(bijlage 4) Bijlage 2 - Technisch onderzoek lokale normen low res

Risico's in perspectief – Risicovergelijking, HaskoningDHV Nederland B.V, november 2014 i.o.v. Ministerie BZK Reducing risks, HSE’s decision-making process, Health and Safety Executive, 2001. Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 41

Effecten voor horeca onderneming Boelies Binnen de maximale effectafstand bevindt zich het horecabedrijf Boelies; dit is het enige pand binnen de maximale effectafstand. Het pand zelf heeft een PR van 1,66E-09 uitgaande van de worst-case windturbine. Met andere woorden: de kans op een dodelijk ongeval als gevolg van een calamiteit aan de windturbine indien een persoon een jaar lang onafgebroken in Boelies zou verblijven is circa 1 op 600.000.000. Aangrenzend aan het pand van Boelies is er ook een terras aanwezig. Om ook voor het terras een indicatie te geven voor het plaatsgebonden risico is met behulp van een luchtfoto de locatie en omvang van het terras bepaald. Voor het terras worden vergelijkbare PR-waardes berekend (tussen 1,67E-09 en 2,76E-09). Ook dit zijn zeer kleine kansen. Deze getallen gaan echter uit van jaarrond verblijf. Omdat zich op drukke momenten meerdere personen in en om het pand kunnen bevinden wordt ook een inschatting gemaakt van het groepsrisico. We gaan er daarbij vanuit dat er per persoon 5 m2 bruto vloeroppervlak beschikbaar is65. Het pand heeft een oppervlakte van circa 245,2 m2, waarmee uitgegaan kan worden van een bezetting van maximaal 50 personen. Het terras heeft een oppervlakte van 248,6 m2 . Bij een zelfde bezettingsgraad wordt voor het terras daarom ook met maximaal 50 personen gerekend.

Naast de maximale bezetting is het van belang om een inschatting te maken van de gemiddelde bezettingsgraad per open uur (50 %), het aantal mooi weer dagen per jaar (75 dagen) en de openingstijden van Boelies (8 uur per dag) om later het GR te bepalen. Dit leidt tot aanwezigheidsfactoren van 1,71 voor zowel het pand als het terras van Boelies. Strand Onder het pand van Boelies is een recreatiegebied (strand) waarvoor ook de PR-waarde is bepaald. De gebruikte methodiek voor het terras van Boelies is ook toegepast voor dit recreatiegebied. De PR-waardes zijn voor de worst-case inschatting 6,35E-07, 6,36E-07 voor de V162 en 6,35E-07 voor de N149 windturbine. Ook hier is een inschatting gemaakt voor het maximaal aantal personen op dit strand, op basis van diezelfde Handleiding Populatieservice66, welke aangeeft dat in een recreatiegebied een kerngetal van 100 personen/hectare gehanteerd kan worden. Het recreatiegebied wat binnen de effectcirkels ligt heeft een oppervlakte van 20.411 m2 wat overeen komt met een maximum van 205 personen in dit gebied. Voor dit recreatiegebied is een gemiddelde bezettingsgraad van 50 % aangenomen, met 75 mooi weer dagen per jaar met 6 uur per dag. Dit leidt tot een permanente aanwezigheid van 5,27 voor dit recreatiegebied.

Maatschappelijk risico Per object kan het optredende plaatsgebonden risico in een gebouw vermenigvuldigd worden met het aantal verwachtte personen in dat gebouw om tot het totale maatschappelijk risico van het windpark te komen. Dit betreft maximaal 5,0 x 10-7 per jaar. Ter referentie: Rijkswaterstaat en ProRail hanteren als beheerders van infrastructurele werken een toetsingsnorm van maximaal 2 x 10 -3 per jaar.

Handleiding Populatieservice hoofdstuk 2.3, bijeenkomstfunctie uit Tabel 1, https://www.datocmsassets.com/37731/1607343801-handleiding-populatieservice-1-0.pdf 66 Handleiding Populatieservice hoofdstuk 2.3, bijeenkomstfunctie uit Tabel 2, https://www.datocmsassets.com/37731/1607343801-handleiding-populatieservice-1-0.pdf 65

