Bijlage 1 Grondstoffenplan 2021-2025.PDF

Grondstoffenplan 2021-2025 Duurzaam en efficiënt gebruik van grondstoffen Definitieve versie d.d. 12-5-2021

INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding •

Aanleiding en context

•

Grondstoffenplan

•

Totstandkoming

•

Afbakening

•

Opbouw grondstoffenplan

2. (Beleidsmatige) ontwikkelingen •

Introductie

•

Landelijke ontwikkelingen

•

Ontwikkelingen in de afvalmarkt

•

Reductie restafval via systeemaanpassingen

•

Regionale ontwikkelingen

•

Lokale ontwikkelingen

3. Hoe gaat het nu in Voorschoten? •

Terugblik 2016-2020

•

Wat heeft het opgeleverd voor het milieu?

•

Hoe is de dienstverlening verbeterd?

•

Flankerend beleid

•

Wat is het effect geweest op de kosten?

•

Samenvatting

4. Wat wil Voorschoten in de komende periode bereiken? •

Introductie

•

Hoofdkeuzes uitgewerkt in scenario’s

•

Samenvatting inzamelmethodiek

•

Aanvullende verbetermaatregelen

•

Verwachte effecten scenario’s

•

Samenvatting verwachte effecten

•

Conclusies

5. Stappenplan naar meer afvalscheiding in Voorschoten •

Aanpak in stappen

•

Toelichting op afzonderlijke stappen

•

Verwachte effecten

•

Planning uitvoering stappenplan

2

1

Inleiding • • • • •

Aanleiding en context Grondstoffenplan Totstandkoming Afbakening Opbouw grondstoffenplan

AANLEIDING & CONTEXT Van 250 kilo naar 100 kilo restafval per inwoner per jaar in 2020 en 75% scheiding van huishoudelijk afval. Dat is de ambitie die door het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Vereniging Nederlandse Gemeenten, NVRD en Rijkswaterstaat is geformuleerd in het landelijke programma ‘Van Afval Naar Grondstof’. Deze ambitie is nodig om de hoeveelheid huishoudelijk afval terug te dringen en tegelijkertijd de recycling en kwaliteit van de huishoudelijke afvalstromen te verbeteren. Het huidige afvalbeleidsplan1 is ook gericht op deze ambitie. Met een scheidingspercentage van 48% en 223 kg restafval in 2019 worden de landelijke doelen voor 2020 echter nog niet gehaald.

Van Afvalbeleidsplan naar Grondstoffenplan In 2020 eindigde de looptijd van het huidige afvalbeleidsplan dat vraagt om een terugblik en om herijking van het beleid. Daarnaast hebben sinds de publicatie van het huidige afvalbeleidsplan veel ontwikkelingen plaatsgevonden op de afvalmarkt. Zo kent de markt een algehele stijging van verwerkingstarieven, is de verbrandingsbelasting substantieel gestegen en is er algehele krapte in de verwerkingscapaciteit van de markt. Een herijking van de huidige situatie is daarom ook gewenst. Tegelijkertijd is de perceptie op afval in Nederland veranderd. Steeds meer gemeenten richten zich nadrukkelijk op het behoud van grondstoffen en herbruikbare materialen binnen het huishoudelijk afval. Concreet betekent dit dat gemeenten niet alleen doelstellingen formuleren voor een hoger scheidingspercentage (meer grondstoffen) maar ook steeds scherper kijken naar de kwaliteit van de ingezamelde grondstoffen en de recyclingmogelijkheden.

In plaats van een afvalbeleidsplan ligt er daarom een grondstoffenplan voor u, waarin de focus ligt op het behoud van grondstoffen in de huidige afvalstromen. Dit nieuwe grondstoffenplan evalueert de huidige situatie, toetst de resultaten ten opzichte van de gestelde ambities, onderzoekt een aantal mogelijke scenario’s en presenteert een concreet stappenplan voor de komende jaren. De afvaldriehoek In dit grondstoffenplan bekijken we de (afval)inzameling met behulp van de zogenaamde afvaldriehoek, zowel voor de beschrijving van de huidige situatie als voor het nieuwe beleid. De afvaldriehoek is een veelgebruikte afbeelding om de verschillende beïnvloedbare aspecten van het afvalbeleid in beeld te brengen, namelijk: milieu, dienstverlening en kosten. De gemeente voert op al die aspecten regie. Het grondstoffenbeleid – en daarmee de positie in de afvaldriehoek – is de uitkomst van de politieke keuzes. De drie onderwerpen van de afvaldriehoek zijn communicerende vaten: als er meer aandacht uitgaat naar een van deze drie aspecten heeft dat direct gevolgen voor de andere twee componenten in de driehoek.

Kosten

Afval beleid

Milieu

Dienstverlening

Figuur 1: Afvaldriehoek van afvalbeleid

1 Afvalbeleidsplan Voorschoten 2016-2020, gemeente Voorschoten, 15/9/2016.

4

GRONDSTOFFENPLAN Vanaf 2013 werkt het Rijk samen met andere maatschappelijke partijen aan het programma Van Afval Naar Grondstof (VANG). Het hoofddoel van het programma is om de transitie naar een circulaire economie te bevorderen. Daartoe zijn acht operationele doelstellingen geformuleerd en uitgewerkt, waaronder het circulair ontwerpen van producten, het verduurzamen van consumptiepatronen, en ook het verbeteren van de afvalscheiding en -inzameling. Inmiddels is het landelijke uitvoeringsprogramma VANG verschenen met een viertal actielijnen om afvalpreventie en afvalscheiding van huishoudelijk afval te stimuleren. Dit nieuwe grondstoffenplan voor Voorschoten is gestoeld op het begrip ‘Van Afval Naar Grondstof’ en loopt daarmee parallel aan het programma VANG van het Rijk. Met een duidelijk inzet op de verbetering van afvalscheiding en -inzameling zorgt de gemeente – net als het programma VANG van het Rijk en de duurzaamheidsagenda van de gemeente – voor een basis voor een circulaire economie.

TOTSTANDKOMING Dit grondstoffenplan is opgesteld met ondersteuning van adviesbureau Stantec. Op basis van een analyse van een aantal mogelijke scenario’s voor Voorschoten is een concreet stappenplan geformuleerd om de komende jaren een verdere reductie van de hoeveelheid restafval in Voorschoten te realiseren.

AFBAKENING Dit grondstoffenplan heeft betrekking op de inzameling en verwerking van huishoudelijk afval (waaronder ook grof huishoudelijk afval) en dus expliciet niet op bedrijfsafval en zwerfafval.

OPBOUW GRONDSTOFFENPLAN Hoofdstuk 2 beschrijft het landelijk beleid en de ontwikkelingen welke – ook regionaal – invloed hebben op ons grondstoffenbeleid. In hoofdstuk 3 schetsen we een beeld van de huidige situatie in Voorschoten en worden verbeterpunten geïnventariseerd. Hoofdstuk 4 bevat een schets van een aantal scenario’s, die goed aansluiten bij de lokale situatie. In hoofdstuk 5 volgt een concreet stappenplan waarin de koers voor de grondstoffenaanpak is beschreven.

5

2

(Beleidsmatige) Ontwikkelingen • • • •

Introductie Landelijke ontwikkelingen Ontwikkelingen in de afvalmarkt Reductie restafval via systeemaanpassingen • Regionale ontwikkelingen • Lokale ontwikkelingen

INTRODUCTIE Afval heeft in het afgelopen decennium een verandering ondergaan. Steeds meer worden inwoners en overheden zich bewust van de waarde van afval, of beter gezegd grondstoffen. De ladder van Lansink visualiseert deze ontwikkeling (zie Figuur 2). Om afval te reduceren en grondstoffen beter te gebruiken en toe te werken naar een circulaire economie moet afvalbeleid de voorkeur geven aan de hogere/groenere treden. Het bereiken van de twee hoogste treden heeft als gevolg dat er geen of weinig grondstoffen nodig zijn. Pas als laatste alternatief moet het beleid de optie overwegen om het overige afval te storten. In dit hoofdstuk beschrijven we de ontwikkelingen op landelijk, regionaal en lokaal niveau, die direct van invloed zijn op de gemeentelijke inzameling en de kosten van de inzameling. Deze ontwikkelingen nemen we in de volgende hoofdstukken mee bij het bepalen van de koers in Voorschoten voor de komende jaren.

