10. Waardestellend historisch onderzoek 2021.pdf
Tekst van het document
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN WAARDESTELLEND BOUWHISTORISCH ONDERZOEK
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN WAARDESTELLEND BOUWHISTORISCH ONDERZOEK Adres: Voorstraat 12-14, 2251 BN Voorschoten Kadastrale aanduiding: Gemeente Voorschoten, Sectie B, nr. 7143 Rijksmonument nrs.: 38024 (nr. 12) en 38025 (nr. 14) Maart 2021 Jacqueline Heijenbrok Guido Steenmeijer
De Fabryck - Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek V.O.F. – Office for Building History De Fabryck - Bekkerstraat 133 3572 SG Utrecht t +31 (0)306376184 www.defabryck.nl de.fabryck@xs4all.nl De Fabryck - 100%
erkend!
Afbeelding omslag: Ambachts- en Baljuwhuis, Voorstraat 14-12, vanuit het zuidwesten, met op de achtergrond de toren van de Dorpskerk, 2021 (De Fabryck). © Aan de informatie in dit rapport kunnen geen rechten worden ontleend. Dit rapport is uitsluitend bedoeld voor intern gebruik. Onder geen beding mag het geheel of gedeeltelijk worden verstrekt aan derden, of op internet, sociale media of andersoortige media worden gezet, zonder de uitdrukkelijke toestemming van zowel de opdrachtgever (zie hiervoor de inleiding) als De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek. 1
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
INHOUD INLEIDING
p.
4
FASERINGS- EN WAARDESTELLINGSPLATTEGRONDEN
p.
7
TOELICHTING OP DE WAARDESTELLING
p. 15
BOUW- EN GEBRUIKSGESCHIEDENIS
p. 18
Voorgeschiedenis
p. 18
Ontwerp en bouw (1635-1640)
p. 20
Omstreeks 1740
p. 35
Omstreeks 1810-1830
p. 40
Omstreeks 1870-1920
p. 42
Restauratie (1980-1982)
p. 47
Omstreeks 1983-heden
p. 53
ANALYTISCHE BESCHRIJVING
p. 67
Situering en volume
p. 67
Constructie en materialen
p. 70
Gevels en dakvlakken
p. 75
Interieur
p. 81
BIJLAGE 1: ARCHEOLOGISCHE WAARDEVERWACHTING
p. 108
BIJLAGE 2: GRONDBORING EN –SONDERING 1975
p. 110
AFKORTINGEN
AGV BGV GAV NA RCE
= Archief Gemeente Voorschoten = Bouwarchief Gemeente Voorschoten = Gemeentearchief Voorschoten = Nationaal Archief = Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Ambachtshuis, Voorstraat 14, 2021.
2
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Ambachts- en Baljuwhuis, Voorstraat 14-12, vanuit het zuidoosten, met rechts de Bakkersteeg, 2021 (De Fabryck). 3
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
INLEIDING In het kader van een vervreemdingsprocedure heeft de Gemeente Voorschoten in januari 2021 opdracht gegeven aan De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek, een waardestellend bouwhistorisch onderzoek in te stellen naar het (voormalige) Ambachts- en Baljuwhuis, Voorstraat 1214. Dit dubbelpand met gecombineerde ingang staat sinds 2 mei 1968 ingeschreven als rijksmonument (nrs. 38024 en 38025), onder de volgende redengevende omschrijvingen: Nr. 12: Burgemeestershuis; tussen metselwerk natuurstenen banden. Rechte
kroonlijsten, 17e eeuw. Voordeur in trapgevel Ambachtshuis. Nr.14: Ambachtshuis, trapgevel 1635. Bovendeel aan de straatzijde in de 19e
eeuw sterk vernieuwd, goede achtergevel. Het genoemde onderzoek heeft bestaan uit een opname ter plaatse, aangevuld met literatuur- en archiefonderzoek (in het Gemeentearchief
Baljuwhuis, Voorstraat 12, op de hoek met de Bakkersteeg (rechts), 2021.
Voorschoten (GAV) te Wassenaar en het Nationaal Archief (NA)) en bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)), en is uitgevoerd in maart 2021 door drs. Jacqueline Heijenbrok en dr. Guido Steenmeijer van het genoemde bureau; de voor u liggende rapportage is van hun hand. De foto’s zijn gemaakt door De Fabryck in maart 2021, tenzij anders vermeld. De dank van de auteurs gaat uit naar de heer F. Kaijen, mevrouw drs. C. de Glopper-Zuiderland en mevrouw drs. C. Scheffer (Werkorganisatie Duivenvoorde), alsmede naar de heer J. Kriek (Restaurant Floris V). 4
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Situatie van het centrum van Voorschoten, satellietfoto (links) en kaart, 2021; noorden is boven (Google Maps; bewerkt door De Fabryck). = Ambachts- en Baljuwhuis: Voorstraat 12-14
= Dorpskerk
5
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Situatie van het Ambachts- en Baljuwhuis, Voorstraat 12-14, Sectie B, perceelnr. 7143, satellietfoto (links) en Kadastrale Kaart, 2021; noorden is boven (Google Maps en Kadaster; bewerkt door De Fabryck). Gemakshalve wordt de Schoolstraat als het noorden beschouwd. = Ambachts- en Baljuwhuis: Voorstraat 12-14
= perceel Ambachts- en Baljuwhuis
6
= berging (1982)
= fietsenstalling (1983)
= Dorpskerk
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
FASERINGS- EN WAARDESTELLINGSPLATTEGRONDEN
Fasering Ambachts- en Baljuwhuis, souterrain en begane grond, 2021; noorden is boven (Bureau Multical, revisie 2003; bewerkt door De Fabryck). Renvooi:
= 1635-1639 = 1640-1641 = circa 1740 = circa 1810-1830 = plafond: linkerhelft: balklaag; rechterhelft: onderplafond indien aanwezig = vloer: linkerhelft: betonnen ondervloer; rechterhelft: dekvloer (tegels of delen) = lambrisering of wandbetimmering
= circa 1870-1920
= schoorsteenmantel met betimmering en schoorsteenstuk 7
= 1980-1982
= 1983-2021
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Bouwhistorische waardestelling Ambachts- en Baljuwhuis, souterrain en begane grond, 2021; noorden is boven (Bureau Multical, revisie 2003; bewerkt door De Fabryck). Renvooi waardestelling; conform de ‘Richtlijnen Bouwhistorisch Onderzoek’ (Den Haag 2009): = hoge bouwhistorische waarde: van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis van het object = positieve bouwhistorische waarde: van belang voor de voor de structuur en/of de betekenis van het object = indifferente bouwhistorische waarde: van weinig belang voor de structuur en/of de betekenis van het object = plafond: linkerhelft: balklaag; rechterhelft: onderplafond indien aanwezig
= lambrisering of wandbetimmering
= vloer: linkerhelft: betonnen ondervloer; rechterhelft: dekvloer (tegels of delen)
= schoorsteenmantel met betimmering en schoorsteenstuk
8
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Fasering Ambachts- en Baljuwhuis, verdieping, 2021; noorden is boven (Bureau Multical, revisie 2003; bewerkt door De Fabryck). Renvooi:
= 1635-1639 = 1640-1641 = circa 1740 = circa 1810-1830 = circa 1870-1920 = plafond: linkerhelft: balklaag; rechterpunt: toegevoegde moerbalk (zaal); rechterhelft: onderplafond indien aanwezig = vloer: linkerhelft: ondervloer (delen); rechterhelft: dekvloer (delen of tegels); rechterpunt: vloerbedekking = lambrisering of wandbetimmering
= schoorsteenmantel al dan niet met betimmering
9
= binnenluiken
= 1980-1982
= 1983-2021
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Bouwhistorische waardestelling Ambachts- en Baljuwhuis, verdieping, 2021; noorden is boven (Bureau Multical, revisie 2003; bewerkt door De Fabryck). Renvooi waardestelling; conform de ‘Richtlijnen Bouwhistorisch Onderzoek’ (Den Haag 2009): = hoge bouwhistorische waarde: van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis van het object = positieve bouwhistorische waarde: van belang voor de voor de structuur en/of de betekenis van het object = indifferente bouwhistorische waarde: van weinig belang voor de structuur en/of de betekenis van het object
