3241 Brief dd 16-10-2026 Holland Rijnland over Zienswijze op Startnotitie actualisatie Regionaal Energiebeleid HR
Tekst van het document
Gemeenten verschillen in ruimtelijke mogelijkheden, lokale prioriteiten en bestuurlijke context. De regionale afspraken hebben bovendien een overwegend niet - bindend karakter, waardoor de doorwerking in de praktijk afhankelijk blijft van lokale afwegingen. In de bestuurlijke interviews wordt aangegeven dat dit ruimte biedt, maar ook kan leiden tot verschillen in tempo, aanpak en bijdragen. Daarnaast neemt de onderlinge afhankelijkheid toe naarmate de opgave concreter wordt. Keuzes over opwek, warmte en infrastructuur hebben in toenemende mate effecten die de grenzen van individuele gemeenten overstijgen. Dit maakt dat de relatie tussen regio nale afstemming en lokale uitvoering complexer wordt. Daarmee ontstaat de vraag in hoeverre de huidige werkwijze aansluit bij de aard en omvang van de opgave in deze fase. De respons op de enquête, die ambtelijk is uitgezet, bevestigt dit beeld en laat zien dat behoefte bestaat aan meer duidelijkheid over bijdragen, verantwoordelijkheden en de doorwerking van regionale afspraken. Tegelijkertijd wordt benadrukt dat scherpere afspraken alleen effectief zijn wanneer zij aansluiten op lokale uitvoerbaarheid, bestuurlijke legitimiteit en beschikbare capaciteit. De evaluatie maakt zichtbaar dat niet alleen de omvang, maar ook de aard van de opgave is veranderd.
Inzichten voor volgende fase De evaluatie laat zien dat de regio op een kantelpunt staat. De samenwerking heeft geleid tot gezamenlijke ambities, kennisontwikkeling en belangrijke resultaten. Tegelijkertijd maken de beperkte voortgang op opwek, de groeiende omvang van de systeemopgave en de toenemende onderlinge afhankelijkheid zichtbaar dat de huidige aanpak onder druk komt te staan. De volgende fase vraagt daarom om expliciete keuzes op drie samenhangende onderwerpen. 1. Van energiedoelen naar een energiesysteem De regionale samenwerking begon vanuit concrete opgaven rond energiebesparing, duurzame opwek en warmte. Inmiddels wordt duidelijk dat deze onderwerpen niet meer los van elkaar kunnen worden beschouwd. Netcapaciteit, warmte, ruimte, economie, woningbouw en energiegebruik beïnvloeden elkaar in toenemende mate. De vraag is niet zozeer wat de regio nog meer wil doen, maar welke rol de regio wil vervullen in de ontwikkeling van het energiesysteem als geheel. 2. Van richtinggevende ambitie naar onderbouwde keuzes De ambities uit het Energieakkoord en de RES hebben richting gegeven aan de samenwerking. Het Toekomstbeeld Energiesysteem maakt echter zichtbaar dat de gevolgen van deze ambities groter zijn dan eerder inzichtelijk was. Tegelijkertijd zijn de doelen voor 2030 momenteel niet in beeld.
De volgende fase vraagt daarom niet alleen om het herbevestigen van ambities, maar om een expliciete afweging van wat haalbaar, wenselijk en uitvoerbaar is richting 2050. 3. Van gezamenlijke inspanning naar gezamenlijke verantwoordelijkheid De huidige samenwerking is in belangrijke mate gebaseerd op gezamenlijke ambities, vrijwilligheid en inspanningsverplichtingen. Dat heeft goed gewerkt in een fase waarin agendering, kennisontwikkeling en beleidsvorming centraal stonden. Naarmate de opgave concreter wordt en keuzes van één partij steeds vaker gevolgen hebben voor andere partijen, groeit de behoefte aan duidelijkheid over rollen, bijdragen, aanspreekbaarheid en bestuurlijke binding. De vraag is niet óf regionale samenwerking nodig blijft, maa r welke vorm van samenwerking past bij een opgave die minder vrijblijvend wordt. Versie 24-9-26 – Na commissie DEG en tbv DB HRL 22 Tot slot De centrale conclusie is dat de regio niet voor een keuze staat over de energietransitie zelf, maar over de manier waarop zij de volgende fase van die energietransitie wil organiseren. De keuzes over scope, ambitie en samenwerking bepalen in belangrijke ma te of de regio erin slaagt de stap te zetten van gezamenlijke ambities naar gezamenlijke realisatie.
Versie 24-9-26 – Na commissie DEG en tbv DB HRL 23 B Overkoepelend proces actualisatie In onderstaand figuur is de planning opgenomen zoals is vastgesteld in de verstrekking van de opdracht voor de actualisatie in de commissie DEG van Regio Holland Rijnland in de vergadering van 27 mei 2026. Op pagina 9 is een nadere uitwerking van die planning opgenomen gekoppeld aan het proces van deze startnotitie.
Versie 24-9-26 – Na commissie DEG en tbv DB HRL 24 C Relatie tot andere ambities, doelen en processen De actualisatie heeft raakvlakken een veelvoud aan verschillende ambitie-, beleids- en visietrajecten. Hier wordt zo goed mogelijk mee afgestemd. Onderstaand een overzicht van de huidige inzichten. Energie(beleid) Lokaal • Lokale energiestrategieën (LES) • Ruimtelijk beleid • Warmteprogramma’s • … Regionaal • RES 1.0 • Toekomstbeeld Energiesysteem 2050 • Actieagenda Energiesysteem en Netcongestie • Toekomstbeeld spelregels warmte • … Provinciaal • Provinciale omgevingsvisie • Toekomstbeeld energiesysteem Zuid-Holland 2050 • Toekomst energieopwekking na 2030 in Zuid-Holland • Provinciale energiesysteem studies • pMIEK • … Nationaal • Nationaal Plan Energiesysteem (NPE) - Actualisatie • Landelijke Interbestuurlijke Werkwijze Energiesysteem (IBW) - werkwijze rond energiebeelden en energieafspraken • nMIEK Netbeheerder • Investeringsplannen • … Sectoraal beleid Mobiliteit • Gemeentelijke mobiliteitsprogramma’s • Regionaal duurzame mobiliteit • … Wonen • Gemeentelijke woningbouwprogramma’s • Regionaal convenant netbewust bouwen • … Economie • Regionaal Koersdocument Economie • … Ruimte • Regionaal omgevingsbeleid • … Versie 24-9-26 – Na commissie DEG en tbv DB HRL 25 D Risico’s Onderstaande tabel geeft een overzicht van de kansen en bedreigingen rond de actualisatie.
De bedreigingen en kansen worden nader toegelicht in de tekst volgende op de tabel. Bedreigingen Strategie en beheersmaatregelen 1. Spanningsveld ambitie - realiteit a. Te hoge of juist te lage ambitie Verminderen. De ambitie wordt vooraf getoetst op haalbaarheid (capaciteit, middelen en risico's) en periodiek geëvalueerd en waar nodig bijgesteld op basis van voortgang en gewijzigde omstandigheden. b. Spanning landelijke ambities en regionale haalbaarheid Verminderen, accepteren. Landelijke ambities worden vooraf getoetst op regionale uitvoerbaarheid. Door structurele afstemming, ruimte voor regionaal maatwerk en periodieke herijking worden verschillen tussen landelijke doelstellingen en regionale mogelijkheden tijdig gesignaleerd en waar nodig bijgesteld in vervolgafspraken. c. ‘Geen getal’ = ‘geen ambitie’ Verminderen. Introductie van gekwantificeerde doelstellingen en bijdragen per partij. 2. Bestuurlijke en politieke kwetsbaarheid a. Wisseling bestuurders kan leiden tot bestuurlijke kwetsbaarheid Verminderen, overdragen. Nieuwe bestuurders goed meenemen in het proces van de actualisatie. Overdrachtsdocument. Ieder communicatiemoment stuk proces en achtergrond meegeven. b. Actualisatie kan leiden tot onenigheid binnen de regio Verminderen. Ook agenderen tijdens ‘informelere’ overleggen als bestuurlijk atelier.
