1604 Email dd 08-07-2021 Belangenvereniging Krimwijk over rapport Krimwijk Duurzaam (incl. rapport) a.pdf

Marlies Groen Van: Onderwerp:

GriffieVS FW: aanbieden rapport Krimwijk Duurzaam! aan Raad en College op 8 juli 2021 voorafgaand aan de raadsvergadering

MailSent:

-1

Van: Verzonden: donderdag 8 juli 2021 09:52

Onderwerp: aanbieden rapport Krimwijk Duurzaam! aan Raad en College op 8 juli 2021 voorafgaand aan de raadsvergadering

Geachte leden van de Gemeenteraad en Geacht college van Burgemeester en Wethouders van Voorschoten, Het bestuur van de Belangenvereniging Krimwijk heeft het genoegen u het rapport “Krimwijk Duurzaam!” aan te bieden. Zoals u bekend is, hebben wij een onderzoek uitgevoerd naar de reële en praktisch uitvoerbare verduurzamingsmogelijkheden voor onze wijk. Waarbij wij ons gericht hebben op individuele kleinschalige toepassingen. Wat u, naar wij verwachten, in het bijzonder zal interesseren, is de reductie in CO2-uitstoot. Onze eerste doelstelling ligt op 50% reductie binnen 5 jaar. Het rapport laat zien dat - zodra de wijk de maatregelen implementeert - dit zelfs ruim hoger uit kan komen. De uitkomsten van ons rapport gelden globaal voor de ruim 63% (7.200) in particulier eigendom zijnde woningen in Voorschoten. Ook voor de 36% meergezinswoningen geeft het rapport interessante inkijkjes. Aardig zou zijn om de kosten van de mogelijke participatie aan de WarmtelinQ per woning te vergelijken met dezelfde kosten als subsidie per woning voor deze individuele toepassingen. Waarbij de individuele toepassing het grote voordeel biedt dat men na de investering praktisch geen maandelijkse energielasten meer heeft. Wij stellen voor het rapport donderdag 8 juli a.s. vóór de raadsvergadering aan te bieden.

Met vriendelijke groeten, namens het bestuur van de Belangenvereniging Krimwijk en de Werkgroep Krimwijk Duurzaam!, voorzitter

1

2

3

Krimwijk Duurzaam !

Rapport van het onderzoek naar verduurzamingsmogelijkheden door de Belangenvereniging Krimwijk 24 juni 2021

Eindrapport Krimwijk Duurzaam ! 24.06.2021

Werkgroep Krimwijk Duurzaam

Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. VOORWOORD 5 2. INLEIDING 6 3. SAMENVATTING . 7 4.DOEL EN AFBAKENING VAN HET PROJECT 8 5. GEVOLGDE WERKWIJZE..... 10 6. RESULTATEN 6.1 Inventarisatie van huidig energiegebruik en bestaande isolatiemaatregelen per huistype .. .10 10 6.1.1 Huidige situatie van isolatie en kosten van maatregelen 13 6.1.2 Overzicht van te nemen isolatiemaatregelen om te komen tot label B :. 14 6.1.3 Tot slot van het isolatie-hoofdstuk een aantal praktische tips .... 6.2 Wat moet de capaciteit voor een duurzame verwarming /tapwaterinstallatie zijn : warmteverlies 16 en warmtevraagberekening voor drie types Krimwijk-woningen 6.3 Opties voor een duurzame installatie in de range van 6 - 14 kW met korte evaluatie van 17 karakteristieken en voor- en nadelen .21 6.4. Nadere vergelijking van bodemwarmtepomp en PVT panelen .. .23 6.5 Rendementsberekening van de maatregelen en kosten financiering .24 6.6 Hoe nu verder?. 25 Appendix 1. Details van duurzame opties..... .25 OPTIE 1. Bodemwarmtepomp (individueel of mini-warmtenet) .26 OPTIE 2. PVT-panelen . .28 Energieverbruik met PVT-panelen ...... .30 OPTIE 1. Emissies bodem warmtepomp (eventueel mini -warmtenet) 31 OPTIE 2 Emissies PVT-panelen ...... 31 OPTIE 3. Emissies hybride warmtepomp en PV-panelen . .32 Appendix 3. Stappenplan .32 Stap 1 : de buitenschil .32 Stap 2 : geschiktheidsbeoordeling voor bodemwarmtepomp of PVT .

32 Stap 3 : meerwaarde door clustervorming van buurt . 33 APPENDIX 4.Toelichting op de warmteverliesberekening en de Bèta -factor...

1. VOORWOORD De Krimwijk in Voorschoten is een relatief oude wijk. De eerste woningen dateren van 1928. Inmiddels telt de wijk 190 woningen . Het merendeel is gebouwd voor 1965. Behoudens 20 vrijstaande huizen en 3 woonboten, zijn er 30 2-onder- 1-kap, 74 hoek- en 63 tussenwoningen. In deze laatste drie groepen van 167 huizen, hebben ongeveer 145 huizen dezelfde warmtevraag. Ook qua bouwstijl zijn er veel overeenkomsten . Dat betekent dat er in de aanloop naar verduurzaming voldoende toepassingen mogelijk zijn om als wijk gezamenlijk aan te pakken . In 2018 besprak het bestuur van de Belangenvereniging Krimwijk (opgericht in 1978) de beslissing van de minister van economische zaken om Nederland tegen 2030 "van het aardgas af te halen ". Het was voor het bestuur al snel duidelijk dat dit, net als elders in Nederland, de bewoners van de Krimwijk direct zou raken . Er is in de wijk veel kennis van en ervaring met duurzaamheid . Zodoende kan de Belangenvereniging de Krimwijkbewoners adviseren ten aanzien van direct toepasbare en betaalbare kleinschalige oplossingen. Onze focus ligt op oplossingen die de huiseigenaar zelf ten goede komen. Investeringen die niet alleen duurzaam zijn, maar ook een goed rendement opleveren . Eén van de bestuursleden had contact met de provincie Zuid-Holland over verduurzaming.

Ons voornemen werd aan de provincie voorgelegd met het benodigde budget voor de uitvoering en de inschakeling van aanvullende expertise. Dit resulteerde in 50 % subsidie. Met die steun in de rug kon het bestuur op 12 november 2019 de aftrap van het project Krimwijk Duurzaam ! verrichten . In februari 2020 werden drie Krimwijkbewoners bereid gevonden om zitting te nemen in de werkgroep die het onderzoek zou gaan uitvoeren . Het bestuur is van mening dat de werkgroep een degelijk rapport heeft geleverd dat de Krimwijk een leidraad geeft op weg naar verduurzaming. Veel dank dus aan de werkgroep voor de noeste arbeid . Dank aan TU Delft en Rik Wessels voor hun support. Ook dank aan Krijn Braber van Infinitus Energy Solutions die het rapport met een onafhankelijke kritische blik heeft bekeken . Het bestuur hoopt dat de krimwijkbewoners met dit rapport keuzes kunnen maken of zij hun huis willen verduurzamen en indien dat zo is, op welke wijze. En ook welke activiteiten met andere wijkbewoners gezamenlijk kunnen worden opgepakt. Het bestuur kijkt met grote belangstelling uit naar de reacties. Het bestuur 2018: Het bestuur 2019 :

2. INLEIDING De Algemene Ledenvergadering van de Belangenvereniging Krim wijk besloot op 25 juni 2019 , op voordracht van het bestuur, om een project te starten dat wijkbewoners ondersteunt bij maatregelen om tot een duurzamer energieverbruik te komen . Aanleiding hiervoor was het regeringsbesluit om in 2030 van het Nederlandse aardgas af te zijn . Daarnaast wilde de belangenvereniging niet afhankelijk zijn van gemeentelijke of regionale oplossingen waarvan de kosten en effectiviteit nog niet helder waren . De RES-regio Holland-Rijnland, waar Voorschoten toe behoort, verkent de mogelijke aansluiting op de Warmtelinq+, een warmteleiding met restwarmte uit de Botlek. òf deze er komt en wat aansluiting op dit warmtenet gaat betekenen qua lasten, is nog onbekend . En omdat het hierbij om industriële fossiele restwarmte gaat, is er twijfel over leveringszekerheid als ook deze sector verduurzaamt. De noodzaak om naar duurzame energiebronnen over te stappen , neemt de komende jaren nog verder toe. Het energieaanbod verandert en de technieken voor lokale of individuele opwekking innoveren continu . Het bestuur werkte het besluit van 25 juni 2019 verder uit met als eerste doel 50% reductie van het gasverbruik voor 2025. Tijdens een bewonersavond op 12 november 2019 is het initiatiefvoorstel besproken .

