Informatiebrief 011 Erfgoed agenda 2022-2026 (incl. bijlagen).pdf

Figuur 29 De kaart toont de omvang van het Nationaal Park Hollandse Duinen

Duurzaamheid en erfgoed zijn complementair. Vanuit de wens de internationaal gestelde klimaatdoeleinden te halen zijn door de landelijke overheid de Regionale Energie Strategieën in het leven geroepen. Binnen de regio worden afspraken gemaakt over het opwekken van duurzame energie. Voorschoten valt onder de RES Holland Rijnland. Met de integrale benadering van de Omgevingswet in het vooruitzicht zal de gemeente in de transitie van fossiele energie naar wind- en zonne-energie al in de eerste fase ook het erfgoed in de beleidsvorming dienen te betrekken. 3. Cultuurconvenant regio Leiden. Op verzoek van het ministerie van OCW is voor de Culturele Regio Leiden (Holland Rijnland) een Cultuurconvenant 2021-2024 opgesteld, dat door de gemeente Leiden is ondertekend namens de gemeenten Hillegom, Kaag en Braassem, Katwijk, Leiden, Leiderdorp, Lisse, Noordwijk, Oegstgeest, Teylingen, Voorschoten en Zoeterwoude, Alphen aan de Rijn en Nieuwkoop. Het gaat om een convenant tussen deze regio en het ministerie van OCW, waarbij gezamenlijk zorg wordt gedragen voor zaken als cultuureducatie en cultuurparticipatie. Voor cultureel erfgoed en ruimtelijk ontwerp wordt het belang uitgesproken om te zorgen voor zorgvuldige omgang met cultureel erfgoed binnen het proces van ruimtelijk ordening en de inzet van ruimtelijk ontwerp hierbij.

Daarnaast wordt een inspanningsplicht genoemd om bij de implementatie van de Omgevingswet kennis en ervaring uit te wisselen om te komen tot een goede inbedding van cultureel erfgoed in de dagelijkse praktijk. Voor archeologie wordt het belang onderschreven van één digitaal loket voor de 32

aanlevering van digitale opgravingsdocumentatie. Ook dient er te worden gestreefd naar het toegankelijk maken van onderzoeksinformatie voor een breed publiek om zo aan te sluiten bij de Faro-uitgangspunten. Financieel gezien is een belangrijk element de matchingsgelden. Baserend op het inwoneraantal van 1-1-2020 (25.596) zou Voorschoten een bijdrage moeten geven van €20.220,84. Hierop is al vooruitgelopen in de Kadernota 2021. Omdat het inwonertal in Voorschoten stijgt moeten we deze ontwikkelingen goed in de gaten houden en zo nodig extra budget claimen als gevolg van bevolkingsgroei. Of er naast deze matchingsgelden nog extra financiële consequenties zijn, is lastig in te schatten

Figuur 30 Het parkherstel op Berbice werden mede mogelijk dankzij financiele steun vanuit de provinciale Erfgoedlijn landgoederen (foto M. Kooper, voorjaar 2021).

omdat er niet direct concrete acties uit het convenant voortvloeien. Gemeentelijk 1. Erfgoedverordening Voorschoten 2016 Op 19 juli 2016 is de nieuwe Erfgoedverordening Voorschoten vastgesteld, waarin voor het eerst ook archeologie integraal is opgenomen. Het vernieuwende is dat daarnaast is aangesloten bij de doelen de Omgevingswet en bijbehorende nieuwe terminologie en uitgangspunten. De verordening beschrijft de processen voor het aanwijzen van gemeentelijke monumenten en de procedures voor het aanvragen van een omgevingsvergunning voor het wijzigen van monumenten. 2. Structuurvisie Voorschoten 2025 ‘Groen, veilig en betrokken’

Op 9 maart 2017 is de Structuurvisie Voorschoten 2025 ‘Groen, veilig en betrokken’ vastgesteld. In deze nieuwe structuurvisie wordt op hoofdlijnen de ruimtelijke visie voor Voorschoten geschetst, gedeeld en gedragen door de inwoners van de gemeente. De structuurvisie geeft nut en noodzaak aan van het duurzaam behoud

33

van Voorschoten voor volgende generaties met ruimte voor nieuwe ontwikkelingen. Het cultureel erfgoed en de ruimtelijke kwaliteiten van de gemeente, naast andere sectorale beleidsvelden, figureren nadrukkelijk als onderleggen in deze visie.12 4. Overig beleid Recent zijn de programma’s voor Participatie en de implementatie van de Omgevingswet vastgesteld. In het actuele Subsidieplan 2020-2023 valt erfgoed onder het thema cultuur, cultureel erfgoed, sport en scouting. Daardoor is het mogelijk een activiteitensubsidie aan te vragen, die het bestaande aanbod vergroot. Daarnaast is er een specifiek budget bestemd om het voortdurende onderhoud aan gemeentelijke monumenten te stimuleren. Daarnaast kunnen eigenaren van zowel gemeentelijke als rijksmonumenten subsidie aanvragen om een inspectierapport te laten opstellen door de Monumentenwacht of een vergelijkbare instantie. Dit rapport kan ook betrekking hebben op het verduurzamen van een monumenten of de herbestemming ervan. Het budget is in 2017 structureel verhoogd naar € 13.127. Vanuit de Economische visie is in 2020 gewerkt aan de profileringsschetsen, die gebruikt zullen worden om samen te werken aan de marketing van Voorschoten. Diverse aspecten van het erfgoed hebben als inspiratie gediend, waaronder het Kanaal van Corbulo, de landgoederen en het agrarisch landschap.

Onderkend wordt dat de geschiedenis van Voorschoten voor een belangrijk deel de identiteit van Voorschoten bepaalt. Die identiteit biedt essentiële aanknopingspunten voor de economische en maatschappelijke belangen. De visie is opgesteld vanuit het idee dat Voorschoten een leefbare, geliefde en waardevolle Figuur 31 Prentbriefkaart van de Gerefomeerde kerk, kort na bestemming blijft voor bewoners, de gereedkoming in 1924, is een van de bijna 100 bedrijven en bezoekers. gemeentelijke monumenten die Voorschoten rijk is (GAV VS00128).

Figuur 32 (volgende pagina) De gemeentelijke monumenten langs de Voorstraat tussen de Bakkersteeg en Kerkplein hebben gevels uit het begin van de twintigste eeuw met een oudere, veelal zeventiende-eeuwse kern.

12 https://www.voorschoten.nl/inwoners-voorschoten/structuurvisie_43991/

34

35

2. Evaluatie en enquête 2.1 inleiding Om te zien in hoeverre het erfgoedbeleid zich succesvol bewezen heeft de afgelopen jaren is een enquête uitgezet onder een geselecteerd aantal stakeholders. Getoetst is of de doelstellingen die de gemeente zich gesteld had voor de jaren 2013-2017 (§ 1.2) zijn gehaald. Uit de respons bleek dat veel waardering was voor de ingezette lijn, maar dat er ook ruimte was voor bijstelling op een aantal punten. 2.2 Uitgangspunten Bij het uitvoeren van de evaluatie van de Kadernota erfgoed (2013-2017) en de Nota archeologie herijking 2013 (2014) worden de volgende toetsingscriteria gehanteerd: • • • • •

Actueel: Sluit aan bij de actualiteit, recente ontwikkelingen en opgaven, zoals die van de Omgevingswet. Continuïteit: zet de ingezette lijn voort. Erfgoed is het terrein dat bij uitstek gebaat is bij continuïteit. Selectief: probeer het goede te behouden, kom met praktische, oplossingsgerichte verbeterpunten. Pro-actief: kom met aanbevelingen richting Omgevingswet, de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en andere actuele zaken zoals digitalisering van informatie en participatie. Samenhang: verlies daarbij niet de samenhang met andere beleidsvelden en ambities uit het oog (Coalitieakkoord, Structuurvisie, Omgevingsvisie).

2.3 Actiepunten Kadernota De visie uit de Kadernota dat de cultuurhistorische kwaliteiten van wezenlijk belang zijn voor de ruimtelijke en sociale identiteit en herkenbaarheid van de gemeente is onverkort van toepassing en er zijn geen argumenten om deze visie drastisch aan te passen. De erfgoedvisie is voor de periode 2013-2017 uitgewerkt in een aantal Beleidskaders (zie pagina 16, 17). Deze zijn generiek gericht op: • • •

Behouden, versterken, ontwikkelen en benutten van cultureel erfgoed; Kennis ontwikkelen, vergroten en delen, en draagvlak behouden en vergroten; bewustwording; Stimuleren van samenwerken en vrijwilligerswerk; het benutten van kennis en kunde van burgers en andere partners.

