10. Waardestellend historisch onderzoek 2021.pdf
Tekst van het document
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
76. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond begane grond, bestaande toestand, opmetingstekening t.b.v. de restauratie, voorzien van ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980; noorden is boven (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck). Het Baljuwhuis is opgedeeld in diverse woningen waardoor er meerdere keukens (tot in de voormalige steeg) en trappen zijn. De splitsing is waarschijnlijk al begonnen in de negentiende eeuw, toen het huis werd verhuurd door de Nederlands Hervormde Gemeente. 77. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond begane grond, nieuwe toestand na de restauratie, voorzien van ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980; noorden is boven (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck). Opgemerkt moet worden dat er geen tekeningen zijn aangetroffen (bestek of revisie) die de uitgevoerde toestand weergeven: de voorgevel (zuid) van het Ambachtshuis is hier aangepast door De Fabryck, dus ontdaan van de geplande hoge stoep (afb. 15).
59
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
78. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond verdieping, bestaande toestand, opmeting t.b.v. de restauratie, voorzien van ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980; noorden is boven (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck). 79. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond verdieping, nieuwe toestand na de restauratie, voorzien van ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980; noorden is boven (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck). Opgemerkt moet worden dat er geen tekeningen zijn aangetroffen (bestek of revisie) die de uitgevoerde toestand weergeven: de voorgevel (zuid) van het Ambachtshuis is hier aangepast door De Fabryck, dus ontdaan van de geplande hoge stoep (afb. 15).
60
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
80. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond zolder en vliering (rechts) van het Ambachtshuis, bestaande toestand, opmeting, voorzien van ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980; noorden is boven (GAV, AGV 2.07.351, inv.nr. 2372 (Map VII), detail; bewerkt door De Fabryck). 81. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond zolder, nieuwe toestand na de restauratie, voorzien van ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980; noorden is boven (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck).
61
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
82. Ambachtshuis, doorsnede gezien vanuit het oosten, bestaande toestand, opmeting t.b.v. de restauratie, voorzien van de huidige ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980; noorden is boven (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck). 83. Ambachtshuis (links) en de voormalige steeg, doorsnede gezien vanuit het oosten, nieuwe toestand na de restauratie, voorzien van de huidige ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980 (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck). Opgemerkt moet worden dat er geen tekeningen zijn aangetroffen (bestek of revisie) die de uitgevoerde toestand weergeven: de voorgevel (zuid) van het Ambachtshuis is hier aangepast door De Fabryck, dus ontdaan van de geplande hoge stoep (afb. 15).
62
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
84. Baljuwhuis, doorsnede gezien vanuit het westen, bestaande toestand, opmeting, voorzien van ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1975 (GAV, AGV 2.07.351, inv.nr. 2372 (Map VII), detail; bewerkt door De Fabryck). 85. Baljuwhuis, doorsnede gezien vanuit het westen, nieuwe toestand na de restauratie, voorzien van de huidige ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980 (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck).
63
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
86. Ambachts- en Baljuwhuis, doorsnede gezien vanuit het zuiden, bestaande toestand, opmeting, voorzien van ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1975 (GAV, AGV 2.07.351, inv.nr. 2372 (Map VII), detail; bewerkt door De Fabryck). 87. Ambachts- en Baljuwhuis, doorsnede gezien vanuit het zuiden, nieuwe toestand na de restauratie, voorzien van de huidige ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980 (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck).
64
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
88. Ambachts- en Baljuwhuis, doorsnede gezien vanuit het noorden, nieuwe toestand na de restauratie, voorzien van de huidige ruimteaanduidingen (voor zover bekend), 1980 (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, detail; bewerkt door De Fabryck). Opgemerkt moet worden dat er geen tekeningen zijn aangetroffen (bestek of revisie) die de uitgevoerde toestand weergeven: de voorgevel (zuid) van het Ambachtshuis is hier aangepast door De Fabryck, dus ontdaan van de geplande hoge stoep (afb. 15). 65
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
89. Ambachts- en Baljuwhuis, Voorstraat 14-12, vanuit het zuidwesten, met rechts de Bakkersteeg en op de achtergrond de toren van de Dorpskerk, 2021. 66
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
ANALYTISCHE BESCHRIJVING Situering en volume Het cluster van Ambachts- en Baljuwhuis is gelegen in de historische kern van Voorschoten aan de Voorstraat, de historische hoofdweg die, hoewel eigenlijk gesitueerd in het zuidoosten, al in de zeventiende eeuw werd opgevat als het zuiden. Het cluster ligt in de zuidoosthoek van het gesloten bouwblok dat de Voorstraat vormt met Schoolstraat (noord), de Tramstraat (west) en de Bakkerstraat (oost) (p. 6 rechts). Hoewel het Ambachts- en Baljuwhuis de facto een dubbelpand zijn, vallen ze historisch gezien uiteen in drie panden: het nieuwgebouwde Ambachtshuis uit 1635-1640 (west), de nieuwgebouwde uitbreiding van het toenmalige Baljuwhuis van kort na 1640 (centraal) en de vervangende nieuwbouw van het Baljuwhuis van omstreeks 1740 (oost). Het Ambachtshuis, dat een tijdens de tweede bouwfase (1638-1639) alsnog geïncorporeerde, iets wigvormige steeg bevat (oost), bestaat – letterlijk – daarnaast uit een enkele treden onder het maaiveld gelegen souterrain, een bel-etage (zaal), een zolder en een vliering onder een hoog zadeldak, gecombineerd met een rechthoekig grondplan. Hierachter bevindt zich westelijk een in 2012 aangebrachte overkapping die aansluit op een (fietsen)berging met een plat dak uit 1983 in de noordwesthoek van het perceel, terwijl aan de oostkant een ondiepe eenlaags aanbouw met plat dak van omstreeks 1740 staat (afb.
99, 102, 106). Het centrale clusterdeel ofwel de westelijke beuk van het Baljuwhuis heeft
90. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), het metselwerk is verrijkt met banden, lijsten en hoek- en boogstenen van (geschilderde) Bentheimersteen; de gevel is in 19801982 geschilderd op grond van kleursporen en is na 2000 opnieuw geschilderd in de huidige kleurstelling.
ook een rechthoekige plattegrond, zijn het iets langgerekter, en behelst een
67
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
91. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), geveltop voorzien van het jaartal ‘1635’ met bovenop het segmentfronton een geblinddoekte kop (waarschijnlijk Vrouwe Justitia). 92. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), geveltop, de dekplaten van de geveltrappen zijn vervaardigd van Franse kalksteen (Vaurion) en dateren van 1980-1982.
93. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), de kozijnen van de vensters dateren van omstreeks 1740, terwijl de ramen in 1980-1982 zijn gereconstrueerd. 94. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), de geveltop is vanaf de onderste waterlijst opnieuw opgemetseld, waarschijnlijk eind negentiende eeuw met gebruik van vormbaksteen. 68
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
95. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), de westelijke doorgang dateert waarschijnlijk van omstreeks 1810-1830, terwijl de deur is gekopieerd in 1980-1982, toe ook het bovenraam is aangebracht. 96. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), een van de vensters van de bel-etage, waarvan de kozijnen dateren van omstreeks 1740, terwijl de ramen zijn gereconstrueerd in 1980-1982.
97. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), de vensters ter plaatse van het souterrain zijn omstreeks 1870 ingebracht, maar vervangen in 1980-1982, waarbij de ramen zijn gereconstrueerd.
98. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), de toegang tot de voormalige steeg, voorzien van een ingangspartij van omstreeks 1740, behalve de deur en het bovenraam (uit 1810-1830) en de in 1980-1982 gereconstrueerde tussenstijl van dit raam. 69
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN begane grond op maaiveldniveau – een centrale kelder is omstreeks 1740 buiten gebruik geraakt – en een verdieping, onder een schilddak met ongelijke schilden. Dit dak is aangebracht tegen het dito schilddak van de eveneens rechthoekige maar beduidend langere oostelijke beuk van het Baljuwhuis, die overwegend of geheel tot stand gekomen is omstreeks 1740. Ook deze beuk omvat verder een begane grond op maaiveldniveau en een verdieping, met de kanttekening dat zich min of meer centraal aan de oostkant een (ondiepe) kelder is gesitueerd. Achter het eigenlijke Baljuwhuis staat aan de oostkant, langs de Bakkerstraat, een berging met een plat dak uit 1982, die secundair (vóór 2012) is verbonden met het pand door middel van een overkapping. Overigens zijn aan de kant van de Voorstraat de stoephekken zeker al aanwezig sinds omstreeks 1830 (afb.32). Constructie en materialen Zowel het Ambachts- als Baljuwhuis is traditioneel geconstrueerd, dus met massieve dragende muren van metselwerk in kruisverband van baksteen (handvormsteen; rood) en (grenen)houten balklagen en dito kappen, hoewel in het kader van de restauratie van 1980-1982 enkele stalen lateien zijn ingebracht. De panden waren (en zijn) gefundeerd op staal, met de kanttekening dat in 1980-1982 de fundering met behulp van metselwerk dieper is aangelegd, op een betonplaat.
Ten aanzien van de in kruisverband gemetselde gevels is opvallend dat niet alleen bij het Ambachtshuis en de westbeuk van het Baljuwhuis (afb. 101) maar ook bij de oostbeuk hiervan overwegend klezoren (= kwarten van een
99. Ambachtshuis, achtergevel (noord), het metselwerk is hetzelfde metselwerk als dat van de voorgevel, zij het dat de top hier (eind negentiende eeuw) opnieuw is opgemetseld vanaf de traptreden halverwege het topvenster, en er geen verflaag is aangebracht.
baksteen in de lengte) als hoekoplossing zijn gebruikt, overigens alleen bij de gevelhoeken en niet bij de gevelopeningen (voor zover dit nog is na te gaan) 70
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN (afb. 111). Waarschijnlijk heeft men omwille van de uniformiteit aansluiting gezocht bij de gevels van de westbeuk, aangezien de klezoor omstreeks 1740 ouderwets was; een deel van de westmuur van de oostbeuk aan de achterzijde heeft dan ook al drieklezoren (= drie kwarten) (afb. 118). In het souterrain van het Ambachtshuis (west) en op de begane grond van de voormalige steeg (oost), alsmede die van het Baljuwhuis is tijdens de restauratie van 1980-1982 een betonvloer gestort. Boven het souterrain van het Ambachtshuis ligt oostelijk achterin een gemetseld gewelf van de oorspronkelijke kerker uit 1635-1640 en ernaast (west; toiletruimten) een even oude, oost-west gerichte, enkelvoudige balklaag. Vóór de westmuur ter plaatse (herentoilet) is, vermoedelijk omstreeks 1810-1830, een halfsteens muur met spouw gemetseld om de balken, waarvan de koppen waarschijnlijk slecht waren geworden, extra steun te bieden. Aan de zuidzijde (souterrain)
100. Ambachtshuis, achtergevel (noord), geveltop, voorzien van vensters met kozijnen van omstreeks 1740, terwijl de ramen in 1980-1982 zijn gereconstrueerd.
bevindt zich daarentegen een lichtere, noord-zuid gerichte balklaag, die zal zijn aangebracht omstreeks 1740, maar zonder de in 1980-1982 toegevoegde onderslagbalk op kolommen. De eveneens enkelvoudige en lichte balklaag boven de voormalige steeg zal ook dateren van omstreeks 1740, toen deze ruimte een belangrijkere functie kreeg, met inbegrip van de bel-etage. De samengestelde balklaag boven de bel-etage, ook ter plekke van de steeg, gaat regelrecht terug tot de 1635-1640, met uitzondering van een onbekend aantal vernieuwde kinderbinten en de centrale moerbalk uit 1980-1982. Deze laatste is aangebracht, omdat na de verwijdering van de dragende dwarsmuur, waarschijnlijk zo omstreeks 1870, alleen is voorzien in een
101. Ambachtshuis, achtergevel (noord), detail van de oostzijde; het metselwerk is ter plaatse van de treden in 1980-1982 hersteld of zelfs vervangen, toen ook de dekplaten van Franse kalksteen (Vaurion) zijn aangebracht. De pijlen wijzen naar klezoren (= kwarten van een baksteen in de lengte), ook bij de westtbeuk van het Baljuwhuis (links: 1640-1641).
schijnbalk, met de gevolgen van dien (afb. 82). Ook de samengestelde balklagen boven de begane grond en eerste verdieping van de westbeuk van het Baljuwhuis stammen uit de bouwtijd (omstreeks 1640), net als de 71
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
102. Ambachtshuis, achtergevel (noord), de aanbouw met privaat van omstreeks 1740; het (aangescherfde) kozijn van de doorgang, de (aangeheelde) deur en het bovenraam stammen nog uit omstreeks 1740, evenals het westelijke venster, waarvan het raam echter een kopie uit 1980-1982 is. 103. Ambachtshuis, achtergevel (noord), begane grond onder de overkapping (2012), het oostelijke venster (omstreeks 1740) dat in 1980-1982 in zijn geheel is gekopieerd.