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 48

In bovenstaande grafiek is het optredende groepsrisico als gevolg van het windpark afgezet tegen de oriëntatiewaardes zoals die voor groepsrisico van andere activiteiten (risicovolle inrichtingen en gevaarlijke transporten) worden gehanteerd. Het groene gebied geeft het gebied aan waarbij het optredende groepsrisico beneden de oriëntatiewaardes blijft. Uit deze grafiek kan worden geconcludeerd dat er weliswaar een grote hoeveelheid personen binnen de invloedssfeer aanwezig kunnen zijn, maar dat deze individueel slechts een zeer beperkte tijd van het jaar blootgesteld kunnen worden aan risico’s als gevolg van de windturbines. Het totale risico optredende risico voor groepen personen is daardoor klein. De oriëntatiewaarde voor het groepsrisico van inrichtingen of transporten wordt niet overschreden. Er is geen aanleiding om specifieke bescherming tegen groepsrisico’s te hanteren door middel van een normstelling. Er is tevens geen noodzaak om extra maatregelen te nemen om de aanwezigheid van groepen personen op het strand en nabij Boelies te beperken om daarmee het groepsrisico te beperken.

5.5 Interne veiligheid windturbines (bouw- en ontwerpnormen) Het ontwerp van windturbines voldoet aan de internationale norm (IEC-61400-1). Op grond van deze norm bevat de windturbine diverse veiligheidssystemen om ervoor te zorgen dat bij falen van onderdelen of bij extreme weersomstandigheden de windturbine niet wordt beschadigd. Onder andere bevat de windturbine een remsysteem welke ervoor zorgt dat de rotorbladen uit de wind worden gedraaid bij te hoge windsnelheden. Daarnaast is een bliksembeveiliging voorgeschreven die ervoor zorg dat inslaande bliksem buiten kwetsbare delen van de windturbine naar de grond leidt. Indien windturbines worden gerealiseerd die voldoen aan deze ontwerpnormen, zijn geen nadere voorschriften of normen nodig ter bescherming van het milieu op het gebied van interne veiligheid.

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 50

berekeningen gedaan, waaruit blijkt dat ruim (minimaal 9 dB) onder de Vercammen-curve wordt gebleven ter plaatse van gevoelige objecten. Gezien de relatief lage belastingen en het feit dat er vanuit wetenschappelijk perspectief (zie paragraaf 3.3) geen reden is om een lagere norm te stellen, leidt een geluidnorm van 47 dB Lden (41 dB Lnight) niet tot onaanvaardbare hinder of gezondheidseffecten. Wel adviseren we om te verkennen of met de keuze van het windturbinetype of het toepassen van technische maatregelen (serrated edges) kan worden gezorgd voor een lagere geluidemissie, waarmee - zonder maatregelen die ten koste gaan van de energieproductie - toch een lagere belasting op de omgeving kan worden gerealiseerd. Om te borgen dat laagfrequent geluid geen nadelige milieueffecten veroorzaakt, adviseren we tevens om ‘voldoen aan de Vercammencurve’ op te nemen als voorschrift. Daarmee is ook dit aspect publiekrechtelijk geborgd.

6.3 Slagschaduw Het menselijk oog is gevoelig voor optredende verschillen tussen licht en donker en voor snelle bewegingen. Dit trekt aandacht en leidt af, waardoor dit als hinderlijk kan worden ervaren door de waarnemer. Uit onderzoek dat herhaaldelijke of langdurige blootstelling hieraan kan leiden tot stress en concentratieverlies. Daarom wordt aanbevolen de optredende slagschaduwduur te beperken. Slagschaduwgevoelige objecten Als gevolg van WP Haringvlietdam wordt bij 264 van de 29267 woningen in de omgeving daadwerkelijk slagschaduw ondervonden. Hieronder vallen tevens recreatiewoningen met een ontheffing voor permanente bewoning. De meeste woningen ontvangen maximaal tussen 10 en 20 minuten slagschaduw per dag. Verder blijkt uit de analyse dat ruim 97% van de woningen (285 van de 292) jaarlijks < 6 uur slagschaduw ontvangt, zonder dat een stilstandvoorziening in werking is. Voor slechts 7 woningen is de verwachting dat er jaarlijks meer dan 6 uur slagschaduw optreedt. Zonder maatregelen treedt bij geen van de woningen meer dan 11 uur slagschaduw per jaar op (met uitzondering van Shamrock Inn, zie hieronder). Overige slagschaduwgevoelige objecten Naast woningen is ook onderzocht welke effecten van slagschaduw te verwachten zijn bij overige slagschaduwgevoelige objecten (in dit geval objecten met logiesfunctie, voornamelijk recreatiewoningen, horecabedrijven en campings).