De visie is concreet vertaald met behulp van onderstaande actiepunten. Het zijn deze actiepunten die in de evaluatie beoordeeld zijn. Actiepunt 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Goed onderhoud stimuleren Herbestemming en herontwikkeling Herziening gemeentelijke monumentenlijst: de basis op orde Erfgoed in de ruimtelijke ordening Communicatie Samenwerken en vrijwilligerswerk stimuleren, kennis en kunde benutten van burgers e.a. partners Ondersteunen eigenaren Archeologie Evaluatie

36

2.4 Uitwerking actiepunten Kadernota Actiepunt 1: Goed onderhoud stimuleren Aan dit actiepunt is gevolg gegeven door het uitkeren van subsidies, met name restauratiesubsidies aan gemeentelijke monumenten. Gebleken is dat het aantal aanvragen de middelen overstijgt. Niet alle aanvragen konden worden gehonoreerd. Tegelijkertijd komt het voor dat in een jaar geen of weinig aanvragen gedaan worden, waardoor het resterende budget terugvloeit naar de algemene middelen. Conclusie is dat het budget structureel te laag is om effectief te zijn om restauraties en regulier onderhoud te stimuleren. De ingezette lijn kan daardoor slechts beperkt worden doorgezet. Hetzelfde geldt voor de regeling waarbij monumenteneigenaren voor de aanvraag van de monumentenvergunning geen leges hoeven te betalen. Verschillende gemeentelijke monumenten hebben steun gekregen voor hun instandhoudingswerk (boerderij Leidseweg, herenhuis Leidseweg, Stoomgemaal De Vereeniging). Van de nieuwe mogelijkheid om een onderhoudsrapport te laten opstellen is ook gebruik gemaakt (orangerie Ter Horst). Verder is een haalbaarheidsstudie naar de moestuin van Huize Bijdorp financieel mede mogelijk gemaakt.

Figuur 33 Ruimtelijk en functioneel is de moestuin een wezenlijk onderdeel van de buitenplaats. In 2020 kreeg Huize Bijdorp subsidie voor het opstellen van een businesscase om een nieuwe toekomst van het agrarisch gedeelte van de buitenplaats te onderzoeken (foto 2018).

Cijfers Cijfermatig zijn de subsidies ten behoeve van monumentenaanvragen bekend (subsidieregeling monumenten Voorschoten 2019) over de afgelopen 5 jaar: het jaarlijks budget € 13.712.

37

Aantal aanvragen en uitgekeerde bedragen

2017 1 € 13.712

2018 3 € 2.330

2019 8 € 13.442

2020 2 € 13.712

2021 (tot 1 juli) 3 € 12.590

Binnen de inrichting van het subsidiebeleid in het Subsidieplan 2020-2023 binnen het thema Cultuur, Cultureel Erfgoed, sport en scouting, vanaf 2020 het beschikbare budget voor erfgoed € 10.154 is. Door Covid-19 konden er helaas nog geen initiatieven worden ontplooid. Het Comité Open Monumentendag heeft in 2020 als alternatief een boekje met wandelroutes uitgegeven. Actiepunt 2: herbestemming en herontwikkeling

Figuur 34 De Friso gymzaal is typologisch van belang als onderdeel van het scholencomplex dat tijdens de Wederopbouw vanaf 1954 tot stand kwam in de KLM-wijk naar ontwerp van Maarten Laurentius. Door de herbestemming van de school blijft het stedenbouwkundig concept van de wijk herkenbaar, terwijl tegelijkertijd een bijdrage wordt geleverd aan de circulaire economie, de woningbouwopgave en het behoud van een aantrekkelijke leefomgeving (foto 2020)

De gemeente ondersteunt het uitgangspunt, dat economisch gezien, maar ook vanuit het oogpunt van duurzaamheid, herbestemming en functiewijziging een belangrijke bijdrage kan leveren aan het in stand houden van erfgoed; en daarmee het behoud en de versterking van de Voorschotense identiteit. In de structuurvisie en kadernota Erfgoed is hoog ingezet op herbestemming. Sommige panden zijn de afgelopen jaren succesvol herbestemd: twee schuren, een boerderij aan de Veurseweg 350 en de Friso gymzaal.

38

Figuur 35 De uit baksteen opgetrokken bollenschuur van Hoogwerff Kroon werd in 1928 gebouwd met een mechanisch ventilatiesysteem om de bollen te drogen (www.bollenerfgoed.nl).

Voor de succesvolle herbestemming van de als gemeentelijk monument beschermde bollenschuur van Hoogwerff Kroon (Veurseweg 265) kregen de eigenaren in 2014 de Zwarte Tulp-prijs. In Voorschoten is het een van de laatste relicten die herinnert aan de tuinbouwcultuur, die hier gedurende de tweede helft negentiende eeuw en de eerste helft twintigste eeuw heeft gefloreerd. Veurseweg 76, verdient als beeldbepalend bouwwerk zonder een formele status, aparte vermelding, vanwege de zorgvuldig herontwikkeling die in 2019-2020 heeft plaatsgevonden. Het komt helaas nog steeds voor dat waardevol erfgoed, al dan niet met een formele status, verdwijnt. Genoemd kunnen worden de Aardewerkfabriek van Groeneveldt en het Bondsgebouw bij de Laurentiuskerk, die beide een belangrijk plek innamen in de geschiedenis van Voorschoten. Bij het nieuwe bondsgebouw is het beeld van de Heilige Willibrordus opgenomen in het ontwerp, terwijl de keramieke naamletters van de in 2013 gesloopte fabriek van Groeneveldt geschonken zijn aan het Museum Voorschoten. Actueel is de discussie over de toekomst van het religieus erfgoed in Voorschoten, mede naar aanleiding van de nieuwe aanbouw van de Dorpskerk en de ontwikkelingen rond Klooster Bijdorp.

Het klooster dat als zorginstelling voor religieuzen en sinds enkele jaren ook voor niet-religieuzen in gebruik is, heeft vanuit de Kloosterorde een uitgebreid participatietraject doorlopen om te komen tot een nieuwe toekomst van deze voormalige buitenplaats aan de Vliet. De 39

herbestemmingsopgave van de Kruispuntkerk en de Moeder Godskerk speelt al enige jaren en was de reden om in 2021 samen met de gemeente Wassenaar bij het Rijk een decentralisatie uitkering aan te vragen om te komen tot een Kerkenvisie. Beide aanvragen zijn gehonoreerd, zodat in samenwerking met alle betrokkenen een visie op de omgang met het religieuze erfgoed, dat zich uitstrekt over beide gemeenten.

Figuur 36 Met behoud van de karakteristieke hoofdvorm en detaillering kreeg Veurseweg 76 een tweede leven (foto 2021).

40

Figuur 38 In 2013 baarde de plotseling sloop van de Aardewerkfabriek van Groeneveldt veel opzien (www.pietergroeneveldt.nl)

Figuur 376 Het bondsgebouw had een belangrijke sociale functie en gaf onderdak aan R.K- verenigingen. Het was een vertrouwde omgeving voor veel katholieken, waar de eveneens bij de kerk gelegen boerderij, pastorie en begraafplaats eveneens deel van uitmaakte ( ca. 1933, GAV VS01593).

41

Actiepunt 3: herziening gemeenelijke monumentenlijst: de basis op orde Het aantal rijksmonumenten in Voorschoten is stabiel en zal naar verwachting nauwelijks nog veranderen. De gemeentelijke monumentenlijst daarentegen is dynamisch. Landelijk, bij zowel Rijk als bij gemeenten is naast de periode van de Wederopbouw ook steeds meer interesse en waardering voor de periode Post-65. De architectuur tussen 1965 en 1990 kwam tot stand in een periode van grote maatschappelijke ontwikkelingen. En ook de kijk op architectuur, stedenbouw, infrastructuur en het landschap veranderde. Inmiddels liggen er diverse beleidsadviezen vanuit het Rijk en Erfgoedorganisaties. De Federatie Grote Monumenten Gemeente een Platform opgericht voor kennisuitwisseling.

Figuur 38 Uit de Post-65-periode dateren deze een van de eerste meer grootschalige flatgebouwen, langs de Gerbrandylaan, Van Kleefenplantsoen en Welterdreef. Op de voorgrond het scholencomplex aan de Thorbeckeweg (foto, ca. 1975, GAV VS02811).

