Duinzoom 8 bijlage 4 Nipides Rapport Duinzoom 8 def. 24 okt. 2022
Tekst van het document
DUINZOOM 8 ROCKANJE
NIPIDES
Bouw- en cultuurhistorische opname en waardestelling
DUINZOOM 8 ROCKANJE
Bouw- en cultuurhistorische opname en waardestelling Nipides 2022
Colofon Rapport Duinzoom 8, Rockanje Bouw- en cultuurhistorische opname en waardestelling Opdrachtgever gemeente Westvoorne Onderzoek en rapportage J.A. Nipius Datum veldonderzoek 29 september 2022 Datum publicatie rapport (actuele versie) 24 oktober 2022 Foto's en tekeningen Nipides tenzij anders aangegeven
Copyright ©2022 NIPIDES www.nipides.nl
Inhoud 1 2
Inleiding Onderzoekslocatie
5 6
Archiefonderzoek
11
INLEIDING
3
INLEIDING VOORGESCHIEDENIS VAN HET PERCEEL GESCHIEDENIS VAN HET HUIDIGE PAND
de vroegste bewoners de familie Pothof en latere eigenaars Kader: Een boeren-boedel in '78 foto's en afbeeldingen 1930 SAVP bouwverg. Rockanje 1900-1979 inv.nr. 503
4
SAMENVATTING
Onderzoeksresultaten INLEIDING
11 11
14 14 17 21 27 30 31
33
ruimtenummering en bespreking van het pand
33 35
westgevel langs de Duinzoom noordgevel zuidgevel oostgevel dak
35 35 39 41 42 46
EXTERIEUR
INTERIEUR
entree 0.01 kamer 0.02 kamer 0.03 ruimtes 0.04a en b ruimtes 0.05 zolder en kapconstructie
5
6
SAMENVATTING
Waardestelling INLEIDING DUINZOOM 8
47 47 48 51 59 65 69 74
77
77 77
WAARDESTELLING
algemeen historische waarde architectuurhistorische waarde stedenbouwkundige waarde gebruikshistorische waarde bouwhistorische waarde - algemeen begane grond zolderverdieping
78 78 79 79 79 80 80 81 82
Duinzoom 8 | Nipides |
1
Inleiding
H
et pand Duinzoom 8 te Rockanje is sinds 1962 eigendom van de opdrachtgever; de gemeente Westvoorne (vóór een gemeentelijke samenvoeging in 1980 was dit nog de gemeente Rockanje). Sinds 1967 werd het pand verhuurd aan kunstenaar Bernard (Ben) Hazelbag, die hier tegen een bescheiden huur zijn woning, atelier en expositieruimte had, waarbij - als voorwaarde bij de bescheiden huur - het onderhoud onder eigen verantwoordelijkheid viel. De kunstenaar (gespecialiseerd in beeldhouwwerk) zou tot zijn overlijden in februari 2022 in het pand blijven wonen. Na zijn overlijden - en daarmee dus het leegkomen van het gebouw - bleek er bij nabestaanden en geïnteresseerden een wens te bestaan om het pand ook in de toekomst een bestemming te geven die rijmt met het gebruik van de afgelopen decennia, waarbij gedacht werd aan bijvoorbeeld een expositie- en/of ontmoetingsruimte. De gemeente Westvoorne is vervolgens een haalbaarheidstraject voor deze mogelijke herbestemming gestart, waartoe ook een bouw- en cultuurhistorisch onderzoek naar het pand behoort. De resultaten van dat onderzoek worden in dit rapport uiteengezet. Het rapport beperkt zich daarbij ook slechts tot dat onderzoek en adviezen betreffende enige herbestemming zijn daarbij niet gevraagd noch worden zij gegeven; dit rapport kan wel als onderbouwing van enig advies worden gebruikt.
Tot het kadastrale eigendom behoort ook een omringend erf, dat echter buiten dit onderzoek valt. Tijdens het onderzoek is geen materiaal verwijderd. J.A. Nipius oktober 2022
5
6
| Duinzoom 8 | Nipides
2
Onderzoekslocatie
INLEIDING
D
e bouwhistorische opname werd uitgevoerd in het (niet-monumentale) pand Duinzoom 8, 3235 CD te Rockanje, monumentnummer 519740, kadastraal nr. C 5246, RD-coördinaten 63.603, 432.414. Het pand bevindt zich vrijwel direct achter de duinen en zo'n 800 meter van de Noordzeekust. Afb. 2.1 Situering van de onderszoekslocatie
Het pand is geheel losstaand en het perceel wordt begrensd door de Duinzoom, de Parnassialaan, buurpand Duinzoom 6 en een onbebouwd perceel.
Duinzoom 8 | Nipides |
7
Het pand kent twee ingangen aan de Duinzoom en een grotere schuifpoort aan de Parnassialaan; deze was echter ten tijde van dit onderzoek wegens bouwvalligheid niet meer te gebruiken en toegang tot het pand kon slechts via één van de deuren aan de Duinzoom worden verkregen. In het volgende hoofdstuk worden de resultaten van het beknopte archiefonderzoek betreffende de ontstaans- en gebruiksgeschiedenis van het pand weergegeven.
Afb. 2.2 De ligging van het pand Duinzoom 8.
8
8
| Duinzoom 8 | Nipides begane grond
Afb. 2.3 Plattegrond van de twee bouwlagen van Duinzoom 8.
zolder
Duinzoom 8 | Nipides |
westelijke zijgevel
zuidelijke kopgevel Afb. 2.4 Twee gevels van het pand Duinzoom 8. De andere gevels zijn sterk overgroeid.
9
10
| Duinzoom 8 | Nipides
Duinzoom 8 | Nipides |
3
Archiefonderzoek INLEIDING
H
et archiefonderzoek heeft tot doel om enig licht te werpen op de bestaan-de bouwmassa, ontstaans- en gebruiksgeschiedenis van het pand Duinzoom 8 te Rockanje. Bij betreding van het pand of een bij blik op het archivalische bronmateriaal, wordt vrijwel direct duidelijk dat het huidige pand het resultaat is van meerdere ver- en herbouwingen over een periode van vele jaren. Het is dan ook niet mogelijk om over één enkel bouwjaar (of een 'oorspronkelijke toestand') te spreken. Het aangetroffen archiefmateriaal kent vele hiaten en het is niet mogelijk om bij elke bouwfase een exacte toenmalige toestand van het pand te achterhalen, noch is zijn volledige gebruiksgeschiedenis compleet duidelijk. Het pand kent daarnaast door de jaren heen een reeks opvolgende bewoners, die in meer of mindere mate (aantoonbare) verbouwingen aan het pand uitvoerden. De uiteengezette bewonersgeschiedenis is daarom niet losstaand bedoeld, doch steeds gekoppeld aan de ontwikkeling van het gebouw. Slechts die zaken die enig licht werpen op het ontstaan van het huidige pand en zijn cultuurhistorische betekenis binnen de dorpsgemeenschap van Rockanje, zullen in dit rapport worden getoond. Voor het onderzoek is voornamelijk gebruik gemaakt van informatie uit het Streekarchief Voorne-Putten (vanaf nu SAVP). Door de jaren heen wisselt de huis- en kadastrale nummering van het pand een aantal maal.
Voor de duidelijkheid worden in dit rapport steeds de huidige nummers gebruikt (tenzij anders vermeld).
VOORGESCHIEDENIS VAN HET PERCEEL
H
et bepalen van de voorgeschiedenis van het perceel waar het pand Duinzoom 8 op gelegen is, stuit al direct tegen de moeilijkheid die hierboven genoemd is; een exact bouwjaar is onbekend, waarmee het dus ook
11
12
| Duinzoom 8 | Nipides
niet duidelijk is wanneer men over een 'voorgeschiedenis' van het perceel kan spreken. De onderzoekslocatie bevindt zich in een gebied dat zowel een complexe geologische opbouw kent als een archeologisch bodemarchief dat in ieder geval terug gaat tot de Late IJzertijd.1 Het pand Duinzoom 8 bevindt zich in één van de oudere, middeleeuwse ontginningen (bekend onder de naam Oud-Rockanje) in het gebied, op de rand van het duingebied (letterlijk de Duinzoom, dus). Het huidige pand - vooruitlopend op het volgende hoofdstuk - bevat echter (bovengronds) geen bouwmaterie die teruggaat tot die vroege, middeleeuwse geschiedenis, waardoor die hier niet verder wordt uitgezocht. Afbeelding 3.1 toont een kaart van het gebied uit 1608, naast een exemplaar uit 1819, die goed laten zien dat er in de tussenliggende periode - op enkele details na - niet veel landschappelijke wijzigingen hebben plaatsgevonden. De kaarten tonen ook qua bebouwing een beeld dat onderling overeenkomt; de rondvormige polder van Oud-Rockanje (tegenwoordig overigens vrijwel geheel volgebouwd) is duidelijk waarneembaar, met de dorpskern van Rockanje aan de noordoostelijke zijde ervan. De rest van de polder is vrijwel geheel leeg ingetekend, met slechts nog enkele losse gebouwen (boerderijen) langs de westelijke rand, oftewel de Duinzoom. 1
De vroegste geschiedenis van Westvoorne en het dorp Rockanje is op meerdere plekken terug te vinden. Voor dit rapport is ondermeer gebruik gemaakt van; De Groot, R.W.; Plangebied Duinzoom tussen 36a en 36b te Rockanje, Raap-Notitie 2308 (Weesp, 2007) en; Moree, J.W.; Westvoorne Rockanje Achterstrijpseweg 5, een bureauonderzoek, BOORrapporten 536 (Rotterdam, 2012)
De kaart van 1608 is daarbij echter niet dusdanig gedetailleerd dat individuele pand duidelijk identificeerbaar zijn. De oudst bekende kaart waarop percelen en individuele bebouwing wèl duidelijk zijn ingetekend, betreft de (kadastrale) genoemde kaart uit 1819 (afb. 3.1). Deze oude kadastrale overzichtskaart wordt begeleid door een aantal detailkaarten die het gebied van dichterbij tonen (zie afb. 3.2). Op de positie van het huidige Duinzoom 8 blijkt ook in die tijd reeds een gebouw aangegeven, zij het in een iets andere vorm (zie afb. 3.2). Een begeleidende eigenaarslijst deelt mee dat perceel 104 (tuin), 104bis (huis en erf ) en 105 (bouwland) alle in bezit waren van arbeider Hendrik Dijkman.
