BI - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee - def februari 2024

De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee R. Mennes E. van der Lee

De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee ••• Februari 2024

Colofon

© 2024, Breuer&Intraval Auteursrechten voorbehouden.

Februari 2024 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of anderszins, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

Tekst: R. Mennes, E. van der Lee Opmaak: R. Mennes Opdrachtgever: Gemeente Voorne aan Zee

INHOUDSOPGAVE

1

Inleiding

1

1.1

Onderzoeksvragen

1

1.2

Onderzoeksactiviteiten

2

1.3

Leeswijzer

3

2

Lokale doelstellingen en vraagstukken

4

2.1

Twee doelstellingen

4

2.2

Vier vraagstukken

5

2.3

Bijvangsten

8

3

Schatting van de marktruimte

10

3.1

Stappenplan

10

3.2

Stap 1: vaststellen van de vraag

14

3.3

Stap 2: berekenen norm voor productiviteit

17

3.4

Stap 3: schatting van de marktruimte

19

4

Spreiding, verdeelmethodiek en experiment

23

4.1

Spreiding van coffeeshops

23

4.2

Verdeelmethodieken

25

4.3

Experiment gesloten coffeeshopketen

28

5

Conclusie en advies

30

5.1

Uitgaan van doelstellingen

30

5.2

Handhaven huidige situatie coffeeshops

30

5.3

Uitgaan van landelijke regulering cannabis

32

1

INLEIDING

In dit rapport doen we verslag van het onderzoek naar de markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee. De recent gevormde gemeente Voorne aan Zee bestaat uit het grondgebied van voormalige gemeenten Hellevoetsluis, Brielle en Westvoorne. Van deze drie gemeenten had alleen de gemeente Hellevoetsluis een drugsbeleid dat stamt uit 1998. Daarnaast had de voormalige gemeente Hellevoetsluis een Verdeel- en Vestigingsbeleid dat uit 2022 stamt, waarin is opgenomen hoe de beschikbare ruimte voor coffeeshops wordt verdeeld. Er ligt een voor de nieuwgevormde gemeente een opdracht om het beleid te actualiseren en harmoniseren. Daarom heeft zij Breuer&Intraval de opdracht gegeven om een onderzoek uit te voeren, waarmee de burgemeester een zorgvuldige belangenafweging kan maken en de gemeenteraad optimaal kan adviseren.

1.1 Onderzoeksvragen Dit verkennende onderzoek omvat drie delen met elk hun eigen onderzoeksvragen. Allereerst onderzoeken we de huidige situatie, identificeren we de doelstellingen die de gemeente wil bereiken met het bij te werken beleid, stellen we vast welke implicaties dit heeft voor het te voeren beleid en bepalen we welke lokale vraagstukken moeten worden verduidelijkt om daarin weloverwogen keuzes te kunnen maken. Bij dit onderdeel van het onderzoek zijn de volgende onderzoeksvragen van belang: 1. Welke doelstellingen streeft de gemeenten Voorne aan Zee na met het coffeeshopbeleid, hoe ziet de huidige situatie eruit en welke lokale vraagstukken staan ter discussie? Het eerste lokale vraagstuk betreft het aantal coffeeshops. Hiervoor verrichten we een cijfermatige exercitie om de marktruimte voor coffeeshops in de recent gevormde gemeente Voorne aan Zee in te schatten. In dit gedeelte staat de volgende onderzoeksvraag centraal: 2. Voor hoeveel coffeeshops is er marktruimte in de nieuwe gevormde gemeente Voorne aan Zee als uitsluitend wordt gekeken naar de vraag naar cannabisproducten in de regio? Vervolgens verkennen we de ander drie vraagstukken over achtereenvolgens de spreiding van coffeeshops, de verdeelmethodiek van gedoogverklaringen en de rol van de deelname van de gemeente aan het experiment gesloten coffeeshopketen.

Per vraagstuk is een drietal onderzoeksvragen geformuleerd: 3. Wat is er bekend over de spreiding van coffeeshops binnen Nederlandse gemeenten en de factoren die daarbij van belang zijn? En in welk advies resulteert dat voor de gemeente Voorne aan Zee?