Bij 535 van de van de 557 overige slagschaduwgevoelige objecten wordt slagschaduw ondervonden als gevolg van WP Haringvlietdam. Uit de analyse blijkt dat circa 97% van de overige slagschaduwgevoelige jaarlijks minder dan 6 uur slagschaduw ontvangt, zonder dat een stilstandvoorziening in werking is. Voor slechts 13 overige slagschaduwgevoelige objecten met logies functie (recreatiewoningen, zonder permanente bewoning) is de verwachting dat er jaarlijks meer dan 6 uur slagschaduw optreedt. Bij geen van de objecten bedraagt dit meer dan 8 uur per jaar. Boelies en Shamrock Inn Tot slot is voor twee horecabedrijven waar nog een relevante tijdsduur aan slagschaduw kan optreden (Boelies en Shamrock Inn) inzichtelijk gemaakt welke gevolgen van slagschaduw kunnen optreden. Nabij Shamrock Inn bedraagt dit maximaal circa 35 uur per jaar, bij Boelies maximaal circa 70 uur per jaar. In de slagschaduwkalender is te zien dat bij Boelies slagschaduw optreedt van februari t/m juni en van midden

Aan de noordzijde wordt het schaduwgebied begrensd omdat de zon in het zuiden tijdens de middaguren altijd hoog staat. Direct aan de zuidzijde treedt nooit schaduw op omdat de zon nooit in het noorden staat. 67

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 52

juli t/m begin november. In deze perioden treedt slagschaduw op tussen 16:30 en 19:30 uur. Dit geldt zowel voor het terras als voor het gebouw zelf. Met name gedurende het hoogseizoen (1 mei tot en met 15 september), wanneer veel recreanten gebruik maken van deze horecavoorzieningen, is het voor de hand liggend om de optredende slagschaduw te beperken. Advies Uit de analyse blijkt dat voor veruit de meeste woningen en overige slagschaduwgevoelige objecten de optredende slagschaduw – zonder maatregelen – al beperkt is en minder dan 6 uur per jaar bedraagt. Daarmee zijn automatisch het aantal dagen dat meer dan 20 minuten slagschaduw kan optreden al sterk gereduceerd. Voor enkele objecten kan wel meer dan 6 uur slagschaduw per jaar optreden. Hierbij is nog geen rekening gehouden met de effecten van afscherming door bijvoorbeeld bomen, waardoor dit in de praktijk nog minder zal zijn, met name voor de woningen aan de Duinweg. Om een goed woon- en leefklimaat ter plaatse van woningen te borgen wordt aanbevolen voor woningen (slagschaduwgevoelige objecten) een norm van maximaal 6 uur per jaar te hanteren. Voor overige slagschaduwgevoelige objecten (recreatiewoningen zonder permanente bewoning) mag ervan uit worden gegaan dat hier niet het gehele jaar mensen aanwezig zijn.

Omdat de maximale optredende schaduwduur hier echter maximaal 8 uur per jaar is, zijn er geen reden om aanvullende normen te hanteren voor deze objecten. Een uitzondering hierop vormt het horecagebouw en terras van Boelies. Omdat de uitbater voor een groot deel van zijn inkomsten afhankelijk is van recreanten, die hier tijdens de zomerperiode (dagen met zonnig weer) naartoe komen, wordt geadviseerd een norm vast te leggen voor de maximale optredende hoeveelheid slagschaduw gedurende het hoogseizoen, zijnde de periode mei tot en met september. Buiten die periode is de optredende slagschaduw minimaal en is ook de optredende slagschaduw voor Boelies aanvaardbaar. Omdat Shamrock Inn tevens een woning betreft (en daar al een norm van maximaal 6 uur per jaar wordt aanbevolen) zijn geen andere specifieke normen voor deze locatie nodig.

6.4 Externe veiligheid In navolging van andere risicobronnen ligt het voor de hand om ook voor windturbines uit te gaan van een basisbeschermingsniveau voor de omgeving aangezien er een risico optreedt voor de omgeving. Daarbij is het eveneens logisch om aan te sluiten bij het beleidskader voor externe veiligheid door onderscheid te maken tussen beperkt kwetsbare objecten en kwetsbare objecten en deze te beoordelen aan de hand van de plaatsgebonden risicocontouren. Er is geen aanleiding om hiervan af te wijken bij de beoordeling van windturbinerisico’s. Voor de definitie en bepalingen van de kwetsbaarheid van objecten is aangesloten bij de definities zoals geformuleerd in het Besluit externe veiligheid Inrichtingen. Met een kans van 1 op de 100.000 bij continue jaarlang onbeschermd verblijf op de PR10 -5 contour bij (beperkt) kwetsbare objecten en 1 op de miljoen bij continue jaarlang onbeschermd verblijf op de PR10 -6 contour bij kwetsbare objecten is daarmee sprake van een risico dat aanmerkelijk lager ligt dan andere algemeen aanvaarde (maatschappelijke) risico’s en gelijk is aan andere risicobronnen van externe veiligheid. Het opstellen van een normstelling in de vorm van een bepaalde PR-contour waarde kan gezien worden als het trekken van een horizontale streep in Figuur 5.5.