Wellicht zelfs tijdens kennismakingsronde nieuw DB-lid / bestuurder. Voldoende tijd voor faciliteren van ‘het goede gesprek’ tussen de bestuurders. 3. Uitstel en verlamming a. Over-analyseren, te veel nuanceren of compliceren, of angst voor scherpe keuzes kan leiden tot uitstel Verminderen. Resultaatgerichte en praktische aanpak. Regelmatige communicatie over tussen-resultaten, besluitvorming over tussenproducten in DEG en actieve en transparante communicatie tussen de kernpartners in DEG en hun bestuurlijke achterbannen. De juiste hoeveelh eid informatie aanleveren om keuze te kunnen maken; niet te veel, niet te weinig. b. Verlamming wanneer spanning of weerstand ontstaat Verminderen. Door heldere besluitvormingsafspraken, duidelijk mandaat en periodieke bestuurlijke afstemming worden spanningen en weerstand tijdig geadresseerd, zodat besluitvorming en uitvoering niet stagneren 4. Procesmatige risico’s a. Planning blijkt te ambitieus Verminderen, accepteren. De bestuurlijke wens is gericht op toekomstgerichte uitvoering van het energiesysteem. Het proces om te komen tot de REA is daar cruciaal voor. De inzet is om de beoogde planning waar te maken, waarbij duidelijk is dat deze ambitieus is.
Als meer tijd nodi g blijkt (bijvoorbeeld in verband met capaciteitsissues, bestuurlijke complexiteit) dan kan de in overleg (DEG) planning worden aangepast: De kwaliteit van het inhoudelijk resultaat en bijbehorende samenwerking en vertrouwen gaat boven snelheid. b. Dossier raakt ‘naast de lijn’ door onduidelijke aansturing of onvoldoende commitment op vervolgstappen. Verminderen. Helderheid aanbrengen in rollen en verantwoordelijkheden (aansturing). Commitment wordt aan de voorkant geborgd via vaststelling startnotitie, het zorgvuldig doorlopen van het geschetste proces en gefaseerde besluitvorming. c. Onduidelijkheid over wat de actualisatie oplevert en oplegt Verminderen. Helder verwachtingsmanagement naar zowel ambtenaren als bestuurders. Consistente communicatie in wat de actualisatie oplevert, wat daarvoor nodig is en wat dit betekent voor de verschillende betrokkenen. 5. Onvoldoende risicobereidheid a. Een te defensieve houding kan leiden tot terugvallen op fossiel/kernenergie, of uitvoering zonder echte doorwerking. Verminderen. Aanmoedigen om bedreigingen en kansen zorgvuldig tegen elkaar af te wegen en te besluiten over de mate van risicobereidheid. b. Risico’s die pas op tafel komen wanneer het tegenzit, in plaats van vooraf. Verminderen, accepteren . Anticiperen op mogelijke risico’s, gesprekken met verschillende betrokkenen vanuit verschillende perspectieven.
Inrichten goede feedbackloops voor identificatie en reactie op bedreigingen. Versie 24-9-26 – Na commissie DEG en tbv DB HRL 26 1. Kans Verbreding van scope en integraliteit De actualisatie van het regionale ambitie en het energieprogramma maakt het mogelijk om de scope hiervan te verbreden, en meer integraliteit in te bouwen. In plaats van te focussen op de RES-doelstellingen over enkel de opwek van elektriciteit, kan worden gekeken naar het volledige energiesysteem (elektra, maar ook warmte, opslag, energiedelen en vraagsturing). Zo is er meer aandacht voor warmte, batterijen en opslag als volwaardige onderdelen van het energiesysteem. Ook kan het verbreden van de focus bijdragen aan een betere balans tussen opwek (van wind en zon) en opslag (batterijen), waarbij netcongestie expliciet als thema kan worden meegenomen. Daarnaast biedt dit de mogelijkheid om vitale systemen, zoals infrastructuur en industrie, meer te betrekken. Dit kan bijdragen aan een integraal energiesysteem dat de samenhang tussen de verschillende beleidsvelden reflecteert. 2. Kans Meer realisme én toekomstgerichtheid Naast verbreding van scope biedt actualisatie ook de kans om de ambities realistischer te maken. Dit op basis van beschikbare (nieuwe) kennis, actuele uitvoeringscapaciteit en systeemgrenzen. Op deze manier is er meer aandacht voor uitvoerbaarheid en faser ing, niet alleen voor eindbeelden.
De koppeling kan worden gemaakt met de 2050 -horizon inclusief landelijke trends (bijvoorbeeld wind op zee), wat de ambities toekomstgerichter kan maken. 3. Kans Robuuster en veerkrachtiger energiesysteem De actualisatie kan worden benut als moment om weerbaarheid en veerkracht expliciet aandacht te geven in Holland Rijnland, en het systeem minder kwetsbaar te maken. Onderdeel hiervan zijn fysieke weerbaarheid (redundantie en spreiding), procesmatige en org anisatorische (leervermogen en aanpassingsvermogen) en gedrag (realistische verwachtingen en acceptatie). 4. Kans Versterken van draagvlak en eigenaarschap Niet alleen het geactualiseerde energieprogramma, maar vooral ook het proces van het gezamenlijk komen tot een actualisatie kan draagvlak en eigenaarschap voor de regionale ambities versterken. Wel is het voor eigenaarschap cruciaal dat duidelijke afsprake n worden gemaakt over wie wat doet (rollen, verantwoordelijkheden, commitment). Zo is er ruimte om meer aandacht in te bouwen voor lokaal eigendom en regionale meerwaarde. Daarnaast is de actualisatie een goede gelegenheid om ook maatschappelijk draagvlak te vergroten en te focussen op betere verbinding met bedrijven, onderwijs en kennisinstellingen. 5.
Kans Verbeterde communicatie en training Als laatste biedt de actualisatie hernieuwde aandacht voor de energietransitie in de regio Holland Rijnland, met een integralere en positievere framing. Er ontstaat ruimte om meer te focussen op keuzes, handelingsperspectieven en kansen, en minder op tekorten en problemen. Belangrijk hierin is dat het op heldere wijze en niet te technisch wordt gecommuniceerd. . Bedreiging Spanningsveld tussen ambitie-realiteit Een belangrijke potentiële bedreiging is het spanningsveld dat ontstaat tussen het stellen van een ambitie die tegelijkertijd geworteld is in de realiteit. Een te hoge ambitie kan leiden tot onuitvoerbare doelstellingen en daarmee verlies aan geloofwaardigheid. Daarentegen kan te weinig ambitie een verlies van richting en gevoel ‘dat we er niet komen’ tot gevolg hebben. Wanneer een ambitie zonder meetbaar getal wordt gesteld bestaat het risico dat dit wordt ervaren als ‘geen ambitie’. Versie 24-9-26 – Na commissie DEG en tbv DB HRL 27 Daarnaast kan het zijn dat spanning ontstaat tussen landelijke ambities en wet- en regelgeving, en regionale haalbaarheid hiervan. De landelijke ambities zijn volop in ontwikkeling, wat het complex maakt om hierop in te spelen. Versie 24-9-26 – Na commissie DEG en tbv DB HRL 28 .
