straat- of weg(en) belasting, soms apart rioolbelasting en een verzekeringspremie voor brand en molest. De aanname was dat deze verslagen informatie bevatten over de praktijk van de belastingheffing en eventueel besluiten om die wel of niet door te zetten. Voorwaarde is dan wel dat deze naheffingen politiek of publiek omstreden waren. Een factor van onzekerheid bij deze aanpak was dat het opleggen van heffingen volgens de geldende regels niet per se terug te vinden is in de notulen van de raad. Er werd immers geen politiek besluit genomen. Omgekeerd kan men in de praktijk zijn afgeweken van de regels. Naast NBI-dossiers bevat het Nationaal Archief nog een nuttige bron. In gevallen waarin geen minnelijke schikking tot stand kwam tussen onteigende en oorlogskoper, legde men de kwestie voor aan de afdeling Rechtspraak van de Raad voor het Rechts­herstel. Deze conflicten gingen (ook) om openstaande belastingaanslagen of boetes. Voor provinciesteden waarin slechts ongeveer 1 procent van de Nederlandse bevolking woonde, was de trefkans in deze dossiers niet hoog.

Wel zijn de resultaten mogelijk betekenisvol voor de houding van de gemeente. Uitvoerende archieven van de gemeente­diensten van destijds en de belastinginning zouden een aanvullende bron kunnen zijn, met aanslagen per huiseigenaar. Maar deze vervolgstap is bewerkelijk en geeft in het beste

29

Schade ontstaan door moedwil van derden, in dit geval: oorlogs­ handelingen.

geval de gemeentelijke kant weer van de NBI-archieven, inclusief eventuele correspondentie over naheffingen bij rechts­herstel. Deze administraties zijn omvangrijk, niet gericht op onze vraag of door opschoning van archieven niet meer beschikbaar. Deze methode met drie stappen en verschillende bronnen garandeert betrouw­ bare resultaten. Toch kan het gebeuren dat we een uitzondering hebben gemist. Onderhandse regelingen bijvoorbeeld, hebben per definitie geen sporen nagelaten in de archieven.

30

Noten 1

2

Gerard Aalders, Roof: de ontvreemding van joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog (Den Haag: SDU Uitgevers, 1999); Wouter Jan Veraart, Ontrechting en rechts­herstel in Nederland en Frankrijk in de jaren van bezetting en wederopbouw (Deventer: Kluwer, 2005). W.J.E. van der Werf, ‘De oorlogsjaren en de wederopbouwperiode’, in Behoeden en vergoeden. Een geschiedenis van 175 jaar Onteigeningswet, 109-131, onder redactie van J.A.M.A. Sluysmans en J.S. Procee (Den Haag: VvOR, 2016).

31

3

4

5

Wouter Jan Veraart, Ontrechting en rechts­ herstel in Nederland en Frankrijk in de jaren van bezetting en wederopbouw (Deventer: Kluwer, 2005); Ido de Haan, ‘Het einde van de naoorlogse geschiedenis’, Krisis, nr. 2 (2008): 48-52. Maili Blauw, ‘Verschil maken? Gemeente, belastingen en rechts­herstel in naoorlogs Utrecht’ (Utrecht, 2020). Jacqueline Broese van Groenou, Erfpacht (Nijmegen: Ars Aequi Libri, 2020).

32

4. Bijlagen Tabel: Onteigening en rechts­herstel Voorschoten Adres

Bron

Kadastraal nr. leggerartikel

Eigenaar

Oorlogskopers (jaar)

Rechts­herstel (jaar)

Papelaan (4 weilanden)

Overig

B 34, B 63, B 64, B 65 / 2579

Hartog Cohen

Hendrikus Adrianus van Tol (1941)

1946

Papelaan 210

VB

B 3715 / 2101

Henri Polak

Carolus Bosman (1944)

1948

Burgemeester Treubstraat / Narcisstraat 36, 38, 40, 42

VB

B 4318, B 4319, B 4320, B 4321 / 2691

Marianne PardoOppenheimer

Marinus van Loenen (1943)

1950

Burgemeester Treubstraat / Narcisstraat 54

Overig

B 4327 / 2691

Marianne PardoOppenheimer

Marinus van Loenen (1943)

1950

Leidscheweg 39

Overig

B 3141 / 2691

Marianne PardoOppenheimer

n.v.t.

n.v.t.