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

1

4. Welke verdeelmethodieken worden door andere Nederlandse gemeenten met coffeeshops gehanteerd? Met andere woorden, welke mogelijkheden heeft Voorne aan Zee met betrekking tot het verdelen van de gedoogverklaring en waar is zij aan gehouden (schaarse vergunningen o.a.)? 5. Dient bij de harmonisatie van het beleid rekening te worden gehouden met de deelname van Voorne aan Zee als deelnemende gemeente (interventiegemeente) aan het experiment gesloten coffeeshopketen? En zo ja, op welke wijze?

1.2 Onderzoeksactiviteiten Om de onderzoeksvragen te beantwoorden zijn een viertal onderzoeksactiviteiten uitgevoerd. Alvorens de andere activiteiten uit te voeren is de marktruimte voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee berekend. Vervolgens is deskresearch verricht bestaande uit een literatuurscan en het raadplegen van bestaand onderzoek. Tevens zijn interviews met bestuurders en stakeholders afgenomen en is een belronde gehouden met ambtenaren van andere Nederlandse gemeenten met een coffeeshop. Immers, de schatting van de marktruimte heeft alleen meerwaarde als we weten wat deze betekent in de lokale context van de gemeente Voorne aan Zee en hoe de resultaten zich verhouden tot het beleid van soortgelijke gemeenten. Hieronder worden de uitgevoerde onderzoeksactiviteiten puntsgewijs toegelicht: • Schatting van de marktruimte: Met behulp van een rekenmodel is de marktruimte voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee ingeschat. Hierdoor kunnen we een indicatie geven van het aantal coffeeshops dat levensvatbaar zou zijn binnen de gemeentegrenzen, gebaseerd op vraag en aanbod van cannabisproducten in het verzorgingsgebied. Het rekenmodel en het stappenplan worden gedetailleerd besproken in het betreffende hoofdstuk.

• Deskresearch: Relevante literatuur en documentatie zijn verzameld, waaronder (beleids)documenten met betrekking tot de gemeente Voorne aan Zee en de voormalige gemeenten die zijn opgegaan in de nieuwe gemeente. Daarnaast is gebruik gemaakt van lokale onderzoeken naar coffeeshops, met name de reeks 'Coffeeshops in Nederland', waarin al jaren het coffeeshopbeleid van alle Nederlandse gemeenten wordt gemonitord. Andere beschikbare bronnen, zoals universiteitsdatabases en online krantenbanken, zijn ook geraadpleegd. Specifieke zoektermen omvatten informatie over de spreiding van coffeeshops, mogelijke verdeelmethodieken en het experiment. • Interviews met bestuurders en stakeholders: Er zijn gesprekken gevoerd met relevante stakeholders in de gemeente Voorne aan Zee. Dit omvatte gemeenteambtenaren van diverse afdelingen betrokken bij het coffeeshopbeleid, zoals OOV, Ruimtelijke ordening, vergunningen en sociaal domein. Daarnaast zijn gesprekken gevoerd met het college om de doelstellingen van het gemeentelijk coffeeshopbeleid te verkennen, evenals met politiefunctionarissen, de coffeeshopeigenaren, medewerkers van verslavingszorg en/of GGD, en jongerenwerkers om de lokale context in kaart te brengen. In totaal hebben tien interviews plaatsgevonden waarin met 14 personen is gesproken.

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

2

•

Belronde andere coffeeshopgemeenten: Aanvullend is informatie vergaard van zeven andere Nederlandse gemeenten met een vergelijkbaar aantal coffeeshops of een soortgelijke situatie. Hierbij is onder andere gevraagd naar de spreiding van coffeeshops over de gemeente en de verdeling van gedoogverklaringen. De focus lag met name op recent gevormde gemeenten, aangezien zij ook hun coffeeshopbeleid hebben moeten harmoniseren.

1.3 Leeswijzer Na dit inleidende hoofdstuk beschrijven we in hoofdstuk twee kort en bondig de lokale situatie op het gebied van coffeeshops en zetten we de relevante lokale vraagstukken uiteen. Vervolgens behandelen we in het derde hoofdstuk de schatting van de marktruimte op basis van ons rekenmodel. Hieruit vloeit voort hoeveel coffeeshops er in de gemeente bestaansrecht zouden hebben. In het vierde hoofdstuk behandelen we de andere lokale vraagstukken die in de gemeente Voorne aan Zee spelen en hoe andere Nederlandse gemeenten hiermee omgaan. Het rapport wordt afgerond met een concluderend vierde hoofdstuk waarin we ons advies voor de actualisatie van het coffeeshopbeleid presenteren.