= lambrisering of wandbetimmering
= plafond: linkerhelft: balklaag; rechterpunt: toegevoegde moerbalk (zaal); rechterhelft: onderplafond indien aanwezig = vloer: linkerhelft: ondervloer (delen); rechterhelft: dekvloer (delen of tegels); rechterpunt: vloerbedekking
= schoorsteenmantel of- betimmering = binnenluiken
10
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Fasering Ambachts- en Baljuwhuis, zolder, 2021; noorden is boven (Bureau Multical, revisie 2003; bewerkt door De Fabryck). Renvooi:
= 1635-1639 = 1640-1641 = circa 1740 = circa 1810-1830 = plafond: balklaag = vloer: linkerhelft: ondervloer (delen); rechterhelft: dekvloer (delen of tegels (toiletten)) = kap
11
= circa 1870-1920
= 1980-1982
= 1983-2021
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Bouwhistorische waardestelling Ambachts- en Baljuwhuis, zolder, 2021; noorden is boven (Bureau Multical, revisie 2003; bewerkt door De Fabryck). Renvooi waardestelling; conform de ‘Richtlijnen Bouwhistorisch Onderzoek’ (Den Haag 2009): = hoge bouwhistorische waarde: van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis van het object = positieve bouwhistorische waarde: van belang voor de voor de structuur en/of de betekenis van het object = indifferente bouwhistorische waarde: van weinig belang voor de structuur en/of de betekenis van het object = plafond: balklaag = kap = vloer: linkerhelft: ondervloer (delen); rechterhelft: dekvloer (delen of tegels (toiletten)) 12
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Fasering Ambachtshuis, vliering, 2021; noorden is boven (Bureau Multical, revisie 2003; bewerkt door De Fabryck). Renvooi:
= 1635-1639 = 1640-1641 = circa 1740 = circa 1810-1830 = vloer: linkerhelft: ondervloer (delen); rechterhelft: dekvloer (delen) = kap
13
= circa 1870-1920
= 1980-1982
= 1983-2021
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
Bouwhistorische waardestelling Ambachtshuis, vliering, 2021; noorden is boven (Bureau Multical, revisie 2003; bewerkt door De Fabryck). Renvooi waardestelling; conform de ‘Richtlijnen Bouwhistorisch Onderzoek’ (Den Haag 2009): = hoge bouwhistorische waarde: van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis van het object = positieve bouwhistorische waarde: van belang voor de voor de structuur en/of de betekenis van het object = indifferente bouwhistorische waarde: van weinig belang voor de structuur en/of de betekenis van het object = vloer: linkerhelft: ondervloer (delen); rechterhelft: dekvloer (delen) = kap 14
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
TOELICHTING OP DE WAARDESTELLING Aangezien het Ambachts- en het Baljuwhuis beide de status van Rijksmonument hebben (respectievelijk nrs. 38025 en 38024), betreft de bouwhistorische waardestelling een interne waardestelling. Dit houdt in dat de geconstateerde bouwhistorische waarden onderling zijn afgewogen. Een hoge waarde is toegekend aan de structuren, ruimtelijke relaties en elementen die dateren van de periode 1635 tot omstreeks 1900, dat wil zeggen van de bouwtijd en de verbouwingen van omstreeks 1740, omstreeks 1810-1830 en omstreeks 1870-1900, vanwege hun historiciteit en hieruit voorkomende zeldzaamheid en/of hun zorgvuldige vormgeving en afwerking Een hoge waarde is tevens toegekend aan alle elementen uit deze periode die tijdens de restauratie van 1980-1982 zorgvuldig zijn aangeheeld of,
Ambachts- en Baljuwhuis, entree in de hal ofwel de voormalige steeg, vanuit het noorden, 2021.
wanneer dit niet meer mogelijk was, gekopieerd. De belangrijkste uitzondering betreft de gemetselde voorzetwand tegen het noordelijke deel van de westmuur in het souterrain van het Ambachtshuis (herentoilet): deze dateert weliswaar waarschijnlijk van omstreeks 18101830, maar is alleen aangebracht om de aangetaste balklaag extra te ondersteunen en vormt geen waardevolle toevoeging (positieve waarde). Een positieve waarde is daarnaast in het algemeen toegekend aan de historiserende elementen die zijn vervangen tijdens de restauratie van 19801982 zonder te zijn gekopieerd, of die op grond van concrete aanwijzingen zijn gereconstrueerd - voor zover dit kon worden vastgesteld. Belangrijkste voorbeelden zijn enerzijds het achttiende-eeuwse raamtype van de vensters van het Ambachtshuis boven het souterrain, waar feitelijk alleen de binnenluiken aan de zuidzijde op de bel-etage nog aantoonbaar naar
Ambachtshuis, bel-etage, de zaal vanuit het noordwesten, 2021. 15
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN verwezen (en verwijzen), en anderzijds de hoofdtrap van het Baljuwhuis, die volledig is vernieuwd maar alleen op hoofdlijnen naar het oorspronkelijke model. Los hiervan is een positieve waarde toegekend aan twee op verschillende momenten gedichte, historische doorgangen in het souterrain (van het Ambachtshuis), alsmede aan niet historische afwerking van het in principe historische trapje in de doorgang naar de voormalige steeg. Een indifferente waarde is toegekend aan alle structuren en elementen die tot stand zijn gekomen tijdens de restauratie van 1980-1982 of later, zonder dat deze een aantoonbare relatie hebben met een historische toestand of situatie of bijzonder zijn wat vormgeving of materiaalgebruik betreft.
Baljuwhuis, begane grond, de oostzijde van het restaurant vanuit het noordoosten, waar tussen 1916-1964 slagerij Van Grundeken zijn winkel had, 2021.
Baljuwhuis, zolder vanuit het zuidoosten, 2021. 16
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
1. Kaart van het Hoogheemraadschap van Rijnland (links), met Voorschoten tussen Leiden (erboven) en Den Haag (linksonder); blad Wassenaar en omgeving (rechts), met links van het midden Wassenaar, Balthasar Florisz. van Berckenrode, 1615; noorden is boven (Hoogheemraadschap van Rijnland). = Voorschoten: voor detail zie afb. 2
= Huis Duivenvoorde 17
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
BOUW- EN GEBRUIKSGESCHIEDENIS Voorgeschiedenis Over een eventuele aanleiding om de heerlijkheid Voorschoten een gebouw voor rechtspraak en bestuursvergaderingen te verschaffen is niets bekend, maar dat de toenmalige ambachtsheer, Johan (III) van Wassenaer van Du(i)venvoorde (1577-1645) hierin een belangrijke rol heeft gespeeld, staat wel vast.
1
Deze schatrijke telg uit een bekend adelsgeslacht had eerder al Den Haag verrijkt met een fraai stadspaleisje, op de hoek van de Kneuterdijk en het Lange Voorhout, en aansluitend zijn voorouderlijke kasteel Du(i)venvoorde ingrijpend laten moderniseren (afb. 3). Als Stadhouder van de Lenen van Holland, één van zijn functies, had Van 2
Wassenaer een ondergeschikte, Pieter Jacobsz. van Tet(h)rode († 1646) ,
2. Voorschoten, detail blad Wassenaar en omgeving van de kaart van het Hoogheemraadschap van Rijnland (afb. 1), met centraal de Dorpskerk, Balthasar Florisz. van Berckenrode, 1615; noorden is boven (Hoogheemraadschap van Rijnland).
die een onbebouwd perceel in het dorp Voorschoten bezat. Dit centraal gelegen perceel was gelegen aan de noordkant van de heerstraet, de
= Ambachts- en Baljuwhuis aan de Heerstraet (Voorstraat; rechts van het huis) Wat het Ambachtshuis (Voorstraat 14) betreft gaat het in 1615 nog om een onbebouwd perceel tussen het toenmalige baljuwhuis (Voorstraat 16) en het pand op de hoek Voorstraat-Bakkersteeg, waar zich in 1635 de nieuwe baljuw zou vestigen.