Duinzoom 8 | Nipides |
13
Deze eigenaarslijst maakt, door zijn kleine begeleidende beschrijving, duidelijk dat het hier zeer waarschijnlijk om een boerenwoning handelt, waarbij aan de noordzijde een kleine tuin is gelegen (waarbij waarschijnlijk gedacht moet worden aan de verbouw van groenten en fruit) en aan de oostzijde een groter stuk bouwland (akkerbouw). Op de eigenaarslijsten bij deze oudste kadastrale kaart wordt onderscheid gemaakt tussen bouw- en weiland, waardoor duidelijk wordt dat dit oudst bekende voorganger van Duinzoom 8 aan het begin van de negentiende eeuw werd gebruikt voor akkerbouw (exacte gewassen staan niet vermeld), zoals overigens het overgrote deel van de polder Oud-Rockanje in die periode. Van dit vroege gebouw op deze locatie is zoals eerder gezegd geen duidelijk bouwjaar bekend, noch zijn enige (bouw-)tekeningen bekend. Het pand uit die tijd is slechts bekend van zijn omtrek op de kadastrale kaart (zie inzet afb. 3.2) en is vanaf die tijd via de kadastrale archieven te volgen (via de Archiefviewer Kadaster).
Afb. 3.1 Twee (delen van) historische kaarten waarop de streek rondom het pand Duinzoom 8 (rode cirkel) weergegeven wordt. De kaart links stamt uit 1608 en rechts betreft de oudste kadastrale kaart van het gebied uit 1819. Duidelijk wordt dat de streek in de tussenliggende 200 jaar nauwelijks gewijzigd is. N.B.; de kaarten zijn gedraaid zodat het noorden boven ligt; hierdoor staan de teksten soms scheef. Nat. Arch. 4.VTH_2030 RCE MIN08175VK1
14
| Duinzoom 8 | Nipides
Afb. 3.2 Detailkaart van de polder Oud- en Nieuw Rockanje (resp. links en rechts) in 1819. De inzet toont het gebied waar het pand Duinzoom 8 staat en waar reeds een voorganger te zien valt (met nummer 104bis).
GESCHIEDENIS VAN HET HUIDIGE PAND
de vroegste bewoners p diverse plekken in de media werd vermeld dat de kern van het pand Duinzoom 8 terug zou gaan tot het jaar 1829 (bijv. in een online artikel van het weekblad Westvoorne van 21juni 2022), zonder dat daarbij duidelijk gemaakt wordt waar dit jaartal vandaan komt.
O
Ook navraag bij de Historische Vereniging Westelijk Voorne (die in het genoemde artikel vermeld wordt) leverde geen resultaten op. Gezien de kadastrale archieven (Archiefviewer op www.kadaster.nl) wordt aannemelijk dat (de oudste kern van) het pand in ieder geval van vóór 1819 stamt (toen de kaarten op 3.1 en 3.2 werden gemaakt) en ook dat dit oude pand inderdaad nog deel uitmaakt van het huidige gebouw. Via de opvolgende deelkaarten is de ontwikkeling van het pand - met al zijn verbouwingen - door de jaren heen te volgen.
Duinzoom 8 | Nipides |
De kadastrale archieven bestaan uit eigenaarslijsten alsmede uit (deel-)kaarten; deze kaarten werden opgemaakt op die momenten dat er enige wijziging in de kadastrale situatie plaatsvond. Dit kan zowel een herindeling van de eigendomsgrenzen van de percelen zijn, als een verbouwing van een gebouw waarbij de buitengrenzen van het pand wijzigde. Daarbij wordt geen melding gemaakt van een (algehele) sloop van het pand, waardoor aannemelijk wordt dat het oude pand in ieder geval deels in het huidige pand bewaard bleef. De wijzigingen in het erf van (de voorganger van) het pand Duinzoom 8 zijn interessant, doch vallen buiten de beperkte grenzen van dit rapport; hier worden dus slechts de wijzigingen aan het gebouw zèlf behandelt. Afbeelding 3.3 toont een collage van opvolgende bouwfaseringen, zoals deze in de kadastrale archieven vastgelegd zijn. Dit betreft dus - voor de duidelijkheid slechts de wijzigingen aan het pand die in zijn omtrek (grondplan) zichtbaar zijn; interne verbouwingen, aanpassingen, functie-wijzgiginen, etc., etc., vallen hier dus geheel buiten. Ook is het uiterlijk van het gebouwde niet van de kaarten afleesbaar (hoewel soms een kleine functie-verwijzing op de kaarten staat bijgeschreven). Duidelijk wordt (zie afb. 3.3) dat het pand nogal gewijzigd is; beginnend bij een pand van bescheiden afmetingen zoals weergegeven op de kadastrale kaart uit 1819.
Hieronder volgt een korte opsomming van de eigenaars- en gebruiksgeschiedenis van het pand, aan de hand waarvan de bouwfases, zoals deze op afbeelding 3.3 zijn weergegeven, kunnen worden verklaard. 1819: Zoals gezegd stamt de oudst bekende kadastrale kaart van het gebied uit dit jaar. Deze kaarten werden in die periode vanuit Rijkswege voor het gehele land gemaakt, in een lange campagne die duurde van ongeveer 1811 tot 1832. Dit jaar van afronding (1832) wordt danook veelal als datering van het kaartmateriaal gebruikt. Het exemplaar waarop de omgeving van Rockanje is te zien (zie afb. 3.1 voor een uitsnede) is echter voorzien van het jaartal 1819, hetgeen de reden is dat dit jaar hier als datering wordt gebruikt.
15
16
| Duinzoom 8 | Nipides
1819
1872
1878
1890
1900
1930
Afb. 3.3 Een zestal kadastrale (deel-)kaarten die de ontwikkeling van het pand Duinzoom 8 door de jaren heen laat zien (toelichting in de tekst). www.kadaster.nl
Duinzoom 8 | Nipides |
Het afgebeelde pand (zie afb. 3.3 - "1819") is bescheiden van omvang en toont een rechthoekig pand met een aanbouw (het exacte uiterlijk - hoogtes, dakvorm, verdiepingen of kelders, etc. - is geheel niet van het kaartmateriaal te herleiden). Het is goed mogelijk dat het pand op dat moment slechts als woning (voor de eerder genoemde Hendrik Dijkman) heeft gediend en geen (of slechts een bescheiden) functie heeft gehad in het boerenbedrijf. Het pand lijkt simpelweg niet groot genoeg om de opbrengst van het bijbehorende bouwland in op te slaan, hetgeen mogelijk elders zal hebben plaatsgevonden (of in een schuur die niet op de kaart staat aangegeven). de familie Pothof en latere eigenaars e volgende eigenaars die in de archieven worden aangetroffen, zijn leden van de familie Pothof.