Figuur 2: Ladder van Lansink; schematische visualisatie van de treden voor de verwerking van grondstoffen

7

LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN Nederland Circulair 2050 Het Nederlands afvalbeleid is vorm gegeven in de Wet milieubeheer (Wm). Hierin is onder andere geregeld dat de gemeenten verplicht zijn om zorg te dragen voor de verwijdering en verwerking van huishoudelijke afval. Een uitvloeisel van de Wet milieubeheer is het Landelijke Afvalbeheer Plan (LAP). Dit geeft doelstellingen aan die de Rijksoverheid heeft gesteld. Van het LAP is inmiddels de 3e versie verschenen. Het LAP 3 heeft een looptijd van 2017 – 2029. In dit plan is ervan uitgegaan dat de hoeveelheid restafval zal verminderen, tot uiteindelijk 30 kg restafval per inwoner in 2025. Daarnaast heeft de Rijksoverheid het plan Nederland Circulair gepubliceerd. Hierin wordt als doel gesteld dat Nederland in 2050 circulair is. LAP 3 is een opstap voor deze circulaire economie. VANG-programma Om uiteindelijk te komen tot de circulaire economie zal er veel moeten gebeuren. Om dit te sturen en ondersteunen heeft het Rijk het uitvoeringsprogramma VANG2 opgesteld (Van Afval Naar Grondstof). Voor 2020 is de ambitie om per inwoner maximaal 100 kilogram restafval te produceren en minimaal 75% afvalscheiding. Deze 100 kilogram restafval betreft zowel het fijn restafval, dat aangeboden wordt in mini- en verzamelcontainers, als het grof restafval dat via het afvalbrengstation en de inzameling aan huis wordt opgehaald.

Figuur 3: Schematische weergave van het VANG programma

2 Website www.vang-hha.nl

8

LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN Afvalstoffenbelasting Via de Afvalstoffenbelasting die wordt geheven over elke ton afval die wordt gestort of verbrand (ook wel ‘verbrandingsbelasting’ genoemd) stimuleert de Rijksoverheid de gemeenten om werk te maken van de VANGdoelstelling: immers, hoe minder restafval de inwoners aanbieden, hoe minder verbrandingsbelasting de gemeente betaalt. Omdat het kabinet wil dat Nederland meer grondstoffen gaat hergebruiken en minder afval gaat verbranden, heeft het Rijk de afvalstoffenbelasting de laatste jaren flink verhoogd (Figuur 4). In welke mate deze belasting verder door zal stijgen de komende jaren is niet concreet in te schatten, maar de verwachting is wel dat de stijging door zal zetten3.

Afvalstoffenbelasting (€) per 1000 kg €35,00 €30,00 €25,00 €20,00 €15,00 €10,00 €5,00 €-

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Afvalstoffen belasting (€) per 1000 kg Figuur 4: Ontwikkeling afvalstoffenbelasting 2014-2020

CO2-heffing In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de industrie de jaarlijkse CO2-uitstoot in 2030 heeft verminderd met 14,3 Mton CO2. Op 1 januari 2021 is de CO2¬-heffing ingegaan om te borgen dat deze doelstelling gehaald wordt. Deze heffing is ook van toepassing op installaties die restafval verbranden. De heffing loopt op van € 30 per ton teveel uitgestoten CO2 in 2021 tot € 125 in 2030. Een aantal zaken verzachten de impact van de heffing, zoals een beoogde vrijstellingsvoet, investeringen in CO2-afvang en verduurzaming/efficiënter maken van de ovens. Feitelijk heeft de politiek met de CO2-heffing een instrument in handen om de CO2 die de afvalbranche uitstoot, te beprijzen. Hoe de politiek dit instrument de komende jaren in gaat zetten en wat dit betekent voor de afvalstoffenheffing, zal de komende jaren blijken. Producentenverantwoordelijkheid Producenten of importeurs zijn (mede) verantwoordelijk voor het afvalbeheer van een aantal specifieke producten die door hen op de markt zijn (of worden) gebracht. Zij worden verantwoordelijk gesteld om een logistiek systeem op te zetten voor het afvalbeheer en ook om de financiering hiervan te organiseren. Bij dit principe is sprake van een ketenverantwoordelijkheid, omdat ook andere schakels in de keten (zoals gemeenten en detaillisten) hierbij verantwoordelijkheden hebben.

Een voorbeeld hiervan is de voorgenomen minimumeis voor de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid 4. Matrassen Het Ministerie van I&W heeft recent met producenten van matrassen een akkoord bereikt over vrijwillige producentenverantwoordelijkheid. De producenten realiseren een systeem waarmee matrassen die bij consumenten vrijkomen, worden ingezameld en gerecycled. Het doel is om de hoeveelheid gerecyclede matrassen te laten stijgen van 35% in 2020 tot 75% in 2028. Producenten dragen hiervan de kosten en zetten hiervoor een uitvoeringsorganisatie op, die de inzameling bij grote verkooppunten en milieustraten gaat faciliteren. Het systeem wordt in 2021 verder uitgewerkt. Van Veldhoven wil dit systeem algemeen verbindend verklaren, zodat alle producenten op de Nederlandse markt mee zullen moeten doen. COVID-19 Vanaf medio maart 2020 is het afvalaanbod in heel Nederland qua hoeveelheid en samenstelling gewijzigd door de beperkende maatregelen rond COVID-19. Veel mensen zijn thuis gaan werken, waardoor er meer huishoudelijk afval ontstond en alle zolders en tuinen werden aangepakt, met een groot aanbod grofvuil tot gevolg. Voor veel gemeenten betekent dit voor 2020 een stijging van de afvalkosten.

Voor zover het meer thuiswerken/thuis-zijn een blijvend effect heeft, zal dit ook in de toekomst effect blijven hebben op het afvalaanbod (verschuiving van een deel van het bedrijfsafval naar huishoudelijk afval) en daarmee op de gemeentelijke kosten voor afval. Als deze kostenstijging ook wordt doorbelast in de afvalstoffenheffing, leidt dit tot kostenverhoging voor de inwoners. 3 Voor de afvalstoffenbelasting is in dit grondstoffenplan voor de komende beleidsperiode geen stijging aangenomen; de rijksoverheid bepaalt

de hoogte van deze belasting en op dit moment kan de ontwikkeling hiervan niet worden ingeschat. 4 Kamerbrief Ontwerpbesluit minimumeisen uitgebreide producentenverantwoordelijkheid, IENW/BSK-2020/43289, 07-02-2020. 9

ONTWIKKELINGEN IN DE AFVALMARKT Verwerkingscapaciteit Doordat het aanbod aan gescheiden ingezamelde grondstoffen in de afgelopen decennia is toegenomen, neemt ook de druk op de beschikbare capaciteit van verwerkers toe. Mede hierdoor stijgen de kosten van de verwerking van grondstoffen ten opzichte van de voorgaande jaren. De verwachting is dat vraag en aanbod – mede door verdere maatregelen van de overheid uiteindelijk meer in evenwicht komen, maar dit vraagt tijd. Verwerkingstarieven Ontwikkelingen op de wereldmarkt leiden tot minder gunstige tarieven voor diverse grondstoffen, zoals papier, kunststof en hout. Een voorbeeld hiervan zijn de dalende prijzen voor de verwerking van papier. Doordat er vanuit het buitenland minder vraag is naar deze secundaire grondstoffen, dalen de opbrengsten en wordt het lastiger om deze gescheiden ingezamelde grondstoffen ook daadwerkelijk te recyclen. In 2020 resulteerde dit in stijgende verwerkingskosten voor huishoudelijk afval. Dit plaatst gemeenten voor de uitdaging om niet alleen aan de slag te gaan met de VANG-doelen, maar – waar mogelijk – de recycling van grondstoffen te stimuleren èn om te werken aan kostenbeheersing van de inzameling en verwerking van huishoudelijk afval. Verwerkingstechnieken Betere technieken van recycling leiden tot meer en meer hoogwaardige toepassing van grondstoffen in nieuwe producten.

Luierrecycling is hiervan een voorbeeld: dit staat nog in de kinderschoenen. De ontwikkelingen kunnen snel gaan en deze zullen dan ook nauwgezet gevolgd worden. Indien de recycling doorzet en er winst behaald kan worden, dan wordt de gemeenteraad hiervan op de hoogte gebracht. En de verwerking van luiers is niet de enige innovatie die momenteel een rol speelt in de afvalmarkt. Zo zijn er ook initiatieven op het gebied van chemische recycling die mogelijk een oplossing kunnen bieden voor de recycling van een deel van de kunststof verpakkingen (mixfractie). Er wordt ook steeds meer gekeken naar mogelijkheden om afval/grondstoffen op lokaal niveau te verwerken: bijvoorbeeld vergisting van GFT-afval in de wijk. Dergelijke innovaties kunnen een relatief groot effect hebben op de scheidings- en recyclingresultaten van de moeilijk te scheiden fracties in het huishoudelijk afval. In combinatie met de stijgende verwerkingskosten loont het om met het grondstoffenbeleid te sturen op een hoge zuiverheid van grondstofstromen.