tegenwoordige Voorstraat, ingeklemd tussen de woningen van de baljuw, Crispijn van Mierop (1585-1666; oost) en de vorige baljuw, Willem Gerritsz. van Toledo (west) en onbekende bezittingen van Johan van Wassenaer (noord), en had als kenmerk dat er een steeg op lag, een halve (Rijnlandse)
1
Tenzij ander vermeld is deze paragraaf ontleend aan: G. ’t Hart, ‘Het Ambachtshuis van Voorschoten’ in: Het Ambachtshuis en het Baljuwhuis van Voorschoten, [Voorschoten 1982], p. 5-10. 2 Zoon van Jacob Jansz. van Tetrode (ca. 1573-vóór 1663), rentmeester van het kapittel van de Hooglandse kerk in Leiden, secretaris van Rijnsburg, veertigraad van Leiden, Zowel senior als junior Van Tetrode heeft overigens het ambachtsbestuur een lening verschaft voor de nieuwbouw, terwijl senior als superintendent’ diverse administratieve klussen deed (GAV 730, AGV 1400-1810, inv.nr. 95, Rekening 1635-1637, fol. 8-8v)
18
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
3. Kasteel Duivenvoord, zuidelijk gelegen van Voorschoten, voorouderlijk bezit van Johan (III) van Wassenaer van Du(i)venvoorde, J. Lamsvelt, 1712 (ELO Beeldbank). Johan van Wassenaer liet het huis ingrijpend moderniseren (gereed in 1631), mogelijk naar ontwerp van architect Jan Florisz. van Westhoorn, de architect van het Ambachtshuis in de jaren 1635-1640.
19
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN roede breed en acht lang (ca. 1,90 bij 30 m) (afb. 2).
3
Op 19 april 1633 droeg Van Tetrode deze ruime kavel in leen op aan zijn werkgever, een transactie die zo opmerkelijk is hij vrijwel zeker was geïnitieerd door Van Wassenaer: ruim twee jaar later zou Van Tetrode, waarschijnlijk niet toevallig inmiddels baljuw van Noordwijkerhout, Lisse, Voorhout en Hillegom, de helft van het nieuwe leen overdragen aan het oudste bestuurslid (ambachtsbewaarder) van Voorschoten, omme opt ’zelve
gedeelte erffs, een Gerecht-huys, ofte Vierschaere getimmert, ende gefundeert te werden. 4 Ontwerp en bouw (1635-1640) Van Tetrode behield zelf de oostelijke helft, nadrukkelijk met inbegrip van de genoemde gang. Op 3 mei 1640 zou hij dit afgesplitste leen, omschreven als
de grond van de gang die thans [is] overtimmerd echter opdragen aan baljuw Van Mierop. Waarschijnlijk ter compensatie werd hem een maand later door Johan van Wassenaer een bebouwd perceel opgedragen gelegen aan de
achterwech, de huidige Schoolstraat.
4. Voorstraat vanuit het westen, met links aan de noordzijde het Ambachts- en Baljuwhuis, achter dorpspomp, en op de achtergrond de toren van de Dorpskerk, P.G. Vertin, midden negentiende eeuw (ELO Beeldbank).
5
Nameting leert dat de steeg die in 1640 was overbouwd, moet worden geïdentificeerd als de (huidige) gecombineerde hal van het dubbelpand, die fysiek deel uitmaakt van het Ambachtshuis. Alles wijst erop dat tijdens de bouw is besloten de steeg, herkenbaar aan de versmalling in noordelijke richting, op te nemen in het Ambachtshuis, als binnenruimte. Gevolg is 3
N. Vernède, ‘Lijst van schouten en secretarissen van Voorschoten’ in: De Nederlandsche Leeuw 45 (1927), p. 118-119. 4 J.C. Kort, Repertorium op de grafelijke lenen in Rijnland, 1222-1650 (www.hogenda.nl); zie ook: GAV 730, AGV 1400-1810, inv.nr. 693. 5 Kort tevoren had Van Tetrode van Johan van Wassenaer een huis in Den Haag gekocht, maar zal er los van staan, omdat hij zelf nooit in Voorschoten lijkt te hebben gewoond (www.marceltettero.nl).
20
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
1635
1635-1637
5. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond begane grond, met in kleur de gefaseerde totstandkoming van beide panden; noorden is boven (RCE Beeldbank, W.J. Berghuis, 1964; bewerkt door De Fabryck). In 1635 was er tussen het huis van oud-baljuw Van Toledo en dat van de nieuwe baljuw Van Mierop, op de hoek Voorstraat-Bakkersteeg, een onbebouwd perceel met centraal een steeg. Tussen 1635 en 1637 verrees westelijk (links) van de steeg het Ambachtshuis naar ontwerp van architect Jan Florisz. van Westhoorn, in opdracht van ambachtsheer van Johan (III) van Wassenaer van Duivenvoorde. Het Ambachtshuis was te betreden via een doorgang centraal in de voorgevel die leidde naar een bordestrap ter plaatse van het huidige souterrain. Tegenover de ingang was een kleine doorgang in de dwarsmuur naar de bewakerswoning aan de achterzijde, terwijl zich onder de traparmen bier- en turfkelders bevonden. Arrestanten werden via de steeg en een doorgang in de zijgevel naar de overkluisde kerker (gevangenis) gevoerd. = 1635: bestaande huis van de nieuwe baljuw Van Mierop op de hoek Heerstraet (Voorstraat) –Bakkersteeg = 1635-1637: bouw van het Ambachtshuis, westelijk (links) van de steeg die zich centraal op het onbebouwde perceel bevond = 1638-1639: het Ambachtshuis wordt uitgebreid door overbouwing van de steeg, niet lang voordat men de balklaag boven de bel-etage (zaal en steeg) gaat leggen.
= 1640-1641: het Baljuwhuis wordt in westelijke richting uitgebreid, tot aan de intussen overbouwde steeg 21
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
1638-1639
1640-1641
6. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond begane grond, met in kleur de gefaseerde totstandkoming van beide panden; noorden is boven (RCE Beeldbank, W.J. Berghuis, 1964; bewerkt door De Fabryck). In 1638-1639 vindt er opnieuw een verbouwing plaats: de steeg wordt overbouwd, zodat het Ambachtshuis groter wordt en een nog imposantere voorgevel krijgt. Vervolgens wordt ook het Baljuwhuis op de hoek Voorstreet-Bakkersteeg in westelijke richting uitgebreid, tot aan de overbouwde steeg, waarbij in de zijgevel van het Ambachtshuis een extra doorgang wordt gemaakt, zodat de baljuw gebruik kan maken van de bier- en turfkelders onder de traparmen. = 1635: bestaande huis van de nieuwe baljuw Van Mierop op de hoek Heerstraet (Voorstraat) –Bakkersteeg = 1635-1637: bouw van het Ambachtshuis, westelijk (links) van de steeg die zich centraal op het onbebouwde perceel bevond = 1638-1639: het Ambachtshuis wordt uitgebreid door overbouwing van de steeg, niet lang voordat men de balklaag boven de bel-etage (zaal en steeg) gaat leggen. = 1640-1641: het Baljuwhuis wordt in westelijke richting uitgebreid, tot aan de intussen overbouwde steeg
22
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN geweest dat deze nauwelijks is geïntegreerd in de plattegrond van het huis en de structuur van de gevels onregelmatigheden vertoont: de traveeën zijn bijvoorbeeld van ongelijke breedte, terwijl de onderste trappen van de top van de voorgevel onder de onderste waterlijst liggen in plaats van erboven (afb. 7). Mochten de twee oorspronkelijke moerbalken boven de bel-etage overigens doorlopen over de voormalige steeg – en daar lijkt het op - dan moet het besluit tot uitbreiding al vroeg zijn genomen. Baljuw van Mierop heeft de rest van het perceel benut om zijn huis uit te breiden – de huidige twee westelijke traveeën van het Baljuwhuis – maar dit is aantoonbaar pas in tweede instantie gebeurd: de gevel van het Baljuwhuis is om de schouder van de onderste trede van de geveltrap van het Ambachtshuis heen gemetseld (afb. 8, 9).