Aanwijzingsprocedures 2013 1

2014 0

2015 5

2016 10

2017 7

2018 8

2019 10

2020 2021 0 0

In Voorschoten waren tot 2013 58 gemeentelijke monumenten aangewezen. In dat jaar is in samenspraak met het LEP en de WCE een inventarisatie en waardering van potentiële gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden en objecten uitgevoerd. Ook heeft een herijking van de bestaande gemeentelijke monumentenlijst plaatsgevonden. Dit heeft ertoe geleid dat tussen 2013 en 2020 in totaal 41 nieuwe gemeentelijke monumenten zijn beschermd, waarvan 39 onherroepelijk zijn en twee procedures nog lopen; Daarmee staat de teller nu op 99 (waarvan 97 onherroepelijk). Door de 2016 gestarte procedure voor de Moeder Godskerk is er sprake van een voorlopige bescherming als gemeentelijk monument; ook deze procedure is nog niet afgerond. Voor 12 andere objecten dient de procedure nog gestart te worden. De actualisatie van de bestaande redengevende omschrijvingen is wel gestart, maar door gebrek aan middelen en capaciteit, nog niet afgerond. Het gaat om in totaal 63 panden, waarvan 12 boerderijen. Daarnaast dienen redengevende omschrijvingen van nog eens 14 potentiële monumenten te worden opgesteld. De procedure voor opstellen van een paraplubestemmingsplan voor de bescherming van de beeldbepalende panden is eveneens niet gestart. Daarmee is een belangrijk actiepunt uit het programma niet uitgevoerd en hebben deze objecten formeel geen status.

Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet komt er een wettelijke zorgplicht voor de instandhouding van het waardevolle erfgoed, inclusief de daarbij behorende omgeving en zal aan dit onderdeel prioriteit gegeven moeten worden.

42

Figuur 39 Voorstraat 22 is een gemeentelijk monument vanwege zijn cultuur- en architectuurhistorische waarde, de gaafheid. Door zijn kleinschalige karakter ondersteunt het dorpsbeeld langs deze zijde van de Voorstraat. (foto 2017).

Actiepunt 4 Erfgoed in de ruimtelijke ordening Structuurvisie In de Structuurvisie Voorschoten 2025 ‘Groen, veilig en betrokken’ is erfgoed als volwaardig onderdeel meegenomen. Voorschoten gaat voor behoud en versterking van de historische ruimtelijke kwaliteiten. Met het vaststellen van de Structuurvisie Cultuurhistorie in 2013 beschikt Voorschoten over een belangrijk instrument om de cultuurhistorische waarden in een zo vroeg mogelijk stadium mee te laten wegen bij ruimtelijke ontwikkelingen. Specifieke kaarten zijn opgesteld voor het water, de wegen en groene structuren. Voorschoten beschikt nog niet over een cultuurhistorische waardenkaart en ook de onderzoeksresultaten van archeologie zijn nog niet digitaal beschikbaar. Om de

43

basis op orde te krijgen voor de op te stellen Omgevingsvisie is dat wel een voorwaarde. Provinciale Erfgoedlijnen- en tafels Figuur 40 Met dit project over Frederiks parkenroute wordt de kennis over de bezittingen van prins Frederik der Nederlanden, die zich over zowel Voorschoten als Wassenaar uitstrekten, vergroot en gedeeld. Het blijkt dat veel van de aanleg nog herkenbaar is bewaard gebleven. Deze internationaal waardevolle elementen en structuren zijn in kaart gebracht. Aan de hand van drie wandelroutes, twee kinderspeurtochten en een Nederlands-Engelstalige website met filmpjes zijn de verhalen weer beter zichtbaar gemaakt. Zo wordt de geschiedenis van prins Frederik levend gehouden. Een verhalenproject en lezingen konden door Corana nog niet worden uitgevoerd. www.voorschoten.nl/prins -frederikparkenroute.

De Provinciale Erfgoedlijnen bieden de kans projecten te ontwikkelen, die bijdragen aan het instand houden, beter benutten, zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed. Door in de regio samen te werken kan met beperkte inzet aan tijd en middelen geïnvesteerd worden in projecten, waar Voorschoten mede van profiteert en waarin de gemeente zich ook kan profileren. Voorschoten valt binnen de Erfgoedlijnen van de Limes, Trekvaart en Landgoederen, waarbij zowel particulieren als gemeenten aan deel kunnen nemen via de zogenoemde Erfgoedtafels. De actieve deelname van de gemeente en diverse particulieren aan vooral de erfgoedtafel Landgoederen heeft geleid tot subsidies voor projecten, zoals: • Kastelendag (2015-2019) • Kinderpaspoort Landgoederen (2014) • Gastheerschap op buitenplaatsen (2014) • Theepaviljoen en landgoedwinkel Kasteel Duivenvoorde (2014) • Naar buiten! Educatie in het groen (2015) • Kwaliteitsimpuls Zocherparken (2015-2016) • Ontwikkeling schuur voor beheer park Berbice (2016) • Landgoedwandelen (2015-2016) • Ontwikkeling weidegrond Kasteel Duivenvoorde (2017) • Haarlbaarheidsstudie moestuin Huize Bijdorp (2020) • Ontdek Frederiks Parkenroute! (2019-2021) • Verborgen verhalen van landgoed Duivenvoorde (2021)

44

Figuur 41 Met financiële steun van de Erfgoedtafel Landgoederen kon niet alleen het landschapspark van Ter Wadding worden hersteld, maar ook dit informatiebord in het kader van het project Landgoedwandelen worden geplaatst (mei 2018).

In 2018 werd door de provincie de Visie Hollands Buiten gepresenteerd, voor het gebied dat ook delen van Voorschoten omvat. De website landgoedwandelen werd door het Erfgoedhuis ontwikkeld in samenwerking met de gemeenten Voorschoten, Leidschendam-Voorburg, Rijswijk en Wassenaar. Bij het project Kwaliteitsimpuls Zocherparken werden deze gemeenten, evenals die van Delft en Den Haag betrokken. Het leidde in Voorschoten tot de ontwikkeling van herstelplan voor het park van Huize Berbice. Al deze projecten vergroten kennis en dragen en zorgen voor een breder publieksbereik. Daarnaast is een groot aantal restauratieprojecten gerealiseerd: • • • • • • • • • •

Hoofdhuis en portierswoning Huize Berbcie (2014-2015) Marotzaal Kasteel Duivenvoorde (2015) Tuinmuren en hekwerk Kasteel Duivenvoorde (2016) Kruisvijver Huize Beresteyn (2016) Park Ter Wadding (2016) Hermitage Huize Beresteyn (2017) Oranjerie Huize Berbice (2017) Zocherpark Huize Berbice (2019-2020) Parkdeel Koetshuis Berbice (2019) Tuinmuren Huize Berbice (2022)

Direct en indirect via de samenwerkingsprojecten betekent dat een provinciale investering over de periode 2013-2020 van ca. € 2,3 miljoen, waar ook Voorschoten van profiteert. .

45

Figuur 39 Met financiële steun van de provinciale erfgoedlijn Landgoederen en de vele inzet van vrijwilligers heeft de buitenplaats Huize Berbice in de achterliggende periode een ware metamorfose ondergaan. Het exterieur en een deel van het interieur van het hoofdhuis, de portierswoning, de orangerie en het park zijn gerestaureerd. Op de plaats van het oude botenhuis is een nieuwe schuur als onderkomen voor de vrijwilligers en opslagmaterialen gebouwd (foto M. Kooper 2019).

Nationaal park Hollandse Duinen Voorschoten heeft, net als de in totaal 50 andere gemeenten en partners, die liggen binnen het Nationale Park Hollandse Duinen (NPHD), de statusaanvraag ondersteund (oktober 2020) met een intentieverklaring. Daarmee steunt Voorschoten de koers en ambitie die het NPHD voor de samenwerking tussen alle partners heeft opgesteld. Door die samenwerking wordt het mogelijk de ambities van dit nationaal park waar te maken. Via de landschapstafel zullen projecten binnen het Nationaal park worden uitgevoerd, zoals die zijn opgenomen in het Uitvoeringsprogramma 2020-2025. Deze gaan onder meer over het vergroten van de zichtbaarheid en herkenbaarheid van het NPHD, maar ook over het versterken van de natuur- en cultuurlandschappelijke kwaliteiten van het gebied.