Bedreiging Bestuurlijke en politieke kwetsbaarheid In de afgelopen maanden zijn vele bestuurders gewisseld, wat dit een relatief kwetsbaar moment maakt om te actualiseren. Dit kan leiden tot vertraging aangezien nieuwe bestuurders mogelijk tijd nodig hebben zich in het onderwerp te verdiepen. Ook kan de wisseling discussies heropenen of leiden tot verminderde bestuurlijke drive. Politiek gezien zou een actualisatie kunnen leiden tot onenigheid binnen de regio, zoals eerder gebeurde bij de RES 1.0. . Bedreiging Uitstel en verlamming Het is een mogelijk risico dat de uitvoering van de actualisatie wordt uitgesteld. Dit zou kunnen ontstaan doordat te lang wordt geanalyseerd, te veel wordt genuanceerd of juist gecompliceerd, of de angst om scherpe keuzes te maken. Daarnaast zouden ‘fight-flight-freeze’-reacties kunnen ontstaan bij spanning of weerstand, met gevolgen van dien. 9. Bedreiging Procesmatige risico’s De vierde bedreiging raakt aan een aantal procesmatige risico’s. De belangrijkste daarbij is planning. Dit vraagt om commitment, inzet en benodigde prioriteit en flexibiliteit van partners. Het dossier actualisatie kan ‘naast de lijn’ geraken door gebrek aan duidelijke aansturing en onvoldoende commitment op vervolgstappen. Een ander belangrijk aandachtspunt is dat er onduidelijkheid zou kunnen ontstaan over wat de actualisatie oplevert en aan de partijen oplegt. 10.
Bedreiging Onvoldoende risicobereidheid Als laatste is onvoldoende risicobereidheid geïdentificeerd als bedreiging voor de actualisatie. Een te defensieve houding zou kunnen leiden tot het terugvallen op fossiele brandstoffen of kernenergie als uitwijk. Een andere mogelijkheid is dat de actualis atie wel wordt uitgevoerd, maar zonder echte doorwerking (‘slap bod’). Daarnaast is de kans aanwezig dat risico’s pas tijdens het proces op tafel komen wanneer het tegenzit, in plaats van vooraf. Versie 24-9-26 – Na commissie DEG en tbv DB HRL 29 E Relevante beleidsprocessen Provincie Zuid- Holland
1 Evaluatie regionaal energiebeleid Holland Rijnland September 2026 Inhoud Evaluatie regionaal energiebeleid Holland Rijnland ........................................................................................................ 1 Managementsamenvatting ................................................................................................................................................... 3 1. | Inleiding ............................................................................................................................................................................ 5 2. | Analyse vastgestelde documenten .......................................................................................................................... 7 2.1 | Regionaal Energieakkoord Holland Rijnland 2017 – 2025 – september 2017 ......................................... 7 2.2 | RES Holland Rijnland – april 2021 ................................................................................................................... 9 2.3 | Toekomstbeeld Energiesysteem 2050 Holland Rijnland – augustus 2024 ....................................... 12 2.4 | Actieagenda Energiesysteem en Netcongestie | – april 2025 ................................................................ 13 3.
| Duiding ontwikkelingen in tijd................................................................................................................................... 15 4. | Conclusie en lessen uit interviews en enquête | .................................................................................................... 18 5. | Inzichten voor de volgende fase .............................................................................................................................. 21 2 3 Managementsamenvatting Een regio op een kantelpunt De regio Holland Rijnland heeft de afgelopen jaren met het Energieakkoord (2017) en de RES 1.0 (2021) een belangrijke basis gelegd voor samenwerking in de energietransitie. Dit heeft gezorgd voor gezamenlijke ambities, bewustwording en eerste stappen in de uitvoering. De inzet heeft ook geleid tot resultaat. De doelen die in het Energieakkoord zijn gesteld voor 2025 zijn behaald. Tegelijkertijd blijft de realisatie van opwek achter. De doelen voor 2030 (RES) – en daarmee het perspectief richting 2050 – zijn momenteel niet in beeld, met een zeer beperkte projectpijplijn (circa 0,08 TWh). Dit maakt de opgave urgenter en explicieter dan in de eerdere fase. Deze evaluatie laat zien dat de energietransitie inmiddels een andere fase is ingegaan.
De opgave is groter en concreter dan gedacht Het Toekomstbeeld Energiesysteem (2024) maakt zichtbaar wat de ambities daadwerkelijk betekenen wanneer deze worden doorgerekend naar het volledige energiesysteem. Waar de RES nog uitging van circa 4 PJ aan opwek en besparing richting 2030, laat het toekomstbeeld zien dat de opgave richting 2050 groeit naar een energiesysteem van circa 27 PJ, waarvan ongeveer 21 PJ duurzaam in de regio moet worden opgewekt. Dit gekoppeld aan de ambitie om 80% van de in 2050 benodigde energie in de regio op te wekken. Deze schaalvergroting wordt verder versterkt door ontwikkelingen in wonen en economie, met een groei van tienduizenden woningen en een sterk toenemende elektriciteitsvraag. Dit vertaalt zich onder meer in een veel grotere opgave voor duurzame opwek, waaronder een orde van grootte van circa 160 windturbines, en een ingrijpende uitbreiding van energie-infrastructuur en warmtesystemen. De energietransitie ontwikkelt zich daarmee van een opgave met gefaseerde doelen naar een systeemvraagstuk waarin vraag, aanbod, infrastructuur en ruimte onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De haalbaarheid wordt steeds minder bepaald door ambities op papier, en steeds meer door de vraag of de benodigde opwek, netten en ruimte fysiek inpasbaar en uitvoerbaar zijn.
Dit plaatst de huidige ambitie in een nieuw perspectief: wat richtinggevend was in de eerste fase, krijgt in de praktijk een concretere en zichtbaardere betekenis in termen van ruimte, infrastructuur en uitvoerbaarheid. Samenwerking en sturing in een veranderende opgave De ontwikkeling van de opgave heeft ook gevolgen voor de wijze van samenwerking in de regio. Uit de evaluatie blijkt dat de regionale samenwerking de afgelopen jaren een belangrijke rol heeft gespeeld in het agenderen van de energietransitie, het delen van kennis en het ontwikkelen van gezamenlijke uitgangspunten. Tegelijkertijd wordt zichtbaar dat de aard van de opgave is veranderd. Waar samenwerking in de eerste fase vooral gericht was op het formuleren van ambities en het verkennen van mogelijkheden, komt in de huidige fase de nadruk te liggen op uitvoering, verdeling en concrete keuzes. Daarbij spelen meerdere factoren een rol. Gemeenten verschillen in ruimtelijke mogelijkheden, lokale prioriteiten en bestuurlijke context. De regionale afspraken hebben bovendien een overwegend niet- bindend karakter, waardoor de doorwerking in de praktijk afhankelijk blijft van lokale afwegingen. In de bestuurlijke interviews wordt aangegeven dat dit ruimte biedt, maar ook kan leiden tot verschillen in tempo, aanpak en bijdragen. 4 Daarnaast neemt de onderlinge afhankelijkheid toe naarmate de opgave concreter wordt.
Keuzes over opwek, warmte en infrastructuur hebben in toenemende mate effecten die de grenzen van individuele gemeenten overstijgen. Dit maakt dat de relatie tussen regionale afstemming en lokale uitvoering complexer wordt. Daarmee ontstaat de vraag in hoeverre de huidige werkwijze aansluit bij de aard en omvang van de opgave in deze fase. De respons op de enquête, die ambtelijk is uitgezet, bevestigt dit beeld en laat zien dat behoefte bestaat aan meer duidelijkheid over bijdragen, verantwoordelijkheden en de doorwerking van regionale afspraken. Tegelijkertijd wordt benadrukt dat scherpere afspraken alleen effectief zijn wanneer zij aansluiten op lokale uitvoerbaarheid, bestuurlijke legitimiteit en beschikbare capaciteit. De evaluatie maakt zichtbaar dat niet alleen de omvang, maar ook de aard van de opgave is veranderd. Inzichten voor volgende fase De evaluatie laat zien dat de regio op een kantelpunt staat. De samenwerking heeft geleid tot gezamenlijke ambities, kennisontwikkeling en belangrijke resultaten. Tegelijkertijd maken de beperkte voortgang op opwek, de groeiende omvang van de systeemopgave en de toenemende onderlinge afhankelijkheid zichtbaar dat de huidige aanpak onder druk komt te staan. De volgende fase vraagt daarom om expliciete keuzes op drie samenhangende onderwerpen. 1.