6
Aangezien de steeg zoals gezegd niet wezenlijk in de plattegrond is opgenomen en de gevelaanpassingen vooral boven de bel-etage hebben plaatsgevonden, heeft de planwijziging waarschijnlijk geen invloed gehad op de hoofdstructuur. De dwarsmuur (oost-west) halverwege het souterrain is van meet af aan aanwezig geweest, en tijdens de restauratie van 1980-1982 is aan het licht gekomen dat hierboven, op de bel-etage, aanvankelijk ook 7
een muur heeft gestaan. In het souterrain bevindt zich achter deze muur nog altijd de (voormalige) overkluisde kerker, aan de oostkant, met ernaast 6
Aan de zuidzijde is deze zelfde buitenwaartse sprong later afgehakt resteert alleen nog de het ondersteunende natuursteenblok; het nieuwe bouwdeel bevatte een kelder, waarvan in 19801982 de gemetselde trap is teruggevonden in de tegenwoordige gang, tegen de scheidingsmuur met de achterkamer (C. Scheffer, Het Ambachts- en Baljuwhuis te Voorschoten. Verslag van een restauratie (Leiden 1986], II, afb. 18 (GAV, AGV 2.07.351, inv.nr. 2370, Map V (doosnr. 1344). 7 L. de Keuning-Volkers, ‘Geschiedenis van een restauratie’, in: Het Ambachtshuis en het Baljuwhuis van Voorschoten, [Voorschoten 1982], p. 21.
7. Ambachtshuis, voorgevel (zuid) in 1960 (GAV Beeldbank). De traveeën zijn van ongelijke breedte, omdat de gevel in 1635-1637 de breedte had gekregen van de drie linker traveeën, en pas in 1638-1639 in oostelijke richting is uitgebreid toen de steeg (t.p.v. de hoofdingang, rechts) werd overbouwd. Deze overbouwing had ook gevolgen voor de trapgevel, die eveneens verbreed en dus verhoogd moest worden, waardoor de onderste treden van de geveltrap onder de onderste waterlijst kwamen te liggen in plaats van erboven. 23
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
8. Ambachtshuis, voorgevel, de hoofdingang ter plaatse van de voormalige steeg uit 1635-1640; de gevel links ervan dateert van 1635-1637, en het deel boven de doorgang van 1638-1639, terwijl de ongeschilderde gevel rechts, van het Baljuwhuis, stamt uit 1640-1641, 2021. De deuromlijsting dateert van circa 1740, de paneeldeur van een eeuw later. 9. Ambachts- (links) en Baljuwhuis, voorgevel, detail bovenaan de naad tussen beide panden; pijl wijst naar de schouder van de oostelijke, onderste trede van de geveltrap van het Ambachtshuis, waar de gevel van het Baljuwhuis in 1640-1641 omheen is gemetseld, 2021. 10. Ambachts- en Baljuwhuis, voormalige steeg, hal vanuit het zuiden richting de doorgang met dubbele deur van omstreeks 1740; rechts de open doorgang (1640-1641) naar het Baljuwhuis en links de doorgang die vanaf 1640-1641 leidde naar de bier- en turfkelders onder de bordestrap (souterrain), 2021. 24
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN oorspronkelijk misschien de woning van de conciërge annex bewaker – de betaling aan de Leidse schrijnwerker He(i)nrick Bommaert (* ca. 1600) maakt onder meer melding van bedsteden (afb. 17).
8
Vermoedelijk vanwege het feit dat een kerker ondergronds behoorde te liggen - er zijn meer voorbeelden - bevindt de vloer van het souterrain nog steeds enkele treden onder het maaiveld. In het kader van de genoemde restauratie is vóór de tweede travee vanuit het westen, ofwel de centrale travee van het Ambachtshuis zonder de steeg, een hardstenen trap opgegraven, plus een hierop aansluitende vloer tussen twee gemetselde muurtjes naar de nu gedichte maar nog wel herkenbare doorgang in de 9
genoemde dwarsmuur (afb. 11, 12). Het is aannemelijk is dat deze twee muurtjes (of één van beide) de onderbouw vormde(n) van een bordestrap naar de zaal op de bel-etage aan de achterzijde.
10
Een dergelijke opzet ligt meer voor de hand dan een trap halverwege de steeg, zoals wel is geopperd. Dit zou een ronduit statusarme route zijn geweest, niet passend bij een representatief gebouw als het Ambachtshuis, waar nog bijkomt dat ook de afzonderlijke toegang tot de kerker zich hier van meet af aan lijkt te hebben bevonden (afb. 15-17).
8
GAV 730, AGV 1400-1810, inv.nr. 95, Rekening 1635-1637, fol. 12; nog in 1940 is er sprake van een verhuurde woning (Leidsch Dagblad 6 december 1940) 9 GAV, AGV 2.07.351, inv.nr. 2367, Map II (doosnr. 1340). 10 Een dergelijke binnentrap lost die vraagstukken op die in het kader van de genoemde restauratie ontstonden: sporen van een buitentrap naar de bel-etage ontbraken en de ruimte tussen het teruggevonden vloerniveau ten westen en oosten van de twee muurtjes en de balklaag bedroeg maar 1,20 en was dus niet bruikbaar geweest, Daarnaast was een dichtgemetselde doorgang naar Voorstraat 16 teruggevonden, direct ten zuiden van de (voormalige) dwarsmuur, een halve meter onder het (huidige) vloerniveau van de bel-etage (De Keuning-Volkers, p. 21; Scheffer, II, afb. 57, 60). Er was echter aanvankelijk geen balklaag geweest, wat tevens verklaart dat er hier in 1980 geen restanten van een (haakse) zeventiende-eeuwse balklaag zijn aangetroffe, terwijl de doorgang vrijwel heeft aangeslotern op het veronderstelde trapbordes.
11. Ambachtshuis, voorgevel, opgravingen ter plaatse van de tweede travee vanuit het westen, vanuit het zuidoosten (boven) en oosten, met zicht op de aangetroffen trap naar het souterrain, 1975-1976 (RCE Beeldbank). 25
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
12. Ambachtshuis, plattegrond begane grond (links), voorzien van aantekeningen van de ontgraving ter plaatse van de tweede travee vanuit het westen en in het souterrain, Bob van Beek, februari 1976; noorden is boven (GAV, AGV, 2.07.351, inv.nr. 2367 Map II (1971-1984), doos 1340; bewerkt door De Fabryck). Men ontdekte centraal in het souterrain een vloertje dat aansloot op de gevonden stoep voor de voorgevel, en ingeklemd lag tussen twee noord-zuidgerichte, gemetselde muurtjes richting de nu gedichte maar nog wel herkenbare doorgang in de genoemde dwarsmuur. In 1976 werd met deze vondsten een gang in het huidige souterrain gereconstrueerd, met een trap in de steeg naar de verdieping. Maar in de tijd dat de aangetroffen stoep en het vloertje met muurtjes ontstonden (1635-1637), was de steeg nog niet overbouwd. De muurtjes met het vloertje zullen de restanten zijn van een bordestrap in het voorhuis (souterrain), die leidde naar de bel-etage waar zich aan de achterzijde de zaal zal hebben bevonden. De nu gedichte maar nog wel herkenbare doorgang in de genoemde dwarsmuur leidde naar de bewakerswoning, terwijl zich onder de traparmen de (bier- en turf)kelders bevonden. Men ontdekte tevens dat het vloerniveau van het voorgedeelte op de bel-etage lager zou zijn geweest dan dat van de zaal aan de achterzijde, vanwege sporen van een doorgang in de westmuur naar het buurhuis (nr.
16); deze doorgang zal echter hebben aangesloten op het bordes van de trap, en zal zijn gemaakt toen men na verloop van tijd meer ruimte nodig had en deze vond in het buurpand, al dan niet gehuurd (afb. 17). 13. Ambachtshuis, souterrain vanuit het oosten, met rechts de dwarsmuur met de gedichte doorgang naar de voormalige bewakerswoning; het balkenplafond dateert van omstreeks 1740, toen de bordestrap (1635-1637) in deze ruimte werd verwijderd, 2021.