Alle bewoners zijn uitgenodigd om deel te nemen aan het onderzoek dat Krim wijk Duurzaam ! zou verrichten naar maatregelen om de wijk te verduurzamen . 42 Bewoners meldden zich definitief aan voor deelname aan het onderzoek. De provincie Zuid - Holland kende 50% subsidie toe voor het onderzoek, onder voorwaarde dat het wordt afgerond vóór 24 juni 2021. Het bestuur gaat er vanuit dat, zodra het onderzoek is afgerond , er zich meer wijkbewoners zullen melden om mee te doen aan het uitvoeringsplan . Uit de deelnemers is een werkgroep gevormd voor het verder uitwerken van de ideeën en het onderzoeken van de mogelijkheden . De werkgroep onderhoudt het contact met de deelnemers, adviseert het bestuur en verzorgt de begeleiding van opdrachten aan deskundigen . Het bestuur blijft beslissingsbevoegd over de financiën (eigen bijdrage) en de toegekende subsidie. Dit rapport is een dynamisch werkdocument dat de voortgang van het project beschrijft en uiteindelijk resulteert in een uitvoeringsplan . Het document dat voor u ligt, is het eindresultaat van het onderzoek naar de verduurzamingsmogelijkheden voor de Krimwijk. En naar de vraag of een gezamenlijke aanpak schaalvoordelen kan bieden.

Het rapport is bedoeld om zowel bestuur als deelnemers te informeren over het resultaat en te bevragen over de wenselijkheid en richting voor een gezamenlijk vervolg (uitvoering maatregelen ) van dit project. De Werkgroep Krimwijk Duurzaam !

3. SAMENVATTING De basisopdracht aan de werkgroep luidde: Onderzoek de vereiste stappen om te komen tot een reductie van tenminste 50% aardgasverbruik (en daarmee tot een reductie van 50 % CO2-uitstoot) binnen drie tot vijf jaar vanaf 2020 in de Krimwijk. Wat zijn vervolgens de mogelijke, beschikbare, betaalbare en beproefde technologieën om het aardgasverbruik te reduceren. Onderzoek welke mogelijkheden er zijn om door samenwerking in de wijk tot betere en meer betaalbare oplossingen te komen dan je als individu zou kunnen realiseren . Geef tenslotte een richting aan waarin het mogelijk wordt dat de wijk binnen 10 - 15 jaar energieneutraal is. Uitwerking De medewerking van de TU Delft leverde een theoretisch model op van de warmtevraag en het elektriciteitsgebruik van de Krim wijk. Op basis van dit model kon worden bepaald welke theoretische mogelijkheden tot verduurzaming de beste resultaten leveren . Dit model kan separaat bij de Belangenvereniging worden opgevraagd . De door de werkgroep geselecteerde haalbare technologieën zijn met behulp van dit model doorgerekend. Tenslotte is deze rapportage op enkele punten aangevuld en beoordeeld in een second opinion door de onafhankelijke adviseurs van Infinitus Energy Solutions. Als eerste is gekeken naar de isolatie van de aan dit onderzoek deelnemende huizen.

Daaruit bleek dat de isolatie nog niet op orde was bij : 83% ten aanzien van de vloerisolatie 64% t.a.v. de spouwmuurisolatie 44 % t.a.v. de dakisolatie - 83% t.a.v. het glas beneden en 74% t.a.v. het glas boven . De deelnemers hebben van de werkgroep vier isolatiebedrijven opgekregen die bereid waren voor het project Krim wijk Duurzaam ! enige korting te verlenen . Als direct toepasbare en betaalbare verduurzamingstechnologiën zijn geselecteerd: Optie 1 Bodemwarmtebron met binnen geplaatste water/water warmtepomp Optie 2 PVT-panelen met binnen geplaatste water/water warmtepomp In hoofdstuk 6.3 worden deze opties uitgebreid behandeld . Beide technologieën geven tussen 95 en 100% reductie van het gasverbruik, dus in de praktijk zijn deze huizen van het gas af. Om de kosten beter te kunnen bepalen , zijn voor een drietal min of meer standaardwoningen warmteverliesberekeningen gemaakt. Beide methoden leveren - afhankelijk van het actuele gasverbruik - een rendement op de investering van tussen 6 en 8%, wat tot lastenverlaging leidt, zelfs als het investeringsbedrag wordt geleend . De gemeente Voorschoten heeft zich aangesloten bij het "Stimuleringsfonds Volkshuisvesting" dat tot € 25.000 uitleent tegen 1,61% rente gedurende 15 jaar. or blijkt dat als de wijk de nu voorgestelde maatregelen uitvoert, dit zou leiden tot ruim 80 % reductie van CO2-uitstoot.

4.DOEL EN AFBAKENING VAN HET PROJECT Binnen de brede betekenis van duurzaamheid richt dit project zich op de gevolgen van de energietransitie voor huiseigenaren in de Krim wijk , met nadruk op de warmtevraag. Uitgangspunt is om gezamenlijk te verkennen welke isolatiemaatregelen , energiesystemen en warmtebronnen passen bij de specifieke situatie in de Krimwijk. Daarnaast zijn opties verkend voor gezamenlijke voorzieningen en inkoop. Doelstellingen: Het startdocument dat aan de deelnemers is voorgelegd, heeft de volgende doelen : o Korte termijn (3-5 jaar) : 50% reductie van het aardgasverbruik in de Krimwijk en dus de bijbehorende CO2- uitstootreductie o Langere termijn ( 10 - 15 jaar) : als wijk energieneutraal . Uitgangspunten voor bewoners: beide fases geen stijging van de netto woonlasten оо Voor Handhaving van het wooncomfort op het huidige peil en liefst verbetering Mogelijkheid voor extra investering in de eigen woning als bewoners verder willen gaan dan het basisplan . Opdracht voor de werkgroep O Onderzoeken van de mogelijkheden en het komen tot een advies voor individuele deelnemers (technisch en financieel) 0 Verkennen van Subsidies en Stimuleringsgelden O Stimuleren om zoveel mogelijk huishoudens te laten meedoen O Onderhandelen met aanbieders van verschillende technieken . Afbakening .

De energietransitie raakt de hele maatschappij in verschillende lagen en processen . Als bewoners hebben wij met name invloed op eigen terrein . Centraal in dit project staat wat huiseigenaren zelf of gezamenlijk kunnen realiseren . Dit omvat isolatie, duurzame warmte en elektriciteit. . Andere verduurzamingsopgaven zoals mobiliteit en elektrisch rijden maken geen deel uit van dit project. Evenmin maken bovenwijkse of gemeentelijke maatregelen deel uit van dit project, zoals omgevingsbeleid en de mogelijke aanleg van een regionaal warmtenet. De werkgroep volgt dergelijke ontwikkelingen en adviseert het bestuur van de Belangenvereniging Krimwijk. Besluitvorming De werkgroep komt met een advies aan bewoners en bestuur van de Krimwijk. In het advies worden de mogelijkheden voor de individuele huiseigenaar en een mogelijk gezamenlijke aanpak en financiering toegelicht. Bewoners bepalen vervolgens zelf wat ze met het advies doen , waarbij de Belangenvereniging de keuzes inventariseert. Dat is de basis voor het in de vervolgstap te maken uitvoeringsplan .

5. GEVOLGDE WERKWIJZE In het onderzoek zijn de volgende stappen doorlopen : • Inventariserende enquête onder de deelnemers over het verbruik en de reeds genomen energiebesparende maatregelen ; • Energiescan en advies per huistype en per woning door de woonwijzerWinkel • Studie van haalbare en beschikbare technieken voor de wijk in samenwerking met TU Delft; • Warmtevraagberekening voor drie woningtypen ; • Benaderen van potentiële leveranciers, inventarisatie van kosten en schaalvoordelen • Second opinion op de rapportage inclusief aanvullingen door Infinitus Energy Solutions (mei/ juni 2021 ). Na de "Kick-off" op 12 november 2019, is in eerste instantie met KiW/SEN ( Kracht in de Wijk/Samen Energie Neutraal ) onderzocht of de door hen voorgestane "Quick -fit " aanpak een acceptabele route zou kunnen bieden voor de Krimwijk. Deze aanpak ging uit van de bestaande situatie van een woning die mogelijk 50 % CO2-uitstootreductie kon realiseren met kierdichting en een hybride lucht/waterwarmtepomp onder handhaving van de gas- cv ketel . Daar op dat moment al de contouren van de nieuwe geluidseisen zichtbaar waren en ook duidelijk was dat de meest geavanceerde lucht/waterwarmtepompen daar in de specifieke omstandigheden van de Krim wijk niet aan konden voldoen , is van KiW/SEN onder dank voor hun inbreng correct afscheid genomen .