104. Ambachtshuis, achtergevel (noord), begane grond onder de overkapping (2012), het westelijke venster (1810-1830; gedeeltelijk aan het zicht onttrokken) is in 1980-1982 in zijn geheel gekopieerd; rechts nog net de westelijke doorgang. 105. Ambachtshuis, achtergevel (noord), begane grond onder de overkapping (2012), de westelijke doorgang die mogelijk al stamt uit 1635-1637, maar in 1980-1982 is voorzien van een deur en kozijn die kopieën zijn de corresponderende doorgang in de voorgevel (van (op zijn laatst) omstreeks 1810-1830). 72
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN enkelvoudige balklagen in de oostbeuk (omstreeks 1740). De oudhollandse kap van het Ambachtshuis omvat een drietal gestapelde jukken met rechte benen, voorzien van gehakte telmerken I-III (afb. 20-28). De dekbalken zijn gepend in de jukbenen, evenals de korbelen bovenaan, terwijl deze onderaan zijn genageld, net als de windschoren (afb. 26, 161, 163). De jukken worden afgewisseld door steeds drie hangbalken aan stroppen, die mede de vlieringvloer dragen. In plaats van makelaars zijn oorspronkelijke genagelde A-spanten aanwezig, die secundair zijn voorzien van extra flieringen. Diverse onderdelen zijn in 1980-1982 vervangen naar het oorspronkelijke model, toen tevens de zolder- en vlieringvloer, de meeste (ronde) sporen en het volledige beschot zijn aangebracht. Vermeldenswaard zijn verder de verschillende eigendoms- of vlotmerken op de jukbenen van het noordelijke en vooral het zuidelijke spant aan de oostkant (afb. 23-28). Het Baljuwhuis is ook uitgerust met een jukkenkap, weliswaar geheel gepend maar toch moderner: op de scheerjukken staan hier flieringdragende Aspanten, terwijl de benen met blokkeels zijn verbonden met de borstwering (afb. 29, 226, 229, 236). Per oost-west gericht juk betreft het twee A-spanten (met ongelijke benen), omdat deze jukken de volledige breedte overstrekken.
In het midden worden ze gesteund door standvinken, waarboven zich de zakgoot van de binnendakschilden bevindt, terwijl het meest noordelijke en zuidelijke juk zijn gekoppeld aan de haakse halfjukken en hoekkepers van de buitendakschilden. Los hiervan tonen enkele afzonderlijke elementen van de kapconstructie een gehakt telmerk, maar omdat van een systeem geen sprake lijkt, ligt hergebruik voor de hand (afb. 20, 29, 30). Net als bij het Ambachtshuis zijn de houten vloer en het beschot aangebracht
106. Ambachtshuis, achtergevel (noord), de vensters op de bel-etage inclusief de penanten ertussen zijn in 1980-1982 volledig gereconstrueerd, net als de ankerschieter tussen het eerste en tweede venster vanuit het oosten (links).
in 1980-1982, maar lijken de (rechtshoekige) sporen nog overwegend oorspronkelijk. 73
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
107. Baljuwhuis vanuit het zuidoosten, met rechts de Bakkersteeg, 2021. 74
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Gevels en dakvlakken Ambachtshuis De voorgevel (zuid; afb. 90-98) is opgetrokken uit metselwerk van in 19811982 geschilderde (rode) handvormsteen van ca. 19,5 x 9 x 4 cm (10 lagen = 48 cm), platvol gevoegd met een dagstreep. Het metselwerk is verrijkt met banden, lijsten en hoek- en boogstenen van (geschilderde) Bentheimersteen, terwijl de dekplaten van de geveltrappen zijn vervaardigd van Franse kalksteen (Vaurion) en dateren van 1980-1982. Overigens is de top vanaf de onderste waterlijst opnieuw opgemetseld, waarschijnlijk omstreeks 1900 met gebruikmaking van vormbaksteen. Van de gevelopeningen ter plaatse van het souterrain, afgedekt met een rollaag, lijkt de doorgang de oudste: deze kan dateren van omstreeks 1740,
108. Baljuwhuis, voorgevel (zuid), bovenzijde van westbeuk, is omstreeks 1740 voorzien van een rechte lijst; het metselwerk eronder is in 1980-1982 hersteld; pijl wijst naar de schouder van de onderste trede van de geveltrap van het Ambachtshuis, waar de gevel van het Baljuwhuis omheen is gemetseld.
hoewel kozijn, deur en bovenraam (gewijzigd) zijn vervangen in 1980-1982. De vensterkozijnen en -ramen gaan ook niet verder terug dan 1980-1982, met dien verstande dat de kozijnen lijken te zijn gekopieerd van hun voorgangers van omstreeks 1870. De ingangspartij aan de oostkant, voor de voormalige steeg, stamt nog geheel van omstreeks 1740, behalve de deur en het bovenraam (uit 1810-1830) en de in 1980-1982 gereconstrueerde tussenstijl van dit raam. De vensters ter hoogte van de bel-etage, ook van de steeg, lijken nog hun kozijnen van omstreeks 1740 bezitten, toen ook de gevelopeningen hun tegenwoordige afmetingen en afdekkende rollaag kregen. De ramen van deze vensters zijn echter stuk voor stuk gereconstrueerd in 1980-1982. Dit alles gaat eveneens op voor de vensters in de top, met uitzondering van de afdekkende rollaag. Alle ankerschieters dateren daarentegen nog van de bouwtijd. De achtergevel van het Ambachtshuis (noord; afb. 99-106) is opgetrokken uit
109. Baljuwhuis, voorgevel (zuid), onderzijde van westbeuk, de vensters bezitten kozijnen van omstreeks 1740 en empireramen van 1810-1830.
hetzelfde metselwerk als de voorgevel, zij het dat de top hier (omstreeks 75
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN 1900) opnieuw is opgemetseld van de traptreden halverwege het topvenster, en geen verflaag is aangebracht. Een uitzondering betreft de (oostelijke) aanbouw, vrijwel zeker daterend van omstreeks 1740: hier is gebruik gemaakt van stenen van 18-19 x 9 x 3,5 cm (10 lagen = 48 cm), min of meer hetzelfde formaat als van de (oudere) gevels van de oostbeuk van het Baljuwhuis. Het (aangescherfde) kozijn van de doorgang, de (aangeheelde) deur en het bovenraam stammen waarschijnlijk allemaal uit omstreeks 1740, evenals het westelijke venster, waarvan het raam een kopie uit 1980-1982 is. De twee vensters westelijk van de aanbouw zijn als geheel kopieën (van vensters van respectievelijk omstreeks 1740 en omstreeks 1810-1830), terwijl de deur met kozijn van de doorgang op de hoek een vereenvoudigde kopie is van die in de corresponderende doorgang in de voorgevel (van omstreeks 1810-1830). Analoog hieraan zijn de vensters op de bel-etage inclusief de penanten ertussen volledig gereconstrueerd, waarbij de kozijnen van de voorgevel model zullen hebben gestaan. Van de vensters erboven zijn de kozijnen overwegend gehandhaafd, maar de ramen eveneens gereconstrueerd, net als de ankerschieter tussen het eerste en tweede venster op de bel-etage vanuit het oosten.