5 ARN B.V. – milieuvoordeel bij recycling van gebruikte luiers, 06/01/2020 10

ONTWIKKELINGEN IN DE AFVALMARKT Nascheiding Nascheiding van grondstoffen uit het restafval is ook een manier om meer recycling van grondstoffen te realiseren. De huidige nascheidingsinstallaties in Nederland zijn vooral goed in staat om plastic verpakkingen en drankenkartons uit het restafval terug te winnen. Voor andere grondstoffen zoals GFT, papier/karton, glas en textiel geldt dat niet: deze kunnen op dit moment nog niet goed uit het restafval worden gehaald of alleen op zo’n manier dat de kwaliteit niet goed genoegd is voor recycling. In Tabel 1 zijn de mogelijkheden voor recycling van materialen uit nascheidingsinstallaties samengevat.

Welke grondstoffen kan een machine uit het restafval terugwinnen? PMD Mineralen (zand en inert materiaal, zoals glas, steen en porselein) Organisch afval (GFT)

Kan dat weer als grondstof worden ingezet voor nieuwe producten (recycling)? Ja Ja (toepassing als afdekmateriaal voor stortplaatsen of als grondstof in de grond-, weg-, en waterbouw) Nee (alleen vergisten tot biogas)

Tabel 1: Recyclingmogelijkheden stromen uit nascheidingsinstallatie

De huidige nascheidingsinstallaties zijn ‘droge’ installaties: ze scheiden het afval met behulp van een combinatie van mechanische technieken (zeven, shredders), magnetische velden en optische technieken. Initiatieven om met een ‘natte techniek’ met behulp van enzymen grondstoffen terug te winnen (REnescience) zijn tot op heden in Nederland niet van de grond gekomen.

11

REDUCTIE RESTAFVAL VIA SYSTEEMAANPASSINGEN Veel gemeenten in Nederland hebben de afgelopen jaren hun grondstoffenbeleid aangescherpt en geoptimaliseerd om zo mogelijk de VANG-doelstellingen te behalen en de afvalbeheerkosten te verminderen. Met name het aanbod fijn huishoudelijk restafval, het grof afval en GFT per inwoner per jaar speelt in de kostenstijgingen een grote rol. In 2019 bedroeg de gemiddelde hoeveelheid restafval 165 kg per inwoner per jaar 6. Voorschoten loopt daar op achter, met 223 kg restafval in 2019. In de jaarlijkse Benchmark Huishoudelijk Afval, waar een groot aantal Nederlandse gemeenten aan deelneemt, wordt onderscheid gemaakt tussen de gemeenten op basis van stedelijkheidsklasse (percentage hoogbouw in de gemeente). Gemeente Voorschoten valt met circa 35% hoogbouw in hoogbouwklasse B (30-49% hoogbouw). Het minimaliseren van met name de stroom fijn huishoudelijk restafval heeft een grote impact op de kosteneffectiviteit van de afvalinzameling. Grofweg zijn er drie smaken om de hoeveelheid restafval te verminderen: 1. Diftar of gedifferentieerde tarieven, waarbij inwoners betalen per lediging, hoeveelheid aangeboden restafval of volume. 2. Servicedifferentiatie; waarbij in de laagbouw grondstoffen (papier, GFT, PMD) huis-aan-huis ingezameld worden en voor de inzameling van het restafval een van de volgende maatregelen wordt toegepast: a.

Omgekeerd inzamelen; waarbij huishoudens verder moeten lopen met hun restafval; b. Frequentieverlaging; waarbij de frequentie van het inzamelen van restafval aan huis verminderd wordt. 3. Een combinatie van diftar en servicedifferentiatie (omgekeerd inzamelen en/of frequentieverlaging). Uit de benchmark blijkt dat het implementeren van diftar binnen de deelnemende benchmarkgemeenten de meest kostenefficiënte inzamelstrategie is (zie ook Figuur 5) en ook leidt tot een relatief lage hoeveelheid restafval.

Figuur 5: Kosteneffectiviteit inzamelstrategieën van de benchmark huishoudelijk afval voor stedelijkheidsklasse B (NVRD, 2020) 6 Benchmark huishoudelijk afval: analyse peiljaar 2019, NVRD, RWS en Cyclus Management, 18/11/2020.

12

REGIONALE ONTWIKKELINGEN Afvalinzameling regio Leiden Gemeente Leiden was de eerste gemeente in de regio die de keuze maakte om over te gaan op nascheiding. Met ingang van januari 2019 wordt PMD niet meer apart ingezameld, maar mogen de inwoners dit bij het restafval deponeren. Bij de AVR in Rotterdam worden de kunststof verpakkingen en de drankenkartons vervolgens uit het restafval gehaald. De metalen verpakkingen worden na verbranding van het restafval teruggewonnen uit de bodemassen. Met diverse maatregelen streeft de gemeente naar 175 kg restafval in 2022.

Figuur 6: Inzamelmethoden in de regio

13

REGIONALE ONTWIKKELINGEN Zowel de gemeente Leiderdorp als Oegstgeest heeft er in november 2019 – in navolging van Leiden en meerdere grote steden – voor gekozen om te stoppen met de gescheiden inzameling van PMD en over te schakelen op PMD-nascheiding. De gemeente werkt aan nieuw grondstoffenbeleid voor 2021-2025, waarin zowel de ambitie als de bijbehorende maatregelen vastgelegd zullen worden om tot meer afvalscheiding en zuivere grondstoffen te komen. De gemeente Leidschendam-Voorburg begon – net als de andere Avalex-gemeenten – eind 2017 met het invoeren van Omgekeerd Inzamelen in haar eerste wijken. In Leidschendam-Voorburg hebben inwoners met een tuin een PMD-container en bieden bewoners van appartementen gescheiden afval op toegewezen locaties. Restafval wordt naar de ondergrondse containers gebracht. Hiermee wil de gemeente van 225 kg restafval per inwoner per jaar naar 100 kg. Gemeente Lisse heeft per 1 januari 2017 diftar ingevoerd in combinatie met omgekeerd inzamelen. De inwoners in de laagbouw kregen een eigen minicontainer voor PMD en gingen hun restafval wegbrengen naar een ondergrondse container in de wijk. Met de combinatie van diftar en omgekeerd inzamelen is de hoeveelheid restafval in één jaar tijd gedaald van 189 kg per inwoner naar 69 kg en is de gemeentelijke afvalscheidingsdoelstelling van 100 kg in 2020 ruim gehaald.

Hoewel de nieuwe inzamelmethodiek succesvol was, zijn de financiële resultaten niet voldoende in kaart gebracht. Als gevolg hiervan bleven de inkomsten achter ten opzichte van de financiële kosten van de inzamelmethodiek. Mede door financiële tekorten en door bijplaatsing van afval naast ondergrondse containers, is diftar per 1-1-2020 weer afgeschaft en zamelt de gemeente nu in middels de omgekeerd inzamelen methode.

Gemeente Katwijk werkt op dit moment aan een plan van aanpak voor de uitrol van diftar in combinatie met extra voorzieningen voor grondstoffen. De ambitie is 80% afvalscheiding in 2023. Gemeente Wassenaar ligt binnen het verzorgingsgebied van Avalex. Vooralsnog kiest de gemeente nog niet voor omgekeerd inzamelen, maar wordt een proef uitgevoerd met verstrekking van een aparte PMD-container in een laagbouwwijk. De gemeenteraad heeft de ambitie uitgesproken om op termijn op nascheiding over te gaan. In de gemeente Zoeterwoude wordt al lange tijd een diftarsysteem gehanteerd, waarbij de inwoners aanvankelijk hun restafval in een ‘dure zak’ moesten aanbieden. In 2018 heeft de gemeente de overstap gemaakt naar omgekeerd inzamelen: alle laagbouw is een minicontainer gaan gebruiken en het restafval biedt men aan in een ondergrondse container, waarbij voor elke inworp betaald moet worden. In 2019 bedroeg de hoeveelheid restafval 59 kg per inwoner. Zoals de voorgaande voorbeelden illustreren staat niet één systeem garant voor het behalen van de VANG doelstellingen. De buurgemeenten van Voorschoten hebben allen verschillende ambities en hanteren verschillende inzamelmethodieken. De komende jaren volgen we de ervaringen en resultaten die hiermee behaald worden.