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

3

2

LOKALE DOELSTELLINGEN EN VRAAGSTUKKEN

In dit hoofdstuk bespreken we de actuele situatie met betrekking tot coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee en identificeren we de doelstellingen van de gemeente op basis van uitgevoerde onderzoeksactiviteiten. Daarbij beoordelen we in welke mate de huidige situatie reeds aan deze doelstellingen voldoet. De reeds opgedane ervaringen met de huidige situatie, kunnen helpen om inzicht te verkrijgen in hoe het geactualiseerde beleid kan bijdragen aan het behalen van de toekomstige doelen. Daarom verkennen we in dit hoofdstuk ook welke lokale vraagstukken van belang zijn om te beantwoorden, met het oog op de actualisatie en harmonisatie van het coffeeshopbeleid. De gepresenteerde informatie is gebaseerd op de geraadpleegde documentatie en de interviews met belanghebbenden die betrokken zijn bij het coffeeshopbeleid van de gemeente Voorne aan Zee.

2.1 Twee doelstellingen Op basis van de gevoerde gesprekken en geraadpleegde documentatie, constateren we dat de gemeente Voorne aan Zee twee doelstellingen nastreeft met het coffeeshopbeleid, te weten criminaliteitspreventie en het beschermen van de volksgezondheid. Beide doelstellingen sluiten aan op de doelstellingen van het Nederlandse drugsbeleid.

Doelstelling 1: Criminaliteitspreventie We stellen vast dat de gemeente primair tot doel heeft straathandel in drugs en gerelateerde criminaliteit te voorkomen. Betrokkenen geven aan dat coffeeshops in het verleden effectief zijn gebleken bij het verminderen van deze vormen van criminaliteit in hun directe omgeving. Verscheidene interviews benadrukken positieve ervaringen op dit vlak. Al jarenlang is er in het gebied rondom de coffeeshop in ‘de Vesting’ sprake van een rustig straatbeeld. Ook rondom de recent geopende coffeeshop wordt momenteel geen overlast ervaren, volgens de respondenten. Hieruit is af te leiden dat er draagvlak is om de vestiging van coffeeshops in de gemeente op te nemen als onderdeel van een bredere strategie om de illegale (straat)handel in drugs te verminderen en de daarmee gepaarde veiligheidsrisico's op straat te beperken. Doelstelling 2: Beschermen volksgezondheid We constateren dat de gemeente als tweede doel heeft gesteld, dat de volksgezondheid van haar inwoners moet worden beschermd. In verschillende interviews worden de negatieve effecten van excessief cannabisgebruik besproken en heerst de algemene opvatting dat er moet worden ingezet op het voorkomen van cannabisgebruik. Preventieve maatregelen zouden met name gericht moeten zijn op het verstrekken van informatie en het bevorderen van bewustwording, zowel bij de gebruiker als diens omgeving.

Het hebben van coffeeshops binnen de gemeentegrenzen wordt door de meerderheid van de respondenten gezien als een manier om de mogelijkheden voor preventie te benutten, dankzij de toegenomen zichtbaarheid van problematisch gebruik, het verplicht stellen van cursussen voor coffeeshoppersoneel en een verbeterde interactie tussen coffeeshops, cannabisgebruikers en de gemeente. De combinatie met de deelname aan het experiment

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

4

gesloten coffeeshopketen wordt als cruciaal beschouwd, omdat op deze manier coffeeshops gemakkelijker verplicht kunnen worden om aandacht te besteden aan preventie.

2.2 Vier vraagstukken Op basis van de interviews kunnen enkele lokale vraagstukken worden geïdentificeerd waarvan de beantwoording zal bijdragen aan het maken van weloverwogen keuzes voor het nieuwe coffeeshopbeleid van de gemeente Voorne aan Zee. Het gaat om het aantal te vestigen coffeeshops, de spreiding van coffeeshops over de gemeente, de verdeelmethodiek van de gedoogverklaringen en de aansluiting op de deelname aan het experiment gesloten coffeeshopketen. Deze vraagstukken (en hoe andere gemeenten hiermee omgaan) worden uitgewerkt in de latere hoofdstukken, maar in deze paragraaf zetten we alvast uiteen waar de vraag vandaan komt, hoe de respondenten er tegenaan kijken en hoe het in de huidige situatie is geregeld. Het schetsen van de lokale context is nodig om een passend advies te kunnen geven.