D
Zij worden hier wat nader toegelicht, aangezien zij - volgens de kadastrale archieven - verantwoordelijk zijn geweest voor enkele wijzigingen en uitbreidingen van het pand. 1862: Op 27 maart van dit jaar wordt het pand Duinzoom 8 (op dat moment overigens nog slechts met een kadastraal nummer aangeduid en niet met een huisnummer) openbaar geveild. De vorige eigenaar, Hendrik Dijkman, is dan 65 jaar oud en heeft enkele jaren terug zijn vrouw Johanna op 57 jarige leeftijd verloren (SAVP 110-0155 akte 112). Hendrik en Johanna hadden tien kinderen gekregen in de kleine boerderij aan de Duinzoom, waarvan er op het moment van verkoop vijf van waren overleden. De koper is Jan Pothof, zoon van Jan Pothof, kleinzoon van Jan Pothof, broer van Jan Pothof, vader van twee Jan Pothof 's en grootvader van Jan Pothof. Om mogelijke verwarring te voorkomen zal de man die het pand in 1862 kocht vanaf nu worden aangeduid met Jan Pothof sr. Jan sr. (getrouwd met Maartje Schouten) staat in de kadastrale archieven duidelijk als bouwman (lees; akkerbouwer) vermeld. De exacte gang van zaken (laat staan de achterliggende gedachtes) is niet geheel bekend, maar wel wordt uit de bronnen duidelijk dat zijn zoon, Jan Pothof jr., ruim een jaar later - op 1 juli 1863 - in het huwelijk treedt met Barbara Kleijburg (gegevens via www. mariarust.nl).
17
18
| Duinzoom 8 | Nipides
Zowel de bruid als de bruidegom (respectievelijk 21 en 19 jaar oud op het moment van trouwen) zullen ongetwijfeld vanuit hun ouderlijke huizen zijn getrouwd, zoals in die tijd gebruikelijk was. Er zijn zoals gezegd een aantal zaken niet geheel duidelijk uit het aangetroffen archiefmateriaal op te maken; zo is niet bekend waar Jan jr. en Barbara na hun huwelijk zijn gaan wonen. Mogelijk is dit toch bij zijn ouders ( Jan sr. en Maartje) in de kleine boerderij aan de Duinzoom, ondanks meerdere kinderen die Jan jr. en Barbara zouden krijgen. Een aanwijzing hiervoor wordt gevonden in het feit dat het pand enkele jaren later wordt uitgebreid.
Afb. 3.4 Emmetje Oudwater -Pothof (18751957). Zij is de vroegste persoon die (op 9 december 1875) geboren werd in het pand Duinzoom 8 waarvan een foto werd aangetroffen. www.mariarust.nl
1872: De kadastrale kaart (zie afb. 3.3) laat zien dat het pand met een kleine uitbouw aan de oostkant en een grotere uitbouw aan de noordzijde van het gebouw wordt vergroot. Opvallend daarbij is dat de noordelijke aanbouw gescheiden wordt getekend van de rest en zelfs een eigen kadastraal nummer krijgt (C 1060). Pothof senior is op dat moment 65 jaar oud en het lijkt er op (zie verderop) dat hij en zijn echtgenote een woninkje aan de noordzijde van het pand hebben laten aanbouwen om in te blijven wonen, terwijl het grotere deel van het gebouw bewoond wordt door Jan jr., Barbara en hun kinderen. Ook nu slaat het noodlot echter toe. Op 1 april 1877 overlijdt Jan Pothof jr. op 35 jarige (!) leeftijd aan een onvermelde oorzaak. Ongeval of ziekte; het is onbekend. De boerderij aan de Duinzoom staat er nu als volgt bij; Barbara woont in het grotere deel samen met vijf kinderen (een ander kind is reeds overleden); ze is weduwe; haar beide grootouders wonen in het kleine aangebouwde gedeelte aan de noordzijde; ze is twee maanden zwanger. Haar kinderen variëren in leeftijd tussen de twee en elf jaar. Het tweejarige kind is een dochtertje, Emmetje (1875 - 1957), en zij is de vroegste persoon die geboren is in Duinzoom 8 waarvan een foto in de archieven werd aangetroffen (weliswaar op latere leeftijd; zie afb. 3.4).
Duinzoom 8 | Nipides |
19
De geschetste situatie blijft ruim een jaar bestaan (uiteraard met uitzondering van de zwangerschap van Barbara, die op 11 november 1877 resulteerde in een zoon, Sander), totdat de volgende veranderingen zich aandienen. 1878: Op 29 juli 1878 verkoopt Jan Pothof sr. het gehele pand aan de Duinzoom aan weduwe Barbara. De reden hiervoor (en waarom hij dit niet eerder aan zijn zoon Jan jr. had gedaan toen die nog leefde en in het pand woonde) staat niet vermeld, maar zijn goed kunnen liggen in het feit dat de 70-jarige Jan sr. zijn einde voelde naderen (exact twee maanden later, op 29 september 1878 overlijdt Jan sr.). De verkoopakte (SAVP 110-0155 akte 112) vermeldt niet alleen allerlei zaken rond de verkoop, de prijs (2000 gulden), termijnen en de kadastrale nummers, maar bevat tevens de toevoeging dat dit alles gebeurt
onder voorbehoud door hem van het regt van bewoning, voor zich en zijne vrouw Maartje Schouten, hun leven lang gedurende, van het vertrek aan de Noordzijde in de woning [...] De akte werd onderaan door zowel Jan senior als Barbara Kleijburg (weduwe Pothof ) ondertekend; twee mensen die - gezien de tijd, hun maatschappelijke positie en hun aarzelende handtekeningen - zeer wel mogelijk niet of slechts beperkt konden lezen en schrijven (zie afb. 3.5).
Afb. 3.5 De handtekeningen van Jan Pothof sr. en Barbara Kleijbag, de weduwe van zijn overleden zoon. Het betreft de akte waarmee het pand Duinzoom 8 in 1878 aan haar wordt verkocht. N.B.: achter de naam van Pothof staat "Jz" dat als "Janszoon" gelezen moet worden. SAVP 110-0155 akte 112
20
| Duinzoom 8 | Nipides
Twee weken vóór de verkoop, op 15 juli 1878, laat Barbara een inventaris opmaken van de inboedel van haar woning. In het gele kader op de volgende pagina is de - korte - inventaris weergegeven, hetgeen een aardig inkijkje geeft in het bezit van een boerenweduwe rond het derde kwart van de negentiende eeuw. Zoals reeds aangestipt, overlijdt Jan Pothof sr. kort na de verkoop, en wel op 29 september 1878; hij is dan net negen dagen 71 jaar. Vanaf dat moment woont zijn weduwe Maartje nog in het noordelijke deel van het pand en Barbara (met haar kinderen) in het grotere zuidelijke deel.
Afb. 3.6 Arie Korevaart (1880-1956). Deze halfbroer van Emmetje (zie 3.4) is de tweede persoon die in Duinzoom 8 geboren werd, waarvan een foto werd aangetroffen. www.mariarust.nl
Er is op dat moment dus geen 'man meer in huis', hetgeen aan het eind van de negentiende eeuw als een groter probleem werd gezien als tegenwoordig. Binnen een maand na het overlijden van haar voormalige schoonvader Jan sr, hertrouwt Barbara dan ook, en wel met ene Jan Korevaart (op 19 oktober 1878). In meerdere documenten treedt vanaf dat moment Jan Korevaart als eigenaar van het pand naar buiten. Op 13 februari 1880 krijgen zij een zoon, Arie, hun enige gezamenlijke kind. Ook deze Arie (net als zijn halfzus Emmetje; zie afb. 3.4) werd dus in het pand aan de Duinzoom geboren, en hij is de tweede persoon waarvan een foto werd aangetroffen (opnieuw pas later vereeuwigd, als hij al 61 jaar is; zie afb. 3.6). Al deze perikelen zijn kadastraal gezien slechts terug te herkennen in een tekening uit 1878 (zie afb. 3.3), waarbij het huis klaarblijkelijk ongewijzigd blijft (met apart woondeel voor schoonmoeder Maartje aan de noordzijde) terwijl aan de zuidzijde een kleine losstaand bouwwerkje verschijnt (een schuur?). Twee jaar na de geboort van Arie, verkopen Barbara en Jan Korevaart het pand. 1882: Op 10 oktober 1882 wordt het pand verkocht aan de melkboer Andries Langendoen (SAVP 110-0159 akte 151).
Duinzoom 8 | Nipides |
21
Een boeren-boedel in '78... Op 29 juli 1878 wordt het pand aan de Duinzoom 8 door Jan Pothof sr. verkocht aan Barbara Kleijburg, de weduwe van zijn overleden zoon. Twee weken vóór de verkoop laat Barbara, op 15 juli 1878 door gemeentebode Hendrik van Dijk een inventaris met taxatie opmaken van de inboedel van haar woning. Deze inboedel (SAVP 110-155 akte 101) geeft een interessant inzicht in hetgeen te vinden was in een kleine boerenwoning in het Rockanje van de late negentiende eeuw;
Eene tafel Zes stoelen en twee stoven Eene bureau Een klok Eene kist Vier schilderijtjes en een spiegel Een ijzeren en twee koperen ketels Eenig aardewerk, een lamp en verder eenige kleinigheden Een bed met toebehoren Eenige klederen Een zilveren ketting, een paar gouden spelden met steentjes en een zilveren kettingje [sic] bij gissing
ƒ 1,50 ƒ 3,50 ƒ 3,00 ƒ 3,00 ƒ 1,50 ƒ 2,00 ƒ 2,50 ƒ 2,50 ƒ 25,00 ƒ 10,00
totaal
ƒ 64,50
ƒ 10,00
Het gezin was niet rijk, maar wat opvalt is dat zij toch ook niet onbemiddeld waren. Items als de schilderijen, de klok en de sieraden van edelmetaal (behorend bij klederdracht?) springen er uit. Gegevens omtrent interieur-inrichtingen van boerengezinnen in deze streek rond deze periode zijn zeldzaam, en afbeeldingen zelfs grotendeels afwezig. Deze inboedel licht daarbij een tipje van de sluier op.