Nieuwe milieustraat Leiden Gemeente Leiden onderzoekt op het moment van schrijven de mogelijkheden om een nieuwe milieustraat (afvalbrengstation) te bouwen, mogelijk in de buurt van Voorschoten. Dit kan eventueel ook mogelijkheden bieden voor samenwerking tussen Leiden en Voorschoten. Op dit moment kunnen de inwoners van Voorschoten gebruik maken van alle milieustraten van Avalex. Hiervoor is een overeenkomst afgesloten met Avalex, die jaarlijks opzegbaar is. Momenteel is de huidige overeenkomst in onderhandeling.

14

LOKALE ONTWIKKELINGEN Hieronder volgt een overzicht van de lokale ontwikkelingen in Voorschoten die (in)direct effect hebben op het afvalbeleid voor de komende jaren. Verwerking restafval Momenteel is afvalverwerker AVR de contractpartij die het restafval uit Voorschoten verwerkt. Het huidige contract met AVR loopt binnen de beleidsperiode van dit grondstoffenplan af. Binnen de beleidsperiode van dit grondstoffenplan moet dan ook bepaald worden welke wensen en eisen de gemeente wil hanteren voor de verwerking van het restafval. Een belangrijke keuze heeft betrekking op nascheiding: wil de gemeente de huidige bronscheiding van PMD continueren? Of wil de gemeente het PMD via nascheiding uit het restafval laten halen en zo ja, tegen welk rendement en zijn er mogelijkheden om niet alleen PMD maar ook andere grondstoffen met goede kwaliteit terug te winnen uit het restafval? Er moet in 2023 een nieuwe aanbesteding in de markt gezet worden, die per 1-1-2024 in gaat. Hoewel het moeilijk is om de verwerkingsprijzen in 2024 nu in te schatten, kan met redelijke zekerheid worden gezegd dat de verwerkingskosten in het nieuwe contract hoger zullen liggen dan de huidige tarieven. Nieuwbouw In 2021 wordt op drie plekken in Voorschoten nieuwbouw gerealiseerd: Intratuinlocatie, Starrenburg III en Segaar Arsenaal. In totaal gaat het om een kleine 500 woningen.

Op deze locaties kan direct bij aanleg al een keuze gemaakt worden voor de manier van inzamelen, die past bij de ambities voor de komende beleidsperiode. Daarbij speelt ook de vraag of dit binnen onze inzameldienst is op te vangen (personeel, materieel). Verder vraagt nieuwbouw in de – veelal gefaseerde – opleveringsfase om extra aandacht / voorzieningen voor verhuisafval. Toekomst eigen inzameldienst Begin 2020 heeft onderzoeksbureau Van der Bunt een “foto” gemaakt van onze inzameldienst en aangegeven waar efficiëntie winst te behalen is. Het uitgangspunt in dit grondstoffenplan is dat de voorbereiding en uitvoering met eigen mensen en middelen worden gerealiseerd.

15

3

Hoe gaat het nu in Voorschoten? • • • • • •

Terugblik 2016-2020 Wat heeft het opgeleverd voor het milieu? Hoe is de dienstverlening verbeterd? Flankerend beleid Wat is het effect geweest op de kosten? Samenvatting

TERUGBLIK 2016-2020 Eind 2014 bedroeg de hoeveelheid restafval in Voorschoten gemiddeld 239 kg per inwoner en werd 49% van het huishoudelijk afval gescheiden. In 2015 heeft de gemeenteraad een voorstel aangenomen over de koers voor het afvalbeleid in de periode 2016-2020. Er is op dat moment voor gekozen om – in afwachting van nieuwe technische ontwikkelingen – eerst de huidige situatie te optimaliseren. Figuur 7 laat zien welke maatregelen het voorstel omvatte om de situatie op straat en de scheidingsdoelstellingen te verbeteren en wanneer deze gerealiseerd zijn.

Maatregel: Meer ondersteuning van communicatie op het gebied van afval, inclusief inzet afvalcoach7 Uitvoering: Campagne ‘Voorschoten maakt het verschil’

2016

2017 Maatregel: Vervangen van de minicontainers en in de minicontainers ook een chip plaatsen

2018

Uitvoering: Van 7.689 naar 7.489 containers met chip

Maatregel: Invoeren van GFT inzameling bij de hoogbouw Uitvoering: Plaatsing 80 GFT-zuilen bij hoogbouw

2019 Maatregel: Bovengrondse containers, of ook collectors, vervangen door de ondergrondse inzamelmiddelen Uitvoering: Vervanging 300 bovengrondse containers door ondergrondse containers

Multatulilaan

2020

Maatregel: Uitbreiden bestaande milieuparken Uitvoering: Aanleggen 7 extra milieu-parken en 5 extra PMD-containers

Figuur 7: Overzicht maatregelen uit Afvalbeleidsplan Voorschoten 2016-2020

Een deel van deze maatregelen betrof het vervangen van verouderd materiaal (minicontainers en collectors). Met deze maatregelen is er besloten om de basis op orde te krijgen en het resultaat te beoordelen. Na de beoordeling en het verkregen scheidingspercentage kunnen aanvullende maatregelen genomen worden. Met de door de raad gekozen weg was vooraf duidelijk dat het resultaat niet aan zou sluiten bij de doelstelling van de Rijksoverheid, 100 kg restafval in 2020 per inwoner.

7 Tot op heden is door omstandigheden nog geen invulling gegeven aan de inzet van een afvalcoach.

17

WAT HEEFT HET OPGELEVERD VOOR HET MILIEU? Het resultaat van afvalscheiding kan op verschillende manieren worden uitgedrukt: in de hoeveelheid restafval8 die nog moet worden verbrand en in het (afval)scheidingspercentage. Het afvalaanbod is in de afgelopen jaren veranderd, niet alleen in Voorschoten maar ook in gemeenten met een vergelijkbaar percentage hoogbouw (zie Figuur 8 en Figuur 9). De cijfers over de periode 2014-2018 zijn afkomstig uit CBS Statline9; de cijfers over 2019 komen uit de gemeentelijke administratie. De cijfers over benchmark klasse B zijn afkomstig uit de benchmarkrapportages over de peiljaren 2014-2018. N.B.: de cijfers voor Voorschoten over 2019 (*) zijn voorlopige cijfers en moeten intern nog verder worden onderzocht. De cijfers voor het aanbod restafval vertonen een momenteel onverklaarbare afname in 2018 en 2019. Vooralsnog wordt het afvalaanbod van 2019 wel als uitgangspunt genomen voor de verwachte effecten van de scenario’s in hoofdstuk 4. Ontwikkeling totaal aanbod huishoudelijk afval

Ontwikkeling hoeveelheid restafval (fijn en grof) 500

400 300 200

432

429

465

456

448

433

100

kg per inwoner per jaar

kg per inwoner per jaar

500

400 300 200 100

29

30

219

214

2014

2015

37

34

245

240

2016

2017

43

223

0

0 2014

2015

2016

2017

2018

2019 *

33 189

30 70

2018 2019 * VANG doel Voorschoten: grof restafval 2020

30

Ambitie 2025

Voorschoten: fijn restafval Voorschoten

Benchmark klasse B (gemiddelde)

Figuur 8: Ontwikkeling totaal aanbod huishoudelijk afval 2014-2019

Benchmark klasse B (gemiddelde)

Figuur 9: Ontwikkeling aanbod restafval 20142019

De volgende zaken vallen hierin op: • Het totale afvalaanbod in Voorschoten vertoont – op basis van de informatie in CBS Statline – schommelingen en lijkt in 2019 op hetzelfde niveau te liggen als in 2014 aan de begin van de beleidsperiode. Het totale afvalaanbod in Voorschoten ligt de laatste jaren circa 25 kg per inwoner lager dan het gemiddelde aanbod in vergelijkbare gemeenten (klasse B). • Daar waar het benchmarkgemiddelde een daling van het aanbod restafval kende, nam de hoeveelheid restafval in Voorschoten in 2016 juist toe en vertoonde vervolgens een licht dalende tendens: van 282 kg in 2016 naar 266 kg per inwoner in 2018. • De cijfers voor 2019 vertonen een sterke daling naar 223 kg per inwoner (189 kg fijn restafval en 33 kg grof restafval), maar deze cijfers lijken incompleet te zijn. • Inwoners van Voorschoten hebben meer restafval dan gemiddeld in Benchmark klasse B. • De resultaten in klasse B liggen net als in Voorschoten nog ver van de landelijke ambities (maximaal 100 kg restafval in 2020). Goed presterende gemeenten zijn in hoogbouwklasse B vooral gemeenten met een vorm van diftar.