Van energiedoelen naar een energiesysteem De regionale samenwerking begon vanuit concrete opgaven rond energiebesparing, duurzame opwek en warmte. Inmiddels wordt duidelijk dat deze onderwerpen niet meer los van elkaar kunnen worden beschouwd. Netcapaciteit, warmte, ruimte, economie, woningbouw en energiegebruik beïnvloeden elkaar in toenemende mate. De vraag is niet zozeer wat de regio nog meer wil doen, maar welke rol de regio wil vervullen in de ontwikkeling van het energiesysteem als geheel. 2. Van richtinggevende ambitie naar onderbouwde keuzes De ambities uit het Energieakkoord en de RES hebben richting gegeven aan de samenwerking. Het Toekomstbeeld Energiesysteem maakt echter zichtbaar dat de gevolgen van deze ambities groter zijn dan eerder inzichtelijk was. Tegelijkertijd zijn de doelen voor 2030 momenteel niet in beeld. De volgende fase vraagt daarom niet alleen om het herbevestigen van ambities, maar om een expliciete afweging van wat haalbaar, wenselijk en uitvoerbaar is richting 2050. 3. Van gezamenlijke inspanning naar gezamenlijke verantwoordelijkheid De huidige samenwerking is in belangrijke mate gebaseerd op gezamenlijke ambities, vrijwilligheid en inspanningsverplichtingen. Dat heeft goed gewerkt in een fase waarin agendering, kennisontwikkeling en beleidsvorming centraal stonden.
Naarmate de opgave concreter wordt en keuzes van één partij steeds vaker gevolgen hebben voor andere partijen, groeit de behoefte aan duidelijkheid over rollen, bijdragen, aanspreekbaarheid en bestuurlijke binding. De vraag is niet óf regionale samenwerking nodig blijft, maar welke vorm van samenwerking past bij een opgave die minder vrijblijvend wordt. Tot slot De centrale conclusie van deze evaluatie is dat de regio niet voor een keuze staat over de energietransitie zelf, maar over de manier waarop zij de volgende fase van die energietransitie wil organiseren. De keuzes over scope, ambitie en samenwerking bepalen in belangrijke mate of de regio erin slaagt de stap te zetten van gezamenlijke ambities naar gezamenlijke realisatie. 1. Inleiding De regio Holland Rijnland werkt al sinds het Regionaal Energieakkoord (2017) en de Regionale Energiestrategie (RES 1.0, 2021) gezamenlijk aan de energietransitie. In de afgelopen jaren is dit regionale energiebeleid verder uitgewerkt in onder meer het Toek | omstbeeld Energiesysteem 2050 Holland Rijnland (2024) en de Actieagenda Energiesysteem en Netcongestie (2025).
Deze documenten geven richting aan de gezamenlijke ambitie om te komen tot een toekomstbestendig en duurzaam energiesysteem, maar laten ook zien | dat de opgave zich ontwikkelt en dat nieuwe keuzes en afwegingen nodig zijn in het licht van veranderende omstandigheden en inzichten. Tegen deze achtergrond is behoefte ontstaan om het gevoerde regionale energiebeleid te evalueren. De centrale vraag daarbij is welke betekenis het beleid in de afgelopen jaren heeft gehad voor de voortgang en organisatie van de energietransitie in de regio | , en welke lessen hieruit kunnen worden getrokken voor de herijking van regionale energieafspraken en de actualisatie van het Energieprogramma. Deze evaluatie heeft daarmee een tweeledig doel. Enerzijds geeft zij inzicht in de ontwikkeling, doorwerking en effectiviteit van het regionale energiebeleid tot op heden. Anderzijds vormt zij een belangrijke bouwsteen voor het gesprek over de actualisatie | van ambities, scope en samenwerking in de komende periode, mede in relatie tot het bredere energiesysteem en steeds relevanter vraagstukken zoals netcongestie en ruimtelijke inpassing. Aanpak De evaluatie is uitgevoerd via een combinatie van deskresearch, interviews | , een enquête en gezamenlijke sessies met ambtelijke en bestuurlijke betrokkenen.
Allereerst is deskresearch uitgevoerd naar het bestaande regionale energiebeleid vanaf het Regionaal Energieakkoord (2017) tot en met de meest recente beleidsdocumenten. Deze analyse richt zich op de scope, ambities, sturende principes en de doorwerking va | n het beleid in de praktijk. Parallel hieraan zijn interviews gehouden met bestuurders, om inzicht te krijgen in ervaringen met en duiding van het regionale beleid in de afgelopen jaren. | En is er ambtelijk een enquête uitgezet onder de betrokken partijen om input op te halen. Het evaluatierapport is vervolgens in verschillende stappen besproken en verdiept in werksessies: - | 18 juni 2026 ambtelijk atelier: toetsing eerste analyse en voorbereiding 9 juli - | 9 juli 2026 bestuurlijk atelier: toetsen analyse en verdiepen op lessen en discussiepunten De evaluatie wordt meegenomen als bouwsteen in de behandeling van de startnotitie om te komen tot nieuw regionaal energiebeleid op: - | 25 augustus 2026 ambtelijk atelier - | 23 september 2026 commissie DEG 5 6 1Figuur 1 aanleiding en context evaluatie 2.
Analyse vastgestelde documenten In dit hoofdstuk zijn de volgende documenten geanalyseerd: • | 2.1 Regionaal Energieakkoord Holland Rijnland 2017 | – 2025 – september 2017 • | 2.2 Regionale Energiestrategie (RES) Holland Rijnland | – april 2021 • | 2.3 Toekomstbeeld Energiesysteem 2050 Holland Rijnland | – augustus 2024 • | 2.4 Actieagenda Energiesysteem en Netcongestie | – april 2025 2.1 Regionaal Energieakkoord Holland Rijnland 2017 | – 2025 – september 2017 Specifieke info | Regionaal Energieakkoord Welke partijen | Het akkoord is ondertekend door: Provincie Zuid | -Holland (college GS), doen mee | Hoogheemraadschap Rijnland, Omgevingsdienst West | -Holland, Samenwerkingsverband Holland Rijnland en de colleges van 14 gemeenten: Alphen aan den Rijn, Hillegom, Kaag en Braassem, Katwijk, | Leiden, Leiderdorp, Lisse, Nieuwkoop, Noordwijk, Noordwijkerhout, Oegstgeest, Teylingen, Voorschoten, Zoeterwoude (Noordwijkerhout en Noordwijk zijn inmiddels gefuseerd | ). Betrokken bij de ontwikkeling zijn naast deze partijen ook ministeries, netbeheerders, energieleveranciers en bewoners en regioambtenaren betrokken. Uitvoering is, naast bij de formele partijen, ook deels belegd bij netbeheerders, energiebedrijven, bedrijfsleven en andere regio’s. Holland Rijnland is procesbegeleider/ programmacoördinator.