22
| Duinzoom 8 | Nipides
Opvallend is dat Barbara en haar echtgenoot (de tweede Jan) met hun kinderen uit het huis vertrekken (naar een onbekend adres), maar dat ook in dit koopcontract wordt bedongen dat schoonmoeder Maartje Schouten wèl gedurende de rest van haar leven in het noordelijke, aangebouwde deel van de woning mag blijven wonen (zij zou in 1894 overlijden). De nieuwe eigenaar Langendoen is de eerste eigenaar die niet met bouwman of arbeider wordt aangeduid (lees respectievelijk landbouwer en landarbeider) maar als melkboer. Dit zou kunnen betekenen dat het gebruik van het aangrenzende erf voor het eerst is gewijzigd van akkerbouw naar veeteelt. De eerste jaren vertaalt dit zich echter - volgens de kadastrale archieven - niet in enige verbouwing van het pand; het is daarom onduidelijk of Langendoen koeien in zijn bezit en, zo ja, waar deze gestald waren (de historie van de bebouwing op de omringende velden is binnen de beperkte kaders van dit onderzoek niet uitgezocht). Ook de gezinssituatie van Langendoen op dat moment is onbekend. In 1890 treedt voor het eerst een nieuwe wijziging op. 1890: De kadastrale gegevens delen mee dat melkboer Andries Langendoen de boerderij aan de Duinzoom deels doet afbreken en herbouwen (kadastraal gezien wordt dit stichten genoemd). Deze mededeling wordt via een kadastrale deelkaart (zie afb.
3.3) bevestigd en ook wordt de aard van de werkzaamheden verduidelijkt. Te zien valt hoe het noordelijk deel nog steeds door Maartje wordt bewoond (het is on-ingekleurd gelaten) en dat delen van het oude pand (de 'uitsteeksels') lijken te zijn gesloopt en vervangen door een aanzienlijk groter bouwdeel, mogelijk betreft het hier nu wel een koeienstal. Het losse bouwwerk dat in 1878 plots op de kaart verscheen is nu weer gesloopt. Opvallend is tevens hoe het omringende erf - op een eerlijk gezegd enigszins merkwaardig wijze - van vorm is veranderd en aanzienlijk is verkleind. De reden hiervoor is onbekend en binnen de beperkte kaders van dit rapport niet verder uitgezocht.
Duinzoom 8 | Nipides |
Van Andries Langendoen en zijn echtgenote (hij is getrouwd met Arendje Vermaat) en hun - mogelijke?- kinderen is niet veel meer bekend. Wel wordt uit het beschikbare archiefmateriaal duidelijk dat zij het pand rond 1900 verkopen. 1900: Het exacte moment waarop de overdracht van eigendom plaatsvindt is niet geheel duidelijk, of beter; de bronnen spreken elkaar tegen. Er is een transportakte bewaard (SAVP 110-0283 akte 417) die laat zien dat het pand op 30 december 1901 wordt overgedragen van Andries Langendoen naar Isaac Vermaat (gezien zijn achternaam mogelijk familie van Arendje, de echtgenote van Langendoen). De kadastrale archieven melden 1902 als jaar van overdracht, hetgeen zeer goed mogelijk kan samenhangen met de eerder genoemde datum (letterlijk de op één na laatste dag van 1901). Uiteindelijk wordt nog een hypotheek-aanvraag (à ƒ 6000, -)voor het aankopen van het pand bewaard, die gedateerd is op 13 juni 1902 (SAVP 110-0284 akte 188). De aanvraag staat op naam van Isaac Vermaat en een poëtisch genaamde compagnon, Cent de Pijper. Een kadastrale deelkaart laat in het jaar 1900 zien dat de noordelijke woning inmiddels bij het pand is gevoegd, en dat het geheel onder een nieuw kadastraal nummer verdergaat: C 1433 (zie afb. 3.3).
Hoewel niet expliciet vermeld, lijkt het waarschijnlijk dat Andries Langendoen - na het overlijden van de bewoonster Maartje Schouten in 1894 - de twee delen van het pand kadastraal wilde samenvoegen, voorafgaand (en ter vergemakkelijking van) de verkoop. Bouwkundig gezien (althans in de kadastrale omtrek) lijken geen wijzigingen in het pand te zijn uitgevoerd ten opzichte van de situatie in 1890. Isaak Vermaat - in de kadastrale archieven overigens weer aangeduid met bouwman - behoudt het pand en bijbehorende landerijen tot 1918, als de boerderij op 13 maart per afslag wordt geveild. De nieuwe eigenaar is metselaar Johannes Moree (1858 - 1937), die het pand echter een maand later weer doorverkoopt.
23
24
| Duinzoom 8 | Nipides
1918: Het jaar 1918 komt niet terug in de kadastrale deelkaarten maar moet hier toch vermeld worden. Het feit dat er in dat jaar geen kadastrale tekening van het pand is gemaakt, betekent dat er in het volume (het grondplan) van het gebouw geen wijzigingen werden aangebracht. Enkele zaken doen echter vermoeden dat er in 1918 echter wèl sprake is van een verbouwing van het pand, die dan echter dus niet een wijziging in de plattegrond inhield (de exacte aard van de werkzaamheden is bij gebrek aan vroege bouwdossiers onbekend). De archiefbronnen laten namelijk zien dat het pand op 13 maart 1918 wordt aangekocht door ene Johannes Moree.2 Opvallend is dat hij het pand op 8 april 1918 weer doorverkoopt, een krappe maand later. Tevens valt op dat hij het kocht voor 6925 gulden (SAVP 110-0320 akte 122) en vérkoopt voor 7450 gulden (SAVP 110-0321 akte 179); een behoorlijk winst binnen zo'n korte periode. Verder rekening houdend met de vermelding dat Moree metselaar van beroep was en de gebruiken rond die tijdsperiode, lijkt het waarschijnlijk dat Moree het pand (mogelijk in deels vervallen staat?) heeft aangekocht met de bedoeling het op te knappen en te verkopen, hetgeen hem dus kennelijk ook gelukt is.
2
De moeder van deze Moree is dan weer een Hazelbag (Kornelia; ook wel gespeld als Hazelbach en Hazelebach), zoals de meest recente bewoner. Het valt - binnen de kleine dorpsgemeenschap die Rockanje zeker toen nog was - op dat enkele familienamen de boventoon voeren, en de Pothofs, Hazelbags, Langendoens en Snoeijs zijn via allerlei takken met elkaar verweven.
De periode van (bijna) een maand lijkt te kort voor het uitvoeren van zeer grote werkzaamheden (hetgeen de ongewijzigde kadastrale situatie dan ook bevestigt), maar Moree heeft mogelijk het pand enigszins gemoderniseerd danwel een 'opknapbeurt' gegegeven. Het zijn aanwijzingen die tijdens het onderzoek in het pand zelf in het achterhoofd dienen te worden gehouden. Moree verkoopt het pand uiteindelijk aan vier broers; Arie, Kornelis, Jacob en Abraham Snoeij, die de laatste particuliere eigenaars van het pand zouden zijn. Deze vier - voor zover bekend altijd ongehuwd gebleven - broers trokken gezamenlijk in het pand, waar zij ook hun werkzaamheden als tuinders uitvoerden.
Duinzoom 8 | Nipides |
1930: De gebroeders Snoeij laten in 1930 een schuur bouwen waarvoor op 10 maart een vergunningsaanvraag bij de gemeente Rockanje binnenkomt. Van deze aanvraag is een dossier bewaard gebleven (zie bespreking verderop), waarin ook een bouwtekening aanwezig is; de vroegst aangetroffen tekening van het pand. De kadastrale kaart (zie afb. 3.3) laat echter geen veranderingen in het pand zien (behalve dat de noordelijke woning nu inderdaad definitief bij de rest van het pand getrokken is). Dit wordt verklaard in het dossier; het betreft hier een vervanging van een oude schuur die dus eenzelfde afmeting gehad zal hebben (helaas voor dit onderzoek bevat het bouwdossier geen bestaande situatie). De schuur is dan ook - net als zijn voorganger - aan het pand gebouwd, waar het bouwkundig gezien één geheel mee vormt. Het is niet geheel duidelijk waar de schuur voor werd gebruikt (noch waarom de oude aan vervanging toe was); de broers worden in de vroege bronnen steeds als tuinders aangemerkt en het licht voor de hand dat het iets met opslag van materiaal en/of producten binnen deze branche te maken zal hebben gehad. Later wordt broer Kornelis in een krantenbericht echter als melkveehouder aangeduid (Nieuwe Brielsche Courant van 18 januari 1938).