Met de TU Delft is in januari 2020 contact opgenomen om af te stemmen of er mogelijkheden waren om ons onderzoek te ondersteunen . Dat resulteerde in een bespreking op de TU met student Rik Wessels, die aangaf dat hij graag ons onderzoek als case wilde opnemen in zijn afstudeerscriptie. De resultaten van deze afstudeerscriptie met betrekking tot de theoretische verduurzamingsmogelijkheden vormden mede de onderbouwing voor de selectie van kansrijke actuele technologieën . Rik heeft na zijn afstuderen meegewerkt aan de doorrekening van de mogelijke effecten op de CO2-uitstoot en aan een gedegen overzicht van kosten en opbrengsten . Al in 2018 hield het bestuur van de Belangenvereniging Krimwijk een eerste enquête naar de al aanwezige energie- en isolatiemaatregelen van de huizen in de Krimwijk en naar de belangstelling voor verdere verduurzamingsmaatregelen . Daarop reageerden 55 Krimwijkers. Het nieuwe onderzoek vergde ook een actualisering van die gegevens. Begin februari 2020 is een herziene enquête gestuurd aan de in eerste instantie 45 deelnemers in het inmiddels gestarte verduurzamingsonderzoek. De data van deze enquête zijn gebruikt voor het onderzoek van Wessels. Gegevens over de gebruikte hoeveelheid gas gaven een indicatie van de hoogte van de warmtevraag. Daarnaast gaf de hoeveelheid stroomverbruik inzicht in de stroomvraag.

Beide gegevens, samen met de isolatiegraad , gaven een eerste - zij het beperkt - overzicht van de stand van zaken in de Krimwijk. De corona - epidemie leidde tot grote vertraging van ons onderzoek. Pas in juli 2020 was het mogelijk om afspraken te maken met kandidaten voor een verduurzamingsrapport per huis . Dat resulteerde in een opdracht aan de woonwijzerWinkel uit Rotterdam . In de periode augustus tot en met oktober 2020 bracht de WoonWijzerWinkel bij de inmiddels 42 definitieve deelnemers per huis de situatie in kaart en maakte daarbij een

rapport over de gewenste verduurzamingsmaatregelen en de kosten . De resultaten hiervan zijn samengevat in hoofdstuk 6.1. De werkgroep is intussen verder gegaan met het verzamelen van gegevens over mogelijke verduurzamingstechnologiën , op basis van Rik Wessels' theoretische model. Daarnaast is voor een drietal " standaard " huizen een warmtevraag/verliesberekening gemaakt door het daarin gespecialiseerde Tekenburo West. Met deze concrete gegevens konden voor de geselecteerde kansrijke technologieën kosten-/opbrengstenberekeningen gemaakt worden en richtoffertes aangevraagd . In de volgende hoofdstukken krijgt u een overzicht van de uitkomsten van het werk van de werkgroep.

6. RESULTATEN 6.1 Inventarisatie van huidig energiegebruik en bestaande isolatiemaatregelen per huistype De Krimwijk bestaat in totaal uit 190 huizen . Hiervan zijn 23 vrijstaand, 30 twee-onder-een- kap, 74 hoekhuizen en 63 tussenwoningen . Daar twee-onder-een- kap en hoekhuizen in de praktijk nagenoeg hetzelfde warmteprofiel hebben, zijn deze samengevoegd onder de noemer " hoekhuizen ” . Aan het onderzoek doen 2 vrijstaande, 25 hoekhuizen en 15 tussenwoningen mee. 6.1.1 Huidige situatie van isolatie en kosten van maatregelen In het najaar van 2020 maakte de WoonWijzerWinkel uit Rotterdam per deelnemend huis een rapport over de isolatie en mogelijke verbetering van de isolatie. Er is gekeken naar vier vormen van isolatie : 1. Spouwmuurisolatie 2. Vloerisolatie 3. Glasisolatie tot niveau HR++ 4. Dakisolatie Tabel 6.1.1 Spouwmuurisolatie Geen Wel Type Besparing Rendement isolatie Isolatie Kosten p.j. (% ) Woning 10 15 € 1.343 17,8 Hoek € 249 3 12 € 155 € 879 Tussen huis 19,6 2 Vrijstaand 15 Totaal 27 € 1.137 € 207 18,6 Uit bovenstaande tabel blijkt dat ongeveer twee derde van de deelnemende huizen nog geen spouwmuurisolatie heeft. Uit het verwachte rendement is te zien dat spouwmuurisolatie een goede investering is tegen relatief lage kosten die bovendien comfortverbetering oplevert (verminderde ‘koudestraling' vanaf de muren/gevels in de winter).

Tabel 6.1.2 Vloerisolatie Wel Geen Type Besparing Rendement isolatie Isolatie Kosten (% ) Woning p.j. 4 21 € 1.910 Hoek € 197 11,2 2 13 € 1.615 Tussenhuis € 155 9,7 1 1 € 1.200 € 120 10,0 Vrijstaand 7 Totaal 35 € 1.780 € 180 10,6 Ongeveer één op de vijf huizen heeft vloerisolatie . Ook voor vloerisolatie geldt dat het een goed rendement oplevert. Wel zijn de investeringskosten hoger, maar nog steeds te overzien . En het is veel fijner 's-winters aan je voeten , want geen koude vloeren meer.

Tabel 6.1.3 Glasisolatie tot niveau HR ++ Wel Geen Type Besparing Rendement isolatie Isolatie Kosten p.j. (% ) Woning 5 20 € 4.780 € 170 Hoek 3,5 1 14 € 4.800 Tussenhuis 3,2 € 152 1 € 2.600 1 € 80 3,1 Vrijstaand 7 35 € 4.726 Totaal € 160 3,4 Ongeveer één op de vijf huizen heeft glasisolatie tot niveau HR++ . De kosten om op dit isolatieniveau te komen ( een kleine € 5.000) zijn hoger dan voor spouw- of vloerisolatie. Het rendement (3,3%) is een stuk lager. Gedeeltelijk komt dit, omdat de meeste huizen (32 ) wel al een vorm van glasisolatie hebben d.m.v. dubbelglas. De ontwikkelingen ten aanzien van isolatieglas zijn de laatste jaren echter dusdanig , dat modern HR ++- glas véél hogere isolatiewaarden heeft dan "ouderwets" dubbelglas ( U -waarden tot een factor 3x beter). De comfortfactor in combinatie met een bescheiden rendement is vaak een doorslaggevend argument om toch tot een upgrade over te gaan . Er is geen koudeval meer vanaf de ramen . Daarbij is het wel belangrijk om de raampartijen tezamen met vernieuwing en kierdichting van de kozijnen aan e pakken . Een andere , minder kostbare mogelijkheid voor bestaand dubbelglas is isolerende en/of warmtereflecterende plakfolie waarmee de U - waarde verlaagd wordt tot bij die van HR++. Tabel 6.1.4 Dakisolatie Wel Geen Type Besparing Rendement Kosten isolatie Isolatie p.j.

(% ) Woning 13 12 € 8.250 Hoek € 317 4,0 8 7 € 8.571 Tussenhuis € 269 3,2 2 Vrijstaand 19 23 € 8.632 Totaal € 299 3,5 Bij dakisolatie is voor de kostenberekening uitgegaan van aan de buitenkant aangebrachte isolatie . Dit zijn relatief hoge kosten . Hoewel de opbrengst het hoogste is, is het rendement door de hoge kosten relatief laag. Voor veel huiseigenaren is het ook mogelijk tegen veel geringere kosten zelf isolatie aan de binnenkant aan te brengen . Daarbij is het wel belangrijk dit goed uit te voeren (o.a. qua correcte positie van een dampremmende laag) om vochtproblemen door condensatie achter de dakisolatie te voorkomen . De hierboven aangegeven kosten zijn richtprijzen op basis van de opnames van de WoonWijzerWinkel. De mogelijke besparingen per maatregel zijn eveneens richtbedragen . De werkgroep hanteert het - naar onze mening betere - begrip van rendement op de gedane investering. Je praat tenslotte ook niet over de 'terugverdientijd ' van de aanschaf van een HR-ketel . Bovenstaande maatregelen vergen een investering vooraf. Elke maatregel bespaart op verwarmingskosten . Per saldo houdt men geld over. Dat is van twee kanten beter: geld geïnvesteerd in elke vorm van isolatie levert meer op dan op een spaarrekening. Ten tweede draagt het bij aan minder CO2-uitstoot en de bestrijding van de Klimaatcrisis.

Bovendien resulteert het isoleren van dak, gevels, vloer en glas tot een dusdanige verlaging van de warmtevraag, dat verwarming met lagere temperaturen in het verwarmingssysteem mogelijk wordt. De traditionele gasketels verwarmen meestal met een ' stooklijn ' van 90/70 graden ( of 80/60) op de koudste dagen , maar met deze isolatiemaatregelen worden veel lagere stooklijnen van 55/35 of nóg lager mogelijk. Dit zijn randvoorwaarden voor de correcte inpassing van de meest moderne en veel duurzamere warmte -opwekkers zoals warmtepompen , die bij lagere stooklijnen hun hoogste rendementen kunnen waarmaken .