Gemeenten voeren het akkoord uit in lokaal beleid en projecten | (ook met Duurzaam Bouwloket). De omgevingsdienst verzorgt scans, subsidies en toezicht. Scope/ focus | Energiebesparing, duurzame energieopwekking, het faciliteren van de warmtetransitie en innovatie. Inhoudelijk heeft het akkoord vier pijlers: • | Energiebesparing • | Hernieuwbare energie • | Innovatie en vernieuwing Onderzoek, kennis en ondersteuning Ambitie en doelen | Als kennisregio een voorbeeld blijven voor Nederland ten aanzien van de regionale energiestrategie en de realisatie van duurzaamheidsdoelstellingen Doelen 2050: • | Energieneutrale regio (het energieverbruik binnen de regio wordt volledig gedekt door energie uit duurzame energiebronnen of restbronnen) • | Waarvan 80% energie uit eigen regio (resterende 20% wordt ingevuld door onder andere restwarmte of geothermie uit de nabijheid van onze regio) • | 30% energiebesparing • | Geen aardgas in gebouwde omgeving Doelen 2025: • | 2,5 PJ energiebesparing tov 2014 7 • | 2,5 PJ duurzame opwek (0,7 PJ zon op dag, 1 PJ zonnevelden, 0,8 PJ wind • | Stimuleren andere vormen van duurzaam opgewekte energie zoals biomassa en geothermie • | Stevig inzetten op de warmtetransitie Sturende principes | • | Regionaal waar nodig, lokaal waar mogelijk • | Samenwerken en leren: kennisdelen, samen ontwikkelen, voorbeeldprojecten • | Versnellen en opschalen:
schaalvoordelen benutten, schaalsprong organiseren • | Zorgvuldige inpassing energieprojecten, participatie en lokaal eigendom stimuleren • | Experimenteren als onderdeel van de aanpak Bindendheid | “Partijen verbinden zich jegens elkaar zich in te spannen om de ambities te afspraken | realiseren” Ofwel partijen hebben een inspanningsverplichting (geen resultaatsverplichting) Eigenaar ambities | Ambities zijn gezamenlijk eigendom van alle ondertekende partijen en partijen spannen zich in. Regio: coördinatie en procesregie Gemeenten: realisatie in de fysieke leefomgeving en verankering in beleid en projecten. Per uitvoeringslijn zijn acties bepaald, trekkers aangewezen en middelen beschikbaar Doorwerking lokaal | Gemeenten: uitvoeren energiebesparing, warmtetransitie, ruimtelijke inpassing beleid | energie Provincie: ruimtelijke kaders en energiebeleid Omgevingsdienst: uitvoering en handhaving instrumentarium Regio: coördinatie, kennis en lobby Stand van zaken doelrealisatie Energieakkoord Holland Rijnland 2017-2025 • | Doelen 2025: • | 2,5 PJ minder energieverbruik ten opzichte van 2014 (36,7 PJ). 2025: +-30 PJ.
• | 2,5 PJ duurzaam opgewekt door zonnepanelen op daken (0,7 PJ), zonnevelden (1 PJ) en wind (0,8 PJ) 2025: +- 2,8 PJ in 2023 (meest actuele data) • | Stimuleren andere vormen van duurzaam opgewekte energie, zoals biomassa en geothermie 2025: project Aardwarmte Rijnland in Bollenstreek is in ontwikkeling • | Stevig inzetten op de warmtetransitie 2025: nog geen fysieke resultaten, maar gemeenten in de regio werken in drie sub | - clusters hard aan gemeentegrens-overschrijdende warmtenetten. Spelregels Regionaal Verbonden Warmtenet Holland Rijnland en toekomstbeeld Warmte Holland Rijnland zijn afgesproken. Samenwerking vindt o.m. plaats w.b. lobby richting Rijk (nMIEK | -status, clusterdeal) en kennisontwikkeling en | -deling. 8 9 2.2 RES Holland Rijnland – april 2021 Specifieke info RES Holland Rijnland – april 2021 Welke partijen doen mee Formele partners: Provincie Zuid-Holland, het hoogheemraadschap van Rijnland, het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht (voor een klein deel) en de dertien gemeenten in onze regio. Daarnaast heeft Liander een belangrijke rol maar is niet als RES partner gepositioneerd. RES is (al dan niet geamendeerd of met moties aangenomen): 13 gemeenteraden, PS Zuid-Holland, Verenigde vergadering Hoogheemraadschap.
Betrokken bij ontwikkeling: gemeenten, provincie, waterschap, Liander, PHO+, stuurgroep, programmaraad, werkgroepen, externe adviseurs, inwoners Uitvoering: Gemeenten, provincie, waterschappen, Liander, bedrijven, maatschappelijke organisaties, energiecoöperaties, inwoners en ondersteuning door Rijk/ NP RES Scope/ focus Energiebesparing, Duurzame mobiliteit, Warmte, Elektriciteitsopwekking (alleen warmte en elektriciteit zijn verplicht) Ambitie en doelen Deelnemende partijen maken plannen om in 2050 energieneutraal te zijn: 1. Energiebesparing 3 TWh in 2050 en 1,1 TWh energie besparen in 2030 tov 2014, a) 15 % energiebesparing GO tov 2014. Alle woningen minimaal label D in 2030 en utiliteit minimaal label B in 2030 b) 11% energiebesparing mobiliteit tov 2014, 22% in 2030 tov 1990 c) Besparing gericht op land- en tuinbouw en industrie kan onderwerp van kennis- en informatie-uitwisseling zijn 2.
1,05 TWh opwek hernieuwbare elektriciteit in 2030 dmv zon op grote daken (0,25 TWh), zonnevelden en wind – uitwerking in RES 2.0 Sturende principes Inhoudelijk: • Energie integraal benaderen (systeemdenken: samenhang tussen vraag, aanbod, infrastructuur) • Eerst energiebesparing, daarna opwek • Balans in energiemix (combinatie zon en wind, technologieën waterstof en kernenergie voorlopig beperkt inzetbaar) Ruimtelijk: • Koppelen van opwek aan systeem en omgeving: netcapaciteit; ruimtelijke kwaliteit; maatschappelijk draagvlak • Zo efficiënt mogelijk ruimtegebruik (o.a. concentratie en benutten bestaande structuren) • Integrale ruimtelijke afweging van ruimteclaims via Regionale Omgevingsagenda Samenwerking: • Regionale afstemming bij bovenlokale vraagstukken (o.a.
verdeling schaarse warmtebronnen, infrastructuur) • Gezamenlijk lerend en kennis delend netwerk Participatieprincipes: • | Actieve betrokkenheid van inwoners en stakeholders • | Streven naar 50% lokaal eigendom Adaptieve principes • | Stapsgewijze ontwikkeling onder onzekerheid (technologie, beleid, markt) Nieuwe inzichten meenemen in vervolgstappen (PlanMER, RES 2.0 en verder) Bindendheid | Inzet op een regionale collectieve ambitie, inspanning gericht op uitwerking en afspraken | haalbaarheid Eigenaar ambities | De RES 1.0 is nadrukkelijk een gezamenlijk product van de betrokken overheden (gemeenten, provincie en waterschap) zonder centrale eigenaar • | Energiebesparing: expliciet gemeentelijke verantwoordelijkheid en taak • | Mobiliteit: regionaal opgepakt, met gezamenlijke doelen en aanpak • | Warmte: gedeeld eigenaarschap > gemeentelijke uitwerking via Transitievisies Warmte en > regionale afstemming van bronnen en regionale structuur • | Elektriciteit: gemeenten verantwoordelijk voor uitwerking (zoekgebieden, vergunningen, beleid), waarbij eigenaarschap van de totale opgave blijft collectief en niet individueel belegd De RES Holland Rijnland is al dan niet voorzien van moties en amendementen vastgesteld in de raden, PS Zuid | -Holland en Verenigde vergadering Hoogheemraadschap en vervolgens aangeboden aan het NPRES.