Actiepunt 5 Communicatie De digitale kennisoverdracht is voortdurend in ontwikkeling. De Canon is inmiddels grotendeels gevuld. Ook de gemeentelijke website is een dynamisch medium. Het (digitaliseren van) publicaties, het plaatsen van informatiepanelen en de folders bij 46

Figuur 43 De Canon vertelt het verhaal van de geschiedenis van Voorschoten aan de hand van een aantal perioden, zoals die ook in het onderwijs worden gehanteerd. Daarmee is de Canon specifiek ook bruikbaar voor de basisscholen om meer te weten te komen over de eigen leefomgeving (www.canonvanvoorschoten.nl)

Open Monumentendag zijn punten van communicatie die zijn opgepakt. Drie keer is met Open Monumentendag een informatieve kaart verschenen; In het Coronajaar 2020 is het budget besteed aan een wandelboekje. De Open Monumentendag wordt georganiseerd door de Vereniging Oud Groen en Leefbaar Voorschoten (zie verder onder actiepunt 6). In 2021 is het boek ‘Voorschoten Archeologisch bezien’ verschenen, een publieksvriendelijke uitgave van de AWN-Nederlandse archeologievereniging. In samenwerking met de Centrum Ondernemers Vereniging en andere partijen zijn in 2017 informatiepanelen geplaatst in de dorpskern: historische wegwijzers, attentiepanelen over historische plekken en informatieborden over thema’s in de geschiedenis van Voorschoten. Op de website en de kaart van Vorstelijk Vrij, de organisatie die sinds 2017 Voorschoten en Wassenaar toeristisch op de kaart zet, wordt veel aandacht gevraagd voor erfgoed gerelateerde thema’s, zoals fiets- en wandelroutes, rondleidingen, het Museum Voorschoten en Kasteel Duivenvoorde. Voor de vergroting van kennis en draagvlak zijn diverse andere projecten gerealiseerd, zoals de wandelroutes met informatiepanelen, de website van het Landgoedwandelen en de publicatie van het boekje over Ter Wadding tijdens de landelijke boomfeestdag (2018), die tevens een kinderontdekkingstocht bevat.

47

Verder is informatie over het beleid te vinden op de gemeentelijke website en de website van www.monumenten.nl. Specifiek over het verduurzamen van monumentaal erfgoed gaat de website van de Groene Menukaart. Bijzondere gebeurtenissen in de afgelopen jaren hebben een invulling gegeven aan het motto ‘Erfgoed Leeft’. Deze gebeurtenissen zijn door de pers en de diverse platforms opgepikt. Zo was daar de teruggave van het schilderij De vlucht naar Egypte (de zegening van Jacob en Esau) van Dirk Kuipers aan het Baljuwhuis, de plek waarvoor het Figuur 40 De website van de groene menukaart geeft informatie over het verduurzamen van monumenten stuk oorspronkelijk geschilderd was. (www.groenemenukaart.nl/nl/voorschoten Niet alleen een belangrijke bijdrage aan het interieur van het monument, ook de cultuurhistorische waarde is door deze gift toegenomen. De schenking was te danken aan particulier initiatief, van de familie Grundeken. De lijst is gerestaureerd door de Voorschotens restaurator Jan Berghuis. In 2014 kreeg een bollenschuur de Zwarte Tulp uitgereikt, voor de voorbeeldige wijze waarop de voormalige bollenschuur gerestaureerd en herbestemd is. De prijs werd door diverse medio opgepikt en op websites vermeld. Een andere bijzondere gebeurtenis was het in bruikleen gaven van de zeventiendeeeuwse marktpaal aan het museum Voorschoten, in 2016 na zorgvuldige restauratie.

De marktpaal werd in het verleden uitgezet ter markering van het gebied waarbinnen gehandeld mocht worden en is een belangrijke en tastbare herinnering aan de Voorschotense Paardendagen. Sinds 1940 was hij bruikleen gegeven aan het Openlucht Museum in Arnhem.

Figuur 45 (volgende pagina) Sinds 2016 heeft Voorschoten haar tweede marktpaal weer terug. Als ambachtsheer van Voorschoten plaatse jonkheer Nicolaas Johan Steengracht, na zijn huwelijk in 1930 met Henriette van Neukirchen, genaamd Van Nijvenheim, zijn wapen op de marktpaal.

48

49

Actiepunt 6 Samenwerken en vrijwilligerswerk stimuleren, kennis en kunde, benutten en uitwisselen van kennis. Onder dit actiepunt zijn de activiteiten van het LEP, de WCE en voorheen het Pact van Duivenvoorde ondergebracht, alsmede het ontwikkelen van publicaties; daardoor is deels sprake van een overlap met actiepunt 5. Het Pact van Duivenvoorde is overgegaan in de Landschapstafel Duin, Horst en Weide en in de Leidse Ommelanden. De samenwerking tussen gemeente en vrijwilligers verloopt prettig, maar uit gesprekken en de enquête - ook uitgezet onder de vrijwilligers – bleek dat er behoefte is de samenwerking te intensiveren. De breed samengestelde werkgroep van de Canon heeft dankbaar gebruik gemaakt van de kennis en kunde van vrijwilligers. De gemeente deelt op haar beurt haar kennis met eigenaren van monumenten, die onder meer beschikbaar komt bij het opstellen van de redengevende omschrijvingen voor gemeentelijke monumenten. Het gemeentearchief met bibliotheek bevat veel authentiek historisch materiaal, die een belangrijke bron informatie voor het doen van lokaal historisch onderzoek. De bezoekers worden wegwijs gemaakt in het raadplegen van documenten door de gemeentearchivaris. Historische afbeeldingen, diverse krantencollecties, adresboeken, evenals akten en registers van personen zijn digitaal raadpleegbaar.

De Open Monumentendagen worden georganiseerd door de Vereniging Oud, Groen en Leefbaar Voorschoten (OGLV). De OMD worden steevast goed bezocht. Er worden per opengesteld monument informatiebladen beschikbaar gesteld met vertalingen in het Engels. Sinds 2015 worden in samenwerking met de gemeente zogenoemde monumentenkaartjes uitgegeven. Hierop komen al geopende monumenten voor met daarbij kort wat achtergrondinformatie, waarbij ook op een specifiek thema wordt ingegaan. In 2020 is de OMD in verband met Corona niet doorgegaan. In plaats daarvan is een boekje uitgegeven met wandelroutes; ook in 2021 ging de OMD niet door. De OGLV organiseert verder lezingen en excursies, heeft een mooie website met interessante inhoudelijke artikelen en geeft sinds 2020 ook een tijdschrift uit. Onderstaande grafiek laat het succes van de Open Monumentendag zien, waar door inzet van eigenaren van monumenten en vele vrijwilligers veel gebruik gemaakt wordt van de mogelijkheid om monumenten te bezoeken die anders veelal niet toegankelijk zijn.

50

bezoekersaantallen Open Monumentendag

12000

9838

10000

8000 6154

6481

6044

6000

4000

4894

4762

4538 3941 2248 2000

0 2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

NB: de aantallen betreffen niet personen, maar bezoeken, dus ieder bezocht pand wordt meegeteld. Desalniettemin is de trend significant opwaarts.

Figuur 41 Open Monumentendag 2016 werd Berbice zeer druk bezocht.

51

Uit de kadernota: Erfgoed-vrijwilligers in Voorschoten in 2013: Duivenvoorde Museum Berbice OMD OGLV AWN 150 30 48 155 45 8 OMD is een team van vier vrijwilligers, met leerlingen als rondleider. Er is verder geen nieuwe inventarisatie uitgevoerd, maar het beeld is dat de verschillen niet heel groot zijn met de huidige aantallen. Wel zijn er signalen dat het steeds moeilijker wordt nieuwe vrijwilligers aan te trekken. Wat de WCE betreft, wordt verwezen naar de jaarverslagen naar de commissie, die aandacht vraagt voor het belang van een goede ruimtelijke kwaliteit en het behoud van het dorpse karakter van Voorschoten. De zorgplicht voor een goede omgevingskwaliteit en een aantrekkelijke leefomgeving, zoals die ook nadrukkelijk aandacht krijgt in de Omgevingswet, maakt de rol en functie van de WCE onbetwist. Tot slot groeien het draagvlak en de interesse voor erfgoed in Voorschoten gestaag. Dat de kennis over het erfgoed beter ontsloten wordt, meer toegankelijk wordt gemaakt draagt daar beslist aan bij. Sinds 2013 is in samenwerking met Wassenaar de digitale toegankelijkheid van het beeldmateriaal van het gemeentearchief sterk verbeterd en zijn vele afbeeldingen aan de beeldbank toegevoegd. Ook het aantal publicaties over Voorschoten is toegenomen.