Veurscheweg 200-202

VB

B 4457, B 4458 / 2515

Albert Spanjer

Marinus van Loenen (1944)

1948

33

Literatuur Onderzoeksrapporten Berkhuysen, Karel. ‘De transacties van joods onroerend goed in de gemeente Doetinchem tijdens de Tweede Wereldoorlog’. Doetinchem: Stichting Doetinchem Herdenkt, 2021. Blauw, Maili. ‘Verschil maken? Gemeente, belastingen en rechts­herstel in naoorlogs Utrecht’. Utrecht, 2020. Duijvendak, Maarten, en Stefan van der Poel. ‘Lege plekken: Ontvreemding van Joods vastgoed en rechts­herstel in de gemeente Groningen 1940‑1955’. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2021. Kemperman, Jeroen. ‘Rapport Erfpacht en straat­belasting geïnterneerden Neder­­ lands‑Indië’. Amsterdam: NIOD, 2017. Piersma, Hinke, en Marleen van den Berg. ‘Ontrechting en rechts­herstel. Het Rotterdamse gemeentebeleid inzake ontrechting en rechts­herstel van Joodse oorlogsslachtoffers 1940‑1955’. Amsterdam: NIOD, 2020. Piersma, Hinke, en Jeroen Kemperman. ‘De erfpachtkwestie in Amsterdam (1945‑1960)’. Amsterdam: NIOD, 2014.

Piersma, Hinke. Openstaande rekeningen: de gemeente Amsterdam en de gevolgen van roof en rechts­herstel, 1940‑1950. Amsterdam: Boom, 2015. Poel, Stefan van der, Ron van Hasselt, Albert Beuse, en Maarten Duijvendak. ‘Gemeente Groningen en de Joodse eigendommen tijdens en kort na de Tweede Wereldoorlog (1940‑1955). Verkenning relevante archieven/literatuur’. Groningen, 2020. Slaa, Robin te. ‘Daar dit een immorele aanslag is’: de houding van de gemeente Den Haag tegen­over Joodse eigenaren van onroerend goed 1940‑1955. [Voorburg]: De Nieuwe Haagsche, 2017. Spanjaard, Paul. ‘Het handelen van het gemeente­ bestuur van Oss bij de onteigening en vervreemding van panden van joodse inwoners tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Onderzoek in opdracht van de gemeente Oss’. Oss, 2021. Schütz, Raymund en Egbert Ottens. ‘Blindheid voor eigen tekortkomingen: Verslag van het historisch onderzoek naar de roof van Joods onroerend goed tijdens de Tweede Wereldoorlog in Hoorn, naar de rol van de gemeente en naar het rechts­herstel na de oorlog’. Hoorn, 2021.

Regionaal en lokaal Bijl, L., van der, Dorp in oorlog; Voorschoten 19401945 (Katwijk, 1994). Bijl, L., van der, Zand over acht. Verzetsherinningen van een Voorschotenaar (Tilburg, 1988).

Braggaar, R.J., Achter verduisterde ramen; Voor­ schotense kronieken 1940 - 1945 (Alphen aan den Rijn, 2009). Peeters, J., Voorschoten tijdens 1940-1945 en andere wetenswaardigheden (Tilburg, 1995). Peeters, J. en S. Willems, Voorschotenaren; verhalen over oorlog en vrede (Voorschoten, 2005).

Nationaal en internationaal Aalders, Gerard. Berooid: de beroofde joden en het Nederlandse restitutiebeleid sinds 1945. Amsterdam: Boom, 2001.