Hiervoor is een concept RES voorgelegd die tot wensen en | bedenkingen heeft geleid, als basis voor verwerking tot de definitieve versie. Doorwerking lokaal | De RES 1.0 heeft geen directe juridische werking, maar wordt expliciet beleid | gepositioneerd als een document dat doorwerking vraagt in andere beleidsinstrumenten. • | Gemeentelijke beleid: energiebesparing, warmte en elektriciteit. Verankering in omgevingsvisies. Warmte specifiek: 2021 uitwerking in TVW’s • | Provinciaal: verankering in provinciale omgevingsvisie en andere beleidskaders • | Voortgang en beleidsdoorwerking worden regionaal gevolgd en bijgestuurd Stand van zaken doelrealisatie RES Holland Rijnland 2021 anno juni 2026 Doelen 2030 2. | Besparing: 1,1 TWh in 2030 (4 PJ) tov 2014 Op koers: het energieverbruik was in 2022 1,5 TWh lager dan in 20 | 14 3. | Besparing mobiliteit: 11 % tov 2014 In 2022 is het niveau weer ongeveer gelijk aan 2014, doel lijkt niet in | beeld 4. | Label D woningen/ Label B utiliteit Door veranderde wetgeving en kosten zijn minder gebouwen voorzien van een label waardoor het noemen van een getal een misleidend beeld geeft 5.
| Opwek: 1,1 TWh (4 PJ) 2024 0,26 TWh opwek (0,93 PJ) gerealiseerd, pad naar 2050 lijkt niet meer reëel met 0,08 TWh (0,28 PJ) in de pijplijn 10 11 Analyse moties en amendementen RES Holland Rijnland 2021 De bij RES 1.0 aangenomen moties laten zien dat fundamentele vragen over ambitie, verdeling, ruimte, betaalbaarheid en systeemwerking destijds bewust zijn doorgeschoven. Een globale samenvatting van de meest relevant zijn voor herdefiniëren doelen: 1) Ambitie zelf (80%) blijft dit staan of niet? Leiderdorp, Oegstgeest, Zoeterwoude: is 80% lokale opwek wel haalbaar irt ruimtelijke druk, haalbaarheid en afhankelijkheid van buiten de regio? 2) Verdeling van de opgave - wie doet wat (en wat niet)? Katwijk en Lisse: geen extra opgave van andere gemeenten overnemen 3) Ruimtelijke grenzen (wind/zon) - hoeveel ruimte is er echt? Kaag en Braassem (wind schrappen), Voorschoten (zonneveld uitsluiten), provincie (geen wind in Groene Hart), Leiden (zonneladder: eerst dak dan pas land) 4) Betaalbaarheid en rechtvaardigheid - wie betaalt en wie profiteert? Leiden, Katwijk en Oegstgeest vragen om inzicht in kosten en baten, rechtvaardige verdeling, woonlastenneutraliteit 5) Systeemwerking (net, opslag, flexibiliteit) - hoe werkt het systeem echt? Katwijk (analyse variabiliteit zon/wind, back-up vermogen, piekvragen en netimpact), Leiderdorp (aandacht voor energieopslag) 6) Participatie en
draagvlak - hoe legitimeren we keuzes? Leiden (burgerforum), Provincie (draagvlakonderzoek, participatiekaders, meerdere gemeenten roepen op tot meer participatie en draagvlak 12 2.3 Toekomstbeeld Energiesysteem 2050 Holland Rijnland – augustus 2024 Specifieke info Toekomstbeeld Energiesysteem 2050 Welke partijen doen mee Het toekomstbeeld is in opdracht van regio Holland Rijnland opgesteld en vastgesteld in de commissie DEG (september 2024). In de commissie DEG zijn naast de dertien gemeenten ook provincie Zuid-Holland, netbeheerder Liander, Waterschappen en de omgevingsdienst vertegenwoordigd. Scope/ focus Het betreft een verkenning van het energiesysteem van de regio in 2050 (inclusief regionale ambities wonen, werken en verplaatsen) in relatie tot de gestelde doelen voor de regio. Het stuk geeft inzicht in de toekomstige opgave en kan ondersteunen bij besluitvorming. Het is geen uitvoeringsprogramma. Gericht op: energievraag, energieaanbod, infrastructuur, ruimtelijke impact. Ambitie en doelen Geen eigenstandige of nieuwe ambities of doelen. Eerdere genoemde ambities en bestaande regionale doelen zijn vertaald naar een toekomstbeeld voor het energiesysteem met implicaties voor ruimte en systeem.
Sturende principes • Backcasting vanuit ambitie (2050) • Gebruik bestaande beleidsdoelen en scenario’s als basis • Regionale samenhang centraal (systeem overstijgt gemeenten) • Onzekerheid expliciet meenemen • Lerend en adaptief (actualisatie voorzien) Bindendheid afspraken Het is geen bindend document en is anders dan in de commissie DEG niet vastgesteld door de partners in de regio Holland Rijnland. Het kan worden benut als input voor vervolgbeleid. Eigenaar ambities N.v.t. want het betreft een uitwerking van een al bestaande regionale ambitie. Uitwerking en keuzes vindt decentraal plaats. Doorwerking lokaal beleid Er is geen concrete doorwerking in lokaal beleid van dit toekomstbeeld benoemd. Het is een richtinggevend document maar niet verplichtend Een vertaling van dit toekomstbeeld naar acties is gemaakt in de Actieagenda Energiesysteem en Netcongestie – april 2025 13 2.4 Actieagenda Energiesysteem en Netcongestie – april 2025 Specifieke info Toekomstbeeld Energiesysteem 2050 Welke partijen doen mee De agenda is vastgesteld door alle colleges binnen de regio Scope/ focus • Concrete acties voor de komende 2–3 jaar, gericht op de ontwikkeling van een toekomstbestendig regionaal energiesysteem • De actielijst is gericht op 10 beleidsthema’s: elektriciteit/netcongestie, warmte, opwek, gassen, mobiliteit, besparing, nieuwbouw, economie, groen/blauw, ruimte.
Met regionale afstemming en bijsturing. Ambitie en doelen De ambitie 80% energieneutraal in 2050 is vertaald naar sectorale doelen ten einde het RES-bod voor elektriciteit te halen in de ontwikkeling van een toekomstbestendig regionaal energiesysteem: • Isolatie in gebouwde omgeving • Mobiliteit verduurzamen • Regionaal warmtesysteem ontwikkelen • Netcongestie aanpakken De doelen zijn niet als eindbeelden uitgewerkt, maar vertaald naar acties Sturende principes • Systeemdenken: energiesysteem overstijgt gemeentegrenzen • Integrale benadering: alle beleidsvelden sturen mee op energiesysteem • Regionale samenwerking en afstemming noodzakelijk • Actiegericht (korte-termijnfocus): acties voor komende 2–3 jaar • Adaptief: agenda wordt periodiek herzien en kan tussentijds aangepast worden Bindendheid afspraken De actieagenda wordt gezamenlijk vastgesteld door colleges. Er is geen harde juridische binding of resultaatsverplichting. Intentie op inspanningen acties Eigenaar ambities Gezamenlijk bij regio en RES partners. Trekkerschap is per actie benoemd. Trekkers kunnen zijn: gemeenten, provincie, netbeheerders, uitvoeringslijnen Energieprogramma, thematafels Doorwerking lokaal beleid Gemeenten voeren acties uit binnen eigen gemeentegrenzen, iedere gemeente pakt de voor haar relevante acties op. Dit vormt de basis voor regionaal afgestemde inzet op lokaal niveau.
14 Kernpunten actieagenda
15 3. Duiding ontwikkelingen in tijd De ontwikkeling van het regionale energiebeleid in Holland Rijnland laat een verschuiving zien richting een meer systeemgerichte benadering van het energiebeleid Van sectorale ambities naar systeemdenken In het Regionaal Energieakkoord (2017) en de RES 1.0 (2021) stond het formuleren van gezamenlijke ambities en doelen centraal, zoals energieneutraliteit in 2050 en concrete opwek- en besparingsdoelen richting 2030. Het vertrekpunt was daarmee primair normatief en bestuurlijk: wat willen we samen bereiken, maar nog niet heel concreet hoe en waar? Met het Toekomstbeeld Energiesysteem 2050 (2024) verschuift dit fundament. Niet langer staan doelen centraal, maar het functioneren van het energiesysteem als geheel (vraag, aanbod, infrastructuur en ruimte). Beleidskeuzes worden daarmee in toenemende mate beïnvloed door fysieke en ruimtelijke randvoorwaarden, naast bestuurlijke afwegingen. Schaalvergroting van de opgave zichtbaar gemaakt Waar eerdere documenten werkten met gefaseerde doelen (bijvoorbeeld richting 2030), laat het toekomstbeeld zien wat de gekozen ambitie daadwerkelijk betekent op systeemniveau.