6.1.2 Overzicht van te nemen isolatiemaatregelen om te komen tot label B : 1. Vloerisolatie: kosten ongeveer € 40/m2 incl . BTW . 2. Spouwmuurisolatie : kosten ongeveer tussen € 900 en € 1.400 afhankelijk van het aantal m2 gevel 3. Dakisolatie: aan binnenzijde onafgewerkt € 60 /m2, afgewerkt € 150/m2 ; beter zelf doen 4.HR++ glas: kosten ongeveer € 215/m2 exclusief eventueel benodigde kozijnaanpassingen en kierdichting. BOUWJAAR : In deze bouwperiode werden er nog geen eisen gesteld aan de energiezuinigheid van woningen en was er een opkomst van systeem- / betonbouw . Een groot deel van deze woningen zijn energetisch verbeterd. Zij zijn voorzien van centrale verwarming met een HR combiketel, dubbelglas en kierdichting. Na- isolatie van de dichte geveldelen blijftsterk achter.

1946 - 1964 EIGENSCHAPPEN r 1.Ongeisoleerdehout/betonvloer ! 1.Ongeisoleerdespouwmuur 1 1. Ongeïsoleerd dak 1. Natuurlijke ventilatie CV niet altijd aanwezig Enkel- ofdubbelglas F Geschat energielabel:

HOE ISOLEER IK NAAR LABEL B OF HOGER ? 3

2 in

Meerweten ?Kijk op woonwijzerwinkel.nl of bel 010 74701 47 Voor de goede orde vermelden we dat ook bij isolatie tot label C, met drie van de bovenstaande maatregelen , een redelijk duurzaam resultaat kan worden bereikt. Gezien de relatief lage kosten en het hoge rendement is het aanbrengen van vloer- en spouwmuurisolatie een goede start. Dakisolatie is in veel gevallen goed zelf uit te voeren . Bijkomend voordeel is dat subsidiëring mogelijk is, omdat men tegelijkertijd twee isolatiemaatregelen uitvoert.

Als label B/C wordt bereikt - wat inhoudt dat de woning met een cv -watertemperatuur van ongeveer 50°C comfortabel warm te krijgen is - is de volgende stap naar een bodem warmtepomp of PVT -installatie met interne warmtepomp mogelijk waardoor de woning praktisch gasloos kan worden verwarmd . Het hangt van de kwaliteit (verwarmingscapaciteit maar ook ouderdom ) van de bestaande cv installatie (radiatoren ) af of het verstandig is om deze te ( laten ) vervangen door Lage Temperatuur Verwarming (LTV )-radiatoren . Door de cv-temperatuur als proef op 50-55 °C in te stellen , krijgt men een goed idee hoe effectief de installatie is en in hoeverre bestaande radiatoren voldoende warmtevermogen hebben bij die lagere stooklijn . Als de woning dan goed warm te krijgen is , zijn voor de aller-koudste dagen misschien alleen Speed Comforts of ClimateBoosters (ventilatoren die onder de radiator geklikt worden ) nodig en die zijn veel minder duur dan een compleet nieuwe LTV radiator. Bij deze proef moet de eventuele nachtverlaging worden uitgeschakeld. 6.1.3 Tot slot van het isolatie -hoofdstuk een aantal praktische tips Wij hebben ons geconcentreerd op het vinden van praktisch haalbare oplossingen die de woonlasten niet verhogen . Bij het merendeel van de huizen in de wijk neemt verwarming door aardgas zo'n 70 % van de energie voor z'n rekening.

Daarom ligt de nadruk van het onderzoek op het uitvoeren van isolatiemaatregelen en het duurzaam opwekken van warmte. Tip 1 : begin met spouwmuur- en vloerisolatie, daarna uw dak en dan HR ++ glas Voordat u verdere verduurzamingsmaatregelen wilt toepassen , is de eerste winst te behalen door opgewekte warmte niet te verliezen : isoleren dus ! De deelnemers aan het verduurzamingsonderzoek hebben dat voor het grootste deel inmiddels gedaan . De Belangenvereniging heeft met een paar isolatiebedrijven gunstige prijsafspraken kunnen maken . Krimwijkbewoners die alsnog willen isoleren , kunnen wij ondersteunen . Uiteraard is het ook goed mogelijk om alle bovenstaande isolatiemaatregelen tegelijk uit te (laten ) voeren . Tip 2 : Volgende stap: Kierdichting en ventilatie met warmteterugwinning WTW Na het toepassen van bovengenoemde isolatiemaatregelen , kunnen van uw huis infraroodopnames worden gemaakt. Er moet dan wel voldoende temperatuurverschil zijn tussen binnen en buiten, in praktijk veelal tussen begin november en eind maart. Op de infraroodopnames zijn de overgebleven warmtelekken ('koudebruggen ') goed te zien . Dit zijn de plekken die het beste als eerste (na isolatie) kunnen worden aangepakt. Met name door de " natuurlijke " ventilatieroosters (in de raampartijen ) gaat veel warmte verloren .

Deze zorgen in de woning voor een " koudeval" langs de ramen , zeker bij woningen met een lagere stooklijn . Het loont dan ook zeker de moeite om raampartijen zonder ventilatieroosters te plaatsen en de zogenaamde " balans” -ventilatie toe te passen . Dit is een mechanisch systeem dat evenveel verse lucht van buiten naar binnen haalt, als "gebruikte " lucht naar buiten blaast. Tijdens dat proces wordt de verse buitenlucht verwarmd met warmte teruggewonnen uit de afgewerkte binnenlucht. Daardoor wordt een relatief groot warmteverlies voorkomen en het comfort verhoogd . Bij de Krim wijk-huizen is het niet goed mogelijk om een systeem te installeren dat het hele huis bestrijkt. Het is wel goed mogelijk om een individuele ( 'decentrale' ) WTW unit in bijvoorbeeld de woonkamer te installeren en in de hoofdslaapkamer (aan een gevel ) . Daarmee wordt de grootste warmtewinst geboekt.

Er zijn verschillende aanbieders, onder meer : Itho-Daalderop, Brink Climate Systems met de Air 70 (€ 1.660 ex montage, houd rekening met in totaal ongeveer € 2.000), de Blauberg VENTO Expert A50-1 WTW (€ 629 ex montage) voor de doe -het- zelvers. Zodra Krim wijkbewoners een keuze maken en we met een actieprogramma voor de uitvoering starten, zullen we ook voor dit onderwerp een aantal installateurs uitnodigen te offreren . Tip 3 : Maak eerst een verduurzamingsplan voordat u bijvoorbeeld PV- panelen koopt. De energierekening bestaat gemiddeld tussen 70-80 % uit kosten van warmteopwekking. Daarom is isolatie ook zo effectief. In dit rapport leest u wat de op dit moment beschikbare technieken zijn om aan de warmtevraag te voldoen . PV-panelen leveren stroom . PVT-panelen leveren stroom en warmte . De moeite waard om te bestuderen . Tip 4. De hybride warmtepomp met buitenunit lijkt de goedkoopste, maar ........ De in eerste instantie veelbelovende hybride warmtepomp met buitenunit is wegens het (nog) niet kunnen voldoen aan de wettelijke geluidsnormen afgevallen. Die geluidsnormen zijn nog zodanig ruim, dat ze - met name in de nacht - tot overlast van buren zorgen door het gezoem van de buitenunit. Weliswaar kan een geluidsomkasting het geluid enigszins reduceren , maar dat gaat weer ten koste van het rendement.

Hybride warmtepompen hebben daarnaast ook een beduidend slechter opwekrendement (COP = Coëfficiënt of Performance) dan de andere onderzochte systemen . Dit hangt samen met de kwaliteit van de warmtebron buitenlucht : op het moment dat die het koudst is , is de warmtevraag het hoogst en moet de warmtepomp het grootste temperatuurverschil tussen binnen en buiten overbruggen . Dit gaat ten koste van capaciteit (vermogen ) én rendement. Ook voor warm tapwater hebben dit type ( lucht/water) warmtepompen een matig opwekrendement. Tip 5 : Als u verder wilt met verduurzaming, schakel dan deskundig en onafhankelijk advies in. De Werkgroep Krimwijk Duurzaam ! merkte in haar onderzoek dat niet altijd het advies van een installateur ook de beste waar voor je geld geeft. Onze ervaring staat de Krimwijkbewoners ten dienste. Als wij het antwoord op uw vraag niet weten , weten we wie die wel met deskundigheid kan beantwoorden . Tip 6: Sluit u aan bij de wijk om samen de geselecteerde technieken in te kopen Als we bijvoorbeeld in groepen van tien huizen een techniek inkopen , kan dat zomaar 15-20 % kosten besparen . De volgende stap in ons verduurzamingsproces is het maken van een uitvoeringsplan. Daarvoor zullen we de Krimwijkbewoners benaderen en samen met hen dit plan opzetten. Tip 7.