Beide dakvlakken van het Ambachtshuis zijn gedekt met rode, al dan niet verbeterde Oudhollandse pannen met vorsten op de nok, die overwegend vóór 1980 al aanwezig waren. Baljuwhuis
110. Baljuwhuis, westelijke zijgevel van de oostbeuk, de kozijnen dateren van omstreeks 1740, terwijl de ramen in 1980-1982 zijn vernieuwd. 111. Baljuwhuis, voorgevel (zuid)van de oostbeuk, westelijk bevindt zich een van de twee resteren twee ankers uit 1916 (slagerij) met hun schieters. Pijlen wijzen naar klezoren (en die ertussen), enigszins ouderwets omstreeks 1740 maar wellicht toegepast op aan te sluiten bij het metselwerk van de westbeuk.
De voorgevel van de westbeuk (zuid; afb 107-109) toont hetzelfde metselwerk als het Ambachtshuis, maar met een fractioneel kleinere 10lagenmaat – 47 cm. Ter verrijking zijn er alleen banden en lijsten van (geschilderde) Bentheimersteen aanwezig, waarvan de onderste, 76
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN daterend van omstreeks 1740, een (circa 1916) gepleisterde plint afdekt (afb. 109). Net als de overige banden en lijsten gaan de twee schieters van ankers terug tot omstreeks 1640. De vensteropeningen, die omstreeks 1740 hun huidige afmetingen en afdekkende rollaag zullen hebben gekregen, zijn uitgerust met ramen van de periode omstreeks 1810-1830, die op de eerste verdieping zijn in 1980-1982 gekopieerd. De afsluitende kroonlijst stamt uit omstreeks 1740, net als bij de andere gevels. De aansluitende (westelijke) zij- en voorgevel van de oostbeuk van het Baljuwhuis (afb. 110-113) wijkt wat metselwerk betreft hoofdzakelijk af wat steenformaat betreft: 18-18,5 x 9 x 3,5 cm (10 lagen = 47-48 cm); de
112. Baljuwhuis, voorgevel (zuid), bovenzijde van de oostbeuk van omstreeks 1740; het metselwerk onder de gevellijst (omstreeks 1740) is in 1980-1982 hersteld.
gepleisterde plint loopt door, zij het bij de voorgevel zonder deklijst. De vensters op de begane grond van de voorgevel zijn inclusief het omliggende metselwerk gereconstrueerd in 1980-1982 - van de gewijzigde toestand uit 1916 resteren alleen de twee ankers met hun schieters; van de overige vensters in beide gevels stammen de kozijnen nog van omstreeks 1740, de ramen van de voorgevel van omstreeks 1810-1830 en die van de zijgevel van 1980-1982. De oostelijke zijgevel van de oostbeuk van het Baljuwhuis (afb. 114-117) heeft identiek metselwerk, en alleen vensters in de middenzone, bij het trappenhuis. Het venster met buitenluik van de kelder gaat op zichzelf terug tot omstreeks 1740, maar is materieel een reconstructie uit 1980-1982. Van de twee bolvensters erboven (waarvan het onderste met inwendige diefijzers) en het halve bolvenster ernaast dateren de kozijnen nog wel van de bouwtijd maar zijn de ramen kopieën uit 1980-1982, met de kanttekening dat het
113. Baljuwhuis, voorgevel (zuid), onderzijde van oostbeuk; in 1980-1982 is de etalage van de voormalige slagerij (omstreeks 1916) verwijderd en de pui gereconstrueerd, inclusief de plint en de twee vensters.
bovenste bolvenster toen naar beneden is verschoven. Van de noordelijke vensters op de begane grond en de verdieping, aangebracht omstreeks 77
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
114. Baljuwhuis, zijgevel (oost) aan de Bakkersteeg vanuit het zuiden. 115. Baljuwhuis, zijgevel (oost), alleen centraal bevinden zich vensters; enkele kozijnen dateren nog van omstreeks 1740 of 1810-1830 (noordelijke vensters), maar alle ramen zijn in 1980-1982 gekopieerd, terwijl het kozijn met kelderluik in zijn geheel stamt uit 1980-1982. 116. Baljuwhuis, zijgevel (oost) langs de Bakkersteeg vanuit het noorden; de zettingscheuren in het metselwerk zijn in 1980-1982 hersteld, toen er tevens funderingsverbetering heeft plaatsgevonden.
78
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN 1810-1830 (achter de ankerschieter van omstreeks 1740) zijn de kozijnen oorspronkelijk maar de ramen gekopieerd in 1980-1982. De achter- en aansluitende (westelijke) zijgevel van de oostbeuk van het Baljuwhuis (afb 117, 118) tonen ook weer hetzelfde metselwerk als de voorgevel, met dien verstande dat, zoals gezegd, de onderzone van de zijgevel geen klezoren bevat. De doorgang in de achtergevel heeft een kozijn uit 1980-1982 maar een tweepaneelsdeur uit omstreeks 1740. Het venster oostelijk ernaast, dat inwendig blind is, bezit nog zijn kozijn van omstreeks 1740, maar heeft gekopieerde ramen uit 1980-1982, net als het venster erboven. De achter- en aansluitende westgevel van de westbeuk van het Baljuwhuis (noord; afb 118-119) heeft hetzelfde metselwerk als de corresponderende voorgevel, maar dan zonder enige verrijking. Elk van de vier vensters van de achtergevel bezit nog zijn oorspronkelijke kozijn (van omstreeks 1740) en ramen (van omstreeks 1810-1830), terwijl de ankerschieters net als bij de voorgevel teruggaan tot omstreeks 1640. Alle dakvlakken van het Baljuwhuis zijn belegd met rode, al dan niet verbeterde oudhollandse pannen, met vorsten op de nokken en zinken pirons op de nokhoeken; deze pannen waren vóór 1980 overwegend al aanwezig.
De dakkapellen, zowel op de binnen- als buitendakvlakken, waren ook vóór 1980 al aanwezig, maar zijn in 1980-1982 materieel vernieuwd, naar het bestaande model. De schoorstenen waren er ook allemaal en zijn dan ook alleen hersteld om weer te kunnen functioneren.