Daarmee wordt explicieter inzichtelijk gemaakt dat: • de energievraag — mede door groei van woningen en economie — substantieel toeneemt • de benodigde duurzame opwek (bij gelijkblijvende ambitie van 80% lokaal) groter uitvalt in de systeemanalyse dan in eerdere beleidsfasen werd aangenomen • de opgave richting 2050 om 80% van het verbruik lokaal op te wekken in omvang en tempo toeneemt, mede als gevolg van samenhang tussen vraag, aanbod en systeemontwikkeling Hiermee wordt zichtbaar hoe de oorspronkelijke ambitie uit het Energieakkoord en de RES zich verhoudt tot de systeemopgave zoals die in het toekomstbeeld naar voren komt. Van beleidswens naar systeemvoorwaarde: de rol van energiebesparing In de eerdere fasen was energiebesparing één van de beleidsdoelen naast opwek. Het toekomstbeeld maakt zichtbaar dat energiebesparing in toenemende mate als randvoorwaarde wordt beschouwd voor het functioneren van het energiesysteem. De benodigde reductie van de energievraag hangt samen met: • de omvang van de benodigde opwek • de druk op ruimte en infrastructuur Hiermee wordt een relatie zichtbaar tussen de mate van besparing en de benodigde opwek en ruimtelijke impact. Elektriciteit en infrastructuur als bepalende factoren In lijn met de voortgaande elektrificatie verschuift het zwaartepunt van het energiesysteem naar elektriciteit.
Hierdoor worden: • netcapaciteit en infrastructuur een steeds belangrijkere rol spelen in de haalbaarheid • energiebeleid in toenemende mate een ruimtelijk vraagstuk • keuzes over warmte, elektrificatie en infrastructuur kunnen niet langer los van elkaar worden beschouwd, omdat zij gezamenlijk de omvang van de regionale energieopgave bepalen 16 De haalbaarheid van de energietransitie wordt daarmee in toenemende mate bepaald door de vraag of de benodigde energie-infrastructuur, warmtevoorziening en duurzame opwek fysiek inpasbaar zijn binnen de regio. Toenemende spanning op ruimtelijke inpassing De doorrekening van het energiesysteem laat zien dat de benodigde opwek (zon en wind) aanzienlijk groter is dan in eerdere beleidsfasen werd verondersteld. Dit draagt bij aan een ontwikkeling waarbij de discussie zich steeds meer richt op vragen rondom ruimtelijke en maatschappelijke inpasbaarheid. Daarmee krijgt de ruimtelijke dimensie een meer bepalende rol in de afweging rondom de realisatie van de ambitie. Warmte verschuift naar regionaal schaalniveau Waar warmte in de RES vooral lokaal werd ingevuld via Transitievisies Warmte, laat het toekomstbeeld zien dat grootschalige warmtesystemen in toenemende mate een regionale systeemopgave vormen.
Dit betekent dat: • keuzes over warmte niet meer uitsluitend lokaal zijn • afstemming en samenwerking op regionaal niveau belangrijk wordt voor de werking van het totale energiesysteem Doorvertaling naar uitvoering: Actieagenda De Actieagenda Energiesysteem (2025) vormt een eerste stap om deze systeeminzichten te vertalen naar concrete acties. De actieagenda legt daarbij de nadruk op: • integrale aanpak van het energiesysteem (elektriciteit, warmte, mobiliteit, ruimte) • korte termijn acties binnen een langetermijnopgave • adaptieve sturing onder onzekerheid Tegelijk blijft ook in deze fase sprake van beperkte juridische binding en afhankelijkheid van lokale uitvoering, waarbij een relatie zichtbaar wordt tussen systeemoverwegingen en bestuurlijke afwegingen. 17 De opgave groeit van projectmatig (2030) naar systeemmatig (2050) De haalbaarheid wordt bepaald door ruimte, netcapaciteit en uitvoerbaarheid Beleidskeuzes verschuiven van bestuurlijke afspraken naar fysieke randvoorwaarden 18 4. Conclusie en lessen uit interviews en enquête De analyse van de beleidsdocumenten is verdiept met bestuurlijke interviews en een ambtelijk ingevulde enquête onder betrokken partijen. In april en mei 2026 zijn gesprekken gevoerd met Karen Hoekstra (Hillegom), Gebke van Gaal (Leiderdorp), Tim van Tongeren (Oegstgeest) en Dolf Kistemaker (Kaag en Braassem).
Gezamenlijk schetsen zij een consistent beeld van een regio die de afgelopen jaren belangrijke stappen heeft gezet in samenwerking, kennisontwikkeling en het formuleren van gezamenlijke ambities. Tegelijkertijd wordt zichtbaar dat de aard van de opgave verandert. Waar de eerste fase vooral draaide om ambitie, agendering en beleidsvorming, verschuift de aandacht steeds meer naar uitvoerbaarheid, systeemkeuzes, verdeling van bijdragen en realisatie. 1. Ambities gaven richting, maar de gevolgen werden pas later zichtbaar De regionale ambities uit het Energieakkoord en de RES hebben geholpen om de energietransitie op de agenda te zetten en samenwerking op gang te brengen. Uit de bestuurlijke interviews komt echter naar voren dat de ruimtelijke, technische en bestuurlijke consequenties van deze ambities bij vaststelling nog beperkt zichtbaar waren. Pas met het Toekomstbeeld Energiesysteem werd concreter wat deze doelen betekenen voor ruimte, infrastructuur, warmte en duurzame opwek. De enquête bevestigt dit beeld. Meerdere respondenten wijzen op de behoefte aan concretere doelen, tussendoelen en beter inzicht in wat regionale ambities betekenen voor individuele partijen en lokale uitvoering. Les: verbind ambities nadrukkelijker aan haalbaarheid, uitvoerbaarheid en ruimtelijke impact. 2.
De opgave ontwikkelt zich tot een systeemvraagstuk Zowel in interviews als enquête wordt herkend dat de energietransitie niet langer kan worden beschouwd als een verzameling afzonderlijke thema's, maar steeds meer een systeemopgave wordt. Vraag, aanbod, warmte, infrastructuur, netcapaciteit, woningbouw, economie en ruimte blijken steeds sterker met elkaar verbonden. Daarmee verschuift ook de rol van regionale samenwerking. Niet alleen het behalen van afzonderlijke doelen staat centraal, maar steeds vaker de samenhang tussen keuzes binnen het energiesysteem als geheel. Tegelijkertijd ontstaat de behoefte om scherper te bepalen welke onderwerpen regionale samenwerking vragen en welke opgaven beter lokaal of subregionaal kunnen worden uitgewerkt. Les: beschouw de energietransitie expliciet als samenhangende systeemopgave en maak scherp waar regionale samenwerking meerwaarde heeft. 3. Regionale samenwerking blijft nodig, maar vraagt om duidelijkere bijdragen en afspraken Regionale samenwerking wordt breed gewaardeerd vanwege de kennisuitwisseling, gezamenlijke analyses, lobby en afstemming op bovenlokale vraagstukken. Tegelijkertijd komt uit zowel interviews als enquête naar voren dat regionale ambities beperkt doorwerken wanneer niet duidelijk is welke bijdrage van afzonderlijke partijen wordt verwacht.