Daarnaast presteren ook gemeenten die inzetten op servicedifferentiatie, dat wil zeggen serviceverlaging bij de restafvalinzameling ('omgekeerd inzamelen' en 'frequentieverlaging') en/of serviceverhoging bij de grondstofinzameling (bijvoorbeeld middels extra containers) beter dan gemeenten die dat niet doen.

8 Daarbij gaat het zowel om het fijne restafval dat wordt ingezameld via de minicontainers en de ondergrondse containers als om het grofvuil

dat uiteindelijk via het haalsysteem aan huis en via het afvalbrengstation ongescheiden wordt afgevoerd en verbrand. 9 De cijfers uit CBS Statline lijken niet overeen te komen met de cijfers uit de gemeentelijke administratie. Dit is ook voor de komende jaren een aandachtspunt. 18

WAT HEEFT HET OPGELEVERD VOOR HET MILIEU? De ontwikkeling van het scheidingspercentage in Voorschoten en in vergelijkbare gemeenten (klasse B) is weergegeven in Figuur 10. Het volgende valt op: • Het scheidingspercentage in Voorschoten blijft grofweg 15-20 procentpunt achter ten opzichte van vergelijkbare gemeenten (klasse B). • Ook in de vergelijkbare gemeenten ligt het scheidingspercentage nog ver van de landelijke ambities (minimaal 75% afvalscheiding in 2020). • Vanaf 2015 toont het gemiddelde scheidingspercentage in klasse B een duidelijke stijging: de gemeenten zijn aan de slag gegaan met de VANG-doelstellingen. In Voorschoten schommelde het scheidingspercentage de afgelopen beleidsperiode tussen 40% en 43% en is het percentage voor 2019 berekend op 48%10. Deze percentages hebben betrekking op bronscheiding en op de nascheiding van het gehaalde grofvuil. • Meer dan de helft van het huishoudelijk afval wordt dus nog steeds als restafval aangeboden.

Kg in restafval per inwoner per jaar (restafvalaanbod 2019, samenstelling restafval 2018) 200

restafval

180 160 140 120 100

overig herbruikbaar

46

textiel 9 5 5 4 5 16

glas verpakkingen drankenkartons

21 80

metalen verpakkingen

2

plastic verpakkingen

60 100 40

78

papier/karton herbruikbaar GFT - tuinafval

20 0 2019

VANG doel 2020

Ontwikkeling scheidingspercentage 80%

60%

40%

20%

0% 2014

2015

2016

2017

2018

2019 *

Voorschoten (obv berekening obv CBS Statline) Benchmark klasse B (gemiddelde) VANG doel 2020

Figuur 10: Ontwikkeling scheidingspercentage Voorschoten versus Benchmark gemiddelde klasse B

In Figuur 11 is de samenstelling van het huishoudelijke restafval in de gemeente gevisualiseerd, die in 2018 door De Afvalspiegel11 is onderzocht. De volgende zaken vallen op: • Inwoners gooiden in 2019 ruim 140 kg aan recyclebare grondstoffen in het restafval: dit is driekwart van al het restafval en deze grondstoffen zouden prima gerecycled kunnen worden. • GFT en dan met name keukenafval vormt ongeveer 42% van het totale restafvalaanbod. In totaal verdwijnt per inwoner jaarlijks 80 kg GFT in de verbrandingsoven. • Na GFT vormen papier (21 kg per inwoner) en plastic verpakkingen (16 kg per inwoner) de grootste fracties in het restafval.

GFT - groente- en fruitafval

Figuur 11: Samenstelling restafval in relatie tot VANG doel 2020

10 Dit cijfer voor 2019 lijkt te hoog. De cijfers over 2019 worden intern nog nader geanalyseerd. 11 Verslag effectmeting 2018 Gemeente Voorschoten, De Afvalspiegel, 23 maart 2018.

19

WAT HEEFT HET OPGELEVERD VOOR HET MILIEU? Het afvalaanbod op het afvalbrengstation in Wassenaar is weergegeven in Tabel 2. Hout (A- en Bkwaliteit) en schoon puin zijn de grootste stromen die in 2019 op het afvalbrengstation zijn ingeleverd. Een belangrijk deel van het aangeboden grofvuil – vrijwel de helft – wordt als grof restafval naar de verbranding afgevoerd.

Afvalstroom

gescheiden (ton 2019 *)

ongescheiden (ton 2019 *)

Hout A / B (abs)

160

Schoon puin (abs)

110

Snoeiafval (abs)

53

Bouw- en sloopafval (abs)

49

Elektrische apparaten (abs)

21

Hout C (abs)

15

Metalen (abs)

13

Gips (abs)

11

Autobanden (abs)

8

KCA (abs)

4

Asbest (abs)

4

Dakafval (abs)

2

Vlak Glas (abs)

1

Textiel (abs)

0

EPS Piepschuim (abs)

0

Grof restafval (abs)

Totaal (ton 2019 *)

429

Totaal

451

429

Percentage

51%

49%

880

Tabel 2: Afvalaanbod vanuit Voorschoten op afvalbrengstation Wassenaar 2019*

Zuiverheid grondstoffen Er komt steeds meer aandacht voor de kwaliteit van de gescheiden ingezamelde grondstoffen: deze moet zodanig zijn dat de verwerker er grondstoffen van kan maken die kwalitatief goed genoeg zijn om weer nieuwe producten van te maken en waar ook vraag naar is vanuit de markt. Per stroom zien we het volgende: • In 2019 was er sprake van afkeur van de textielstromen vanwege de zuiverheid van de aangeboden grondstofstroom. • PMD: er zijn volgens opgave van de sorteerder (Veolia) in 2019 geen PMD-vrachten afgekeurd. Dat wil niet zeggen dat er geen vervuiling in het PMD zit, maar blijkbaar valt deze vervuiling binnen de normen van de sorteerder. • Papier/karton: voor zover bekend zijn er geen vrachten afgekeurd. • In 2018 en 2019 zijn GFT-voorzieningen geplaatst bij de een groot deel van de hoogbouwcomplexen. Niet alle bewoners gebruiken deze GFT-containers op de juiste manier met als gevolg dat er te veel verontreiniging in het GFT zit om het te kunnen composteren.

20

HOE IS DE DIENSTVERLENING VERBETERD? De afgelopen jaren heeft de gemeente ‘basis op orde’ gebracht (zie ook Figuur 7). De huidige inzamelmethodiek (zie Tabel 3) kenmerkt zich door relatief veel gescheiden afvalstromen huis-aan-huis op te halen waarbij eenmaal per twee weken een bepaalde fractie wordt ingezameld. De volgende grondstofstromen worden huis-aan-huis ingezameld: restafval, GFT, papier, grofvuil. Daarnaast staan er, verspreid in de gemeente, verschillende verzamelcontainers en milieuparken waar inwoners de grondstofstromen glas, papier, textiel en PMD kunnen aanbieden. Een aantal stromen vragen zeer gespecialiseerd transport en verwerking. Daarom worden deze momenteel ingezameld door een derde partij: Kringloop Holland zamelt onder andere elektrische apparaten in en afvalinzamelaar Renewi het KCA.

Fractie

Laagbouw

Hoogbouw

Opmerking

Restafval (fijn)

Minicontainer 240 liter

Ondergrondse containers en verzamelcontainers (1100 l)

Minicontainers: 26x/jaar

GFT

Minicontainer 240 liter

GFT-zuil nabij ingang

Minicontainers: 26x/jaar

Papier

Minicontainer 240 liter

Brengvoorziening

Minicontainers: 26x/jaar (eigen papiermini of aanbieding in restafvalcontainer op dag na lediging)

PMD

Brengvoorziening

Brengvoorziening

Glas

Brengvoorziening

Brengvoorziening

Textiel

Halen aan huis

Halen aan huis

Bovengrondse brengvoorzieningen Ondergrondse brengvoorzieningen

Brengvoorziening

Brengvoorziening

KCA

Afvalbrengstation

Afvalbrengstation

Medicijnen

Apotheek

Apotheek

Grofvuil

Halen aan huis op afspraak

Halen aan huis op afspraak

130 adressen per week (2 inzameldagen), max. 2 m3 per keer

Afvalbrengstation (Wassenaar)

Afvalbrengstation (Wassenaar)