26
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
14. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), niet uitgevoerde bestektekening, voorzien van een gereconstrueerde hoge stoep, die leidt naar de zaal op de bel-etage, 1980 (GAV, AGV 2.07-351, inv.nr. 2372 (Map VII). 15. Ambachtshuis, plattegronden van de begane grond (links) en de verdieping, niet uitgevoerde bestektekening, voorzien van de gereconstrueerde hoge stoep bij de voorgevel van het Ambachtshuis, die leidt naar de zaal op de bel-etage, terwijl het souterrain wordt betreden via een kleine stoep, ongeveer zoals aangetroffen in 1976, 1980; noorden is boven (BGV, 11274; bestektekeningen 1980; bewerkt door De Fabryck). 27
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
16. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), voorzien van een reconstructie van een inwendige bordestrap in het voorhuis, te bereiken via een centrale doorgang in de gevel, 1980 (BGV, 11274; bestektekeningen 1980; bewerkt door De Fabryck). 17. Ambachtshuis, plattegronden van de begane grond (onder) en de verdieping, voorzien van een reconstructie van een inwendige bordestrap in het voorhuis met onder de traparmen kelders, te bereiken via een portaal; noorden is boven (BGV, 11274; bestektekeningen 1980; bewerkt door De Fabryck). Het is ook mogelijk dat zich alleen aan de westzijde (links) een bordestrap bevond, maar in ieder geval is er voor 1740 op het noordwestelijke bordes een doorgang gemaakt naar buurpand Voorstraat 16 (blauwe pijl) 28
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Dit laatste maakt tevens aannemelijk dat meteen bij de uitbreiding van het Baljuwhuis, dus in of kort na 1640, een doorgang naar de voormalige steeg tot stand is gekomen; aanvullend bewijs levert het gegeven dat de baljuw tot 1667 kosteloos kon beschikken over een bier- en turfkelder en een privaat.
11
Het gebruik van deze kelder(s) suggereert dat de in 1980-1982 teruggevonden en herstelde doorgang tussen voormalige steeg en het voorgedeelte van het souterrain van het Ambachtshuis van de bouwtijd of niet veel later dateert, terwijl het privaat zich achterin de steeg kan hebben bevonden (afb. 17). Afgaande op het jaartal ‘1635’ in de voorgeveltop en de datering van de verschillende bouwrekeningen is het Ambachtshuis hoogstwaarschijnlijk tot stand gekomen in de perioden 1635-1637 en 1638-1639 (afb. 18).
18. Ambachtshuis, voorgevel, top met bovenin het jaartal ‘1635’; de geveltop is omstreeks 1870 of niet veel later opnieuw opgemetseld, 2021.
12
In de eerste fase werd het metselwerk hoofdzakelijk verricht door de Voorburgse metselaar Jasper Cornelisz. en het timmerwerk door de Leidenaar Jan Allertsz. (van Moerbeeck).
13
De steenhouwer was eveneens
een Leidenaar, namelijk Hendrick Cornelisz. van Bilderbeeck (1573-1640), de stadsmeestermetselaar, evenals de loodgieter, Jan Willemsz. van der Pluym en zoals gezegd de schrijnwerker He(i)nrick Bommaert. In de tweede fase worden vooral betalingen gedaan aan ene Pieter Michielsz., die zowel timmerman als metselaar wordt genoemd, terwijl de loodgieter de zoon van Jan van der Pluym was, Dominicus, en ook de smid weer een Leidenaar, Samuel van Damme (*ca. 1585).
14
11
GAV 730, AGV 1400-1810, inv.nr. 408. GAV 730, AGV 1400-1810, inv.nr. 95. 13 Ibidem, Rekening 1635-1637. 14 Ibidem, Rekening 1638-1639, fol. 3v, 6v-7; Rekening 1639-1640, fol. 3v-4. 12
19. Baljuwhuis, bovenzijde van het westelijke deel van de voorgevel, die in 1640-1641 ook een trapgevel zal hebben gekregen, maar omstreeks 1740 een lijstgevel is geworden, aansluitend bij het toen herbouwde oostelijke deel van het huis, 2021. 29
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
20. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond zolder, voorzien van tel- en vlotmerken bij de desbetreffende jukspanten; noorden is boven (Bureau Multical, revisie 2003; bewerkt door De Fabryck). Telmerken = tekens op onderdelen van de kapconstructie die aangeven in welke volgorde de constructie opgebouwd moet worden. In dit geval gaat het om gehakte Romeinse cijfers: bij de Ambachtszolder staan ze zoals ze in de bouwtijd (1635-1640) zijn geplaatst: van het zuidelijke jukspant ‘I’ naar het centrale jukspant ‘II’ (oostelijk niet waar te nemen i.v.m. het trapportaal (1980-1982)) en vervolgens het noordelijke jukspant ‘III’. Op het niveau van de vliering zijn identieke telmerken aanwezig. Op de Baljuwzolder zijn enkele gehakte telmerken in Romeinse cijfers in de zuidwesthoek aangetroffen, maar een logische volgorde ontbreekt. Waarschijnlijk gaat het om onderdelen van de oorspronkelijk kap (1640-1641) die de vernieuwing omstreeks 1740 zijn hergebruikt. Vlotmerk = gekrast merk van de eigenaar van een balk die over het water als onderdeel van als een vlot werd getransporteerd. Op onderdelen in de kap van de Ambachtszolder zijn enkele (kruisachtige) vlotmerken aangetroffen. = 1635-1640
= 1640-1641 30
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
21. Ambachtszolder vanuit het zuidwesten, met zicht op de drie oostelijke jukbenen: de linker pijl wijst naar een deel van het oostelijke been van het centrale jukspant, waar het telmerk ‘II’ niet is waar te nemen i.v.m. het trapportaal (1980-1982), en de rechter pijl wijst naar de vlot- en telmerken van het zuidelijke jukspant, 2021. 22. Ambachtszolder, zuidzijde van het oostelijke been van het zuidelijke jukspant: bovenste pijl wijst naar het telmerk in Romeinse cijfer ‘I’, de twee onderste pijlen naar een dubbel vlotmerk, 2021.
23. Ambachtszolder, zuidzijde van het oostelijke been van het noordelijke jukspant, voorzien van een telmerk en een vlotmerk (pijl), 2021. 24. Ambachtszolder, zuidzijde van het oostelijke been van het noordelijke jukspant: pijlen wijzen naar het telmerk, het Romeinse cijfer ‘III’, 2021. 25. Ambachtszolder, zuidzijde van het oostelijke been van het noordelijke jukspant: pijl wijst naar een vlotmerk, 2021. 31
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
26. Ambachtszolder, zuidzijde van het westelijke been van het noordelijke jukspant: pijl wijst naar een tel- en een vlotmerk, 2021. 27. Ambachtszolder, zuidzijde van het westelijke been van het noordelijke jukspant: pijl wijst naar het telmerk, het Romeinse cijfer ‘III’, met ernaast een vlotmerk, 2021. 28. Ambachtszolder, zuidzijde van het westelijke been van het noordelijke jukspant: detail van het telmerk, het Romeinse cijfer ‘III’, met ernaast een vlotmerk, 2021.
29. Baljuwzolder, westbeuk, zuidelijke been van het oostelijke noord-zuidgerichte jukspant; pijl wijst naar een telmerk, 2021. 30. Baljuwzolder, westbeuk, zuidelijke been van het oostelijke noord-zuidgerichte jukspant; pijl wijst naar het telmerk ‘IIII’, vermoedelijk op een jukbeen uit 1640-1641 dat omstreeks 1740 is hergebruikt, 2021. 32
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Verder is er een betaling aan Jan Florisz. van Westhoorn, architect, van £18 Vlaams (= ƒ 108). Gezien de hoogte kan dit bedrag niet alleen betrekking hebben op de aanpassingen na de toevoeging van de steeg, wat betekent dat deze Haagse timmerman op zijn minst het oorspronkelijke ontwerp van het Ambachtshuis heeft geleverd. Dit maakt hem tevens kandidaat voor de toeschrijving van het huis van Johan van Wassenaer in Den Haag en de modernisering van Kasteel Duivenvoorde (afb. 3).
31. Voorstraat vanuit het westen, met links (aan de noordzijde) het Ambachts- en Baljuwhuis, en centraal de dorpspomp, omstreeks 1890 (ELO Beeldbank).