Er zijn geen personen die een risico van meer dan PR10-06 kunnen ondervinden voor deze projectlocatie. Om te voorkomen dat personen dit risico kunnen ervaren kan voor kwetsbare objecten een norm worden gesteld op een bepaalde PR-waarde. Om te voorkomen dat enige personen een groter risico van meer dan PR10 -05 kunnen ervaren kan ook voor Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 53

objecten met minder personen (beperkt kwetsbare objecten) een norm worden gesteld op een bepaalde PR-waarde. Bij toepassing van een beschermingsniveau van PR10 -05 voor beperkt kwetsbare objecten en PR10-06 voor kwetsbare objecten is er in dit project geen sprake van een overschrijding van deze waarden. Het aantal mensen wat een significant risico ondervindt is extreem beperkt waarmee deze projectsituatie, in vergelijking met de normstellingen en situering van andere risicobronnen in Nederland, een acceptabele situatie met betrekking tot het onderwerp externe veiligheid oplevert. Er is geen aanleiding om specifieke bescherming tegen groepsrisico’s aan te brengen door middel van een normstelling. Er is geen noodzaak om extra maatregelen te nemen om het groepsrisico te beperken.

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 54

Bijlage 2 Geluidgegevens windturbines Geluidgegevens Nordex N163-5.X no STE, mode 0

Coördinaten RD 63517 428848 Coördinaten WGS 51,8407 4,0597 Ashoogte [m] 119 Hoogte windprofiel [m] 119 Windturbine Nordex N163-5.X Mode mode 0 5700kW v_as [m/s] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25

dag [%] 1,95 3,68 5,96 8,36 10,11 11,20 11,51 10,72 8,78 6,80 5,34 4,26 3,19 2,21 1,67 1,37 0,97 0,70 0,40 0,29 0,21 0,16 0,10 0,04 0,06

avond [%] 1,70 3,18 4,66 7,48 9,73 10,93 12,00 12,20 9,74 7,31 5,21 4,03 3,15 2,36 1,86 1,54 1,05 0,57 0,49 0,32 0,20 0,12 0,05 0,05 0,06

Gecorrigeerd voor bedrijfsduur (Lw + Cb) LE LE Lw_as LE dag avond nacht [dB(A)] [dB(A)] [dB(A)] [dB(A)]

nacht [%] 1,45 2,47 3,81 5,83 7,32 10,40 13,60 13,82 11,17 7,86 5,67 4,37 3,39 2,58 1,79 1,31 1,06 0,79 0,48 0,33 0,22 0,11 0,07 0,04 0,06

Gehanteerde spectrale verdeling [dB(A)] 31 Hz 63 Hz 125 Hz 250 Hz -29,71 -19,71 -13,51 -9,31

97,5 97,5 98,3 100,5 103,8 106,8 109,1 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 109,2 Totaal

500 Hz -6,01

85,3 86,7 88,3 91,0 94,4 97,1 98,5 97,5 96,5 95,5 94,2 92,6 91,4 90,6 89,1 87,6 85,2 83,8 82,4 81,2 79,2 75,2 77,0 106,11

84,2 86,2 88,2 90,9 94,6 97,7 99,0 97,8 96,4 95,3 94,2 92,9 91,9 91,1 89,4 86,8 86,1 84,3 82,2 80,0 76,2 76,2 77,0 106,31

83,3 85,2 86,9 90,7 95,1 98,2 99,6 98,2 96,7 95,6 94,5 93,3 91,7 90,4 89,5 88,2 86,0 84,4 82,6 79,6 77,7 75,2 77,0 106,65

1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 8000 Hz -4,61 -7,01 -15,81 -24,61