117. Baljuwhuis vanuit het noordoosten met links de Bakkersteeg met de oostgevel en rechts de achtergevel van de oostbeuk; het metselwerk onder de gevellijst (omstreeks 1740) is in 1980-1982 hersteld, terwijl er ook sporen te zien zijn van herstelling in het metselwerk eronder, waar zich in de achttiende en negentiende eeuw aanbouwen bevonden.
Dit geldt natuurlijk niet voor de opbouw met zijn platte dak van de verbinding tussen de zolder van het Baljuw- en Ambachtshuis (trapportaal), als geheel een toevoeging uit 1980-1982. 79
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
118. Baljuwhuis, achtergevel (noord) en westelijke zijgevel van de oostbeuk, met rechts nog net de westbeuk; de pijlen wijzen naar de overgang in het metselwerk, ontstaan in 1980-1982 door inboetwerk na de sloop van een privaataanbouw. Rechts nog net de berging uit 1982 en de overkapping van vóór 2012. 119. Baljuwhuis, achtergevel (noord) van de westbeuk; het metselwerk onder de gevellijst (omstreeks 1740) is in 1980-1982 hersteld. Alle vensters van de achtergevel bezitten nog hun kozijn van omstreeks 1740 en ramen van omstreeks 1810-1830, terwijl de ankerschieters net als bij de voorgevel teruggaan tot 1640-1641. 80
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Interieur Ambachtshuis Van het souterrain (afb. 120-129) gaat de inwendige hoofdstructuur structuur terug tot 1635-1640. Hierbij gaat het om de oost-west gericht dwarsmuur en muur loodrecht hierop aan de noordkant, tussen de toiletgroep en de kelder. Deze laatste moet speciaal worden genoemd, want betreft de oorspronkelijke kerker en is daarom voorzien van een gemetseld gewelf (afb. 120-122). De balklaag westelijk ernaast (toiletruimten) is aangebracht in de bouwtijd, maar de vloerdelen zijn overwegend vervangen in 1980-1982. Het plafond in de zuidelijke ruimte (souterrain) stamt waarschijnlijk uit omstreeks 1740, is hersteld in 1980-1982 en daarbij voorzien van een onderslagbalk op
120. Ambachtshuis, kelder (vm. kerker) vanuit het zuidoosten. 121. Ambachtshuis, kelder (vm. kerker) vanuit het oosten; vanuit de voormalige steeg (garderobe) daalt men enkele gemetselde treden af.
kolommen. In deze ruimte en de aansluitende gang naar de toiletten ligt een in 1980-1982 aangebrachte vloer van Namense tegels gemengd met gesmoorde plavuizen (22-23 cm x 22-23 cm), afkomstig uit verschillende ruimten. Niet onvermeld mag de dichtgemetselde maar nog herkenbare doorgang blijven, centraal in de dwarsmuur aan de noordkant. De zaal op de bel-etage (afb. 139-146) is als ruimte ontstaan door de sloop van de centrale dwarsmuur, vermoedelijk omstreeks 1870, terwijl de trap naar de voormalige steeg is aangebracht in 1980-1982, evenals de houten dekvloer – in beide panden zijn de houten vloeren destijds voorzien van vergelijkbare isolerende vloeren. Van het plafond gaan de noordelijke en zuidelijke moerbalk terug tot de bouwtijd, terwijl de strijkbalken en de centrale moerbalk zijn vervangen, respectievelijk aangebracht in 1980-1982, evenals de vloerdelen (met dekvloer) erop, van de zolder.
122. Ambachtshuis, kelder (vm. kerker) vanuit het noorden; de zuidmuur dateert van 1980-1982, toen een deel van de kelder is afgenomen t.b.v. de toiletten, toen ook de zuidkant van het gewelf is gesloopt t.b.v. van de nieuwe trap naar de zaal.
Noemenswaardig zijn verder de binnenluiken van de vensters aan de zuidzijde, daterend van omstreeks 1740, alsmede de in principe even oude 81
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
123. Ambachtshuis, souterrain, toiletgang vanuit het oosten, ontstaan in 1980-1982, met links de dwarsmuur uit 1635-1637 en de open getoogde doorgang naar het zuidelijke souterrain, en rechts de doorgangen naar het herentoilet. Op de vloer zijn in 1980-1982 Namense tegels en plavuizen gelegd, afkomstig uit verschillende ruimten. 124. Ambachtshuis, souterrain, herentoilet vanuit het zuiden, ontstaan in 1980-1982, met zicht op de doorgang in de noordmuur. 125. Ambachtshuis, souterrain, damestoilet vanuit het zuiden, ontstaan in 1980-1982, met zicht op het venster in de noordmuur; links doorgangen naar de wc’s en rechts de doorgang net de toiletruimte. 126. Ambachtshuis, souterrain, damestoilet, toiletruimte vanuit het noordwesten, in 1980-1982 afgescheiden van de kelder, waarbij in de zuidoosthoek het restant van een buiten gebruik geraakte trap naar de zaal toen is verwijderd. 127. Ambachtshuis, zuidelijke souterrain, zuidwesthoek, met de doorgang naar de toiletgang, en rechts de dwarsmuur met de gedichte doorgang uit 1635-1640.
128. Ambachtshuis, zuidelijke souterrain vanuit het zuidoosten, het balkenplafond dateert van omstreeks 1740, m.u.v. de onderslagbalk op kolommen (1980-1982). 129. Ambachtshuis, zuidelijke souterrain vanuit het zuidwesten, met links de doorgang naar het trapje met doorgang naar de hal (voormalige steeg). 82
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
130. Ambachtshuis, begane grond, hal (vm. steeg), westmuur met de doorgang (1640-1641); in 1980-1982 heropend) naar het souterrain. 131. Ambachtshuis, begane grond, hal (vm. steeg), vanuit het noorden; plafond, witmarmeren vloertegels en de doorgang stammen van omstreeks 1740, met uitzondering van de paneeldeur uit 1810-1830. In de zuidwesthoek (rechts) de kastdeur van de meterkast (1980-1982). 132. Ambachtshuis, begane grond, hal (vm. steeg), vanuit het zuiden richting het portaal met dubbele deur van omstreeks 1740; rechts de open doorgang (1640-1641) naar het Baljuwhuis en links de doorgang (1640-1641) naar het souterrain. Rechts de brandslangkast (1980-1982). 133. Ambachtshuis, begane grond, hal (vm. steeg), noordzijde met zicht op het fraaie portaal met dubbele deur van omstreeks 1740.