Mogelijk vond een wijziging in de bedrijfsvoering plaats, hoewel het bouwdeel in het dossier van 1930 steeds als schuur en nimmer als stal wordt betiteld. De aanleiding voor het krantenbericht over Kornelis is minder positief;
Rockanje - Plotselinge dood. Maandagmorgen was de 56-jarige melkveehouder C.S. bezig op zijn erf de gewone ochtendwerkzaamheden te verrichten. Terwijl hij achter een kruiwagen liep werd hij echter plotseling zeer onwel, althans buren zagen hem neervallen. Men snelde hem ijlings te hulp, maar dit mocht niet meer baten, want toen men korten tijd later de geneesheer dr. van Soest had gewaarschuwd, bleek, dat S. reeds was overleden. Uiteindelijk zou van de vier broers Arie het langst in het pand blijven wonen, hoewel de overige twee ( Jacob en Abraham) hem wel zouden overleven; zij zullen dus kennelijk op enig moment uit het pand zijn getrokken.
25
26
| Duinzoom 8 | Nipides
Wel zou Arie vergezeld worden door hun jongste broer, Pieter, die dus niet bij de aankoop van het pand betrokken was. Ironisch genoeg is nu juist alleen van deze 'nakomende' broer Pieter een foto aangetroffen (zie afb. 3.7). Het zijn Arie en Pieter Snoeij die uiteindelijk het pand in 1962 verkopen. 1962: Deze verkoop gebeurt aan de gemeente Rockanje en vindt plaats in het kader van het zogenaamde Uitbreidingsplan, waarbij in het gebied rondom het pand een geheel nieuwe wijk en stratenplan werd ontworpen. Het is niet duidelijk of hierbij enige wettelijke dwang, danwel financiële moti-vatie bij gepaard ging, aangezien in de verkoopakte een eis van de broers is opengenomen dat zij van het pand en erf gebruik kunnen blijven maken (vruchtgebruik) tot het moment dat de plannen van de gemeente ook daadwerkelijk doorgang zullen vinden. Afb. 3.7 Pieter Snoeij (1901-1980). Pieter was - samen met zijn broer Arie - tot aan 1964 de laatste particulier eigenaar van het pand Duinzoom 8. www.mariarust.nl
Het lijkt er dus niet op dat de broers Arie en Pieter zèlf zin hadden in een verhuizing. In 1964 vindt het gemeentelijke plan uiteindelijk doorgang en vervalt het vruchtgebruik voor de broers. Zij zullen noodgedwongen naar een andere (niet achterhaalde) locatie verhuizen. De de achterliggende reden van de wens tot aankoop van de gemeente wordt uit het bronmateriaal (voor zover uitgezocht) niet geheel duidelijk; in de plannen worden weliswaar nieuwe straten aangelegd, maar het pand blijft daarbij onaangetast. Uiteindelijk zou het gebouw dan ook niet sneuvelen, terwijl de nieuwe straten wel degelijk werden gerealiseerd. De gemeente zit na enige jaren leegstand zelfs met het pand in hun maag, waarna het in 1967 als tijdelijke woon- en werkruimte aan de kunstenaar Ben Hazelbag zal worden aangeboden. Volgens een (niet gedateerd) artikel uit het Weekblad Delta dat in het pand hing, zou deze bewoning slechts tijdelijk zijn, tot de komst van de man 'met de slopershamer'. Hij zou er uiteindelijk de rest van zijn leven blijven wonen.
Duinzoom 8 | Nipides |
27
foto's en afbeeldingen en volgende bron betreffende de ontwikkeling van het pand Duinzoom 8 kan worden aangeboord zijn diverse historische foto's die bewaard zijn gebleven (vrijwel zonder uitzondering in het SAVP).
E
Met de verbouwing van de schuur in 1930 onstond de situatie die - in grote lijnen - nu nog bestaat. Uiteraard zou het juist interessant zijn om juist de oudere fases van het pand van vóór deze verbouwing (en die niet van bouwtekeningen bekend zijn) op historische foto's of tekeningen aan te treffen. Helaas - voor dit onderzoek - werd geen enkele foto of andere afbeeldingen van het pand aangetroffen van vóór het jaar 1930. Uiteraard kan niet worden uitgesloten dat deze nog ergens in verzamelingen of in privé-collecties aanwezig zijn, maar voor dit rapport waren deze helaas niet beschikbaar. De wél aangetroffen foto's laten daarom steeds de situatie zien die in hoofdvormen nu nog bestaat, waarbij wel afwijkingen in detaillering te vinden zijn; ook onder de laatste bewoner (de kunstenaar Hazelbag) werden meerdere wijzigingen in het pand aangebracht (extern met name zichtbaar in de vensters).
Afb. 3.8 De vroegst aangetroffen foto waarop het pand (nèt) te zien valt, dateert van 1938, dus kort na de (her-)bouw van de schuur. Zichtbaar is de noordelijke kopgevel, die wit gepleisterd is. Onderaan is reeds (zie huidige situatie) een lage aanbouw met pannendak te zien. SAVP-PB7773
28
| Duinzoom 8 | Nipides
De oudst aangetroffen foto waarop het pand nog enigszins waarneembaar is (zij het slechts deels) dateert uit 1938 (zie afb. 3.8) en toont de noordelijke kopgevel. Deze - en de andere - foto's kunnen bij het onderzoek in het pand zelf gebruikt worden om enige meer recente wijzigingen vast te stellen. Het probleem met de foto's is niet slechts dat zij alle van ná de laatst bekende, grote verbouwing in 1930 dateren, maar ook dat het pand al die tijd (tot aan 1964) in handen van dezelfde eigenaars (de gebroeders Snoeij; zie eerder in dit rapport) is gebleven. Het lijkt er op - zeker nadat de leeftijd begon toe te nemen en er nog maar twee broers in het pand woonden - dat er tot aan 1964 nauwelijks (of zeer beperkt) nog wijzigingen in of aan het gebouw hebben plaatsgevonden. De foto's tonen dan ook steeds eenzelfde beeld. Er zijn meerdere foto's in de archieven aangetroffen waarop het pand deels, van veraf of zeer schuin te zien valt. Gezien het hierboven genoemde feit dat het pand nauwelijks nog wijzigingen heeft ondergaan, zijn al deze 'deelfoto's' hier niet integraal weergegeven. Afbeelding 3.9 en 3.10 tonen twee foto's waarop het pand duidelijk te zien valt, vanuit twee verschillende hoeken en net vóór en net nà de aankoop door de gemeente.
Foto's van de oost- of achterzijde van het pand zijn geheel niet aangetroffen; er moet hier nog even herinnerd worden aan het feit dat deze zijde van het pand vóór de uitvoering van het eerder genoemde Uitbreidingsplan niet vanaf de openbare weg zichtbaar was. De Parnassialaan was nog niet aangelegd en aan de oostzijde van het gebouw grensden slechts landerijen en particuliere erven. Er zijn enkele historische lucht- of panoramafoto's van het dorp bekend. Een nadeel hierbij is dat het pand Duinzoom 8 zich op enige afstand buiten de dorpskern van Rockanje bevindt en dat alle aangetroffen luchtfoto's nu juist meer op die kern gericht waren. Historische foto's van het interieur zijn in het geheel niet aangetroffen.
Duinzoom 8 | Nipides |
29
Afb. 3.9 Een foto uit 1962, toen het pand door de gemeente werd opgekocht. De grens tussen schuur en woning is goed zichtbaar. SAVPR_RO_DUINZOOM_16
Afb. 3.10 Een foto uit 1968, toen het reeds door Ben Hazelbag werd bewoond. Het pand heeft een schilderbeurt ondergaan, maar is verder vrijwel ongewijzigd gebleven. SAVPR_RO_DUINZOOM_15
30
| Duinzoom 8 | Nipides
1930 SAVP bouwvergunningen Rockanje 1900-1979 inv.nr. 503 oals eerder in dit rapport vermeld wordt er voor zover bekend slechts één bouwdossier betreffende het pand Duinzoom 8 te Rockanje in de archieven bewaard.