Vermeldenswaard is dat de door vrijwilligers samengestelde publicatie ‘Begeerlijk Berbice (2014) genomineerd was voor de Ithakaprijs 2015 en in 2017 op de shortlist stond voor de wetenschappelijke prijs van de Vereniging Oud Leiden. Deze publicatie is uitverkocht. Actiepunt 7 Ondersteunen eigenaren De basiskennis over de wet- en regelgeving moet bij de monumenteigenaar bekend zijn. De gemeente dient als vraagbaak: het informeren, communiceren en adviseren, via internet en Klant Contactcentrum. Niet alle specifieke kennis is bij alle medewerkers aanwezig; de capaciteit is voldoende om de wettelijke taken uit te voeren en incidenteel specifieke kennis in te huren. Uit de enquête blijkt dat de rol van de gemeente als vraagbaak meer benadrukt mag worden. Scholing en opleiding van de medewerkers, alsook het instellen van een (regionaal) Erfgoedloket zijn, mede tegen het licht van de ambtelijke splitsing onderzoekspunten voor de komende jaren. De gemeente participeert in de Groene Menukaart, een website die eigenaren op weg helpt het monumentale woonhuis te verduurzamen. Daarnaast wordt voor informatie ook verwezen naar de website www.monumenten.nl Over het terugbrengen van de leges is veel discussie geweest, maar een en ander heeft niet geleid tot het terugbrengen van de kosten, door eigenaren op te brengen bij de vergunningaanvraag.

Ook dit is een onderzoekspunt voor de komende periode.

52

Vergunningaanvragen Bijgehouden vanaf 2018 2018 RM 8 GM 11

2019 12 10

2020 10 3

2021 (tm 1-7) -

Advisering ruimtelijke vraagstukken (incl vergunningaanvragen) Tm 2016 25

2017 23

2018 19

2019 27

2020 15

2021 -

Actiepunt 8 Archeologie Het actiepunt uit de Kadernota over archeologie is de evaluatie en herziening van de archeologienota ‘Het bodemarchief ontrafeld’. De nota is herzien in 2013 en in het jaar daarop als Nota archeologie herijking 2013 vastgesteld. Deze nieuwe nota bevat de archeologische beleidskaart, waarin ruimere vrijstellingsgrenzen en minder onderzoeksregimes zijn opgenomen. De nieuwe kaart is wel opgenomen in geactualiseerde bestemmingsplannen vanaf 2014, maar in Voorschoten is nog een groot deel van de bestemmingsplannen van voor die datum van kracht, waardoor daar het oude beleid nog geldt. Bij actualisatie van de bestemmingsplannen wordt gebruik gemaakt van de beleidskaart uit de nota herijking (2014) en de bijbehorende regels. In de archeologienota zijn de volgende actiepunten opgenomen, • De beleidskaart met onderzoekseisen en vrijstellingen wordt op bestemmingsplanniveau verankerd. • Het archeologiebeleid wordt georganiseerd rond drie pijlers: beheren – regisseren – communiceren. Het bevoegd gezag neemt meer de regie over het proces van de archeologische monumentenzorg. • Er wordt een document opgesteld met richtlijnen voor archeologisch onderzoek in de samenwerkende gemeenten; dit document wordt aan alle archeologische bedrijven ter hand gesteld en op de gemeentelijke website geplaatst.

• Via de gemeentelijke website wordt voor initiatiefnemers en publiek thematisch informatie beschikbaar gesteld. • Er wordt een archeologisch informatiesysteem aangeschaft en ontwikkeld. • Het beleid wordt vierjaarlijks geëvalueerd met daarin de afweging voor het opstellen van een onderzoeksagenda. • De samenwerkende gemeenten blijven de amateurarcheologen stimuleren en ondersteunen en maken zich sterk voor behoud van de decennialange kennis en ervaring van de amateurarcheologie in de regio. Veruit de meeste tijd is besteed aan het geven van (maatwerk)adviezen in het kader van ruimtelijke plannen en vergunningaanvragen. Daardoor zijn niet alle actiepunten uitgevoerd. Zo zijn er geen richtlijnen voor onderzoek opgesteld en is er voor gekozen aansluiting te zoeken bij de landelijke richtlijnen. Ook is er op de gemeentelijke website geen thematische informatie beschikbaar gesteld anders dan het beleid. Wel is er vanuit de samenwerkende gemeenten (Wassenaar en

53

Leidschendam-Voorburg) steeds contact gehouden met de lokale deskundigen en zijn in 2021 de contacten aangehaald met het Museum Voorschoten. Deze partners kunnen een rol vervullen in het kader van publieksbereik, bijvoorbeeld door mee te doen aan de nationale archeologiedagen, omdat hiervoor binnen de huidige formatie te weinig capaciteit is. Wel is archeologie stevig verankerd binnen de Canon van Voorschoten. Als voorbereiding op de naderende invoering van de Omgevingswet zijn de archeologische onderzoeksdossiers tot en met 2019 digitaal ontsloten in een gisomgeving

Figuur 47 Profielfoto van het archeologisch onderzoek naar het Kanaal van Corbulo in het Frans Halsplantsoen (Vlietwijk) (foto 2019).

Het Kanaal van Corbulo is in 2011 als onderdeel van de Romeinse Limes opgenomen op de voorlopige lijst van UNESCO-Werelderfgoed. Vanaf 2018 is actief meegewerkt aan archeologisch onderzoek naar het Kanaal van Corbulo als voorbereiding op de aanwijzing van het werelderfgoed. Bij het proefsleuvenonderzoek in de Vlietwijk in 2019 zijn schopsteken en beschoeiingsmateriaal gevonden én Romeins aardewerk op de bodem van het kanaal. In het kader van publieksbereik is in 2019 een folder opgesteld met informatie over het Kanaal van Corbulo. Drie terreinen binnen de gemeente Voorschoten zijn in 2021 door de RCE beschermd als Archeologisch Rijksmonument. Deze vorm van bescherming is noodzakelijk voor de UNESCOstatus. Met het Kanaal heeft Voorschoten sinds eind juli 2021 Werelderfgoed binnen de gemeentegrenzen.

54

Figuur 42 In 2021 zijn drie terreinen met resten van het Kanaal van Corbulo als kernzone opgenomen op de UNESCO werelderfgoedlijst (paars). De zone daaromheen (blauw) is opgenomen als bufferzone, omdat ook daarin resten van of gerelateerd aan het Kanaal van Corbulo kunnen voorkomen. Bron: nominatiedossier NederGermaanse Limes

Actiepunt 9 Evaluatie Met deze evaluatie wordt hier vorm en inhoud aan gegeven. Een meer uitgebreide versie van dit hoofdstuk, en ook de uitwerking van de enquête is als bijlage opgenomen

55

Figuur 43 Ter Horst (boven) met het koetshuis en de orangerie (onder) van de buitenplaats Ter Horst (foto 2020).

56

3.

Samenvatting en aanbevelingen

3.1 Wat ging er goed De algehele conclusie van de evaluatie, het doorlichten van de actiepunten uit de kadernota en de resultaten van de enquête is dat veel bereikt is, dat erfgoed stevig in het ruimtelijk beleid is verankerd, terwijl de middelen en capaciteit relatief bescheiden zijn. Het is de kracht van de gebundelde inspanningen van burgers en gemeente, de vrijwilligers, het LEP en de OGLV, Museum Voorschoten, de Archeologische Werkgemeenschap en de vele vrijwilligers, zoals die van Berbice en Duivenvoorde waardoor het erfgoed blijvend in het middelpunt van de aandacht staat. Grote restauratieprojecten hebben geleid tot enthousiasme onder vrijwilligers en tegelijkertijd tot meer investeringen. Dat laatste punt raakt ook aan de bedenkingen, opgetekend uit de enquête, dat de gemeentelijke subsidies structureel te laag gevonden worden. Het beleid en de wettelijke taken kunnen alleen dan uitgevoerd als de middelen en ambtelijke capaciteit toereikend zijn. De inzet van vrijwilligers is weliswaar van eminent belang, maar kan niet alle gaten dichten. Veel gestelde doelen uit de kadernota zijn gehaald of in ieder geval op de rails gezet. Herbestemming staat hoog op de duurzaamheidsagenda, maar is nog geen vanzelfsprekendheid; de aandacht voor de cultuurhistorisch delft onder de financiële druk soms het onderspit.

De herziening van de gemeentelijke monumentenlijst is gestart en nieuwe monumenten worden geregistreerd, maar de beeldbepalende panden hebben geen formele status gekregen. De Erfgoedverordening is geactualiseerd. En ook archeologie leeft duidelijk als onderwerp. De kroon op het werk is toch wel de internationale erkenning voor het erfgoed van Voorschoten door de plaatsing van het Kanaal van Corbulo op de UNESCO werelderfgoedlijst en de plaatsing van de Voorschotense Paardendagen op de Internationale Representatieve Lijst van Immaterieel Erfgoed in 2019. Figuur 44 De Paardenmarkt is terug te voeren op de middeleeuwse jaarmarkt die aan het eind van de hooimaand (juli) werd gehouden om paarden en landbouwproducten te verhandelen. Tegelijkertijd werd feest gevierd met daarbij een kermis. Deze eeuwenoude traditie wordt van generatie op generatie doorgegeven en is een typisch Voorschotense cultuuruiting (foto www.immaterieelerfgoed.nl).