83
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
134. Ambachtshuis, begane grond, garderobe (vm. steeg), vanuit het zuiden (door het portaal van omstreeks 1740). 135. Ambachtshuis, begane grond, garderobe (vm. steeg), vanuit het noorden, met zicht op de achterzijde van het portaal met dubbele deur van omstreeks 1740. 136. Ambachtshuis, begane grond, garderobe (vm. steeg), westmuur met de doorbraak en trap uit 1980-1982 naar de zaal op de bel-etage. 137. Ambachtshuis, begane grond, garderobe (vm. steeg), noordzijde, de doorgang (omstreeks 1740) in de aanbouw, met links nog net de doorgang naar het vm. privaat. 138. Ambachtshuis, begane grond, garderobe (vm. steeg), het voormalige privaat in de aanbouw van omstreeks 1740; de wanden zijn nog bekleed met authentieke ‘witjes’.
84
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN maar in de negentiende eeuw al aangepaste wandbetimmering. Voor deze geldt bovendien dat hij in 1980-1982 aan de noord- en zuidkant naar voren is gehaald (t.b.v. cv-radiatoren) en hierbij vooral aan de noordkant in sterke mate is aangepast, iets wat ook geldt voor het ermee verbonden en even oude trapje. Tot slot moet worden gewezen op de openingen bovenin de oostmuur, die in 1980-1982 lijken te zijn gemaakt. In de voormalige steeg (hal en garderobe; afb. 130-138) dateert de witmarmeren tegelvloer, die doorloopt in de dwarsgang in het Baljuwhuis, van omstreeks 1740, evenals het portaal met dubbele deur halverwege en het houten onderplafond ten zuiden van hiervan. De doorgang naar het souterrain van het Ambachtshuis, daterend van 16401641 maar later dichtgemetseld, is hersteld in 1980-1982, de meterkast
139. Ambachtshuis, bel-etage, zaal vanuit het noordwesten met zicht op de trap (1980-1982), en links het trapje naar de overloop boven de voormalige steeg.
zuidelijk in de westmuur is een toevoeging uit die tijd, wat ook geldt voor de brandslangkast in de oostmuur. Ten noorden van het portaal is zuidelijk in de westmuur een in de negentiende eeuw afgesloten trap van omstreeks 1740 verwijderd, terwijl de toegang tot de voormalige kerker noordwaarts verschoven, ten behoeve van de huidige trap naar de bel-etage, onder plaatsing van een nieuw kozijn met deur. Van het plafond, waarschijnlijk daterend van omstreeks 1740, zijn in 19801982 enige balken vernieuwd. Het aansluitende privaat (eveneens omstreeks 1740) heeft nog altijd zijn vloer van witmarmeren tegels en wandbetegeling van ‘witjes’ (13 x 13 cm), die in 1980-1982 is aangeheeld met exemplaren elders uit de panden. Het kozijn met deur gaat eveneens terug tot deze tijd.
140. Ambachtshuis, bel-etage, zaal vanuit het noordwesten, de oorspronkelijke dwarsmuur is vermoedelijk omstreeks 1870 verwijderd. 85
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Op de bel-etage van de voormalige steeg dateert de pantry (afb. 151, 152) aan de zuidkant als ruimte waarschijnlijk van omstreeks 1740, inclusief de doorgang met kozijn en deur. Van de vloerdelen is in 1980-1982 ongeveer de helft vernieuwd. De aansluitende overloop aan de noordkant (afb. 147-150) heeft in die tijd zijn huidige tussentrap en daarmee zijn (dek)vloer gekregen, evenals de vloerdelen (op de plafondbalklaag) en de doorgang met kozijn en deur naar de verdieping van het Baljuwhuis. De zolder met vliering (afb.153-165) is sinds 1980-1982 te bereiken via het Baljuwhuis. De hele inrichting dateert, afgezien van de kapconstructie, ook van die tijd (en later).
141. Ambachtshuis, bel-etage, zaal vanuit het zuidoosten.
142. Ambachtshuis, bel-etage, zaal vanuit het noordoosten; de noordelijke (rechts) en zuidelijke moerbalk dateren van 1635-1640, terwijl de centrale moerbalk en de strijkbalken zijn aangebracht, respectievelijk vervangen in 1980-1982. 86
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
143. Ambachtshuis, bel-etage, zaal, zuidmuur, de paneellambrisering dateert van omstreeks 1740, maar is in 1980-1982 naar voren gebracht t.b.v. cv-radiatoren. 144. Ambachtshuis, bel-etage, zaal, zuidmuur, de gesloten binnenluiken van omstreeks 1740 van het westelijke venster, die bovenin zijn voorzien van hartvormige openingetjes, net zoals de luiken van het oostelijke venster (links).
145. Ambachtshuis, bel-etage, zaal, noordwesthoek, met links de lambrisering (omstreeks 1740) tegen de westmuur, die hier in 1980-1982 is aangeheeld, wat ook geldt voor de lambrisering tegen de noordmuur (rechts), die toen tevens naar voren is gebracht t.b.v. cv-radiatoren. 146. Ambachtshuis, verdieping, zaal, het in 1980-1982 gekopieerde trapje in de noordoosthoek van omstreeks 1740, dat oorspronkelijk leidde naar de trap naar zolder, die zich op overloop boven de voormalige steeg bevond, en nu naar de overloop. 87
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
147. Ambachtshuis, verdieping, overloop (boven vm. steeg) vanuit het zuiden, richting de trap naar het lagere bordes, met in de westmuur (links) de doorgang naar de zaal. 148. Ambachtshuis, verdieping, overloop (boven vm. steeg), westmuur, de twee muuropeningen zijn ingebracht in 1980-1982, ter verlichting van de overloop. 149. Ambachtshuis, verdieping, overloop (boven vm. steeg) vanuit het noorden, richting de pantry en de doorgang naar het Baljuwhuis, met zicht op de moerbalk uit 1980-1982. 150. Ambachtshuis, verdieping, overloop (boven vm. steeg), oostmuur; zuidelijk is in 1980-1982 een doorgang gemaakt naar de verdieping van het Baljuwhuis (gang), waar zich sindsdien de trap naar de zolder van het Ambachtshuis bevindt.
151. Ambachtshuis, verdieping, pantry (boven vm. steeg), vanuit het noorden; op de vloer ligt vinyl (van na 2000). 152. Ambachtshuis, verdieping, pantry (boven vm. steeg), vanuit het zuiden, met zicht op de zuidelijke moerbalk uit 1635-1640. 88
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
153. Ambachtshuis, zolder, trapportaal (1980-1982) vanuit het zuidwesten, met rechts de trap naar de gang op de verdieping van het baljuwhuis, en links de westelijke zijgevel van het Baljuwhuis met zicht op een anker met schieter, waarschijnlijk van 1640-1641. 154. Ambachtshuis, zolder, trapportaal (1980-1982), de ruimte onder de trap (1980-1982) naar de Baljuwzolder is ingericht als technische ruimte. 155. Ambachtshuis, zolder, trapportaal (1980-1982) vanuit het noordwesten.