Vraagstuk 1: aantal coffeeshops Het eerste vraagstuk betreft het aantal coffeeshops binnen de gemeentegrenzen. Op dit moment geldt in de nieuwgevormde gemeente Voorne aan Zee het coffeeshopbeleid van de voormalig gemeente Hellevoetsluis. Dit beleid beperkt onder andere het aantal coffeeshops tot één, maar momenteel zijn er twee gevestigd binnen de gemeentegrenzen. De vraag rijst wat de recente fusie betekent voor de harmonisatie van het coffeeshopbeleid. Uit de interviews blijkt dat er de nodige discussie is over hoeveel coffeeshops er in de gemeente gevestigd zouden kunnen zijn. In het tweede hoofdstuk maken we daarom een schatting van de marktruimte voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee. De meeste respondenten pleiten voor het behoud van één of meer coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee op basis van diverse overwegingen. Ze benadrukken dat de gemeente een centrale positie inneemt als centrumgemeente in een aanzienlijke regio en daarom de verantwoordelijkheid heeft om in de cannabisbehoefte van haar inwoners te voorzien. Doordat omliggende gemeenten geen coffeeshops hebben, beschouwen respondenten het als een maatschappelijke plicht om te voorkomen dat inwoners van de regio gedwongen worden hun cannabis illegaal te verkrijgen.

Ook benadrukken ze de historische aanwezigheid van een coffeeshop in de gemeente, die al geruime tijd een vaste klantenkring heeft opgebouwd. Gebruikers van cannabis uit de gemeente zijn gewend om hun producten hier te kopen en het argument is dat zij niet gedwongen zouden moeten worden om hun toevlucht te nemen tot de illegale markt. Niet alle geraadpleegde respondenten delen dezelfde opvatting. Respondenten met expertise in de verslavingszorg of betrokkenheid bij cannabispreventie benadrukken het potentieel normaliserende effect van het vestigen van meer coffeeshops. Zij zijn terughoudend ten aanzien van een uitbreiding van het aantal coffeeshops, omdat dit de toegang tot cannabis zou vergemakkelijken en het gebruik ervan zou kunnen stimuleren. Daarentegen zijn anderen van mening dat, met geschikte beleidsregels, het vestigen van meer coffeeshops juist mogelijkheden biedt voor effectievere preventie binnen de

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

5

gemeentegrenzen. Dit komt doordat de aanwezigheid van coffeeshops de kans vergroot om problematisch gebruik te signaleren in vergelijking met situaties waarin gebruikers zich tot de illegale markt moeten wenden.

Vraagstuk 2: spreiding van de coffeeshops Het tweede vraagstuk betreft de spreiding van coffeeshops binnen de gemeentegrenzen. Op dit moment is één van de coffeeshops in ‘de Vesting’ van Hellevoetsluis gevestigd en één coffeeshop meer richting de periferie van Hellevoetsluis. De vraag rijst in de interviews of dit ‘goede’ locaties zijn, waarbij in de interviews ook wordt opgemerkt dat van belang is te definiëren wat ‘goed’ in deze context precies betekent. We leiden uit alle verzamelde informatie af dat een locatie als wenselijk wordt beschouwd als deze de te behalen doelstellingen van het coffeeshopbeleid niet ondermijnt, te weten criminaliteitspreventie en het beschermen van de volksgezondheid. Dat wil zeggen dat locaties waar de kans op een toename van straathandel, de overlast van coffeeshopbezoekers en het normaliserende effect van een coffeeshop logischerwijs als minder positief worden beschouwd. Uit de interviews blijkt, dat de leefbaarheid rondom de twee coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee als 'stabiel', 'beheerst' en/of 'rustig' kan worden gekarakteriseerd. Over het algemeen ervaren buurtbewoners weinig overlast van de aanwezigheid van de coffeeshops en de leefbaarheid lijkt niet te worden aangetast, aldus de betrokkenen. Meldingen van incidenten en overlast rondom de coffeeshops komen volgens de respondenten over het algemeen weinig voor.