Z
Het voorgaande onderzoek heeft aangetoond dat er wel degelijk (meerdere) verbouwingen aan het pand hebben plaatsgevonden, doch dat deze vrijwel alle te vroeg zijn uitgevoerd om in de archieven terecht te zijn gekomen (het verplicht aanvragen van een bouwvergunning trad pas bij de invoering van de Woningwet op 1 augustus 1902 in werking). Het bouwdossier dat hier besproken wordt betreft de (her-)bouw van de schuur in 1930, op aanvraag van de gebroeders Snoeij. Afbeelding 3.11 toont de tekening die bij het dossier was gevoegd en waarop de nieuw te bouwen schuur is te zien (een tekening van de bestaande situatie was - helaas voor dit onderzoek - niet bijgevoegd). Duidelijk zichtbaar is - wanneer vergeleken met de huidige plattegrond - dat de schuur in hoofdvorm nog intact aanwezig is, maar dat enkele aanpassingen wel hebben plaatsgevonden. Zo is de schuur in 1930 nog in twee delen verdeeld, is de trap naar de zolder niet aanwezig (het is onbekend waar en hoe men in de originele situatie naar boven kon) en zijn meerdere muurdoorbraken (zowel doorgangen als vensters) nog niet ingetekend. Daarnaast lijkt de kleine, uitstekende uitbouw aan de oostzijde (een WC) meer naar het zuiden te zijn getekend dan waar hij zich nu bevindt; het lijkt er op dat deze niet exact werd gebouwd zoals op tekening aangegeven.
Bij het dossier zijn enkele documenten rondom de bouwvergunning bijgevoegd, maar een uitgebreid bouwbestek ontbreekt. Wel wordt nog vermeld dat het werk (voor 1100 gulden) werd uitgevoerd door de aannemer Dirk de Kievit, uit Rockanje. De verbouwingen van 1930 lijken zich te hebben beperkt tot de schuur, en het aangrenzende woongedeelte staat slechts deels op de tekening afgebeeld, voorzien van de term 'bestaand'.
Duinzoom 8 | Nipides |
SAMENVATTING
D
e bouw- en gebruiksgeschiedenis van het pand Duinzoom 8 is deels uitstekend en deels zeer lastig door de jaren heen te volgen.
De opvolgende bewoners zijn goed in het beschikbare archiefmateriaal terug te vinden, in ieder geval vanaf de eerste kadastrale kaart in 1819 (en wellicht nog verder teruggaand in de tijd, wanneer dieper in de archieven wordt gedoken). Daarbij zijn eigenaars en hun familie, hun beroepen en soms zelfs hun portretten terug te vinden. Er is zelfs een boedelbeschrijving uit 1878 bewaard gebleven, die een aardig inzicht geeft in het bezit van een boerenhuishouden rond die periode.
31
Afb. 3.11 De tekening uit het bouwdossier van 1930. Afgebeeld staat de opnieuw op te bouwen schuur, die een (niet afgebeelde) voorganger vervangt. SAVPR bouwvergunningen Rockanje 19001979 inv.nr. 503
32
| Duinzoom 8 | Nipides
De bouwgeschiedenis van het pand is - met name door de bewaard gebleven kadastrale deelkaarten - in grote lijnen door de negentiende eeuw te volgen. Over het uiterlijk of afwerking van het pand is echter tot aan de twintigste eeuw feitelijk niets bekend. Rockanje is van oudsher een boerengemeenschap; het is - ondanks de ligging nabij zee - nimmer een vissersdorp geweest. Op de oudste plattegronden is de opbouw van het dorp goed te zien; bestaande uit rondvormige inpolderingen en een kleine, centrale dorpskern. Behalve deze dorpskern zijn aan de westzijde (aan de rand van de duinen) een zeer kleine reeks boerderijen te zien van een beperkte omvang (de kaart van 1819 toont hier in totaal nog géén tien exemplaren). Van deze historische boerderijen langs de duinrand zijn sinds die tijd ook weer de meeste afgebroken. De bewaarde archiefbronnen rond het ontstaan en gebruik van het pand Duinzoom 8 tonen een geschiedenis van vrijwel uitsluitend boerenfamilies die, ondanks soms flinke tegenslagen op zowel het financiële als persoonlijk vlak, het pand en zijn bijbehorende bedrijfsvoering zo goed en kwaad probeerden mee te laten groeien met de immer voortschrijdende eisen van de tijd.
Het is daarom bijzonder te noemen dat het pand op de onderzoekslocatie bewaard is gebleven en nog deels in het huidige adres Duinzoom 8 aanwezig blijkt te zijn; in hoeverre dit het geval is (in bouwmaterie of slechts een kadastrale echo) vormt een onderzoeksvraag bij het onderzoek in het pand zelf. De resultaten van dàt onderzoek worden getoond in het volgende hoofdstuk.
Duinzoom 8 | Nipides |
4
Onderzoeksresultaten
INLEIDING
H
et pand Duinzoom 8 te Rockanje bestaat oorspronkelijk uit twee hoofddelen - te weten een woning en een schuur - waarvan de functies tegenwoordig enigszins door elkaar lopen. Het pand stond ten tijde van dit onderzoek leeg, maar was wel volledig ingericht en bevatte op plaatsen een aanzienlijk ophoping van materiaal dat het onderzoek soms iets bemoeilijkte. Alle ruimtes in het pand konden echter wel worden bezocht. Het pand kent in beide hoofddelen een begane grond en een zolder (zie de diverse plattegronden). Er is voor zover bekend geen kelder aanwezig. Het pand valt vanwege de onderzoeksvraag en het ontbreken van een monumentenstatus enigszins buiten de paden van een standaard bouwhistorisch onderzoek. De opdrachtgever, de gemeente Westvoorne, is bezig met het toekomsttraject van het gebouw, dat kan variëren van herbestemming, herontwikkeling of sloop. Om tot een onderbouwde beslissing omtrent de toekomst van het pand te kunnen komen is door de opdrachtgever van belang geacht het gebouw en zijn geschiedenis beter in kaart te laten brengen, waartoe ondermeer dit bouw- en cultuurhistorisch onderzoek in gang werd gezet. Dit rapport verzorgt slechts dit in kaart brengen van de bouw- en cultuurhistorie van het pand Duinzoom 8 en kan indien gewenst als gereedschap bij de besluitvorming worden gehanteerd.
Het rapport doet zelf géén uitspraken, noch geeft het adviezen over enige toekomstplannen betreffende het pand, hetgeen - voor de duidelijkheid - buiten de grenzen van dit onderzoek valt.
33
34
| Duinzoom 8 | Nipides begane grond
zolder
0.01
0.02
1.02
0.03
1.03
0.04a
0.04b
0.05
Afb. 4.1 Plattegrond van de twee bouwlagen van Duinzoom 8, met in rood de nummering van de ruimtes.
1.04
1.05
Duinzoom 8 | Nipides |
Bij het benoemen en duiden van bouwmaterie wordt in dit rapport in principe de grens van 1965 gehanteerd. De term die in dit rapport wordt gebruikt voor de periode hierná is (sub-)recent (het prefix 'sub' wordt slechts toegevoegd omdat het jaar 1965 mogelijk door sommigen niet als 'recent' wordt ervaren). De moeite die het kost om verbouwingen en bouwmaterialen uit deze jonge periode te achterhalen en te determineren weegt doorgaans niet op tegen de resultaten. Recentere bouwmaterie (Post-65) kan wel op basis van architectuur of zeldzaamheid enige monumentale waarde toegekend krijgen. Het onderzoek is uitgevoerd conform de Richtlijnen Bouwhistorisch Onderzoek (2009) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. ruimtenummering en bespreking van het pand p afb. 4.1 is een nummering van de ruimtes aangegeven. Deze nummering zal gedurende het gehele rapport waar nodig als locatieaanduiding worden gebruikt.
O
Een zeer gedetailleerde uiteenzetting van alle bouwmaterie en (interieur-) afwerkingen van het gebouw is binnen dit onderzoek niet gewenst. Het doel van dit hoofdstuk is om een inzicht te geven in de opbouw van het huidige pand in hoofdlijnen, en de mate waarin dit koppelen valt aan de resultaten uit het vorige hoofdstuk.
EXTERIEUR
westgevel langs de Duinzoom oals hier en verderop bij de bespreking van het exterieur zal blijken, wordt een groot probleem bij het beoordelen van de buitenzijdes gevormd door de overmatige begroeiing rondom het pand.
Z
Een duidelijk overzicht van enige gevel (zoals vroeger wel mogelijk blijkt te zijn geweest; zie bijv. afb. 3.9 of 3.10) valt tegenwoordig niet meer vast te leggen en ook was simpelweg niet elk geveldeel meer bereikbaar. In grote lijnen is de westgevel in drie gedeeltes te verdelen; het lagere, aangebouwde deel van ruimte 0.01, vervolgens de woonkern (de gevels van ruimtes 0.02 en 0.03) en het in 1930 verbouwde geveldeel van 0.04a en 0.05.
35
36
| Duinzoom 8 | Nipides
Afb. 4.2 Foto van de linkerzijde van de westgevel. Duidelijk zichtbaar is het uitstekende bouwdeel 0.01, met een lager (lessenaars-) dak en metselwerk dat afwijkt van de rest van de gevel aan de rechter zijde. De deur is (sub-)recent ingebracht.