156. Ambachtshuis, zolder vanuit het zuidwesten, met zicht op de doorgang naar de Baljuwzolder. 157. Ambachtshuis, zolder, de doorgang met dubbele trap en traplift naar de Baljuwzolder, alles tot stand gekomen in 1980-1982. 158. Ambachtshuis, zolder vanuit het zuidwesten; de recent aangebrachte, geperforeerde stalenplaten, zuidelijk (rechts) van het trapportaal verbergen een losstaande bar. 89
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
159. Ambachtshuis, zolder vanuit het noordoosten. 160. Ambachtshuis, zolder vanuit het noorden.
161. Ambachtshuis, zolder, het westelijke spantbeen van het zuidelijke jukspant (met telmerk ‘I’) en zijn genagelde winschoren; geheel boven de strop van een hangbalk. 162. Ambachtshuis, zolder vanuit het zuidoosten, met zicht op de trap (1980-1982) aan de noordzijde naar de vliering en de hangbalken. 90
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
164. Ambachtshuis, vliering, het A-spant bovenop het bovenscheerjuk van het zuidelijke jukspant (met telmerk ‘I’); de flieringen zijn secundair.
163. Ambachtshuis, vliering, het westelijke been van het zuidelijke bovenscheerjuk (met telmerk ‘I’) met een aan de vernieuwde fliering genagelde windschoor.
165. Ambachtshuis, vliering vanuit het noorden 91
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Baljuwhuis Bij het Baljuwhuis is de inwendige hoofdstructuur hoofdzakelijk tot stand gekomen omstreeks 1740. Op de begane grond dateert de centrale gang met zijn plafond (afb. 166-170) nog van omstreeks 1740, maar is het portaal met dubbele deur aan de oostkant aangebracht in 1980-1982, evenals het plafond en de boog van het vervolg van de gang (zuidzijde portaal in de oostbeuk). Meer oorspronkelijk is de achter- of schouwkamer (afb. 171-178), inclusief de doorgang met kozijn en deur. Het gaat dan om de in 1980-1982 aangeheelde betimmering met reliëfsnijwerk tegen de noordmuur en de toen deels naar voren gebrachte lambrisering, maar vooral om de schoorsteen met zijn marmeren mantel en schoorsteenstuk met hoogstaande gesneden lijst. Het schilderij verbeeldt de Verzoening van Jacob en Esau en is omstreeks 1765 gemaakt in opdracht van baljuw Adrianus Boers door de toen in Voorschoten woonachtige Dirk Kui(j)pers (1733-1796), samen met zijn echtgenote Apollonia van den Blijk (1732-1771).
24
Hoewel een vlak onderplafond meer voor de hand lijkt te liggen, maakt het plafond onder de kinderbinten de indruk toch ook te dateren van omstreeks 1740, met de kanttekening dat het in 1980-1982 ingrijpend is hersteld. Dit laatste geldt ook voor de kastenwand (omstreeks 1740) met zijn blinde deuren en lambrisering tegen de westmuur, die aan de zuidkant een ondertussen weder gedichte doorgang naar een keuken achterin de voormalige steeg verborg.
24
166. Baljuwhuis, begane grond, gang vanuit het oosten richting de hal, met links de doorgang naar het restaurant en rechts naar de schouwkamer.
‘18e eeuws schilderij terug in Ambachts- en Baljuwhuis’ (www.voorschotenonline.nl, 2015). 92
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
167. Baljuwhuis, begane grond, gang vanuit het westen richting het portaal met dubbele deur uit 1980-1982. 168. Baljuwhuis, begane grond, gang, zuidmuur, met de doorgang naar het westelijke deel van het restaurant, voorzien van een deur met kozijn van omstreeks 1740, die in 1980-1982 vanuit het westen naar zijn huidige plek is verschoven. 169. Baljuwhuis, begane grond, gang, noordmuur, met de doorgang naar de achter- of schouwkamer, voorzien van een deur met kozijn van omstreeks 1740. 170. Baljuwhuis, begane grond, gang, plafond vanuit het oosten, voorzien van delen van omstreeks 1740 tegen een balkenplafond van 1640-1641.
171. Baljuwhuis, begane grond, gang, achter- of schouwkamer vanuit het noordoosten met zicht op de doorgang van omstreeks 1740, inclusief deur en kozijn, naar de gang. 172. Baljuwhuis, begane grond, gang, achter- of schouwkamer vanuit het zuiden, met zicht op de betimmering tegen de noordmuur, die in 1980-1982 is aangeheeld (oostelijk (rechts) bevond zich tot 1980 een doorgang naar de privaataanbouw). 93
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
173. Baljuwhuis, begane grond, gang, achter- of schouwkamer, westmuur, zuidelijke wandkast (omstreeks 1740) waar zich tot 1980 een (gedichte) doorgang bevond naar een keuken achterin van de vm. steeg (nu garderobe); het interieur van de kast is een reconstructie uit 1980-1982. 174. Baljuwhuis, begane grond, gang, achter- of schouwkamer, westmuur, noordelijke wandkast met blinde deur (omstreeks 1740). 175. Baljuwhuis, begane grond, gang, achter- of schouwkamer, noordwesthoek, de lambrisering (omstreeks 1740) zet zich voort over de kastdeur, wat van deze deur een zogeheten blinde deur maakt; met de toenmalige betengeling vielen de kastdeuren niet op. Centraal bevond zich in de westmuur ook een kast (holte nog aanwezig); vermoedelijk een buffet of servieskast, waarin het kostbare servies stond uitgestald. 176. Baljuwhuis, begane grond, gang, achter- of schouwkamer, noordmuur; de betimmering met reliëfsnijwerk aan de westzijde stamt mogelijk nog uit omstreeks 1740. 177. Baljuwhuis, begane grond, gang, achter- of schouwkamer, oostmuur, met zicht op de schoorsteen, met een marmeren mantel van omstreeks 1740 en erboven het authentieke boezemstuk met de voorstelling van de Verzoening van Jacob en Esau, gemaakt door Dirk Kuijpers en zijn vrouw Appolonia van den Blijk omstreeks 1765.