6 dagen/week (49 uur) open; Avalex-pas nodig

Elektrische apparaten

Halen aan huis op afspraak

Halen aan huis op afspraak

Inzameling Kringloop Holland

Herbruikbare goederen

Rode Kruis Rommelmarkt

Rode Kruis Rommelmarkt

Elke vrijdagochtend in het Cultureel Centrum

Met name ondergrondse brengvoorzieningen

Tabel 3: Huidige inzamelmethodiek Voorschoten

21

HOE IS DE DIENSTVERLENING VERBETERD? De ondergrondse restafvalcontainers die geplaatst zijn bij de hoogbouw, zijn voorzien van een vulgraadsysteem. Het aantal inworpen in elke container wordt geregistreerd en hieruit kan worden afgeleid wanneer de container geleegd moet worden, zodat deze niet meer volloopt en de bewoners altijd hun restafval er in kwijt kunnen. Bijkomend voordeel is dat storingen sneller gesignaleerd en opgelost kunnen worden. In 2019 zijn in totaal 285.628 inworpen geregistreerd in de 95 ondergrondse containers en 8 semiondergrondse containers, dat is gemiddeld 53 inworpen in een container per week. Aangezien een restafvalcontainer gemiddeld door 46 huishoudens wordt gebruikt, deponeren de huishoudens iets meer dan één keer per week restafval in de container. Voor de gescheiden inzameling van plastic verpakkingen (en later PMD) is bewust gekozen voor toepassing van bovengrondse containers. Deze zijn goedkoper en daarmee is de gemeente flexibeler naar de toekomst. De technische levensduur van deze PMD-containers is inmiddels ruim verstreken. Het ingezamelde GFT en restafval worden in afzetcontainers overgeslagen op de Hofweg. De overige stromen worden na inzameling rechtstreeks afgevoerd naar de verwerker. De verschillende afvalstromen uit Tabel 3 worden ingezameld door onze inzameldienst, met uitzondering van textiel (Renewi).

Bewoners kunnen op twee manieren van hun grofvuil af: ze kunnen het op afspraak gratis aan huis op laten halen of ze kunnen het zelf wegbrengen naar het afvalbrengstation in Wassenaar. Gemiddeld wordt elke week bij 130 adressen grofvuil opgehaald, waar de grofvuilwagen twee dagen per week mee bezig is. In principe haalt de gemeente alleen brandbaar grofvuil op en snoeiafval. In de praktijk bieden bewoners ook ander afval aan (ijzer, puin), wat wel gelijk wordt meegenomen om de straat weer schoon te krijgen. Elektrische apparaten worden opgehaald door Kringloop Holland. Op het afvalbrengstation in Wassenaar kan het grofvuil gescheiden worden in 18 stromen. Ook kunnen bezoekers hier papier, PMD en textiel kwijt. De gemeente betaalt aan Avalex, de eigenaar/beheerder van het afvalbrengstation, een gebruikersfee en daarnaast de verwerkingskosten voor het afval dat door inwoners uit Voorschoten is aangeleverd. De huidige overeenkomst voor het gebruikmaken van het afvalbrengstation van Avalex is momenteel in onderhandeling; Avalex wil toewerken naar een andere samenwerkingsvorm met de gemeente Voorschoten met een nieuwe afrekensystematiek.

22

FLANKEREND BELEID Naast de reguliere inzet van reiniging en inzameling van afval, voert de gemeente aanvullend/flankerend beleid om inwoners te stimuleren afval beter te scheiden. Dit aanvullende beleid richt zich op de volgende pijlers. Er is een jaarlijks communicatiebudget van circa € 25.000,- om de inwoners te informeren over nut, noodzaak en spelregels rond afval scheiden. Jaarlijks zijn er middelen beschikbaar om de inwoners te informeren over de spelregels rond het afval scheiden. De communicatie is opgehangen aan “Wij maken het verschil” . Hiervoor zijn onder andere de inzamelvoertuigen van stickers voorzien, zijn voorlichtingsborden geplaatst bij de milieuparken en is de website “Wij maken het verschil” ontwikkeld. Daarnaast wordt ook via sociale media aandacht gevraagd voor het scheiden van het afval. In het optimalisatieplan was voor de periode 2016-2020 voorzien in de inhuur van een afvalcoach (0,5 fte). Door verschillende omstandigheden is hier nog geen invulling aan gegeven. We hebben in totaal zeven Buitengewoon Opsporingsambtenaren (BOA’s) in dienst voor toezicht en handhaving in de openbare ruimte. Deze BOA’s hebben een brede blik en kijken integraal naar de verschillende aspecten die gehandhaafd moeten worden. Er is geen structurele of programmatische inzet op het thema afval.

Met de inzet van evenementenbureau De Opvallers proberen we het gedrag te beïnvloeden, door in eerste instantie de bewustwording bij inwoners rondom het thema afval scheiden en zwerfafval te vergroten. Deze groep enthousiaste coaches sporen bezoekers op evenementen aan om over hun afvalgedrag na te denken. Wat valt op? • Met name in de hoogbouw moeten de bewoners de meeste grondstoffen zelf wegbrengen. • Bij de laagbouw hebben de bewoners de mogelijkheid om papier aan huis te laten ophalen. Hiervoor kan men gebruik maken van een speciale papiercontainer of kan men het papier na lediging van de restafvalcontainer daarin aanbieden. Naar schatting wordt er door circa 35% van de laagbouwwoningen gebruik gemaakt van het halen van papier aan huis. Circa 15% van alle laagbouwwoningen maakt hiervoor gebruik van een aparte papiercontainer. • Verspreid over 31 locaties in Voorschoten staan verzamelcontainers voor grondstoffen. Op 12 locaties kunnen inwoners papier, glas en PMD kwijt; op de andere locaties een deel van deze grondstoffen. Met name rond de papiercontainers is regelmatig sprake van bijplaatsing, met name van karton. De bovengrondse PMD-containers zijn toe aan vervanging. • Het inzamelvoertuig voor grofvuil wordt twee dagen per week ingezet om de 130 afspraken af te handelen. Voor de overige drie dagen liggen er kansen om meer grondstoffen aan huis te gaan zamelen.

• Op het afvalbrengstation in Wassenaar wordt vooral veel hout en puin gebracht. Het scheidingspercentage van het aangeleverde grofvuil ligt met 51% op een relatief laag niveau. • Met Kringloop Holland zijn afspraken gemaakt over de inzameling van elektrische apparaten. Kringloop Holland zamelt ook ander grofvuil in; hierover moeten nog zakelijke afspraken gemaakt worden.

23

WAT IS HET EFFECT GEWEEST OP DE KOSTEN? De afvalstoffenheffing is in Voorschoten tussen 2015 en 2016 flink gestegen (zie Figuur 12, Tabel 4 en Tabel 5)12. Dit heeft onder andere te maken met het feit dat de gemeente streeft naar 100% kostendekkendheid van de afvalstoffenheffing. De positie van Voorschoten in 2019 ten opzichte van de regiogemeenten, uitgaande van 100% kostendekkendheid, is hieronder af te lezen.

Ontwikkeling gemiddelde afvalstoffenheffing regio Leiden €450

Katwijk

€400

Leiden

€350

Leiderdorp

€300

Leidschendam-V €250 Lisse €200 Oegstgeest €150 Voorschoten €100 Wassenaar €50

Zoeterwoude

€2015

2016

2017

2018

2019

Figuur 12: Ontwikkeling afvalstoffenheffing meerpersoonshuishoudens 2016-2019 in Voorschoten en omringende gemeenten (bron: RWS 2015-2019) Gemeente

Bij 100% kostendekking

Zoeterwoude Lisse Oegstgeest Katwijk Leiden Voorschoten Leidschendam-V Wassenaar Leiderdorp

€ € € € € € € € €

156,57 251,00 269,00 291,30 308,43 310,00 331,00 341,00 379,07

Tabel 4: Hoogte afvalstoffenheffing in 2019 in Voorschoten en omliggende gemeentes

12 Rapportage “Afvalstoffenheffing” van RWS over de jaren 2015-2019, met daarin onder andere de gemiddelde afvalstoffenheffing per

gemeente.

24

WAT IS HET EFFECT GEWEEST OP DE KOSTEN? In 2020 is de afvalstoffenheffing in Voorschoten verder verhoogd, met name doordat de kosten voor de verwerking van de verschillende afvalstromen de afgelopen jaren flink zijn gestegen. Zo is bijvoorbeeld de verbrandingsbelasting gestegen van €13,21 per 1.000 kg in 2018 naar € 32,63 per 1.000 kg in 2020. Dit heeft geleid tot de volgende tariefstijging in Voorschoten.