57

3.2 Wat kan er beter? Een aantal actiepunten is gestrand in goede bedoelingen, maar overigens niet uitgewerkt. Deels heeft dat te maken met de weinig concrete formulering van de actiepunten, voor een ander deel met de beperkte financiële middelen en ambtelijke capaciteit. 3.3 Puntsgewijs per actiepunt: 1. Goed onderhoud stimuleren Een verbeterpunt kan zijn dat de gemeente de subsidiemogelijkheden beter communiceert – mits het budget verhoogd wordt. Het spreekt daarbij vanzelf dat bij goed onderhoud gezocht wordt naar de meest duurzaam mogelijke oplossing. Bijstelling subsidiebeleid Op dit moment wordt op grond van artikel 7 lid 3 van de Subsidieregeling monumenten Voorschoten 2019 bij het behandelen van de subsidieaanvragen gebruik gemaakt van het wie-het-eerst-komt-eerst-maalt-systeem. Dit houdt in dat de aanvragen worden behandeld op volgorde van binnenkomst, waarbij wordt gekeken naar het tijdstip van indiening. De subsidie bedraagt volgens de huidige regeling 50% van de subsidiabele kosten voor zover het subsidieplafond reikt. Vanaf het moment dat het plafond is bereikt worden de aanvragen afgewezen. Op zich is dit een goed systeem, maar gezien het beperkte budget voor deze subsidie is gebleken dat dit systeem niet werkt voor het team subsidies.

Het afgelopen jaar zijn er namelijk meerdere aanvragen ingediend waarbij iedere aanvrager zeer hoge subsidiabele kosten had, waardoor bij het toetsen aan de voorwaarden de behandelaar van de aanvragen tot de beslissing kwam dat de eerste aanvrager het gehele budget toegekend diende te krijgen. Om het beperkte budget op een betere manier te verdelen is een aantal opties uitgewerkt. Voor het realiseren van één van deze opties dient de Subsidieregeling monumenten Voorschoten 2019 gewijzigd te worden. Figuur 51 De vrijstaande klokkentoren is een markant onderdeel van de R.K. Moedergodskerk, die net als de wijk Boschgeest in de periode van de Wederopbouw tot stand is gekomen.(foto 2019).

58

2. Herbestemming en herontwikkeling. Gebouwd erfgoed verliest in toenemende mate zijn oorspronkelijke functie. Dat geldt voor boerderijen, maar vooral ook voor kerkgebouwen. Ze vormen vaak letterlijk en figuurlijk het hart van de dorp en zijn meestal het middelpunt van een wijk of buurt. De kerk is vaak het meest beeldbepalende gebouw, waar menig Voorschotenaar net als zijn school een historische band mee heeft. De ontkerkelijking vraagt een nieuwe kijk op de omgang met het religieus erfgoed. Om daar samen met alle betrokkenen een standpunt over in te nemen heeft Voorschoten in 2021 vanuit de landelijke Kerkenvisie subsidie gekregen om een standpunt te bepalen over de toekomst het religieuze erfgoed. Vooral voor de Moeder Godskerk en de Kruispuntkerk is dit actueel. Onderdeel van het opstellen van een kerkenvisie kan een haalbaarheidsstudie zijn. De kerkenvisie kan worden benut als bouwsteen voor de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan. 3. Herziening gemeentelijke monumentenlijst: de basis op orde Uit de evaluatie en de enquête kwam naar voren dat verankering van de lijst met beeldbepalende panden in het Omgevingsplan hoog op de urgentielijst staat. Dat actiepunt is niet gerealiseerd. Ook thema’s, als de Wederopbouw en de periode Post-65 dienen op basis van de huidige kennis en inzichten nader onderzocht te worden.

Figuur 45 Vanaf de jaren '60 van de twintigste eeuw kreeg de wijk Adegeest een villawijk met bungalows langs de Bachlaan, Grieglaan, Gounodplantsoen en Von Weberlaan. Kenmerkend voor het Structuralisme is de ogenschijnlijk willekeurige wijze waarop de verschillende, kleine blokvormige bouweenheden in samenhang met elkaar een structuur vormen, waarin de menselijke maat centraal staat (foto ca. 1970, GAV VS02086).

Ook de actualisatie van het monumentenbestand dient verder te worden voorgezet, uiteindelijk resulterend in een allesomvattende gebiedsatlas. En tenslotte wordt aandacht gevraagd voor historische interieurs, door gebrek aan kennis veelal een verontachtzaamd terrein. Bij niet-monumenten kan daarbij gedacht worden aan het documenteren van interieurs, eventueel vergezeld gaand van interviews van (oud) bewoners, zodat de kennis hierover niet verloren gaat.

59

4. Erfgoed in de ruimtelijke ordening De opgave voor de komende jaren is wel de bijzondere ruimtelijke karakteristiek van Voorschoten - ook als de Omgevingswet in werking is getreden - in het beleid te blijven verankeren. Het groen is een van de pijlers van die karakteristiek, de buitenplaatsen, maar ook het agrarisch erfgoed, de veenweidegebieden en de strandwallen, met fraaie zichtlijnen. In de bebouwing wordt de ruimtelijke karakteristiek bepaald door de dorpskern (beschermd dorpsgezicht), maar ook door de wijken uit de Wederopbouwperiode en Post-65: Ze bepalen het huidige karakter van Voorschoten dat zich in de naoorlogse periode als forensendorp heeft ontwikkeld. De opgave van duurzaamheid en energietransitie, de te behalen klimaatdoelen staan met reden hoog op de agenda. Voorschoten is een groene gemeente met hoge cultuurhistorische waarde. De status van beschermd dorpsgezicht en kroonjuweel bevestigen dat. Monumenten zijn vanuit de lage omloopsnelheid per definitie duurzaam; en ook het cultuurlandschap heeft zijn draagkracht in een steeds veranderend milieu bewezen. De Groene Menukaart is een eerste stap om de mogelijkheden van verduurzaming voor het voetlicht te brengen, maar vanuit actiepunt 4 is nog veel werk te verzetten. Tenslotte mag de lijst met beeldbepalende panden niet vergeten worden.

Deze lijst dient in de nieuwe Omgevingsvisie een plekje te krijgen, bijvoorbeeld door een koppeling van de Cultuurhistorische waardenkaart met het ruimtelijk instrumentarium. 5. Communicatie De website behoeft uit de aard der zaak voortdurend bijstellingen en updates. In de communicatie naar de burger kan gedacht worden aan het opzetten van een erfgoedloket, en wanneer de kennis niet voor handen is, eventueel in regionaal verband in te richten. Een heel ander aspect van de communicatie betreft het stimuleren van (hoogwaardig) toerisme en recreatie. Met de komst van de nieuwe profileringsdocumenten wordt in 2021 een start gemaakt om erfgoed daarvoor in te zetten. Nog meer dan in het verleden worden de mogelijkheden benut die Voorschoten biedt op dit punt. De communicatie is tussen gemeente en burger, vrijwilliger, maar ook de ondernemer die de bijzondere waarden van de gemeente wil uitdragen, Vanwege deze accentverschuiving binnen wordt dit actiepunt in de erfgoedagenda in de toekomst benoemd als ‘Communicatie en profilering’. Daarbij valt te denken aan horeca accommodaties, B&B bij de boerderij, op de buitenplaats, wandelen en fietsen in de duinen et cetera. De burger onderneemt en draagt het erfgoed uit en de gemeente faciliteert. Marketing vanuit de gemeente is daarbij een instrument.