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 58

Geluidgegevens Nordex N163-5.X no STE, mode 5

Coördinaten RD 63517 428848 Coördinaten WGS 51,8407 4,0597 Ashoogte [m] 119 Hoogte windprofiel [m] 119 Windturbine Nordex N163-5.X Mode mode 5 5150kW v_as [m/s] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25

dag [%] 1,95 3,68 5,96 8,36 10,11 11,20 11,51 10,72 8,78 6,80 5,34 4,26 3,19 2,21 1,67 1,37 0,97 0,70 0,40 0,29 0,21 0,16 0,10 0,04 0,06

avond [%] 1,70 3,18 4,66 7,48 9,73 10,93 12,00 12,20 9,74 7,31 5,21 4,03 3,15 2,36 1,86 1,54 1,05 0,57 0,49 0,32 0,20 0,12 0,05 0,05 0,06

Gecorrigeerd voor bedrijfsduur (Lw + Cb) LE LE Lw_as LE dag avond nacht [dB(A)] [dB(A)] [dB(A)] [dB(A)]

nacht [%] 1,45 2,47 3,81 5,83 7,32 10,40 13,60 13,82 11,17 7,86 5,67 4,37 3,39 2,58 1,79 1,31 1,06 0,79 0,48 0,33 0,22 0,11 0,07 0,04 0,06

Gehanteerde spectrale verdeling [dB(A)] 31 Hz 63 Hz 125 Hz 250 Hz -29,71 -19,71 -13,51 -9,31

97,5 97,5 98,3 100,5 103,8 106,1 107 107 107 107 107 107 107 107 107 107 107 107 107 107 107 107 107 Totaal

500 Hz -6,01

85,3 86,7 88,3 91,0 94,4 96,4 96,4 95,3 94,3 93,3 92,0 90,4 89,2 88,4 86,9 85,4 83,0 81,6 80,2 79,0 77,0 73,0 74,8 104,50

84,2 86,2 88,2 90,9 94,6 97,0 96,9 95,6 94,2 93,1 92,0 90,7 89,7 88,9 87,2 84,6 83,9 82,1 80,0 77,8 74,0 74,0 74,8 104,70

83,3 85,2 86,9 90,7 95,1 97,5 97,5 96,0 94,5 93,4 92,3 91,1 89,5 88,2 87,3 86,0 83,8 82,2 80,4 77,4 75,5 73,0 74,8 105,02

1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 8000 Hz -4,61 -7,01 -15,81 -24,61

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 59

Bijlage 5 Geluidcontouren

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 62

Bijlage 6 Slagschaduwkalenders restaurants

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 65

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 66

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 67

Bijlage 7 Slagschaduwkalenders vakantiepark

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 68

Kaart toetspunten vakantiepark Rondeweibos

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 69

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 70

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 71

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 72

Bijlage 8 Slagschaduw voorbeeldgrafieken Situatie A – Een jaar voor een woning met 17 dagen met meer dan 20 minuten aan slagschaduw: De slagschaduw is in dit geval afkomstig van drie windturbines. Op de plek waar de rode lijn de zwarte horizontale lijn kruist is er sprake van meer dan zes uur aan optredende slagschaduw in een jaar. Op de dagen waar een blauwe lijn de zwarte balk kruist is er sprake van meer dan 20 minuten op één dag. De totale potentiële slagschaduwduur zonder stilstandvoorziening bedraagt bij deze woning circa 15 uur.

Situatie B – Een jaar voor een woning met 11 dagen met meer dan 20 minuten aan slagschaduw: De slagschaduw is afkomstig van twee windturbines. Op de plek waar de rode lijn de zwarte horizontale lijn kruist is er sprake van meer dan zes uur aan optredende slagschaduw in een jaar. Op de dagen waar de blauwe lijn de zwarte balk kruist is er sprake van meer dan 20 minuten aan slagschaduw op één dag. De totale potentiële slagschaduwduur zonder stilstand voorziening bedraagt bij deze woning circa 11 uur.

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 73

Situatie C – Een jaar voor een woning met 5 dagen met meer dan 20 minuten aan slagschaduw: De slagschaduw is afkomstig van twee windturbines. Op de plek waar de rode lijn de zwarte horizontale lijn kruist is er sprake van meer dan zes uur aan optredende slagschaduw in een jaar. Op de dagen waar de blauwe lijn de zwarte balk kruist is er sprake van meer dan 20 minuten aan slagschaduw op één dag. De totale potentiële slagschaduwduur zonder stilstand voorziening bedraagt bij deze woning circa 6,5 uur.

Onderzoek milieunormen windenergie 720128 | Windturbines Haringvlietdam | v2.0 | 17-11-2022 Pagina 74