De bestuurlijke interviews leggen daarbij nadrukkelijk de relatie met solidariteit, fair share en onderlinge afhankelijkheid. Naarmate de opgave concreter wordt, groeit de behoefte aan duidelijkheid over rollen, bijdragen en aanspreekbaarheid. De enquête bevestigt deze behoefte, maar laat ook zien dat scherpere afspraken alleen werkbaar zijn wanneer rekening wordt gehouden met lokale verschillen, bestuurlijke afwegingsruimte en uitvoeringscapaciteit. 19 Les: werk toe naar een samenwerkingsvorm waarin bijdragen, verwachtingen en aanspreekbaarheid explicieter zijn, zonder de lokale verantwoordelijkheid uit het oog te verliezen. 4. Politieke en bestuurlijke verankering wordt belangrijker Uit de bestuurlijke gesprekken komt sterk naar voren dat de volgende fase niet alleen vraagt om inhoudelijke keuzes, maar ook om bestuurlijk leiderschap, betrokkenheid van raden en een goed uitlegbaar verhaal over de energietransitie. Naarmate keuzes concreter worden, neemt ook het belang van politieke legitimiteit toe. De enquête ondersteunt dit beeld via de nadruk op betere doorwerking naar lokaal beleid, duidelijkheid over besluitvorming en een zorgvuldige procesinrichting. Meerdere respondenten wijzen daarnaast op het belang van een werkbaar proces, duidelijke rollen en aandacht voor uitvoeringscapaciteit.
Les: investeer in bestuurlijke verankering, lokale uitlegbaarheid en een proces dat aansluit bij de capaciteit en besluitvorming van de deelnemende partijen. Nuanceverschil tussen gemeenten en andere regionale partners Hoewel de hoofdlijn van de interviews en enquête consistent is, leggen verschillende partijen andere accenten. Gemeentelijke reacties benadrukken vooral lokale uitvoerbaarheid, bestuurlijke legitimiteit en aansluiting op lokale opgaven. Partijen met een meer bovenlokale rol leggen relatief meer nadruk op doelbereik, borging van afspraken, monitoring en het voorkomen van vrijblijvendheid. Dit verschil leidt niet tot fundamenteel andere conclusies. Wel maakt het zichtbaar dat de volgende fase een balans moet vinden tussen regionale samenhang en doelbereik enerzijds, en lokale uitvoerbaarheid en bestuurlijke afwegingsruimte anderzijds. Overkoepelende rode draad De regio heeft in de afgelopen jaren beweging en samenwerking gerealiseerd. Uit zowel de bestuurlijke interviews als de ambtelijke enquête blijkt dat het regionale energiebeleid heeft bijgedragen aan bewustwording, kennisontwikkeling, het verbinden van partijen en het formuleren van gezamenlijke ambities. Tegelijkertijd wordt zichtbaar dat de volgende fase andere eisen stelt aan beleid, uitvoering en samenwerking.
De opgave wordt concreter, de onderlinge afhankelijkheden nemen toe en de behoefte groeit om regionale ambities sterker te verbinden met uitvoerbaarheid, lokale doorwerking en bestuurlijke verankering. Voor de volgende fase zijn drie inzichten richtinggevend: De gevolgen van bestaande ambities worden steeds concreter zichtbaar Het Toekomstbeeld Energiesysteem maakt inzichtelijk wat de regionale ambities betekenen voor ruimte, infrastructuur, warmte en duurzame opwek. Daarmee wordt duidelijker wat de praktische consequenties zijn van eerder vastgestelde ambities. Uit de bestuurlijke gesprekken komt naar voren dat deze gevolgen bij het vaststellen van eerdere ambities nog beperkt zichtbaar waren. De enquête bevestigt dat de volgende fase vraagt om een explicietere verbinding tussen ambitie, haalbaarheid, uitvoerbaarheid en lokale doorwerking. Daardoor komt de relatie tussen ambitie, haalbaarheid en uitvoerbaarheid nadrukkelijker in beeld. De energietransitie ontwikkelt zich steeds meer tot een systeemopgave Vraag, aanbod, warmte, netcapaciteit, infrastructuur en ruimte blijken steeds sterker met elkaar verbonden. Daardoor kunnen keuzes op deze thema's steeds minder los van elkaar worden beschouwd. 20 Zowel in de interviews als in de enquête wordt herkend dat de energietransitie zich ontwikkelt van afzonderlijke beleidsopgaven naar een samenhangend energiesysteem.
Daarmee groeit ook de behoefte om scherper te bepalen welke vraagstukken regionale afstemming vragen en waar lokale of subregionale uitwerking het meest passend is. De samenwerking komt in een nieuwe fase terecht Waar de nadruk in de afgelopen jaren vooral lag op het ontwikkelen van gezamenlijke ambities, kennisdeling en samenwerking, ontstaat door de toenemende onderlinge afhankelijkheid meer aandacht voor rollen, bijdragen, verdeling van de opgave en de mate van onderlinge aanspreekbaarheid. Uit zowel interviews als enquête blijkt dat de behoefte groeit aan meer duidelijkheid over wat partijen bijdragen aan de gezamenlijke opgave en hoe regionale ambities doorwerken in lokaal beleid en uitvoering. Tegelijkertijd wordt benadrukt dat scherpere afspraken alleen effectief zijn wanneer deze aansluiten op lokale uitvoerbaarheid, bestuurlijke legitimiteit en beschikbare capaciteit. Daarmee verschuift de vraag van óf regionale samenwerking nodig is naar welke vorm van samenwerking past bij een opgave die steeds minder vrijblijvend wordt. 21 5. Inzichten voor de volgende fase De regio op een kantelpunt De evaluatie laat een duidelijke ontwikkeling zien: waar de samenwerking in de eerste fase gericht was op het formuleren van ambities en het opbouwen van een gezamenlijke basis, is de energietransitie inmiddels uitgegroeid tot een concrete en omvangrijke systeemopgave.
De analyse van het energiesysteem als geheel maakt zichtbaar dat de gevolgen van eerder vastgestelde ambities concreter en zichtbaarder zijn dan ten tijde van het Energieakkoord en de RES kon worden overzien. De opgave blijkt groter en complexer dan eerder voorzien en wordt in toenemende mate begrensd door ruimte, infrastructuur en uitvoerbaarheid. Tegelijkertijd blijkt dat de realisatie van opwek achterblijft: de doelen voor 2030 – en daarmee ook het perspectief richting 2050 – zijn momenteel niet in beeld, met een zeer beperkte projectpijplijn (circa 0,08 TWh). Daarmee verandert het karakter van de opgave: van een primair bestuurlijk en richtinggevend traject naar een fase waarin concrete keuzes, prioritering en realisatie centraal komen te staan. De nadruk op inspanning, afstemming en vrijwilligheid sluit steeds minder vanzelfsprekend aan bij een opgave die in toenemende mate onderling afhankelijk wordt. Tegelijkertijd laten de interviews en de enquête zien dat scherpere afspraken alleen effectief zijn wanneer zij aansluiten op lokale uitvoerbaarheid, bestuurlijke legitimiteit en beschikbare capaciteit. De uitdaging voor de volgende fase ligt daarom niet uitsluitend in het versterken van sturing, maar in het organiseren van samenwerking waarin regionale samenhang, lokale uitvoering en onderlinge aanspreekbaarheid beter met elkaar worden verbonden.
De evaluatie geeft daarbij drie richtinggevende inzichten mee voor de volgende fase: • Verbind ambitie nadrukkelijker aan haalbaarheid, uitvoerbaarheid en ruimtelijke impact. • Benader de energietransitie expliciet als samenhangende systeemopgave. • Maak duidelijk welke rollen, bijdragen en mate van onderlinge aanspreekbaarheid passen bij de regionale samenwerking.