33
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
32. Voorstraat vanuit het westen, met links (aan de noordzijde) het Ambachts- en Baljuwhuis, achter dorpspomp, en op de achtergrond de toren van de Dorpskerk, Carl Wilhelm Mieling, 1863 (Universiteitsbibliotheek Leiden, Topografie van Nederland, P335xN218). Het Ambachtshuis (geheel links) vertoont op de begane grond (links van de doorgang) nog geen vensters, terwijl de overige vensters zijn voorzien van empire ramen uit 1810-1830, net als bij het Baljuwhuis. 34
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Omstreeks 1740 Adrianus Boers volgde in 1739 de overleden baljuw mr. Daniel Poyntz op, wat aanleiding lijkt te zijn geweest voor bouwactiviteiten, en niet alleen in het Baljuwhuis. In het Ambachtshuis kreeg de bel-etage nieuwe vensters in de voorgevel, waarvan de schuiframen in 1980-1982 zijn gereconstrueerd maar de binnenluiken nog oorspronkelijk zijn (afb. 40). Bij het inbrengen van deze vensters bracht men de gevelopeningen omlaag, waarschijnlijk omdat in de (nieuwe) voorruimte een stuc- of andersoortig onderplafond tot stand kwam, in combinatie met de huidige wandbetimmering, of beter gezegd: de oorspronkelijke delen hiervan. Daarnaast werd de schoorsteen vernieuwd of gemoderniseerd, met de bekende Leidse beeldsnijder Hermanus (van der) Groen als leverancier van het snijwerk van de mantel, liet men de Leidse kamerbehanger Cornelis van Ho(o)geveen een textielbehangsel aanbrengen en schafte men een nieuwe tafel en twaalf stoelen aan.
15
Een en ander doet vermoeden dat, uit aantoonbare behoefte aan meer ruimte, de veronderstelde inpandige bordestrap hierbij is opgeheven, en in plaats hiervan de balklaag boven het souterrain is gelegd die nu nog aanwezig is, deels in originele staat (afb. 34).
16
Gesteld dat dit inderdaad is
gebeurd, dan is de trap vrijwel zeker verplaatst naar de zuidkant van de overkluisde kerker (nu damestoilet), tegenover de gang van het Baljuwhuis, waar hij opging vanuit de voormalige steeg, zoals nog is te zien op plattegronden van de bestaande toestand van vóór 1980 (afb. 34). Dit zou de aantrekkelijke ingangspartij verklaren, net als de bestaande witmarmeren tegelvoer en het even fraaie portaal met dubbele deur (afb. 33). Vanuit de achterzaal op de bel-etage was via een doorbraak en het nog aanwezige 33. Ambachtshuis, begane grond, hal of voormalige steeg, het fraaie portaal met dubbele deur, ingebracht omstreeks 1740, toen links ervan een doorgang was gemaakt naar de nieuwe trap naar de bel-etage, 2021.
15
GAV 730, AGV 1400-1810, inv.nr. 63, Rekening 1739, fol. 15. 16 Het is denkbaar dat hierbij de belangrijkste ruimte aan de voorzijde is komen te liggen.
35
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
34. Ambachts- en Baljuwhuis, plattegrond begane grond, met in kleur de wijzigingen van beide panden; noorden is boven (RCE Beeldbank, W.J. Berghuis, 1964; bewerkt door De Fabryck). = omstreeks 1740: in het Ambachtshuis wordt de bordestrap in het voorgedeelte (huidige souterrain) verwijderd, en het souterrain ter plaatse van een balkenplafond voorzien, om ruimte te creëren op de bel-etage. De nieuwe trap (pijl) komt te liggen achter de dwarsmuur, en is te betreden vanuit de voormalige steeg. Deze laatste wordt ingericht tot een statige hal met een nieuwe ingangspartij (afb. 8), de nog bestaande witmarmeren tegelvoer en het fraaie afsluitende portaal met dubbele deur (afb. 33). Het Baljuwhuis ondergaat een nog grondiger verbouwing: het oostelijke deel van vóór 1635 wordt vervangen door nieuwbouw, waarbij deze vleugel zowel in noordelijke (achter) als zuidelijke (Voorstraat) richting wordt uitgebreid, wellicht ten koste van de stoep aan de voorzijde. Dit brengt met zich mee dat de kap integraal moet worden vernieuwd, waarbij de trapgevel van het westelijke deel (1640-1641) wordt vervangen door een rechte lijst (afb. 19), aansluitend op het nieuwe oostelijke deel. In het interieur komt de gang naar de nieuwe hal (vm. steeg) tot stand, en krijgen de vertrekken een moderne inrichting, zoals de schouwkamer (afb. 35) en de kamers op de verdieping. 35.
Baljuwhuis, begane grond, schouwkamer, met zicht op de schoorsteen met marmeren mantel van omstreeks 1740 en erboven het authentieke boezemstuk van omstreeks 1765, voorstellende de Verzoening van Jacob en Esau, gemaakt door Dirk Kuijpers en zijn vrouw Appolonia van den Blijk in opdracht van baljuw Adrianus Boers. Het schilderij is na 1964 meegenomen, maar in 2019 geschonken door Lia van Grundeken, dochter van slager Cornelis Johannes Grundeken, die in 1916-1965 zijn winkel had in het Baljuwhuis. Het schilderij en zijn authentieke lijst zijn in 2015-2019 gerestaureerd door Jan Berghuis. 36
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
36. Ambachtshuis, dwarsdoorsnede gezien vanuit het zuiden met zicht op de noordmuur, bestaande toestand, 1975 (GAV, AGV2.07.351, inv.nr. 2372 (Map VII), detail; bewerkt door De Fabryck): ter plaatse van de zaal is er zicht op de schoorsteen met mantel (omstreeks 1870) en de vensters van 1810-1830, en de lambrisering en het trapje (rechts) van omstreeks 1740; de vensters en schoorsteen met mantel zijn in 1980-1982 verwijderd, waarbij de lambrisering en het trapje ingrijpend zijn gerestaureerd. 37. Ambachtshuis, bel-etage, zaal vanuit het noordwesten, met zicht op de trap uit 1981-1982 naar de begane grond, en links het trapje naar de overloop boven de voormalige steeg, 2021. 38. Ambachtshuis, bel-etage, zaal vanuit het noordwesten richting de vensters in de zuimuur (voorzjjde), die zijn voorzien van binnenluiken van omstreeks 1740, 2021.
39. Ambachtshuis, bel-etage, zaal, het trapje in de noordoosthoek van omstreeks 1740 (maar gekopieerd in 1980-1982), dat oorspronkelijk leidde naar de trap naar de zolder, die zich op overloop boven de voormalige steeg bevond, 2021. 40. Ambachtshuis, bel-etage, zaal, zuidmuur, de gesloten binnenluiken van omstreeks 1740 van het westelijke venster, die bovenin zijn voorzien van hartvormige openingen, net als de luiken van het oostelijke venster, 2021. 37
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN hoektrapje bij de achtergevel de verdieping van de steeg te bereiken, waar zich tot 1980 een trap naar de zolder bevond (afb. 78, 79). Overigens lijkt in dit verband ook de aanbouw met het privaat aan de achterzijde tot stand te zijn gekomen, mogelijk met als doel het privaat te verwijderen uit de voormalige steeg (afb. 71, 72, 75). Tegelijkertijd zal baljuw Boers zijn nieuwe huis hebben aangepakt, waarbij dit overwegend zijn huidige voorkomen heeft gekregen. Alles wijst erop dat het gedeelte van vóór 1640, aan de oostkant, volledig of vrijwel volledig heeft vervangen, waarbij hij tweezijdig heeft uitgebouwd, zowel aan de achterzijde als aan de straatkant ter plaatse van zijn particuliere ‘stoep’ (afb. 34). Boven
41. Voorstraat vanuit het zuidwesten, met links nog net horecagelegenheid ‘Het wapen van Voorschoten’, en rechts ervan het Ambachts- en het Baljuwhuis, omstreeks 1900 (GAV Beeldbank).
het hele pand heeft hij een gezamenlijke kap laten plaatsen boven een nieuwe lijstgevel, en bij het westelijke (behouden) deel nieuwe, grotere vensters laten aanbrengen en het interieur laten moderniseren, waarbij onder meer de fraaie schouwkamer, toen de ‘zaal’ van het Baljuwhuis, is ontstaan (afb. 35).
42. Voorstraat vanuit het oosten, met rechts het Ambachtshuis, waar het souterrain sinds ongeveer 1870 ook vensters heeft, omstreeks 1900 (GAV Beeldbank).