34

Aalders, Gerard. Bij verordening: de roof van het joodse vermogen in Nederland en het naoorlogse rechts­herstel: rapport ten

behoeve van de Contactgroep Tegoeden WO‑II. Amsterdam: Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, 1998. Aalders, Gerard. Roof: de ontvreemding van joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog. Den Haag: SDU Uitgevers, 1999. Barendregt, Jaap. Oorlogseffecten: roof en rechts­ herstel van joods effectenbezit. Amsterdam: Aksant, 2004. Beyens, Nele. Overgangspolitiek. De strijd om de macht in Nederland en Frankrijk na de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2009. Blom, Hans, David Wertheim, Hetty Berg, en Bart Wallet. Geschiedenis van de joden in Neder­ land. 2de dr. Amsterdam: Balans, 2017. Bockxmeer, J.M.L. van, P.C.A. Lamboo, en H.A.J. van Schie. Archieven Joodse oorlogs­ getroffenen: overzicht van archieven met gegevens over roof, recuperatie, rechts­herstel en schadevergoeding van vermogens van Joden in Nederland in de periode 1940‑1987. Onderzoeksgids, Algemeen Rijksarchief. Den Haag: Algemeen Rijksarchief, 1998. Bossenbroek, Martin. De meelstreep. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam: Bakker, 2001. Boterman, Frits. Duitse daders: de jodenvervolging en de nazificatie van Nederland (1940‑1945). Amsterdam: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2015. Broese van Groenou, Jacqueline. Erfpacht (Nijmegen: Ars Aequi Libri, 2020. Citroen, Michal. U wordt door niemand verwacht. Nederlandse joden na kampen en onderduik (Utrecht: Alfabet Uitgevers, 2021).

Croes, Marnix, en Peter Tammes. ‘Gif laten wij niet voortbestaan’: een onderzoek naar de overlevingskansen van joden in de Neder­ landse gemeenten, 1940‑1945. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2006. Essers, P.H.J. Belast verleden: het Nederlandse belastingrecht onder nationaalsocialistisch regime. Deventer: Kluwer, 2012. Gallin, Isabel. Rechtsetzung ist Machtsetzung: die deutsche Rechtsetzung in den Niederlanden

35

1940‑1945. Frankfurt am Main; New York: Peter Lang, 1999. Griffioen, Jan Willem, en Ronald Zeller. Joden­ vervolging in Nederland, Frankrijk en België, 1940‑1945: overeenkomsten, verschillen, oorzaken. Amsterdam: Boom, 2011. Haan, Ido de, ‘Het einde van de naoorlogse geschiedenis’, Krisis nr. 2 (2008) 48-52. Happe, Katja. Viele falsche Hoffnungen: Juden­ verfolgung in den Niederlanden 1940‑1945. Paderborn: Ferdinand Schöningh, 2017. Hondius, Dienke, en Marga Minco. Terugkeer: antisemitisme in Nederland rond de bevrijding. Den Haag: SDU Uitgevers, 1998. Kompagnie, Jan H. De oorlogsgids: met antwoorden op de 25 meest gestelde vragen over de oorlogsarchieven van het Nationaal Archief. Den Haag: Nationaal Archief, 2005. Lipschits, I. De kleine sjoa: joden in naoorlogs Neder­ land. Amsterdam: Mets & Schilt, 2001. Meershoek, Guus. Dienaren van het gezag: de Amsterdamse politie tijdens de bezetting. Amsterdam: Van Gennep, 1999. Meihuizen, J.P. Noodzakelijk kwaad: de bestraffing van economische collaboratie in Nederland na de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam: Boom, 2003. Meijer, Kor. E 100 en de naoorlogse rechtspraak met betrekking tot onroerend goed. Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam, 2008. Oprel, Marieke. The Burden of Nationality. Dutch Citizenship Policies towards German Nationals in the Aftermath of the Second World War (1944‑1967). Amsterdam: VU University Press, 2020.

Piersma, Hinke. Bevochten recht: politieke besluit­ vorming rond de wetten voor oorlogs­ slachtoffers. Amsterdam: Boom, 2010. Piersma, Hinke, red. Mensenheugenis. Amsterdam: B. Bakker, 2001. Presser, Jacques. Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse jodendom 1940‑1945. ’s‑Gravenhage: Staatsdrukkerij, Martinus Nijhoff, 1965.