Als u twijfelt of verduurzaming voor u van toepassing is, vraag het ons Vragen zijn welkom, bij voorkeur per mail : belangenverenigingkrimwijk@gmail.com

6.2 Wat moet de capaciteit voor een duurzame verwarming/tapwaterinstallatie zijn : warmteverlies- en warmtevraagberekening voor drie types Krimwijk -woningen Na het op orde brengen van de isolatie tot minimaal Energielabel C, is de volgende stap naar een energie-neutrale woning de installatie van een duurzame verwarming/tapwater-installatie. Voor drie, goed geïsoleerde woningtypes uit de Krimwijk is daartoe een modelberekening van de warmtevraag uitgevoerd door technisch bureau Tekenburo West. Tabel 6.2.1 Uitkomsten: Woning type Omschrijving Warmtevraag inclusieftapwater 7,7 kW 1A Hoekwoning met inhoud 414m3 1B 8,0 kW Tussenwoning met inhoud 454m3 2 2-onder- 1-kap semibungalow met inhoud 476m3 14,3 kW Deze warmteverliesberekening is gebaseerd op 20°C kamertemperatuur bij een buitentemperatuur van -10°C. Hierbij kan worden aangetekend dat dit criterium zich de afgelopen 30 jaar slechts gedurende maximaal 46 aaneengesloten uren heeft voorgedaan. En zijn er gemiddeld niet meer dan 2 à 3 dagen per jaar waarop temperaturen van -10°C of lager worden gemeten. In de kuststrook van Nederland is dat zelfs niet meer dan 0 à 1 dag per jaar het geval . Dat betekent dat een installatie die aan bijvoorbeeld 97 % van de maximale warmtevraag kan voldoen, slechts een paar dagen extra elektriciteit van het net gebruikt om " bij te stoken" .

In geval dat de HR -ketel gehandhaafd blijft, moet u denken aan tussen 150 en 200 m3 gas dat moet worden ' bijgestookt'. Zie ook Appendix 4. Meestal hoeven niet alle ruimten in het huis op 20°C te worden verwarmd. Met goed waterzijdig inregelen van de installatie, thermostaatkranen en “ zone-verwarming " zal de warmtevraag al snel ruim minder zijn dan in bovenstaande theoretische warmteverliesberekening. (Toelichting zie appendix 4) . Voorwaarde voor bovenstaande warmtevermogens ( "warmtevraag” ) in de tabel is wel dat er voor het warm tapwater een voorraadvat (buffervat) van voldoende inhoud wordt geïnstalleerd. Conclusie Als we bovenstaande principes nu loslaten op onze drie voorbeeldhuizen, komen daar de volgende benodigde warmtepompvermogens uit : De beide huizen (type 1A en B) met een warmtevraag rond 8 kW hebben genoeg aan een warmtepomp met een maximaal vermogen van 6 kW om aan 97% van de maximale warmtevraag te voldoen. Het 2-onder-1- kap huis ( type 2) met een warmtevraag van 14 kW heeft genoeg aan een warmtepomp met een maximaal vermogen van 11 kW om aan 97% van de maximale warmtevraag te voldoen. Dit betekent dat gemiddeld 3% van de jaarlijkse warmtevraag moet worden gedekt door een (te handhaven ) gasketel of vanuit een elektrisch bijstookelement in de warmtepomp.

6.3 Opties voor een duurzame installatie in de range van 6-14 KW met korte evaluatie van karakteristieken en voor- en nadelen Voor alle opties geldt dat voor het duurzaam produceren van warm water, gebruik wordt gemaakt van warmtepompen . Het algemene principe hiervan is dat warmte wordt onttrokken aan een bron ( dat kan uit de bodem, water of lucht zijn) en wordt gebruikt om water te verwarmen . In onderstaande figuur wordt dit proces weergegeven . Voordeel hiervan is dat er lokaal geen fossiele brandstof wordt gebruikt en dus ook geen CO2 vrijkomt. Het is belangrijk om te vermelden dat de bron zelf niet warm hoeft te zijn : net zoals een koelkast kan koelen op basis van warmere lucht uit de omgeving, kan de warmtepomp verwarmen met koudere lucht, of met relatief koel water uit de bodem. Onderstaand een basisschema van de werking van een warmtepomp van en met dank aan Warmtepomp-tips.nl. Warmtepomp-tips.nl compressor comprimeren 3 1 2. bron doelwitte dampiga bron.pomg fucht, water energie ofbodem

artepomp verdamper Viestoiama

condensor vloeistof expanderen expansievertel

NODON verwarmenvan gebouwenvoltapwater

Optie 1. Bodemwarmtepomp Al dan niet met zonnepanelen (PV panelen) om de elektriciteitsvraag te dekken , zonder behoud van bestaande gas CV ketel. Voor een individueel huis moet een bron worden geboord met een gesloten lus. Afhankelijk van de warmtevraag, worden dan één of twee boorgaten op + 8 meter afstand geboord met in elk boorgat een gesloten lus ( ook wel " verticale bodemwarmtewisselaar" genoemd) . De diepte en kosten van deze boring zijn afhankelijk van het gevraagde verwarmingsvermogen van de aan te sluiten woning/warmtepomp. Dus voor een (half )vrijstaande woning liggen de kosten hoger dan voor een tussenwoning. Warmtepomp-tips.nl Gesloten verticale bron

combi warmte pomp Inaangebracht. de aardbodemDoorzijnditgaten geboord (40 tot 150 stroomt meter diep gesloten buizensysteem water) waarin (al danbuizen niet zijn aangevuld met glycol /energie antivries) bronwaterop alsneemt, temperatuursverschil, uit. deDit bodem brondoor voor hetde warmtepomp. Deze optie wordt nog duurzamer als ook de elektriciteit die voor de warmtepomp nodig is, duurzaam wordt opgewekt. Indien een huis al is uitgerust met PV- panelen, is dit een voor de hand liggende combinatie. Wel is het boren van de bron onderhevig aan een aantal bepalingen , met name om te voorkomen dat er "lek” ontstaat tussen de te doorboren aardlagen en daarmee het grondwater verontreinigd wordt. Ook moet in de zomer middels koeling van de woning weer warmte in de bron worden toegevoerd om " verkilling " van de bron te compenseren . Gebeurt dat niet, dan gaat dat ten koste van de levensduur van de bron.

Optie 2. PVT panelen ( eventueel met behoud bestaande gas CV ketel voor piekvraag bij extreme koude, "peak-shaving") Warmtepomp-tips.nl PVT panelen

combi warmte pomp

BDO

PVT panelen (PV en Thermisch gecombineerd ) Door de thermische panelen stroomt brinewater. Dit bronwater neemt, door het temperatuursverschil, energie uit de buitenlucht op als bron voor de warmtepomp. De PV panelen leveren stroom op. Onderstaand dwarsdoorsnedevan een PVT - installatie met 12 PVT Qpanels, 2-6 kW modulerende warmtepomp en een 200 liter warmwateropslagvat. Opanel

Qstore

Qbooster In Nederland zijn meerdere aanbieders van PVT-panelen op de markt. De bekendste zijn Volthera, Triple Solar en HR Solar. Het aardige van HR Solar is dat in hun warmtepomp de meeste installatiecomponenten, zoals expansievat, kleppen en pomp, ingebouwd zijn wat de warmtepomp zeer compact maakt en veel installatietijd spaart.

Optie 3 Hybride warmtepomp ( lucht/water ) (al dan niet met PV panelen om elektriciteitsvraag te dekken ), met behoud van bestaande gas CV ketel voor piekvraag bij extreme koude (peak-shaving) Warmtepomp-tips.nl Lucht/water warmtepomp Monoblock- of split-installatie

Warmtepomp

Binnenunit

Middels een ventilator wordt in een buitenunit buitenlucht over een wisselaar (verdamper) getrokken Uit deze buitenlucht wordt energie onttrokken om binnen de woning en tapwater te verwarmen. In de zomer kan binnen energie aan het afgifte systeem worden onttrokken (koelen ) wat dan wordt afgegeven aan de buitenlucht (de verdamper wordt op dat moment condensor) Hoewel dit door veel installateurs wordt aanbevolen en het de goedkoopste oplossing lijkt te zijn , wordt dit systeem door de werkgroep afgeraden . Het rendement is veel slechter dan dat van de bodemwarmtepomp en de warmtepomp met PVT -panelen als bron voor bronwarmte en stroom. Daarnaast is het ook een probleem in verband met de bebouwingsdichtheid van de Krim wijk . Vanwege het geproduceerde geluidsniveau en de nieuwe wet geluidshinder (van kracht sinds 1 april 2021) waaraan praktisch geen enkele lucht/waterwarmtepomp met een buitenunit kan voldoen, is deze optie niet meegenomen in de uitgewerkte keuzes.