Type woning

2019

2020

%

aanleunwoning

€ 201,12

€ 212,64

6%

etagewoning met eenpersoonshuishouden

€ 226,20

€ 239,16

6%

etagewoning met meerpersoonshuishouden

€ 288,12

€ 304,68

6%

overige woonruimte met eenpersoonshuishouden

€ 267,60

€ 282,84

6%

overige woonruimte met meerpersoonshuishouden

€ 329,64

€ 348,48

6%

Tabel 5: Hoogte afvalstoffenheffing in Voorschoten 2019 en 2020

Wat valt op? • Ten opzichte van de regiogemeenten ligt de gemiddelde afvalstoffenheffing, zoals deze door RWS wordt gerapporteerd, in Voorschoten in 2019 aan de hoge kant. Als gecorrigeerd wordt naar een dekking van 100%, zoals in Voorschoten het geval is, dan ligt de gemiddelde afvalstoffenheffing in Voorschoten in de middenmoot van de niet-diftargemeenten in de regio. • De gemiddelde heffing ligt in diftargemeente Zoeterwoude aanzienlijk lager dan in de andere gemeenten. • De afvalstoffenheffing in Voorschoten vertoont na een periode van daling in 2020 weer een stijging.

12 Rapportage “Afvalstoffenheffing” van RWS over de jaren 2015-2019, met daarin onder andere de gemiddelde afvalstoffenheffing per

gemeente.

25

SAMENVATTING In de periode 2016-2020 is – in afwachting van nieuwe technische ontwikkelingen - de basis op orde gebracht. De bestaande situatie, waarbij inwoners veel grondstoffen weg moeten brengen naar een container in de wijk, is hierbij als uitgangspunt genomen.

We zien dat de genomen maatregelen in de periode 2016-2018 geen positief effect gehad hebben op het scheidingspercentage. Op basis van de beschikbare gegevens lijkt er in 2019 een stijging te zijn naar 48%, maar de basiscijfers lijken incompleet. Voor de hoeveelheid restafval geldt dat er in de periode 2016-2018 sprake is van een daling van 281 kg in 2016 naar 266 kg per inwoner in 2018, terwijl de cijfers over 2019 wijzen op een daling tot 223 kg per inwoner per jaar. De VANG-doelstellingen voor 2020 (75% scheiding, 100 kg restafval) liggen in ieder geval buiten bereik. Doordat de tarieven voor afvalverwerking en ook de belasting hierop toenemen, zijn de gemeentelijke kosten voor afval sinds 2019 aan het stijgen en gaan ook de kosten voor de inwoners omhoog. Omdat elke inwoner jaarlijks ruim 140 kg grondstoffen bij het restafval deponeert is er voldoende potentie om de hoeveelheid restafval te verminderen; en daarmee ook de vernietiging van grondstoffen te voorkomen en de kosten voor verbranding te beheersen. De monitoring van de ingezamelde en verwerkte hoeveelheden huishoudelijk afval vraagt om een kritische blik en een structurele herziening op korte termijn, inclusief borging van de bijbehorende werkzaamheden binnen de organisatie.

26

4

Wat wil Voorschoten in de komende periode bereiken? • • • • • • •

Introductie Hoofdkeuzes uitgewerkt in scenario’s Samenvatting inzamelmethodiek Aanvullende verbetermaatregelen Verwachte effecten scenario’s Samenvatting verwachte effecten Conclusies

INTRODUCTIE Het landelijk beleid koerst aan op een circulaire economie waarin op termijn bijna geen afval meer vrijkomt. De rol van de gemeenten hierin is om de inwoners te faciliteren en hen via diverse prikkels te stimuleren tot het scheiden van afval. Als we in Voorschoten willen aansluiten bij dit landelijk beleid en hier ook een concrete bijdrage aan willen leveren, dan zijn twee zaken van belang: 1. Er moeten meer recyclebare grondstoffen apart worden gehouden. 2. Er moet minder restafval in de verbrandingsoven terecht komen. Er is niet een bewezen route die dit gaat realiseren. In Nederland is iedere gemeente bezig om voor haar inwoners het beste systeem te kiezen waarbij de drie aspecten uit de afvaldriehoek (dienstverlening, milieu en kosten) tegen elkaar afgewogen worden. We moeten als gemeente bepalen wat we willen bereiken en waar we het accent in de afvaldriehoek leggen: gaan we voor het maximale milieuresultaat, kiezen we voor meer dienstverlening of heeft kostenreductie de hoogste prioriteit zodat de afvalstoffenheffing naar beneden kan? In dit hoofdstuk schetsen we een aantal toekomstscenario’s die elk een ander accent leggen binnen de afvaldriehoek. Doel hiervan is te laten zien welke effecten we van deze scenario’s in Voorschoten kunnen verwachten.

Vervolgens kiezen we uit deze scenario’s een samenhangend pakket van maatregelen, die onze gemeente gefaseerd in de tijd een flinke stap verder brengen naar meer afvalscheiding. Dit stappenplan staat beschreven in hoofdstuk 5. De scenario’s in dit hoofdstuk gaan uit van de lokale situatie en voorzieningen zodat er geen sprake is van desinvesteringen. Naast deze toekomstscenario’s werken we ook een zogenaamd referentiescenario uit, dat uitgaat van handhaving van de huidige situatie. We maken de verwachte effecten van alle scenario’s inzichtelijk aan de hand van de onderdelen van de afvaldriehoek.

Kosten

Afval beleid

Milieu

Dienstverlening

Figuur 13: Afvaldriehoek van afvalbeleid

28

HOOFDKEUZES UITGEWERKT IN SCENARIO’S Om inzicht te geven hoe een nieuw accent doorwerkt op de aspecten binnen de afvaldriehoek hebben we vier scenario’s uitgewerkt, die goed aansluiten op de huidige situatie in Voorschoten.

1

Niets veranderen: continueren huidig beleid (referentiescenario)

Mensen hebben in het algemeen moeite met veranderingen en waarderen het als zaken bij het oude blijven. We hebben in de afgelopen jaren ook geïnvesteerd in nieuwe inzamelmiddelen voor restafval en willen deze in de toekomst ook duurzaam blijven gebruiken. In dit scenario blijven we de beschikbare voorzieningen op dezelfde manier gebruiken; de huidige inzamelmethodiek blijft geheel gehandhaafd. Business as usual, dus. We vervangen alleen de huidige (grotendeels afgeschreven) bovengrondse PMD-containers in de milieuparkjes door ondergrondse containers. Dat levert een verdere verbetering van het straatbeeld. Verder blijven de huidige voorzieningen behouden. Bij een aantal appartementencomplexen wordt nog gewerkt aan een maatwerkoplossing voor de inzameling van GFT. We zorgen dat de basis op orde gehouden wordt. De consequentie van ‘business as usual’ is dat de hoeveelheid restafval en het scheidingspercentage de komende jaren min of meer hetzelfde blijven en dat de kosten voor de huishoudens vooral afhankelijk zijn van prijsontwikkelingen in de afvalverwerkingsmarkt en de belastingen vanuit de rijksoverheid. Het resultaat van de aanbesteding van het restafvalverwerkingscontract is in dit scenario dan ook zeer bepalend voor de uiteindelijke kosten.

29

2

Focus op GFT en papier/karton

In dit scenario gaan we aan de slag om twee grondstoffen, die bij alle huishoudens (laagbouw en hoogbouw) nu nog voor een belangrijk deel in het restafval belanden (GFT en papier/karton), beter te laten scheiden. Dit scenario bouwt voort op het voorgaande afvalbeleidsplan waarin ook aandacht was voor onder andere het GFT afval bij de hoogbouw. De inzameling van GFT - en dan met name het keukenafval (zie ook Figuur 11) - geven we bij alle huishoudens een impuls door op verzoek keukenbakjes te verstrekken. Optioneel verstrekken we composteerbare zakjes aan de inwoners, zonder directe kosten voor de inwoners. Het keukenafval kunnen ze vervolgens kwijt in hun eigen GFT-container of in de GFT-verzamelcontainer bij hun complex. Samen met een groep (inwoner)ambassadeurs wordt gezocht naar een aanpak per gebied, waarna de uitrol ook zoveel mogelijk in overleg met de inwoners zal plaatsvinden. Alles om commitment te krijgen en te behouden voor het scheiden van deze – in het algemeen als lastig ervaren – afvalstroom. Eén en ander wordt begeleid door een eenmalige gemeentebrede campagne over de waarde van GFT en tegen voedselverspilling. Vervolgens wordt via structurele communicatie continu aandacht gegeven aan nut en noodzaak van GFT-scheiding.