Romijn, Peter. Burgemeesters in oorlogstijd: besturen tijdens de Duitse bezetting. Amsterdam: Balans, 2006. Romijn, Peter. De lange Tweede Wereldoorlog. Neder­ land 1940‑1949. Amsterdam: Balans, 2020. Romijn, Peter. Snel, streng en rechtvaardig: politiek beleid inzake de bestraffing en reclassering van ‘foute’ Nederlanders, 1945‑1955. Houten: De Haan, 1989. Ruppert, Christiaan J. Eindelijk restitutie: De totstandkoming van Nederlandse akkoorden over joodse oorlogstegoeden (1997‑2000). Amsterdam: VU University Press, 2017. Schütz, Raymund. Kille mist: het notariaat en de erfe­ nis van de oorlog. Amsterdam: Boom, 2016.

36

Veraart, Wouter Jan. Ontrechting en rechts­herstel in Nederland en Frankrijk in de jaren van bezetting en wederopbouw. Deventer: Kluwer, 2005. Vos, Maarten‑Jan, en Serge ter Braake. Rechts­ herstel na de Tweede Wereldoorlog van ge­roofd Joods onroerend goed: inzicht in een administratief proces. Amsterdam: Boom, 2013. Werf, W.J.E. van der. ‘De oorlogsjaren en de wederopbouwperiode’, in Behoeden en vergoeden. Een geschiedenis van 175 jaar Onteigeningswet 109-131, onder redactie van J.A.M.A. Sluysmans en J.S. Procee. Den Haag: VvOR, 2016.

Archieven Nationaal Archief 2.09.09 Inventaris van het archief van het Ministerie van Justitie: Centraal Archief van de Bijzondere Rechtspleging (CABR), 1945-1952 (1983) 2.09.16.XX Inventaris van het archief van het Nederlands Beheersinstituut, beheersdossiers beginnend met de letter ... 2.09.48 Inventaris van het archief van de Raad voor het Rechts­herstel, Dagelijks bestuur en secretariaat, Afdeling Beheer, Voorzieningen voor afwezigen en Voorzieningen voor rechtspersonen en Afdeling Onroerende goederen, 1945-1967

Gemeentearchief Voorschoten (GAV) 113-120, 131, begrotingen balansen en rekeningen, grootboek inkomsten en uitgaven 1939-1949 205 t/m 213, begrotingen en balansen, 1941-1949. 1340, Maatregelen tegen Nederlanders door politie aanmeldingsplicht / persoonsbewijzen 1341, Maatregelen tegen vreemdelingen door politie 1940-1943 1413, Einde dienstbetrekking; ontslag en daarmede verband houdende correspondentie betreffende Joodsche ambtenaren 1559, bevolking. registratie en verblijfsregistratie joodse vluchtelingen 1561, maatregelen ten opzichte van nederlanders en ingezetenen beperkende bepalingen voor joden 1562, maatregelen ten opzichte van nederlanders en ingezetene ninleveren van radiotoestellen door Joden 1563, aanmeldingsplicht van personen van geheel of gedeeltelijk Joodschen bloede 1564, verblijfsverbod voor Joden 1739, Woonaangelegenheden tijdens en vlak na de oorlog 1940-1946 1872, Vaststelling gevelrooilijn Leidseweg

37

Websites en kranten Advies & Actualiteit, Radboud Universiteit www.ru.nl/rich/rich-society/advies-actualiteit-onderzoek-opdracht www.ru.nl/rich/rich-society/advies-actualiteit-onderzoek-opdracht/vm/onteigening-vanjoods-vastgoed-in-wo2-en/virtual-folder/rapporten-onteigeningenonderzoek Delpher www.delpher.nl Joods Monument www.joodsmonument.nl Joods Cultureel Kwartier, database Joodse landbouwgronden data.jck.nl/page/aggregation/jhm-literatuur/20110474 Kadaster, Verkaufsbücher labs.kadaster.nl/stories/verkaufsbucher Nationaal Comité 4 en 5 mei www.4en5mei.nl Oorlogsbronnen www.oorlogsbronnen.nl

38