6.4 . Nadere vergelijking van bodemwarmtepomp en PVT panelen Tabel 6.4.1 Economische vergelijking VERGELIJKING TWEE Hoek en tussen Twee onder een kap WARMTESYSTEMEN type 2 woning type 1 10.06.2021 140 146 Kenmerken Woning Woonoppervlak ( m2) 8,16 14,3 Warmteverlies-berekening (kW ) " Bèta"-factor (note 1) 0,8 0,8 11,44 6,528 warmtepomp-vermogen ( kW ) Optie 1 2 x 160-180 150 - 170 Bodemwarmtepomp Brondiepte (m ) € 20.328 € 13.129 Boring € 9.680 € 10.648 Warmtepomp incl. boilervat (note 2) € 1.089 € 1.089 Actieve koeling (optioneel) € 2.000 € 2.000 Installatiekosten ( note 3) -€ 2.800 -€ 3.000 Subsidie warmtepomp € 23.098 TOTAAL(note 5) € 31.065 Facultatief PV panelen incl.

12 14 micro -omvormers (note 6) € 4.200 € 4.800 richtprijs PV panelen PVT ( note 3) PVT (note 3) 10 16 Aantal panelen (Volthera en HR Solar-note 7) Optie 2 8 12 Triple Solar € 11.392 € 16.948 PVT -installatie PVT + omvormers + installatiemateriaal € 7.964 € 10.702 Warmtepomp (note 4) € 1.482 € 1.482 Op slagvat 200L € 1.361 € 1.361 Actieve koeling € 3.200 € 3.200 Installatiekosten ( note 3) (€ 2.800) (€ 3.000) Subsidie warmtepomp (€ 1.741) (€ 2.339) Teruggave btw panels € 20.858 € 28.355 TOTAAL ( note 5) Noten 1 een warmtepompsysteem met een beta - factor van 0,8 kan in 97% van de tijd in de volledige warmtevraag voorzien, alleen bij extreme kou: T < -10°C is kleine elektrische bijverwarming nodig afhankelijk van de comfortvraag 2 Nibe 1255-6pcwarmtepompin d 180 l boiler 3 Opbasisvan prijsindicatie fabrikant,installatiekosten stelpost: checken met installateur 4 PVT panelen verlagen maandelijkse lasten, zie hoofdstuk 6.5. Bij grotere afname ( denk 20 huizen) is 15-20% korting mogelijk op de aanschaf van de PVT panelen 5 Extra kosten die niet meegenomen zijn: Lage Temperatuur Verwarming ( LTV) 3-4000 € voor begane grond ; radiatorkranen + inregelen 1000 ; extra elektra groep 1000 €; 3 set speedcomfort450 € 6 De warmtepomp werkt op electriciteit. Die is zelf op te wekken met PV - panelen .

Mochten die nog aangeschaftmoeten worden, dan zijn dit richtprijzen 7 Volthera HR Solar PVT-panelen passen in de. standaard montageset 167x100cm voor PV panelen. enTripleSolarpanelen zijn 200x100cm

In tabel 6.4.2 worden een aantal variabelen van de twee keuzes met elkaar vergeleken . Tabel 6.4.2 Kenmerken en voor- en nadelen van de twee opties Ranking van opties voor duurzame installatie in range van 5-8 kW Aanname: huis geïsoleerd tot energielabel B-C Versie: 20/06/2021 Criterium Optie 1 Optie 2 Bodem warmtepomp PVT panelen: Keuzetussen metbestaande CV of electrisch bijstoken bij T < -10 ° C ++ ++ Praktijkervaring (o.a. aantal leveranciers, aantal geleverde installaties etc) Impactop bestaande CV /warmwater AanvoertemperatuurCV begrenzen op Aanvoertemperatuur CV begrenzen op installatie maximaal 55 graden voor goede rendemen maximaal 55 graden voor goede rendemen ten ; afhankelijk van bereikte isolatiegraad ten ; afhankelijk van bereikte isolatiegraad woning eventueel LTV ( radiatoren) woning eventueel LTV (radiatoren) toepassen en temperatuur voorraadvat toepassen en temperatuur voorraadvat warmtapwater eveneens op 55 graden warmtapwater eveneens op 55 graden instellen en in verband met instellen en in verband met legionellapreventie één keer per week naar legionellapreventie één keer per week naar 60 graden ( 20 minuten standtijd) à 65 60 graden( 10 ( 20 minuten standtijd) à 65 graden ( 10 minuten standtijd) graden minuten standtijd) doorverwarmen ( NEN 1006). doorverwarmen ( NEN 1006).

+ + Onderhoud Schatting van kosten en rendement aan de hand van offertes voor twee type aan de hand van offertes voor twee type op investering: zie tabel 4.4.1 woningen woningen Qbooster WP26 - 70x60x60cm plus boiler Variërende grootte van warmtepomp, Ruimtebeslag en gemak van inbouw 200L formaat hoge koelkast incl. 180L boiler tot tafelmodel plus 200L boiler fluisterstil geluidsniveau binnenshuis fluisterstil + Indien mogelijk bij voorkeur Geschiktheid voor zowel verwarming + Indien mogelijk bij voorkeur als koeling vloerverwarming, anders met LTV vloerverwarming, anders met LTV Combinatiemetburen (doublet, maar met meerdere ja, gezamenlijk 2-4 installaties drukt de prijs individuele installatie, triplet of meer) een tegelijk schaalvoordeel mogelijkheid/voordeel CO2 emissie reductie > 80% afhankelijk van wel of geen groene > 80% afhankelijk van wel of geen groene stroom stroom . Margevan 3% bij extreme koude Andere techniek specifieke voor of 100% van gas af door praktisch constante Dit systeem kan in 97% van de tijd in de nadelen warmtevraag voorzien . Als de HR -CV aanvoertemperatuur, geen CV ketel meer. Combinatie met PV -panelen spaart hogere gasketel gehandhaafd wordt, moet rekening gehouden worden met jaarlijks zo'n € 100 elektriciteitsrekening. 125 gaskosten. Indien men de CV-gasketel niet aanhoudt, moet bijT< -10°C dan wel electrisch worden bijgestookt.

Sub sidie mogelijkheden 2.800 euro voor warmtepomp 2.800 - 3.000 euro voor warmtepomp, BTW teruggave voor PV panelen Geschiktheid voor eventuele latere In theorie ja. In de praktijk is dat overbodig In theorie ja. In de praktijk is dat overbodig aansluiting op warmtenet omdat een warmtenet niets meer toevoegt. omdat eenwarm tenet niets meer toevoegt.

6.5 Rendementsberekening van de maatregelen en kosten financiering Het is in onze ogen misleidend om over " terugverdientijd ” te spreken . Als men een nieuwe HR ketel laat installeren, vertelt de installateur u ook niet dat u hem in 15 jaar terugverdient. Vanuit financieel oogpunt kun je beter van rendement op uw investering spreken en dit te vergelijken met uw spaarrente ( risicoloos) of uw beleggingsrendement ( met gangbare, variabele beleggingsrisico's ). Hieronder een rekenvoorbeeld voor een PVT- installatie en gasvrij voor het gemiddelde huis in de Krimwijk, waarvan nu de totale energiekosten € 180/maand bedragen. € 25.000 Aanschaf inclusief installatie en LTV -radiatoren Besparing per jaar inclusief voorziening voor buitentemperatuur T < -10 ° C ( 1x / 10jr) € 1.575 6,3% Rendement - uitgaande van gelijkblijvende energieprijzen ( wat niet zo zal zijn ): Bij de verwachte stijging van de energieprijzen (energiemarkt en/of energiebelastingen ) zal het rendement hoger uitvallen dan de geprognotiseerde 6,3%. Via een duurzaamheidslening kan € 25.000 worden geleend tegen 1,6% gedurende 15 jaar. Dat betekent een vaste maandelijkse betaling van € 157 voor rente en aflossing. Na 15 jaar is de installatie geheel afbetaald en eigendom van de huiseigenaar. Aan elektriciteitskosten en onderhoud moet u rekening houden met € 40 per maand.

Door de besparing is de extra maandlast € 17, waarvoor u ongeveer € 25.000 aan 'woningwaarde' terugkrijgt en een woning die door de opgeslagen winterkoude bij een bodemwarmtepomp) is uitgerust met comfortkoeling voor de warmste dagen. Bij bovengenoemde investeringen zijn de investeringen in isolatiemaatregelen overigens nog niet inbegrepen , maar deze zijn wel een voorwaarde voor het succes van de toepassing van beide energieconcepten. De financiële rendementen op de isolatiemaatregelen zijn echter op zich motiverend genoeg om deze serieus te overwegen, nog los van de comfortverbetering.