Een kleine maar wel opvallende bijdrage aan het vergoten van de kennis en draagvlak kan het aanbieden van monumentenschildjes zijn voor de rijks- en gemeentelijke monumenten. 6. Samenwerken en vrijwilligerswerk stimuleren, kennis en kunde, benutten van burgers e.a. partners Dit actiepunt sluit nauw aan op het vorige: nog meer gebruik maken van de inzet van vrijwilligers. Het overleg mag nog meer op structurele, regelmatige basis plaats vinden. Het LEP zal haar rol en taken opnieuw tegen het ligt gaan houden. Daarbij is 60

in ieder geval de vraag voorgelegd of zij een meer formele, adviserende rol wil vervullen bij de naamgeving van de openbare ruimte. Een aantrekkelijke, historische gevormde leefomgeving draagt bij het welbevinden en dus gezondheid van mensen. Het verbindt mensen, juist ook wanneer het gaat om nieuwe doelgroepen, en versterkte de sociale cohesie. Als voorbeeld kan het moestuinproject op Berbice worden genoemd, waar vrijwilligers samenwerken aan het herstel en onderhoud van de moestuin en boomgaard. De biologisch geteelde groenten kunnen worden een inkomstenbron of worden uitgedeeld. Net als in het verleden kunnen niet-inheems groenten worden geteeld, waar voor mensen uit andere culturen belangstelling voor is. Goed voorbeeld doet in dit geval goed volgen. Bijkomende voordeel is dat een essentieel onderdeel van de buitenplaats, een historisch passend, maar tegelijkertijd eigentijds gebruik kan krijgen. Ondersteunen eigenaren Het wordt wenselijk gevonden de leges voor monumenteigenaren opnieuw te bezien, nu het doel, daarvan niet is bereikt. 7.

Het ondersteunen van de eigenaren door middel van subsidies en daarbij ook stimuleren dat bovengenoemde verbreding naar en verbinding met het sociaal

Figuur 53 Het klooster Bijdorp met de kapel is ontworpen door A.A.J. Magry en M.J.M. Snickers in 1894-1895 (foto 2018).

61

domein plaatsvindt, kan alleen verder uitgebouwd worden indien het budget aanzienlijk verhoogd wordt. Het op peil houden van de kennis over het erfgoed vraagt eveneens aandacht, bijvoorbeeld als het gaat om het stimuleren van initiatieven. Om te kunnen voldoen aan de wettelijke taken, zoals de Omgevingswet die oplegt, zal ook actief gewerkt moeten worden aan het opstellen van waardenkaarten en de digitale ontsluiting van informatie over zowel het boven- als ondergrondse erfgoed. Specifieke criteria zullen ontwikkeld moeten worden om de omgeving van monumenten te beschermen, alvorens deze op te nemen in te waardenkaarten. 8. Archeologie In de komende jaren moet nog een analyse worden uitgevoerd op de GIS-gegevens, zodat deze bruikbaar zijn voor het aantoonbaar maken van de verwachting, als voorgeschreven in het omgevingsplan. Plaatsing van het Kanaal van Corbulo op de lijst van Werelderfgoed brengt nieuwe verplichtingen en kansen met zich mee als het gaat om het behoud van en het vergroten en verbeteren van het publieksbereik en de communicatie over dit bijzondere erfgoed. Voor actieve deelname aan projecten binnen de Erfgoedlijn Limes zal capaciteit vrijgemaakt moeten worden. Het uitgangspunt dat archeologische waarden ‘in situ’ behouden moeten blijven, blijft gehandhaafd. Als in situ behoud niet mogelijk is, is vanaf bepaalde ondergrenzen archeologisch onderzoek verplicht.

Het archeologiebeleid (2014) met de beleidskaart en bijbehorende regels blijft kracht, zolang deze nog niet is geactualiseerd, de basis voor het archeologiebeleid in bestemmingsplannen en omgevingsplannen.

Figuur 54 Het Voorschotense gemeentearchief bevat veel kaartmateriaal, waaronder het eerste uitbreidingsplan uit 1912. Als onderleggen is een kadastrale kaart gebruikt met daarop de toenmalige bestaande bebouwing, de verkeers- en waterwegen en het verkavelingspatroon (GAV19512, 1912). Figuur 55 (volgende pagina) Villa Helvetia is in 1884 gebouwd in opdracht van J.M. van Kempen voor zijn uit Zwitserland afkomstige schoonouders. Het werd heel toepasselijk in de toen modieuze Chaletstijl vormgegeven (foto C.C. van der Hoeven, 2014).

62

63

De Erfgoedagenda 2022-2026: ‘Erfgoed loont, leeft, inspireert en verbindt’ 4.1 Doel en ambitie: De kracht van erfgoed Het resultaat van de evaluatie De Kracht van Erfgoed is de Erfgoedagenda 20262026: ‘Erfgoed loont, leeft, inspireert en verbindt’. De ambitie is binnen de bestaande beleidskaders de bouwstenen te verstevigen die hun waarde hebben bewezen en door bijsturing de kracht van erfgoed beter te benutten. Hierdoor komt het beleid beter in lijn met het verdrag van Faro. Daarbij is het doel te stimuleren dat het nemen van instandhoudingsmaatregelen voor het behoud van erfgoed een verbindende functie vervult door gelijktijdig maatschappelijke opgaven binnen het sociaal domein, de verduurzaming, de circulaire economie, recreatie en toerisme te realiseren. De actuele trends en ontwikkelingen, zoals de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 juli 2022, implementatie van het verdrag van Granada en het kunnen uitvoeren van wettelijke taken, zorgen ervoor dat meer dan voorheen de basis op orde moet zijn. Voldaan moet worden aan de minimale vereisten, zoals het digitaal beschikbaar hebben van (ruimtelijke) relevante informatie en het adequaat beschermen van de omgeving van monumenten. De inventarisatie en bescherming van de Wederopbouw en Post-65 periode maakt hier deel van uit.

Binnen de beleidscyclus van vergunningverlening, toezicht en handhaving betekent het vooral een taakverzwaring voor twee laatstgenoemde taakvelden. Daarvoor is een investering in kennis en opleiding noodzakelijk. Voor deze aan de Omgevingswet gerelateerde activiteiten kan voor de periode 2022-2023 vanuit het (structurele) budget van de implementatie Omgevingswet voor een bedrag van € 4.000 gebruik worden gemaakt. Uit de evaluatie is gebleken dat niet alle ambities voor het uitvoeren van het beleid konden worden waargemaakt vanwege de beschikbare middelen en capaciteit. Het gaat daarbij om een budget van €18.171 voor archeologie en van € 913 voor monumenten. Het subsidiebudget voor instandhouding monumenten is €13.712 en de activiteitensubsidie voor erfgoed € 7419. Mede op basis van de resultaten van de enquête (bijlage 4) worden prioriteiten gesteld. Het gaat daarbij in ieder geval om de publicatie van de Canon, het creëren van betrokkenheid bij en aandacht voor het Kanaal van Corbulo, het digitaal beschikbaar hebben van (ruimtelijke) relevante informatie, het adequaat beschermen van de omgeving van monument, de inventarisatie en bescherming van de Wederopbouw en Post-65 periode, het investeren in kennis en competenties voor de uitvoering van de wettelijke taken (in het proces van vergunningverlening, toezicht en handhaving).

In 2022 zal een voorstel aan de raad worden voorgelegd hoe invulling te geven aan de bestemmingsreserve monumenten (€290.020). Er zal onderzocht worden op basis van welke voorwaarden dit budget kan worden ingezet. Met een extra budget kan beter aansluiting worden gezocht bij de Provinciale Erfgoedtafels (Trekvaart, Limes, Landgoederen) en de Landschapstafels (Leidse Ommelanden, Duin, Horst en Weide) als het gaat om het vinden van cofinanciering voor het behalen van de ambities van het Nationaal Park Hollandse Duinen, de Structuurvisie en de RES.

64

Een sprekend voorbeeld is de totstandkoming van de Prins Frederiks Parkenroute, goeddeels gefinancierd door de provincie, maar met een beperkte bijdrage van de gemeente tot stand gekomen (hefboomeffect).

4.2 Totstandkoming Net als bij de totstandkoming van de Kadernota Erfgoed is bij de evaluatie en bij het opstellen van de erfgoedagenda Cultureel Erfgoed 2022-2026 het Lokaal Erfgoed Platform (LEP) betrokken. Dit is gedaan tijdens twee bijeenkomsten op 8 september, 8 december 2020 en 20 december 2021. In de eerste bijeenkomst zijn de resultaten van de enquête besproken. Deze is zowel ambtelijk uitgezet, als onder de leden van het LEP en de Commissie voor Welstand en Cultureel Erfgoed. De evaluatie bestrijkt de periode vanaf 2013 tot medio 2021. Daarbij zijn tevens de bevindingen van de leden van het LEP en de Commissie WCE zelf opgetekend. Bij de tweede bijeenkomst met het LEP is de erfgoedagenda besproken, die ook ambtelijk en met de commissie WCE is doorgenomen. Daarbij zijn aanvullende voorstellen gedaan voor de nieuwe agenda. De resultaten van beide bijeenkomsten, van de enquête en de trends en ontwikkelingen zijn richtinggevend geweest voor de onderstaande nieuwe Erfgoedagenda 2022-2026.