38
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
43. Kadastrale Minuut van Voorschoten, Sectie B blad 1, met rechts een detail, 1821; noorden is linksboven (RCE Beeldbank; bewerkt door De Fabryck). = Sectie B, perceelnr. 476: Voorstraat (12): Baljuwhuis in bezit van Sara Johanna Boers, rentenierster te Voorschoten. De stippellijn geeft de voormalige steeg aan. Sectie B, perceelnr. 478: Voorstraat (14): Ambachtshuis in bezit van Hendrik Malecotius, advocaat te ’s-Gravenhage = terrein behorende bij perceelnrs. 476 (Baljuwhuis) en 478 (Ambachtshuis) = het hoekpand Schoolstraat-Bakkersteeg en het stalgebouw die bij het Baljuwhuis horen, met; = Dorpskerk 39
= terrein
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Omstreeks 1810-1830 Het dorpsbestuur besloot in 1808 het Ambachtshuis te verkopen aan de ‘maire’ mr. Hendrik Malecotius, voor ƒ 900.
17
Malecotius zou weliswaar het
jaar erop aftreden maar het pand toch blijven bewonen, tot hij het in 1831 zou verkopen aan de Haagse ‘koopman’ Dirk Lammers, voor ƒ 2000.
18
De ruime
verdubbeling van de waarde in zo’n twintig jaar tijd doet vermoeden dat Malecotius wijzigingen heeft laten aanbrengen; in de eerste plaats moet worden gedacht aan de ramen in zowel de voor- als achtergevel, die in 1980 nog aanwezig waren, respectievelijk empire-exemplaren en exemplaren met drie ruitjes in de breedte (afb. 7, 36). Ook de deur en het bovenraam (deels) van de (oostelijke) ingangspartij gaan terug tot deze periode, evenals misschien de huidige positie van de doorgang in de voorgevel naar het souterrain (afb. 8). Het Baljuwhuis was in deze periode eigendom van Sara Johanna Boers (1742-1831), dochter van de bovengenoemde baljuw. Zij lijkt het huis, inclusief terrein en stal plus het pand erachter aan de Schoolstraat, te hebben gelegateerd aan de lokale Nederlands Hervormde Gemeente, die de huidige ramen in de voorgevel zal hebben laten aanbrengen, en met het oog op verhuur misschien ook het in 1980-1982 verwijderde trappenhuis aan de westzijde (afb. 32).
19
44. Kadastrale hulpkaart m.b.t. het Baljuwhuis (Ambachtshuis, Voorstraat 14, is niet ingetekend), bestaande (boven) en nieuwe situatie, 1836; noorden is boven (Kadaster; bewerkt door De Fabryck). Sara Johanna Boers had het pand en het stalgebouw aan de Schoolstraat (B 476) gelegateerd aan de Nederlands Hervormde Gemeente. Na het overlijden van Boers heeft de NHG het hoekpand Schoolstraat-Bakkersteeg verkocht, waardoor het Baljuwhuis met het stalgebouw aan de Schoolstraat, plus het bijbehorende terrein een nieuwe kadastraal nummer kreeg: B 1245 (en het verkochte hoekpand 1246).
17
GAV 731, AGV 1811-1925, inv.nr. 502. ’t Hart, p. 15-16. 19 Bij de verkoop van het Ambachtshuishuis in 1870 was de oostelijke belending eigendom van deze gemeente (GAV 731, AGV 1811-1925, inv.nr. 502). 18
40
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
45. Voorstraat, met zicht op het Ambachts- en Baljuwhuis vanuit het zuidwesten; de onderpui van het uitgebouwde deel van het Baljuwhuis bevat nu de etalage van slagerij Van Grundeken, omstreeks 1930 (GAV Beeldbank). 41
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Omstreeks 1870-1920 Via Dirk Lammers kwam het Ambachtshuis in 1860 in bezit van Hermanus Johannes Reyers, voor ƒ 1800. Deze arts verkocht het tien jaar later voor exact ƒ 50 meer aan jhr.mr. Hendrik Adolph Steengracht van Duivenvoorde (1836-1912), eigenaar van Kasteel Duivenvoorde en titulair heer van Voorschoten. Steengracht stelde het beschikbaar voor vergaderingen en activiteiten van de lokale ‘departement’ van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen’, dat hij in 1869 zelf had helpen oprichten, en later ook voor gemeenteraadsvergaderingen
20
In verband hiermee onderging het pand verschillende wijzigingen. Zo kreeg de onderpui van de voorgevel zijn twee vensters (met empire-ramen) (afb. 41, 42, 45) en werd de toegang vanaf de Voorstraat via de voormalige steeg opgeheven. Tegen de achtergevel verrees een buitentrap naar de bel-etage, bereikbaar via de gang westelijk in het souterrain, met een doorgang in de meest oostelijke travee, dus boven de voormalige steeg (afb. 46). Aan deze kant werd op de bel-etage tevens een kachelschoorsteen aangebracht, tegen de penant tussen de vensters, wat doet vermoeden tegelijkertijd de centrale dwarsmuur zal zijn verwijderd (afb. 36). Naast dit alles zal Steengracht de top van de voor-en achtergevel (deels) opnieuw hebben laten opmetselen, met gebruikmaking van destijds moderne steen (afb. 7, 69).
21
Bij zijn overlijden in 1912 legateerde hij het pand aan de gemeente, onder voorwaarde dat het zijn publieksfunctie behield – de gemeenteraad vergaderde overigens sinds 1894 al elders. 46. Ambachts- (rechts) en deel van het Baljuwhuis, achtergevel (noord), gezien vanuit het tuin van het Baljuwhuis, met geheel links nog net de hoek van het stalgebouw en links de privaatuitbouw, Leo K. Zeldenrust, omstreeks 1960 (GAV-Beeldbank).
20
C.H. Voorhoeve, Voorschoten in oude ansichten, Zaltbommel 19782 , p. 41; ’t Hart, p. 16. 21 De Keuning-Volkers, p. 21.
42
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
47. Voorstraat, met zicht op het Ambachts- en Baljuwhuis vanuit het zuidwesten, en links horecagelegenheid ‘Het wapen van Voorschoten’, omstreeks 1935 (GAV Beeldbank). 43
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Het Baljuwhuis werd in 1885 door de Nederlands Hervormde gemeente verkocht aan notaris Dirk Karel Johannes Schoor (1846-1913), kennelijk als beleggingsobject want hij woonde elders. Schoors weduwe Ernestina Johanna Elisabeth Fuhri Snethlage (1852-1936) deed het in 1915 over aan de slager Cornelis Johannes Grundeken (1903-1962), die er zijn winkel vestigde, met een etalage over de hele breedte van het uitgebouwde geveldeel (afb. 45).
22
Toen de gemeente Voorschoten het huis in 1964 kocht
van zijn weduwe, Emerantia van Vliet, kregen de panden voor het eerst officieel dezelfde eigenaar.
48. Baljuwhuis, voorgevel (zuid), met oostelijk slagerij Van Grundeken, voorzien van een etalagepui van omstreeks 1916, 1963 (RCE Beeldbank). 22
Kadaster Voorschoten, Leggerartikelen 402/7, 789/1, 849/21, 2591/1, 2653/1.
44
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
49. Voorstraat, met zicht op het Ambachts- en Baljuwhuis vanuit het zuidwesten, omstreeks 1960 (RCE Beeldbank). 45
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
50. Voorstraat, met zicht op het Ambachts- en Baljuwhuis vanuit het zuidoosten, 1966 (RCE Beeldbank). 46
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN Restauratie (1980-1982) Vanwege het beding bij de testamentaire schenking in 1912 werd het Ambachtshuis decennialang voor allerlei min of meer maatschappelijke doeleinden gebruikt: tekenschool, ballet- en sportzaal, opslagplaats voor distributiegoederen en vergaderplek voor verenigingen en bij plaatselijke activiteiten. De gemeente gaf tegelijkertijd zo min mogelijk uit aan het onderhoud, met als gevolg dat de bouwkundige staat steeds verder verslechterde: in 1963 zakte zelfs iemand door de zaalvloer.