6.6 Hoe nu verder ? Korte termijndoelstelling (3-5 jaar) 50% CO2-uitstootreductie Om de doelstelling van 50 % gasverbruik- en CO2-uitstootreductie in 3-5 jaar te halen, zullen tussen nu en 2025 ruwweg 100 woningen moeten worden geïsoleerd en worden overgegaan op één van de vormen van duurzame verwarming en tapwater. Communicatie richting de hele wijk zal een belangrijke rol spelen om dit ambitieuze doel te halen . Maar er is een haalbaar pad . Dus zolang we technisch haalbare en betaalbare opties kunnen voorschotelen , hopen we enthousiasme te creëren en een deel van de koudwatervrees (hoe toepasselijk ook) weg te nemen . Goed werkende voorbeeld projecten bij early adopters kunnen daarbij een belangrijke rol spelen . Het is immers bewezen dat zonnepanelen ook in clusters in wijken worden geïnstalleerd juist door het aanstekelijk effect van buurtgenoten . Uitvoeringsplan Na raadpleging van de Krim wijkbewoners over hun keuzes kan dit worden geconcretiseerd in het op te maken uitvoeringsplan . Hierin wordt ook aandacht besteed aan de mogelijkheid om met groepen huizen dezelfde technologie te installeren en indien dat effectief is, toegevoegde waarde heeft dan wel kostenreducties oplevert, eventueel een mini - warmtenet te construeren .

(zie ook appendix 1) Langere termijndoelstelling ( 10-15 jaar) Krim wijk energieneutraal In het vervolgonderzoek kunnen de verdere ontwikkelingen aan de orde komen : - Energieopslag. Als in de wijk voldoende PV(T)-panelen zijn geïnstalleerd , kan het interessant zijn om eventuele overtollige opgewekte stroom in een buurtbatterij op te slaan . Dat is zeker het geval als de salderingsregeling afloopt. Er zijn al een aantal veelbelovende ontwikkelingen op de markt, zoals de Nikkel-ijzerbatterij van Edison in een modern jasje. Nog dit jaar hopen we daar een realistische prijsopgave voor te kunnen krijgen . Energiecoöperatie. De nieuwe regeling voor energiecoöperaties (https://www.rvo.nl/subsidie-en financieringswijzer/ sce) maakt geen gebruik meer van het instrument energiebelasting, maar van een subsidie bedrag gebaseerd op het opgesteld vermogen van de productie-installatie. Daarmee ontvangt de coöperatie een vast bedrag per kWh over een looptijd van 15 jaar. Er is op die manier meer zekerheid dan in de oude regeling, omdat de belastingcomponent kan fluctueren afhankelijk van het regeringsbeleid . De regeling geldt voor opwekprojecten met zonnepanelen (t/m 500 kw) , windmolens (t/m 1 MW) of waterkracht (t/m 150 kW) .

- Aquathermie : uit de "Aquathermieviewer.nl' blijkt dat 102% van de warmtevraag van de Krim wijk door TEO (Thermische Energie uit Oppervlaktewater) zou kunnen worden ingevuld . Mocht wegens overheidsmaatregelen toch een warmtenet in Voorschoten worden aangelegd , dan is dit een van de kansrijke warmtebronnen . Met het hoogheemraadschap Rijnland is hierover al initieel contact geweest. Mini-warmtenet à la Ramplaankwartier https://ramplaankwartier.nl/meedoen-wat-kost-dat/ Indien clusters huizen gezamenlijk zouden kiezen voor bijvoorbeeld bodemwarmte in combinatie met PVT, is dit een leerzaam project.

Appendix 1. Details van duurzame opties OPTIE 1. Bodemwarmtepomp ( individueel of mini -warmtenet ) Een bodemwarmtepomp maakt gebruik van ondiepe aardwarmte om woningen te verwarmen . De aardwarmte wordt gebruikt om een vloeistof te verwarmen die met behulp van een warmtewisselaar en een warmtepomp tot de juiste temperatuur wordt gebracht voor ruimteverwarming. Het voordeel van een bodemwarmtepomp is op de eerste plaats dat de bron een praktisch constante temperatuur levert (bodemtemperatuur bedraagt 10-12 graden) en daarmee de opbrengst ook stabiel is. Er dient wel een grondboring te worden gedaan om de warmtepomp te kunnen aansluiten aan de warmtebron. Een boring is vrij kostbaar en daardoor is de totaalprijs voor een bodemwarmtepomp hoger dan voor een PVT -systeem . Wanneer bijvoorbeeld vier huizen gezamenlijk grondboringen laten uitvoeren, kunnen de kosten van de grondboringen worden gedeeld en wordt een bodemwarmtepomp al een stuk aantrekkelijker. Per huizenblok kan dan voor elk huis individueel een grondboring van gelijke diepte worden gedaan (de diepte is afhankelijk van de te vervullen warmtevraag zoals aangegeven in tabel 6.4.1). Onder andere Itho Daalderop experimenteert met mini -bodemwarmtenetten . Hierbij wordt per groep huizen de gelijktijdige maximale warmtevraag berekend.

Door zogenoemde " ongelijktijdigheid " in de warmtevraag ligt die lager dan de maximale warmtevraag per huis. De theorie is dat je daardoor minder bronnen nodig hebt dan dat je per huis een bron slaat. Wel moet er dan voor de gemeenschappelijke bronnen een WVE worden opgericht. Koud water van Warm water naar warmtepomp warmtepomp DO Grond 12°C

b.v. 80m

Principe gesloten bodemwarmtebron Boordiepte Krimwijk 170-180

Mini-warmtenet voorbeeld (Bron : Itho Daalderop)

Tenslotte wordt er met klem benadrukt dat het bronboren moet voldoen aan de zorgvuldigheidseisen met betrekking tot overspil tussen de grondlagen. Het boorgat moet met de juiste materialen (bentoniet) volledig over de gehele lengte worden afgedicht. Dunea verstrekt hiervoor de specificaties.

Nadere uitleg gebruikskosten Energieverbruik bij een bodem warmtepomp (eventueel mini -warmtenet) Bij het gebruik van een bodemwarmtepomp zal een woning volledig van het aardgas af gaan, en zal de warmtevraag worden ingevuld door middel van elektriciteit. Het rendement van een bodemwarmte pomp is afhankelijk van het type, maar gemiddeld genomen kan een goede, goed geïnstalleerde warmtepomp een rendement van 5 (COP-coëfficiënt of performance) halen (gemiddelde van tapwater en ruimteverwarming ). Dit betekent dat 1kWh elektriciteit 5 kWh aan warmte oplevert. Wanneer we rekening houden met dit rendement, kan het nieuwe elektriciteitsverbruik per woningtype worden berekend (zie Tabel 8). Tabel 8. Totaal elektriciteitsverbruik bij bodemwarmtepomp. Totale warmtevraag (kWh ) Gecorrigeerd voor Totaal Woningtype rendement elektriciteitsverbruik warmtepomp (kWh) (kWh ) 3458 6807 17291 2-1-kap Hoek 15064 3013 6485 6056 2358 11789 Rijtjeshuis 4698 23492 9148 Vrijstaand Voor deze warmteoptie is het ook mogelijk om nog PV -panelen op het dak van uw woning te plaatsen . Als we rekenen met hetzelfde aantal panelen als in andere warmteopties, kunnen we het nieuwe elektriciteitsverbruik berekenen (zie Tabel 9). Tabel 9. Nieuw elektriciteitsverbruik met bodem warmtepomp.

Aantal Nieuw Verwachte Aantal extra panelen Woningtype panelen elektriciteitsverbruik nodig voor opbrengst (kWh ) (kWh ) energieneutraliteit 2649 9 4158 2-onder-1 kap 14 4752 6 Hoek 16 1733 14 7 4158 1898 Rijtjeshuis 20 5940 3208 11 Vrijstaand In de evaluatie die Rik Wessels maakte van de diverse systemen, maakte hij op ons verzoek ook berekeningen voor de kosten gedurende de totale levensduur van de installaties, ofwel TCO ( Total Costs of Ownership). Deze maken een vergelijking mogelijk van de effectiviteit en efficiëntie tussen de verschillende opties. Deze berekeningen kunnen voor belangstellenden worden opgevraagd bij de werkgroep. OPTIE 2. PVT-panelen Zonnecollectoren kunnen worden ingezet om zowel elektriciteit als warmte op te wekken uit zonne energie. Wanneer zonne -energie in zowel warmte als elektriciteit wordt omgezet, wordt gebruik gemaakt van PVT-panelen. Deze PVT-panelen worden vaak gecombineerd met een (hybride) warmtepomp om zo het aardgasverbruik te reduceren . Hoe werkt het? Een PVT-paneel is anders dan een zonnepaneel (PV -paneel) omdat deze naast elektriciteit ook warmte levert. In de PVT-panelen zit een extra thermisch element dat warmte haalt uit de buitenlucht en de zonin straling. Deze warmte wordt gebruikt om een vloeistof (vaak glycol ) te verwarmen .