Het noordelijke, aangebouwde deel van 0.01 bestaat uit een fabrieksmatig geproduceerde steen die ooit wit gepleisterd was, doch nu sterk is afgebladderd. De steen is (door de beperkte afmetingen van de muurdelen) niet overal goed meetbaar, maar lijkt 21 x 10 x 5 cm te bedragen. De naad tussen en het verschil met het metselwerk van de westgevel van ruimtes 0.02 en 0.03 is duidelijk zichtbaar (zie afb. 4.2). Vanaf 1872 (zie afb. 3.3) komt een uitbouwtje op de locatie van ruimte 0.01 op de kadastrale kaarten voor, doch de huidige bouwmaterie dateert niet uit die tijd (ook de vorm van 0.01 wijkt af van het veel kleinere uitbouwtje uit 1872). Een vergelijking met de foto 3.9 laat - na enig inzoomen - zien dat ook de huidige indeling met halfronde toegangsdeur (zie afb. 4.2) pas nà die tijd tot stand is gekomen en door de laatste bewoner moet zijn ingebracht. Het is onbekend of daarbij het gehele bouwdeel werd vervangen, of dat (delen van) de huidige buitenmuur van ruimte 0.01 nog identiek is met hetgeen op afbeelding 3.9 is te zien; in dat geval dateert het muurwerk van iets vroeger (wellicht de verbouwing van 1930).
Duinzoom 8 | Nipides |
37
Afb. 4.3 Detail van de buitenmuur op de grens tussen 0.01 (l) en 0.02. Het verschil in bouwfase is onmiskenbaar. De IJsselstenen muur rechts dateert waarschijnlijk nog uit 1872.
Rechts van de uitbouw 0.01 is duidelijk ander metselwerk zichtbaar (zie afb. 4.2 of 4.3). Het muurwerk is hier (bij ruimte 0.02) grotendeels wit gepleisterd maar precies bij de aansluiting bij 0.01 is dit pleisterwerk deels afgebladderd waardoor de achterliggende bakstenen zichtbaar zijn. Het muurwerk bestaat hier uit gele IJsselsteen in een kruisverband (16/17 x 8 x 4 cm; deze afmeting is vrij standaard en geldt feitelijk voor alle in het pand aangetroffen IJsselstenen). Kamer 0.02 betreft zeer waarschijnlijk het gedeelte dat op meerdere historische kadastrale deelkaarten als apart deel (C1060; zie afb. 3.3 vanaf 1872) staat ingetekend (het noordelijk woongedeelte waar Jan senior en Maartje hebben gewoond; zie vorig hoofdstuk). Door de aanwezigheid van de witte pleisterlaag en de latere inzetting van een breed, halfrond venster (geplaatst door de laatste bewoner) was het niet mogelijk om dit gedeelte van de buitengevel te controleren op de mogelijke aanwezigheid van oudere muurdoorbraken of bouwsporen. Op de afbeelding uit 1962 (afb. 3.9) is op deze plek reeds een relatief breed venster zichtbaar, dat zelf echter te groot lijkt om tot de negentiende eeuwse fasen terug te gaan; het muurwerk doet dit zeer goed mogelijk wel.
38
| Duinzoom 8 | Nipides
De buitengevel ter hoogte van ruimte 0.02 was met zeer dichte begroeiing bedekt en kon niet worden benaderd of gefotografeerd. Op de historische foto's (zie afb. 3.9 en 3.10) is zichtbaar dat het hier om een vrijwel dicht muurvlak handelt, hetgeen ook tegenwoordig aan de binnenzijde wordt bevestigd (zie bespreking aldaar). Op de oude foto's valt wèl op dat zich hier onderaan een klein, laag venstertje of deurtje bevindt (zie afb. 4.4), waarvan de functie niet geheel duidelijk is; mogelijk leidde deze toch naar een - nu dichtgezette - kelder, of mogelijk had de doorgang een meer bedrijfsmatige functie. Het enige wat nu van dit geveldeel te zeggen valt, is dat het aan de buitenzijde geheel wit gepleisterd is. Vervolgens is aan de westgevel het bouwdeel uit 1930 duidelijk te herkennen (ter hoogte van ruimtes 0.04a en 0.05). Waar dit deel op de aangetroffen historische foto's (zie afb. 3.9 en 3.10) nog geheel uit kaal metselwerk bestaat, was deze ten tijde van dit onderzoek voorziet van een dunne (en sterk verweerde) pleister- of verflaag; er lijkt haast een soort 'witte zweem' over het metselwerk te zitten (zie afb. 4.5).
►
Afb. 4.4 Detail van afb. 3.9, waarop in het geveldeel van ruimte 0.03 een klein, laaggeplaatst venster danwel deurtje (naar een kelder?) te zien is (zie rode pijl). De rest van de gevel is geheel dicht en wit bepleisterd. De functie van de doorbreking is niet geheel duidelijk.
Duinzoom 8 | Nipides |
39
Afb. 4.5 Foto van de rechterzijde van de westgevel. Zichtbaar zijn het metselwerk uit 1930 en de (sub-)recent ingebrachte, grote vensters.
Vanuit de zuidzijde gezien (rechts op afb. 4.5) is dit geveldeel voorzien van twee grote vensters, een klein halfrond venster, een buitendeur en opnieuw een groot venster. Een vergelijking met afbeelding 3.9 laat zien dat slechts het halfronde venster en de buitendeur overeenkomen met de toenmalige situatie. De overige drie vensters werden door de laatste bewoner vervangen door de nu nog aanwezige, grotere exemplaren (waarschijnlijk ondermeer om meer licht toe te laten tot de achtergelegen expositieruimte 0.05). noordgevel e noordgevel was - door zeer dichte begroeiing - niet te bereiken en slechts zeer schuin te fotograferen (zie afb. 4.6).
D
Het lagere aangebouwde deel (van ruimte 0.01) lijkt overeen te komen met het beeld dat hiervan aan de westgevel werd verkregen, zij het dat het metselwerk an de noordzijde voorzien is van een witte pleisterlaag. Op de oude foto uit 1962 (zie afb. 3.9) is te zien dat deze aanbouw voorzien is van een buitendeur en dat dit bouwdeel niet volledig tot aan de oostelijke zijgevel toe doorloopt.
40
| Duinzoom 8 | Nipides
Afb. 4.6 Foto van de noordelijke topgevel. Deze bestaat uit oude IJsselstenen, waarin recent twee vensters werden ingebracht en een ouder vierkant venster werd dichtgezet (zie afb. 3.8 of 3.9). Boven de dakrand van 0.01 is een deel van het metselwerk zwart geverfd en met halfronde boogjes gedecoreerd.
De huidige gevel bevat twee halfronde vensters en loopt wél door tot aan de oostgevel (zie ook bespreking interieur). Boven aanbouw 0.01 is de topgevel van de oudere kern te zien, die bestaat uit gele IJsselstenen met een vrijwel geheel verweerde, witte pleisterlaag (zie 4.6). Bovenin de topgevel, vlak onder de nok, zijn (sub-)recent twee driehoekige vensters aangebracht en werd een vierkant ouder venster dichtgezet (zie afb. 3.8 of 3.9 voor de oudere situatie). Het vierkante venster staat aan de oostzijde van de topgevel en zorgt voor een asymmetrische indeling. In het metselwerk van de topgevel, noch in de beschikbare historische foto's, zijn enige aanwijzingen voor een oorspronkelijke opzet met twéé vierkante vensters.
Duinzoom 8 | Nipides |
41
zuidgevel e zuidgevel was beduidend beter zicht- en bereikbaar dan zijn noordelijke tegenhanger, gezien zijn ligging vlak aan de Parnassialaan.
D
De zuidgevel behoort tot de herbouwde schuur uit 1930 en vertoont in grote lijnen hetzelfde beeld zoals dat op afbeelding 3.10 ook reeds is te zien en dat ongetwijfeld in 1930 tot stand kwam. Wel verkeren diverse elementen duidelijk wat in wat meer vervallen toestand, hetgeen af te lezen valt uit een dichtgezet venster, diverse houten delen die sterk zijn aangetast (met name de grote schuifdeuren op de begane grond, waar ook een houten bescherming van de geleiderail ontbreekt) en de vrijwel volledig afgebladderde verflagen. Rechts is op de gevel (zie afb. 4.7) te zien dat hier ooit (doch relatief recent) een venster met halfronde bovenzijde op werd geschilderd met zwarte en groene verf (waarschijnlijk als tegenhager van het rechter echte exemplaar).
Afb. 4.7 Foto van de zuidgevel van het pand Duinzoom 8. De indeling komt grotendeels overeen met de originele situatie uit 1930.
42
| Duinzoom 8 | Nipides
oostgevel en groot deel van de oostgevel (het zuidelijke deel, uit 1930) was door zeer dichte begroeiing volledig aan het zicht onttrokken.