Voorafgaand aan het verstrekken van de keukenbakjes wordt bij een aantal appartementencomplexen nog een maatwerkoplossing voor de inzameling van GFT gerealiseerd. Ook voor het gescheiden aanbieden van papier realiseren we bij de hoogbouwcomplexen een maatwerkoplossing. Bij de laagbouw wordt het gebruik van een eigen minicontainer de standaard. We schatten in dat een belangrijk deel van de laagbouw (circa 65%) op dit moment nog geen gebruik maakt van de papierinzameling aan huis. Daarom verstrekken we in dit scenario ook aan deze groep huishoudens een papiercontainer, voor zover ze daar nu nog geen gebruik van maken. Deze papiercontainer kunnen de huishoudens elke vier weken laten legen. Net als in scenario 1 vervangen we de huidige (grotendeels afgeschreven) bovengrondse PMDcontainers in de milieuparkjes door ondergrondse containers ten behoeve van het straatbeeld. Er wordt invulling gegeven aan de reeds beoogde inzet van 0,5 fte afvalcoach, indien noodzakelijk kan deze optioneel worden uitgebreid naar 1 fte. De afvalcoach zet zich dagelijks in om huishoudens te helpen om het afval beter te scheiden. De operationele invulling van deze functie vraagt nog de nodige aandacht. De gratis service voor grofvuil ophalen aan huis vervangen we door een systeem op afspraak tegen betaling, zodat meer mensen zelf hun grofvuil gaan wegbrengen en het grofvuil beter gescheiden kan worden.

Zie ook onder ‘Aanvullende maatregelen’ verderop in dit hoofdstuk. Uit ervaring blijkt dat een bijkomend voordeel van deze beleidswijziging is dat de inzameldienst uren en tractie vrijspeelt, die ingezet kunnen worden om de papiercontainers bij de laagbouw en hoogbouw in te zamelen.

30

3

Meer gemak: afvalscheiding met behulp van techniek

Net als een aantal buurgemeenten laten we in dit scenario het scheiden van PMD over aan de techniek. De inwoners hoeven hun PMD niet meer apart weg te brengen, maar kunnen dit bij het restafval deponeren. In een nascheidingsinstallatie wordt een groot deel het PMD er dan alsnog uitgehaald. Alle andere grondstoffen (GFT, papier, glas, textiel en dergelijke) moeten de bewoners wel gewoon zelf blijven scheiden, onder andere omdat de kwaliteit van deze grondstoffen sterk achteruit gaat als deze in aanraking zijn geweest met restafval. Aangezien een groot deel van deze grondstoffen nu nog in het restafval verdwijnt (zie Figuur 11), moeten we extra aandacht geven aan het scheiden van GFT, papier, glas en textiel. We realiseren maatwerkoplossingen voor papier/karton bij de hoogbouw; bij de laagbouw blijft het gebruik van de papiercontainer net als nu op vrijwillige basis. Er wordt invulling gegeven aan de reeds beoogde inzet van 0,5 fte afvalcoach, indien noodzakelijk kan deze optioneel worden uitgebreid naar 1 fte. De afvalcoach zet zich dagelijks in om huishoudens te helpen om het afval beter te scheiden. De inzameling van GFT geven we een impuls door verstrekking van keukenbakjes (met optioneel gratis composteerbare zakjes) en door een campagne over GFT-scheiding en tegen voedselverspilling.

Ook in dit scenario moet bij een aantal appartementencomplexen nog een maatwerkoplossing voor de inzameling van GFT worden gerealiseerd. De PMD-containers in de milieuparkjes worden weggehaald. Voor de huishoudens in de laagbouw kan het volume van de restafvalcontainer te klein zijn als ook het PMD er bij moet. We schatten in dat circa 30% van de huishoudens daarom een tweede container zal aanvragen die ook in de inzamelronde moet worden geleegd. Daarnaast zullen ook de ondergrondse restafvalcontainers eerder vol zijn en vaker geleegd moeten worden. Net als in scenario 2 schakelen we ook in dit scenario over op betalen voor het laten ophalen van grofvuil aan huis, om tot meer scheiding van grofvuil te komen en capaciteit bij de inzameldienst te creëren voor de inzameling van het grotere aanbod aan grondstoffen. Zie ook ‘Aanvullende maatregelen’. Als we op korte termijn daadwerkelijk tot nascheiding over zouden willen gaan, moeten we in onderhandeling met de huidige contractpartner AVR. Deze verwerker heeft in 2019 een scheidingsinstallatie voor (uitsluitend) plastic verpakkingen en drankenkartons gerealiseerd. Vooruitlopend op de nieuwe aanbesteding van de restafvalverwerking moeten we bepalen of het vanuit milieu- en financieel oogpunt interessant is om een bredere nascheidingseis op te nemen in de aanbesteding. Het aantal verwerkers dat dit kan bieden is beperkt.

Op dit moment zijn er in Nederland drie installaties die deze bredere nascheiding met bewezen rendement kunnen uitvoeren13. In de doorrekening van dit scenario zijn we er van uitgegaan, dat vanaf 1-1-2024 nascheiding van PMD binnen het nieuwe verwerkingscontract van restafval plaatsvindt.

13 1) Omrin (Heerenveen) met – o.b.v. het jaarverslag 2019 - een rendement van nascheiding grondstoffen uit restafval ten behoeve van

recycling in de orde van 20% en een gewichtsreductie van 17% via bewerking van de organische natte fractie (biogas, biogranulaat, vocht). 2) Attero (Wijster): nascheiding van kunststof verpakkingen en drankenkartons en vergisting van organisch materiaal tot biogas. 3) Attero (Groningen): nascheiding kunststof verpakkingen en drankenkartons, ferro en non-ferro metalen; uitzeving organisch materiaal ten behoeve van vergisting/opwerking tot biogas op andere locatie. 31

4

Financiële prikkel: betalen voor restafval

We zien in andere gemeenten dat invoering van een financiële prikkel een flinke impuls geeft aan het scheidingsgedrag. Daarom gaan onze inwoners in dit scenario betalen voor elke keer dat zij hun restafvalcontainer laten legen of restafval in de ondergrondse containers gooien. Zowel de huidige minicontainers als de ondergrondse containers zijn hiervoor zonder extra kosten geschikt te maken. Wel moeten we nog investeren in 1) de benodigde soft- en hardware voor de inzamelvoertuigen om de aangeboden minicontainers te registreren en 2) voldoende voorzieningen voor het aanbieden van grondstoffen. De inwoners zullen met name hun PMD gescheiden willen aanbieden, omdat ze daarmee volume besparen in hun restafvalcontainer of -zak en daarmee ook geld kunnen besparen. Daarom gaan we PMD apart aan huis ophalen. We kiezen voor inzameling van PMD in de hele gemeente in zakken; dit levert de meest zuivere grondstoffen op en het aantal containers bij de woning blijft daardoor beperkt. De zakken worden gratis verstrekt en kunnen elke week aangeboden worden. De PMD-verzamelcontainers verdwijnen uit het straatbeeld. Net als in scenario 3 geven we de inzameling van GFT een impuls door verstrekking van keukenbakjes; ook in dit scenario kunnen optioneel de bijbehorende composteerbare zakjes gratis verstrekt worden.

Bij een aantal appartementencomplex wordt nog een maatwerkoplossing voor de inzameling van GFT gerealiseerd. Bij de hoogbouw moeten de voorzieningen voor het aanbieden van papier/karton verbeterd worden. De huishoudens in de laagbouw krijgen allemaal – voor zover ze deze nu nog niet hebben een minicontainer voor papier, die één keer per vier weken wordt geleegd. Daarmee kunnen ze op elke moment hun papier/karton bij huis kwijt. De huidige (grotendeels afgeschreven) bovengrondse PMD-containers in de milieuparkjes vervangen we door ondergrondse PMD-containers met toegangscontrole. Deze containers functioneren als achtervang voor het PMD-zakkensysteem, vooral voor de huishoudens die weinig ruimte hebben om een volle PMD-zak op te slaan tot de inzameldag. Ook in dit scenario wordt invulling gegeven aan de inzet van 0,5 fte afvalcoach, deze kan optioneel worden uitgebreid naar 1 fte. De afvalcoach begeleidt de overgang naar het nieuwe systeem en is na invoering actief om de inwoners te helpen om hun afval zo goed mogelijk te scheiden. Binnen de ambtelijke organisatie moeten we invulling geven aan de administratieve verwerking van de gegevens; een definitieve uitwerking hiervan volgt na de bestuurlijke keuze voor een toekomstscenario. De eisen vanuit de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) vragen hierbij zeker ook de aandacht.

Net als in scenario 2 en 3 schakelen we ook in dit scenario over op betalen voor het laten ophalen van grofvuil aan huis, om tot meer scheiding van grofvuil te komen en capaciteit bij de inzameldienst te creëren voor de inzameling van het grotere aanbod aan grondstoffen. Zie ook ‘Aanvullende maatregelen’.