Deze vloeistof wordt rondgepompt in het warmtesysteem. In een standaard PVT-systeem geeft het thermische element warmte af aan een voorraadvat (een soort warmte- accu), waaruit de warmte gebruikt kan worden voor het voorzien van warm tapwater in een woning. Bij onvoldoende zoninstraling kan de cv-ketel bijspringen om het tapwater op de benodigde temperatuur te krijgen . WARMTE THERMISCHE WARMTEPOMPPANEEL PVT SPECIAAL Warm water PHOTOOPWEKKING VOLTAGE STROOM VOOR koudwater Inlaat combinatie

Mengklep dat dedie zorgt "brontemperatuur niet te hoog kan worden WARMTEPOMP -WEETJES.NL PVT PANELEN ALS BRON VOOR EEN WARMTEPOMP

Omvormer PV

Driewe diep bouerwerwarming Vloerverwarming 2013 Doom Combiwarmtepomp

PVT -combi Wanneer het PVT-systeem ook gebruikt wordt voor ruimteverwarming wordt er meestal een combinatie gemaakt met een (hybride) warmtepomp. Deze warmtepomp werkt op elektriciteit en springt bij op het moment dat er onvoldoende zoninstraling is. Op momenten wanneer het echt koud wordt, en er dus meer vraag is naar warmte dan een hybride warmtepomp aan kan , kan de gasgestookte cv-ketel bijspringen. Wanneer een warmtepomp met een hoger vermogen wordt geplaatst, kan deze de woning van voldoende warmte voorzien . De PVT- combi werkt het beste in combinatie met lage temperatuur verwarming. In dit geval zal een woning dus de radiatoren moeten vervangen voor een lage temperatuur variant, of voor vloerverwarming. In sommige gevallen, als de isolatie voldoende is, is het echter ook mogelijk om gebruik te blijven maken van de conventionele radiatoren . Als we er vanuit gaan dat de woningen in de wijk geïsoleerd kunnen worden tot energielabel B, is er ongeveer 3m2 aan dakoppervlak nodig per kW vermogen van de warmtepomp. Een gemiddelde woning zal voldoende hebben aan een warmtepomp met een vermogen van ongeveer 6 a 7 kW. Overigens is het in afwijking van bodemwarmtepompen (die passief kunnen koelen) lang niet altijd mogelijk om met de PVT -optie de woning te koelen.

Dat kan alleen en onder voorwaarden (actief) (bewolkte dag en 's nachts) en door toevoeging van een " koelunit" aan het systeem. Dit kan alleen

maar weer bij bepaalde merken warmtepompen . Koelen bij een PVT -concept gaat in het algemeen gepaard met een hoger stroomverbruik dan bij bodemwarmtepompen. De prijs van PVT-systemen bestaan uit kosten voor zowel de warmtepomp als voor de PVT-panelen . PVT-paneel producent HR Solar is bezig met de introductie van een nieuwe generatie van PVT- panelen , genaamd 'Q panels'. Q panels kunnen worden gebruikt om zowel de tapwatervraag als de ruimteverwarmingsvraag te vervullen. HR solar adviseert op dit moment de volgende bruto adviesprijzen : 5 kW warmteafgifte: 10 panelen, 2-9 kW warmtepomp en 200 liter opslagvat. Inclusief installatiekosten , BTW aftrek (PV -gedeelte) en ISDE subsidie. Inclusief BTW € 16.000, 6 kW warmteafgifte: 12 panelen, 2-9 kW warmtepomp en 200 liter opslagvat. Inclusief installatiekosten , BTW aftrek ( PV-gedeelte) en ISDE subsidie. Inclusief BTW €17.750,-. 7 kW warmteafgifte: 14 panelen, 2-9 kW warmtepomp en 200 liter opslagvat. Inclusief installatiekosten , BTW aftrek ( PV-gedeelte) en ISDE subsidie. Inclusief BTW €19.500, De adviesprijs is inclusief (dak)montagemateriaal, leidingwerk, glycol, installatie -uren binnen en buitendeel en micro-omvormers . Hybride Eventueel is het ook mogelijk om een hybride systeem toe te passen, wanneer er bijvoorbeeld minder dakruimte is. In dit geval kan een goedkopere warmtepomp worden toegepast.

Een installatie met tien PVT -panelen kan dan worden gerealiseerd voor + €12.500,-. Hiermee kan het aardgasverbruik met ongeveer 80 % worden gereduceerd. Let wel op dat hierbij dus nog een cv-ketel nodig is voor de resterende warmtevraag. Subsidie De prijs voor het aanschaffen van een PVT- systeem inclusief warmtepomp loopt snel op. Gelukkig kan er voor zowel warmtepompen als PVT -panelen een ISDE subsidie worden aangevraagd. De subsidie voor een 6 kW warmtepomp is €2.800 en afhankelijk van het gekozen PVT -systeem kan er subsidie worden aangevraagd van ongeveer € 500 tot € 2.300 . De precieze hoogte hangt af van de grootte en het vermogen van de installaties (zie [x ] en [ Y] voor de gehele ISDE apparatenlijst). X - https://www.rvo.nl/sites/default/files/2020/07/ISDE-Apparatenlijst-Warmtepompen-30-7 2020.pdf Y -https://www.rvo.nl/sites/default/files/2020/07/ISDE-Apparatenlijst-Zonneboilers-30-7-2020.pdf Energieverbruik met PVT- panelen Wanneer er wordt gekozen om met behulp van PVT-panelen en een warmtepomp volledig van het aardgas af te gaan, wordt de warmtevraag vervuld door elektriciteit. Allereerst moet de warmtevraag worden berekend aan de hand van het praktische nieuwe aardgasverbruik. Deze warmtevraag bestaat uit twee componenten, de vraag naar warm tapwater en de vraag naar ruimteverwarming.

CE Delft berekende dat een huishouden van drie personen (gemiddelde gezinsgrootte Krimwijk), ongeveer 530 m3 aan aardgas verbruikt per jaar voor warm tapwater. Andere bronnen gaan uit van een gasverbruik voor warm tapwater van 375-400 m3 gemiddeld . Het overige deel wordt dus gebruikt voor ruimteverwarming. Tabel 10 geeft inzicht in hoe dit zich verhoudt ten opzichte van de totale warmtevraag.

Tabel 10. Het aandeel van tapwater en ruimteverwarming in de totale warmtevraag. Aandeel tapwater Aandeel Woningtype (kWh) ruimteverwarming (kWh ) 5178 12114 2-onder-1 kap 5178 9886 Hoek 6612 5178 Rijtjeshuis 5178 18315 Vrijstaand

Totale warmtevraag (kWh) 17291 15064 11789 23492

Vervolgens is het belangrijk om te kijken naar het rendement van het systeem , om zo te bepalen met hoeveel kWh het elektriciteitsverbruik toeneemt. Het rendement van PVT-panelen in combinatie met een warmtepomp hangt af van het type warmtepomp. Voor panelen van HR Solar kan worden uitgegaan van een SCOP van 5,5 voor ruimteverwarming, en 3,6 voor tapwater. Dit resulteert in de volgende elektriciteitsvraag (Tabel 11) : Tabel 11. De totale warmtevraag, gecorrigeerd voor het rendement van de warmtepomp. Woningtype Tapwater Ruimteverwarming Elektriciteitsverbruik Totale t.b.v. warmte (kWh) elektriciteitsvraag vraag (kWh) vraag (kWh) (kWh ) 3641 1438 2202 6989 2-onder- 1 kap 6708 1438 1797 3236 Hoek 1438 6338 1202 2640 Rijtjeshuis 1438 4768 9218 3330 Vrijstaand Het aantal PVT-panelen dat nodig is per woning om aan de warmtevraag te voldoen , wordt bepaald aan de hand van het vermogen van de warmtepomp. Per kW aan warmtepompvermogen is er ongeveer 3m2 aan PVT panelen nodig, wat overeenkomt met zo'n 1,6 panelen. Het vermogen van een warmtepomp wordt berekend met behulp van het woonoppervlak en de isolatiegraad van de woning. Wanneer de woning is geïsoleerd tot energielabel B, is de warmtevraag 55 W per m² woonoppervlak voor rijwoningen en ongeveer 60 W per m² voor de andere woningtypes.

Om de warmtevraag in te vullen zijn er gemiddeld 14 tot 20 PVT -panelen nodig, afhankelijk van het woningtype. Tabel 12 geeft inzicht in de verwachte opbrengst per paneel (bij 330Wp panelen ) en wat de resterende elektriciteitsvraag is. Deze resterende elektriciteitsvraag kan eventueel nog worden opgevangen door extra PV - panelen, om volledige energieneutraliteit te bereiken. Afhankelijk van het beschikbaar dakoppervlak moet per woonsituatie worden gekeken wat er nodig en mogelijk is. Tabel 12. Benodigd aantal PVT-panelen en opbrengst per woningtype. Aantal PVT Verwachte Resterende Extra PV -panelen nodig Woningtype panelen opbrengst elektriciteitsvraag voor energieneutraal (kWh) (kWh ) 14 2831 10 2-onder-1 kap 4158 16 4752 1956 7 Hoek 14 2180 8 4158 Rijtjeshuis 3278 20 5940 12 Vrijstaand