23
Een ingrijpende restauratie kon niet uitblijven, en na een lange en moeizame aanloop ging deze uiteindelijk van start in 1980, onder leiding van Ab Peetoom van Architectenbureau Van der Sterre & Peetom BV uit Leiderdorp. In grote lijnen gebeurde er het volgende: de panden werden aanvullend gefundeerd en kregen betonvloeren in het souterrain en de voormalige kerker (Ambachtshuis), respectievelijk in de kelder en op de begane grond (Baljuwhuis); deze vloeren werden zoveel mogelijk afgewerkt met hun oorspronkelijke tegels of met elders aangetroffen historische exemplaren. Waar nodig vernieuwde men de balklagen hierboven, geheel of ten dele, evenals de houten vloeren, terwijl de kappen, die een onderlinge verbinding kregen, werden voorzien van nieuwe sporen en beschot. De negentiendeeeuwse buitentrap tegen de achtergevel van het Ambachtshuis verdween en de gewijzigde travee-indeling op de bel-etage werd opnieuw in overeenstemming gebracht met de zeventiende-eeuwse vensterbogen (afb. 72). Bij het Baljuwhuis verwijderde men een privaataanbouw als ook de pui van de slagerij, zodat ook bij dit pand op forse schaal metselwerk moest worden aangeheeld, met bijpassende historische steen (afb. 58). 23
51. Ambachtshuis; zowel de vensters ter plaatse van het souterrain als op de beletage zijn voorzien van binnenluiken, maar na de restauratie van 1980-1982 zijn die van het souterrain niet teruggekeerd, 1963 (RCE Beeldbank).
GAV, AGV 2.07.351, inv.nr. 2373, Map VIII (doosnr. 1345).
47
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
52. Ambachtshuis vanuit het zuidoosten, met rechts het Baljuwhuis, 1963 (RCE Beeldbank). 53. Baljuwhuis vanuit het zuidwesten, met links de ingangspartij ter plaatse van de voormalige steeg, 1963 (RCE Beeldbank). 48
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
54. Ambachtshuis vanuit het zuidwesten, vlak voor de restauratie, 1980 (GAV Beeldbank). 55. Baljuwhuis vanuit het zuidwesten, vlak voor de restauratie, 1980 (GAV Beeldbank). 56. Ambachts- en Baljuwhuis vanuit het zuidoosten, met rechts de voormalige slagerij, 1980 (GAV Beeldbank).
49
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
57. Ambachtshuis, voorgevel (zuid), bestaande (links) en nieuwe toestand, Architectenburo Van der Sterre Peetoom, 1980 (GAV, AGV 2.07.351, inv.nr. 2372 (Map VII). 50
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
58. Baljuwhuis, voorgevel (zuid), bestaande (links) en nieuwe toestand, bestektekeningen, 1980 (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, details).
51
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
59. Ambachtshuis vanuit het westen na oplevering van de restauratie, waarbij de gevel is geschilderd om het in de late negentiende eeuw vernieuwde metselwerk van de top de maskeren; de kleur zou zijn aangetroffen op de zeventiende-eeuwse baksteen, omstreeks 1980, 1983 (RCE Beeldbank). 60. Ambachts- en Baljuwhuis vanuit het zuidwesten na oplevering van de restauratie, 1983 (RCE Beeldbank). 61. Baljuwhuis vanuit het zuidwesten, met links nog net de geschilderde gevel van het Ambachtshuis, 1996 (GAV Beeldbank).
52
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN In het Ambachtshuis verdween op de verdieping (overloop) de trap naar de zolder, in het Baljuwhuis de vermoedelijk negentiende-eeuwse trap westelijk op de begane grond (gang) (afb. 76, 77). Hierboven kwam een trap in historische stijl tot stand, die de functie van de gesloopte trap van het Ambachtshuis overnam (afb. 78, 79). Verder werd de oudere bordestrap van het Baljuwhuis aan de oostkant reconstruerend vernieuwd, zoals dit, en dan vooral in het Ambachtshuis, ook gebeurde met vrijwel alle kozijnen, ramen en deuren, onder behoud (en aanpassing) van de aanwezige lambriseringen. Ten behoeve van de nieuwe functies – gemeentelijke vergaderlocatie (Ambachtshuis) en horeca (Baljuwhuis) – voorzag men het Ambachtshuis van een (nieuwe) trap naar de bel-etage, een toiletgroep (achterin het souterrain) en een pantry (op de bel-etage), en werd het Baljuwhuis uitgerust met een
62. Ambachtshuis, achterzijde, de juist opgeleverde overkapping aan de westzijde, tussen de achtergevel en de fietsenstalling (rechts) uit 1983, 2012 (BGV, 16122).
professionele keuken en een lift, terwijl verder op de begane grond een doorbraak werd gemaakt tussen de beide voorkamers (restaurant). Bovendien kregen beide panden aansluitend, in 1982-1983, een losse (fietsen)berging aan de achterzijde (afb. 62, 63). Omstreeks 1983-heden Op zeker moment is het Ambachtshuis door de gemeente afgestoten als vaste vergader- en trouwlocatie en samen met het Baljuwhuis één horecavestiging geworden. De belangrijkste veranderingen in dit kader betreffen een nieuwe toiletten in het souterrain van het Ambachtshuis en op alle bouwlagen van het Baljuwhuis (2003) en overkappingen tussen de beide (fietsen)bergingen en de achtergevels, bij het Ambachtshuis in 2012 en bij
63. Ambachts- en Baljuwhuis, achterzijde vanuit het westen, met zicht op de overkapping uit 2012 (voorgrond) tussen de achtergevel en de fietsenstalling (links), en op de achtergrond in de noordoosthoek de berging uit 1982, die inmiddels ook is uitgebreid met een overkapping, 2012 (BGV, 16122).
het Baljuwhuis al eerder.
53
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
64. Baljuwhuis, zijgevel (oost) vanuit het noordoosten, in de Bakkersteeg, omstreeks 1975 (GAV Beeldbank). 65. Baljuwhuis vanuit het noordoosten (Bakkersteeg), met zicht op de zijgevel (oost) en achtergevel (noord), omstreeks 1975 (GAV Beeldbank). 66. Baljuwhuis, zijgevel (oost) vanuit het noordoosten, in de Bakkersteeg, 2021.
67. Baljuwhuis, zijgevel (oost), bestaande (links) en nieuwe toestand, bestektekeningen, 1980 (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, details). De gevel vertoonde ernstige scheurvorming vanwege ongelijke zetting; men heeft tijdens de restauratie de fundering ingrijpend moeten verbeteren. 54
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
68. Baljuwhuis, achtergevel (noord), bestaande (links) en nieuwe toestand, bestektekeningen, 1980 (BGV, 11274; bestektekeningen 1980, details).
55
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
69. Ambachtshuis, achtergevel (noord), met de trapaanbouw van omstreeks 1870 die leidde naar de overloop boven de voormalige steeg, 1953 (GAV Beeldbank). 70. Ambachtshuis, achtergevel (noord), ter plaatse van de verdieping na verwijdering van de trapaanbouw tijdens de restauratie, 1980 (GAV Beeldbank); v.l.n.r.: het oostelijke deel met de doorgang, het centrale deel en het centrale deel met de zolder- en vlieringvensters: in 1810-1830 zijn de vier vensters op de bel-etage vervangen door drie exemplaren, voorzien van empire ramen, waarbij de vier zeventiende-eeuwse vensterbogen met hun blokjes zijn gehandhaafd; omstreeks 1870 heeft het oostelijke (links) venster plaatsgemaakt voor de doorgang van de nieuwe trapaanbouw naar de overloop boven de voormalige steeg.
71. Ambachtshuis, achtergevel (noord), de aanbouw met privaat van omstreeks 1740, waarboven zojuist de trapaanbouw uit 1870 is verwijderd, 1980 (GAV Beeldbank). 56
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
72. Ambachtshuis, achtergevel (noord), bestaande (links) en nieuwe toestand, Architectenburo Van der Sterre Peetoom, 1980 (GAV, AGV 2.07.351, inv.nr. 2372 (Map VII). 57
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek
AMBACHTS- EN BALJUWHUIS TE VOORSCHOTEN
73. Baljuwhuis, achtergevel (noord), oostzijde vanuit het noordwesten, 2021. 74. Baljuwhuis, achtergevel (noord), westzijde vanuit het noordwesten, 2021. 75. Ambachtshuis, achtergevel (noord) vanuit het noordoosten, 2021.
58
De Fabryck – Bureau voor Gebouwhistorisch Onderzoek