178. Baljuwhuis, begane grond, gang, achter- of schouwkamer, het plafond, voorzien van delen van omstreeks 1740 tegen kinderbinten van 1640-1641. 94
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
179. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-west, noordmuur vanuit het zuidoosten, voorzien van een deur met kozijn van omstreeks 1740, die in 1980-1982 vanuit het westen naar zijn huidige plek is verschoven. De lambrisering dateert van 2003 of later. 180. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-west, westmuur; centraal bovenaan bevindt zich nog een restant van de schoorsteen van omstreeks 1740. 181. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-west, oostmuur, de centrale open doorgang (naar de oostbeuk) dateert van 1980-1982, en vervangt een smallere doorgang aan de zuidzijde van omstreeks 1916 of ouder.
182. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-west, zuidmuur; de vensters bezitten kozijnen van omstreeks 1740 met empireramen uit 1810-1830. 183. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-west, het beschilderd balkenplafond van 1640-1641 (met uitzondering van één kinderbint), waarvan in 1980-1982 de vloerdelen zijn vervangen en de rode biesjes overgeschilderd. 95
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
184. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-oost, met zicht op de zuidmuur, waar zich tussen 1916 en 1980 een etalagepui bevond; de vensters zijn een reconstructie. 185. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-oost, zuidwesthoek, met zicht op de lambrisering, waarvan alleen het rechter element oorspronkelijk is (omstreeks 1740). 186. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-oost, westmuur met de doorgang (1980-1982) naar het westbeuk, die een smallere doorgang vervangt aan de zuidzijde van 1916 of eerder.
187. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-oost, het plafond is in 1980-1982 voorzien van delen met een sierperk tegen een balkenplafond van omstreeks 1740. 188. Baljuwhuis, begane grond, restaurant-oost, noordmuur met links de doorgang naar het trapportaal en rechts naar een keldertje; de wand oostelijk van de westelijke doorgang betreft een reconstructie uit 1980-1982. 96
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
189. Baljuwhuis, begane grond, keldertje vanuit het zuidwesten. 190. Baljuwhuis, begane grond, keldertje, de vloer is belegd met plavuizen uit 1980-1982, die van elders zijn aangevoerd. 191. Baljuwhuis, begane grond, trapportaal vanuit het zuiden, richting de doorgang naar de keuken. 192. Baljuwhuis, begane grond, trapportaal, de in 1980-1982 geheel vernieuwde trap, gezien vanaf het eerste (oostelijke) bordes. 193. Baljuwhuis, begane grond, trapportaal, de trap richting het eerste (oostelijke) bordes. 194. Baljuwhuis, begane grond, trapportaal, oostmuur t.p.v. het eerste (oostelijke) trapbordes; het venster met kozijn en diefijzers van omstreeks 1740 en ramen uit 1980-1982.
195. Baljuwhuis, begane grond, trapportaal, het plafond bij de trap is voorzien van delen uit 1980-1982 tegen een balkenplafond van omstreeks 1740. 196. Baljuwhuis, begane grond, trapportaal, noordmuur (1980-1982) met de doorgang naar de keuken. 197. Baljuwhuis, begane grond, keuken, de ruimte dateert van 1980-1982, de inrichting merendeels van later. 198. Baljuwhuis, begane grond, keuken, noordmuur; westelijk bevindt zich de doorgang, voorzien van een deur van omstreeks 1740 in een kozijn uit 1980-1982. 97
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN De twee in 1980-1982 onderling doorgebroken ruimten aan de zuidkant (restaurant; afb. 179-188) hebben oostelijk een onderplafond uit 1980-1982 en westelijk een bijzonder beschilderd balkenplafond van omstreeks 1640 (met uitzondering van één kinderbint), waarvan in 1980-1982 de vloerdelen zijn vervangen en de rode biesjes overgeschilderd. Toen is ook de doorgang in de noordmuur verschoven naar zijn huidige plek, met inbegrip van kozijn en deur uit omstreeks 1740. Uit die tijd stamt tevens in de oostelijke ruimte het kozijn van de westelijke doorgang met het paneel erboven, plus panelen van de lambrisering in de noordoost- en noordwesthoek; de rest van de betimmering is aangebracht in 1980-1982 en later. In de kelder (afb. 189-190) liggen rode plavuizen uit 1980-1982, die van elders zijn aangevoerd. De trap hierboven, naar de eerste verdieping en de zolder, was wel al eerder aanwezig, maar is bij de restauratie vrijwel geheel vernieuwd. En in 1980-1982 zijn tevens de indeling en inrichting van het noordelijke deel van de oostbeuk - keuken, lift, mindervalidentoilet, noordzijde portaal (afb. 191, 195-198) - tot stand gekomen.
199. Baljuwhuis, verdieping, gang vanuit het oosten richting de trap (1980-1982) naar de Ambachtszolder en de doorgang (1980-1982) naar de overloop in het Ambachtshuis. 200. Baljuwhuis, verdieping, gang vanuit het westen, richting de doorgang (in 19801982 tot stand gekomen) in de oostmuur naar de overloop. Ook de noord- (links) en zuidwand, inclusief de doorgang, dateren van 1980-1982.
Op de eerste verdieping heeft het plafond in de gang in de westbeuk (afb. 199-201) nog moerbalken van 1640-1641, maar zullen, toen een trapgat aan de oostzijde is gedicht, de kinderbinten in 1980-1982 deels zijn vernieuwd en het onderplafond volledig. Verder dateren de doorgang in de westmuur naar de overloop van het Ambachtshuis en de trap aldaar, alsmede de doorgang met deur en kozijn er tegenover volledig van 1980-1982, en dit geldt eveneens voor de opnieuw opgetrokken noord- en zuidwand met hun doorgangen, kozijnen en deuren (respectievelijk naar kamer 4 en 2). De zuidelijke kamer van de westbeuk (kamer 2; afb. 202-204) bezit een geheel nieuwe schoorsteen uit 1980-1982 en onder de vensters een 98
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
201. Baljuwhuis, verdieping, gang, de zuidmuur, inclusief doorgang met deur en kozijn (naar kamer 2), dateert van 1980-1982. 202. Baljuwhuis, verdieping, kamer 2 (zuidelijk in westbeuk) vanuit het zuidwesten met links de doorgang in de noordmuur uit 1980-1982, en rechts de brede doorgang (naar kamer 1), die in 1980 is heropend en toen is voorzien van een kozijn en dubbele deur.
203. Baljuwhuis, verdieping, kamer 2 (zuidelijk in westbeuk) vanuit het noordoosten, de schoorsteen is in 1980-1982 gereconstrueerd. 204. Baljuwhuis, verdieping, kamer 2 (zuidelijk in westbeuk), zuidmuur, de lambrisering van omstreeks 1740 is in 1980-1982 naar voren gebracht (t.b.v. cv-radiatoren). 99