E
Aan de rechterkant van de zuidgevel (zie afb. 4.7 en 4.8) is een bijzonder element zichtbaar; een deel van het metselwerk van de hoek bestaat hier niet uit de stenen uit 1930 maar uit - duidelijk te onderscheiden - oudere IJsselstenen. Gezien de eerder genoemde dichte begroeiing (de oostgevel was ècht niet te onderzoeken) is dit fenomeen niet geheel te duiden. Het is bijvoorbeeld niet duidelijk òf en hoe ver deze oude stenen zich nog voortzetten in de oostgevel, of dat zij zich slechts toch de hoek beperken. Opvallend is ook (zie afb. 4.8) dat het hier maar om een beperkt stuk oud (hergebruikt?) metselwerk handelt, en dat bijvoorbeeld hierbòven weer stenen uit 1930 aanwezig zijn. Deze vragen blijven dus binnen de beperkte grenzen van dit onderzoek onbeantwoord (vooruitlopend op de bespreking van het interieur kan gemeld worden dat de binnenzijde geheel bepleisterd was en het metselwerk nergens zichtbaar was).
Afb. 4.8 Foto van de rechterzijde van de zuidgevel (zie afb. 4.7). Hier zijn delen van de hoek uitgevoerd met oudere, gele IJsselstenen (met daarnaast ook stenen uit 1930). De reden voor deze mengeling is niet bekend.
Duinzoom 8 | Nipides |
43
De oostgevel van ruimtes 0.02 en 0.03 (en het uitspringende gedeelte van ruimte 0.04b; feitelijk een noordgevel) zijn door de aanwezig van een klein terras beter zichtbaar. De gedeeltelijke noordgevel van 0.04b stamt geheel uit 1930 en lijkt niet of nauwelijks te zijn aangepast. De gevel van ruimtes 0.02 en 0.03 zijn in drie delen op te splitsen; allereerst het deel dat correspondeert met ruimte 0.02 (zie afb. 4.9) dat bestaat uit IJsselstenen die met een dunne, witte verflaag zijn afgewerkt (met onderaan een zwart geverfde strook). De witte verflaag lijkt haast met een soort krabber deels te zijn verwijderd (zie 4.9). Er zijn hier géén andere kleuren waarneembaar (zie verderop). In dit geveldeel is (door de laatste bewoner) een hartvormig venster ingebracht.
Afb. 4.9 Foto van de oostgevel van ruimte 0.02. De muur bestaat uit gele IJsselsteen met een witte verflaag (die deels lijkt te zijn weggekrabt). Het hartvormige venster is (sub-)recent ingebracht.
44
| Duinzoom 8 | Nipides
Het tweede deel bevindt zich ter hoogte van ruimte 0.02 en de naad tussen beide geveldelen is vrijwel onzichtbaar weggewerkt (ook de afwerking van beide muurdelen is identiek). Slechts bij nadere bestudering wordt zichtbaar dat zich hier een verticale strook bevindt waar de stootvoegen iets breder zijn (alsof de twee delen muurwerk 'uit elkaar' zijn getrokken). Het metselwerk van dit muurgedeelte is eveneens wit geverfd, zij het hier minder afgekrabt (zie afb. 4.10). In dit gedeelte is (sub-)recent een halfronde deur geplaatst (eventuele locaties van oudere vensters, deuren of andere bouwsporen zijn eigenlijk niet in het metselwerk zichtbaar; ook reikt de tekening uit 1930 (zie vorig hoofdstuk) niet tot aan dit gedeelte. Uiteindelijk is uiterst links (het zuidelijk deel van ruimte 0.03) een muurdeel te zien dat een ouder venster bevat en nimmer witgeverfd lijkt te zijn geweest. Het venster (met metalen duimen voor - niet aanwezige - luiken) is moeilijk exact dateerbaar, maar stamt gezien zijn vormgeving grofweg uit de late negentiende of vroege twintigste eeuw.
Afb. 4.10 Foto van de linkerzijde van de oostgevel ter hoogte van ruimte 0.03 (zie 4.9). Het linkerdeel lijkt nimmer wit te zijn geschilderd maar bevat wel blauwe verfresten. Het venster hier is mogelijk 19e of vroeg 20e eeuw.
Duinzoom 8 | Nipides |
45
Afb. 4.11 Close-up van de oude verfresten in de linkerbovenhoek van de gevel van 0.03 (zie afb. 4.10). De diepblauwe kleur is lokaal goed zichtbaar en werd waarschijnlijk als afweer tegen de vliegen gebruikt.
Bij het metselwerk (gele IJsselsteen) valt op dat er lokaal (met name in de linkerbovenhoek; zie afb. 4.11) restanten van een blauwe verflaag zichtbaar zijn. Rondom de deur zijn deze - hoewel veel minder duidelijk door de later aangebrachte witte verlaag - eveneens zichtbaar, terwijl ze bij de gevel van ruimte 0.02 volledig afwezig lijken. Dit laatste kan betekenen dat deze laag van vóór de aanbouw van 0.02 (rond 1872) dateert, of dat ruimte 0.03 een andere afwerking (functie?) had dan 0.02. De blauwe kleurlaag is tegenwoordig zeldzaam en doet wellicht merkwaardig aan, maar werd in het verleden (tot in de twintigste eeuw) gebruikt als afweermiddel tegen vliegen bij melk- en veeboeren. Het gebruik stierf langzaam uit en werd vervangen door (vaak meer milieuonvriendelijke) alternatieven. Het is de auteur dezes ook niet bekend of de kleur daadwerkelijk effectief is in het weren van vliegen. Het verschijnsel wordt wel vaker waargenomen, met als wellicht bekendste voorbeeld de (hemelsbreed) 11 kilometer verderop liggende duinboerderij Het Blaeuwe Huus te Ouddorp (zie afb. 4.12). Hier werd na restauratie de aangetroffen kleur opnieuw aangebracht, hetgeen een duidelijk beeld geeft van dit opvallende afwerkingstype.
46
| Duinzoom 8 | Nipides
Afb. 4.12 Foto van Het Blaeuwe Huus te Ouddorp, waarbij de aangetroffen blauwe kleurlaag werd gerestaureerd. Het geeft een goed beeld van dit opvallende type afwerking dat ooit ook op (delen van?) Duinzoom 8 aangebracht was.
dak
H
et dak van Duinzoom 8 bestaat in hoofdlijnen uit twee zadeldaken (van verschillende breedtes) die tegen elkaar zijn geplaatst.
De naad tussen deze twee delen (aan de zijde van de Duinzoom) is vrijwel onzichtbaar weggewerkt, hetgeen er op wijst dat de huidige afwerking (met Oud-Hollandse pannen) van ná 1930 dateert. Een vergelijking met de situatie op de historische foto's 3.9 en 3.10 laat zien dat ook enkele dakvensters tegenwoordig ontbreken en dat de nokpannen anders lijken te zijn aangesmeerd, hetgeen aantoont dat de huidige dakafwerking zelfs van ná 1968 dateert. Afbeelding 4.13 toont een luchtfoto (www.bing.com/maps) waarop de dakvorm van Duinzoom 8 goed zichtbaar is. Bij het dak ter hoogte van ruimte 0.03 (aan de zijde van de Duinzoom) is op de luchtfoto een laag maar breed glazen dakvenster in het pannendak waarneembaar (zie afb. 4.13). Dit venster is (sub-)recent door de laatste bewoner aangebracht, ongetwijfeld om meer daglicht tot de - te donker geachte - kamer 0.03 toe te laten. Het venster is dan ook op geen enkele historische foto aanwezig.
Duinzoom 8 | Nipides |
47
Afb. 4.13 Luchtfoto van het pand, gezien vanuit het westen. De dakvorm - met breed en smaller en gedeelte - is duidelijk herkenbaar. Let ook op het dakvenster boven ruimte 0.03. www.bing.com/maps
INTERIEUR
entree 0.01 uimte 0.01 is bij het exterieur al enigszins besproken. Bij het interieur blijkt de vloer uit beton te bestaan en de wanden geheel wit te zijn bepleisterd, waardoor van binnenuit geen extra informatie verkregen kan worden over de opbouw van deze muren of enige mogelijk aanwezige bouwsporen.
R
Achteraan de ruimte (aan de oostzijde) is een apart hok aangebouwd (post1962) op de locatie die tot dan toe open was. Op de oudere kadastrale deelkaarten (zie vorig hoofdstuk) valt te zien dat het uitbouwtje aan de noordzijde lange tijd kleiner van afmeting was (mogelijk een uitgebouwd toilet voor de woning aan de noordzijde). Vanaf de verbouwing van Langendoen in 1890 lijkt de ruimte breder te worden weergegeven en zal de situatie zijn bereikt die op de foto's uit 1938 en 1962 (3.8 en 3.9) te zien valt. Het exacte jaar waarin de huidige afmeting werd bereikt (zoals gezegd post1962) is niet bekend. De ruimte (zie afb. 4.14) staat in open verbinding met kamer 0.02.