Subsidiebudget instandhouding Activiteitensubsidie cultureel erfgoed Archeologie Monumenten Omgevingswet Bestemmingsreserve monumenten (1.3)

2022 13.721

2023 13.721

2024 13.721

2025 13.721

2026 13.721

7419

7419

7419

7419

7419

18.171 913

18.171 913 4.000 58.000

18.171 913 4.000 58.000

18.171 913

18.171 913

58.000

58.000

58.000

Tabel 1 Beschikbaar budget voor erfgoed

Jaarlijks worden in december op basis van onderstaande agenda de budgetten verdeeld. Tevens wordt dan ook het afgelopen jaar geanalyseerd, Welke punten van de agenda zijn uitgevoerd en / of afgerond en zijn de budgetten hiervoor volledig benut of toereikend geweest.

65

4.3 De Erfgoedagenda 2022-2026: ‘Erfgoed loont, leeft, inspireert en verbindt’

Bouwsteen: 1 Goed onderhoud stimuleren

2022 2023 2024 2025 2026

1.1

x

x

x

x

x

x x

x x

x x

x x

x x

x

x

x

x

x

x

x

1e

3e

1.2 1.3

1.4

1.5 1.6

1.7

1.8

Regulier subsidiebudget instandhouding monumenten Activiteitensubsidie cultureel erfgoed Voor het budget bestemmingsreserve monumenten zal nader worden bepaald onder welke voorwaarden deze reserve ingezet kan worden om de ambities verder waar te maken. Eigenaren stimuleren achterstallig onderhoud weg te werken/verduurzamen door te informeren over financiële regelingen en het bevorderen van herbestemming van erfgoed. Erfgoed meer prioriteit geven in handhavingsprogramma van Toezicht en Handhaving; opleidingsbudget medewerkers. Met de gemeente Wassenaar plan van aanpak en kerkenvisie opstellen in samenspraak met betrokkenen om te onderzoeken hoe op termijn met kerken, (monumenten en niet-monumenten) kan worden omgegaan. I.s.m. het LEP en de WCE ambitieniveau en uitvoeringsstrategie opstellen voor de te behalen doelen uit de Erfgoed- en Omgevingswet als het gaat om te komen tot een meer inspirerend en uitnodigend welstands- en architectuurbeleid Het verder ontwikkelen van Groene Menukaart, en optie voor het opnemen van een quick-scan in het subsidiebeleid uitwerken. Daarbij ook structurele aanpak opstellen om kennis van verduurzamen van erfgoed binnen de organisatie te vergroten, zodat aanjaagfunctie vervuld kan worden.

Bouwsteen: 2 Herbestemming en herontwikkeling 2.1

2.2

2.3

Herbestemming gaat voor sloop; subsidiemogelijkheden uitbreiden met herbestemmingsonderzoek voor beeldbepalende panden. De gemeente vervult een voorbeeldfunctie en voorkomt als aanjager en verbinder leegstand van waardevol erfgoed en bevordert toekomstig hergebruik. Leegstand wordt gemonitord en een strategie wordt ontwikkeld waarbij maatwerk en creativiteit centraal staan. Behoud en versterking van de ensemblewaarde zijn richtinggevend. Bij herbestemming en herontwikkeling is de cultuurhistorie het uitgangspunt en tevens inspiratiebron. Materieel en immaterieel erfgoed fungeren als bindmiddel, niet als obstakel. In een vroeg stadium meedenken en faciliteren waar mogelijk.

66

x

x

x

x

2022 2023 2024 2025 2026 x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

2.4

Vanuit de doelen van de Omgevingswet staat de zorg voor het monument en de omgeving centraal. Bij planontwikkelingen wordt zo vroeg mogelijk in het proces gebiedsgericht specifieke cultuurhistorische verkenningen opgesteld als onderdeel van een beeldkwaliteitplan of ruimtelijke onderbouwing. Het is een middel om invulling te geven aan de zorgplicht voor het erfgoed en zijn omgeving.

Bouwsteen: 3 Herziening gemeentelijke monumentenlijst ‘de basis op orde’ 3.1 3.2 3.3

3.4 3.5 3.6

3.7 3.8

3.9 3.10

3.11

x

x

x

x

x

2022 2023 2024 2025 2026

Lijst van beeldbepalende panden opnemen in het omgevingsplan. Voortzetten digitalisering onderzoeksgegevens archeologie. Opstellen en vaststellen van beleidskaart met aantoonbare archeologische verwachtingen met daarbij geactualiseerde onderzoeks- en vrijstellingsgrenzen ihkv de Omgevingswet. Digitalisering waardenkaart voor bovengronds erfgoed; de kaart moet beleidsmatig verankerd worden als onderdeel van het omgevingsplan. Plan van aanpak opstellen voor het stimuleren dat immaterieel erfgoed beter verankerd wordt in de canon. Afronden actualisering erfgoedlijsten, waaronder actualisatie van bestaande redengevende omschrijvingen en de beeldbepalende en karakteristieke panden. Monumentale kunst uit de wederopbouwperiode, aan gebouwen en in de openbare ruimte inventariseren en waar nodig beschermen. Cultuurhistorische inventarisatie en actualiseren van ontbrekende thema’s waaronder de periode 1945-1965, Post-65 periode, groen erfgoed, historische interieur(onderdelen), het opstellen van gebiedskarakteristieken en de kwaliteiten koppelen aan nieuwe welstandscriteria?13 Welstandscriteria aanpassen aan de inventarisatie en waardering van ontbrekende thema’s. De nieuwe thema’s met waardevol erfgoed deel laten uitmaken van het Verhaal van Voorschoten. De kwaliteiten integraal benutten bij het opstellen van het Omgevingsvisie- en plan.

Opstellen van onderzoekskaders (zoals voor Kanaal van Corbulo).

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x x

x

x

x

x

x

x

x

x

x x

x

x

x

x

x

13 Deze thema’s vallen binnen de brede definitie van cultureel erfgoed en gaan in ieder geval over gebouwde

onderdelen, archeologie, historisch-geografische en cultuurlandschap (incl. parken en stedenbouw), de verhalen, tradities en gewoonten.

67

Bouwsteen: 4 Erfgoed in de ruimtelijke ordening

2022 2023 2024 2025 2026

4.1

x

4.2 4.4

4.5

4.6

Verankeren cultuurhistorie in RO; Cultuurhistorische waardenkaart (digitaal) koppelen aan bestemmingsplannen (zie ook 3.2). Beleidskaders vaststellen voor de bepaling van de omgeving van het monument als onderdeel van het omgevingsplan. Bij ruimtelijke ontwikkelingen een bijdrage leveren aan de kwaliteit van de leefomgeving m.b.t. behouden, versterken en benutten van de cultuurhistorische kwaliteiten. De groene leefomgeving is meer dan de parken en landgoederen; het agrarisch landschap, gebouwen en landerijen, staat onder druk. Deze waardevolle omgeving behouden is de opgave voor de komende periode. Bij vaststellen van de omgeving van het monument wordt een beeldkwaliteitsplan opgesteld (zie ook 2.4).

Bouwsteen: 5 Communicatie en profilering 5.1

5.2

5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 5.10 5.11 5.12 5.13

De gemeente zet een Erfgoedloket op of draagt bij aan een regionaal Erfgoedloket. Hier verstrekken vakspecialisten klantgericht informatie en maatwerk-adviezen over de omgang met erfgoed op alle vlakken, waaronder verduurzaming van monumenten. Faciliteren van cultureel ondernemerschap, gericht op uitdragen van cultuurhistorische waarden, materieel en immaterieel, landschappelijk en gebouwd. Maatwerk-advies blijven geven zodat wordt ingezet op het uitvoeren van zinvol archeologisch onderzoek. Digitale informatie waaronder kaartmateriaal via de gemeentelijke kanalen publiceren. Zichtbaar maken van archeologie in openbare ruimte om het draagvlak vergroten. Kanaal van Corbulo breed onder de aandacht brengen, waaronder specifiek ook voor jongeren. Verbeteren kennisoverdracht via gem. website, daarbij aandacht voor inclusiviteit Beschrijvingen Canon vervolgen en publiceren op website. Publicatie canon uitgeven. Canon onder de aandacht brengen via gemeente, OGLV, pers. Draagvlak verbreden door erfgoed actief te promoten en inzetten op hoogwaardig toerisme. Immaterieel erfgoed onder de aandacht brengen. Aanbieden monumentenschildjes. Voortzetten steunen OMD om erfgoed onder de aandacht te brengen Voortzetten samenwerking Groene menukaart