Incidenten zoals rondhangen en gerelateerde problemen worden ook zelden genoemd door de geïnterviewden. In de afgelopen vijf jaar zijn er geen geregistreerde problemen geweest die direct verband houden met de coffeeshops en ondanks enkele klachten lijkt de overlast beperkt te zijn. Ondanks dat de locatie van de coffeeshop in 'de Vesting’ door sommigen als ‘minder gunstig’ wordt omschreven, voornamelijk vanwege nabijheid tot uitgaansgelegenheden en verkeersproblemen, zijn er tot nu toe dus geen ernstige problemen gemeld. In de interviews worden hiervoor twee verklaringen gegeven. Enerzijds zouden de coffeeshops geen al te grote aantrekkingskracht hebben op andere gebieden buiten de regio, waardoor de infrastructuur de bezoekersstromen kan verwerken. Verder kan uit de antwoorden van de geïnterviewden worden afgeleid, dat de coffeeshops zich bewust tonen van hun verantwoordelijkheid voor het behouden van de leefbaarheid in de directe omgeving van hun coffeeshop. Respondenten beschrijven dat de communicatie tussen de coffeeshops en de buurt goed verloopt. De coffeeshops proberen te voorkomen dat klanten overlast veroorzaken en houden de omgeving schoon. Ook lijkt de illegale drugshandel in de buurt van de coffeeshops beperkt te zijn, mede dankzij de genomen beveiligingsmaatregelen door de coffeeshops.

Vraagstuk 3: verdeelmethodiek gedoogverklaringen Het derde vraagstuk betreft het in de toekomst verdelen van de gedoogverklaringen onder potentiële coffeeshophouders. Er is nog onduidelijkheid over welke verdeelmethodiek de nieuwgevormde gemeente zal gaan hanteren, wel is het duidelijk voor betrokkenen dat de discussie omtrent schaarse vergunningen hierin moet worden meegenomen. Van schaarse vergunningen is onder andere sprake wanneer zich bij de overheid meerdere gegadigden Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

6

aanbieden dan dat er vergunningen te verlenen zijn. Mocht de gedoogverklaring juridisch als schaars worden aangemerkt, dan kunnen gemeenten deze niet zomaar verstrekken aan een door haar geselecteerde exploitant, maar zal de gedoogverklaring bijvoorbeeld moeten worden aanbesteed. Over of een gedoogverklaring wordt aangemerkt als een schaarse vergunning is het recht nog volop in beweging. Net als veel andere gemeenten beschouwt de gemeente Voorne aan Zee de gedoogverklaring van een coffeeshop als schaars. De voormalig gemeente Hellevoetsluis had de schaarsheid van de vergunning ook al opgenomen in haar Verdeel en Vestigingsbeleid. Respondenten zijn benieuwd welke mogelijkheden er zijn qua verdeelmethodieken. De betrokkenen die zich bezighouden met het coffeeshopbeleid vragen zich daarbij specifiek af wat verstandige keuzes zijn.

Vraagstuk 4: deelname experiment gesloten coffeeshopketen Het vierde vraagstuk betreft hoe kan worden aangesloten op de deelname aan het experiment gesloten coffeeshopketen. Op het moment dat het experiment start in Voorne aan Zee, wordt de gedoogverklaring ingevolge het experiment gezien. In diverse interviews benadrukken respondenten de essentie van preventie met betrekking tot cannabisgebruik en pleiten zij voor een actieve rol van coffeeshops hierin. Zij zien deelname aan het experiment gesloten coffeeshopketen als een uitgelezen mogelijkheid om hier meer op in te zetten. Er wordt veelvuldig opgemerkt dat er binnen het experiment veel aandacht is voor de preventieve functie van de coffeeshop en dat dit kansen biedt. Het is echter niet zo dat er in de huidige situatie niet al wordt ingezet op preventieve interventies voor het verminderen van cannabisgebruik. In de gemeente Voorne aan Zee worden al diverse maatregelen genomen om de preventie van cannabisgebruik te bevorderen, zo blijkt ook uit de interviews. Op scholen in Hellevoetsluis zijn gezondheidscoaches actief die gesprekken voeren met leerlingen over middelengebruik. Gefinancierd door de gemeente zetten diverse scholen al actief in op het signaleren van middelengebruik en verstrekken zij preventieve voorlichting aan jongeren en hun ouders.

Verschillende organisaties, waaronder Youz, Push, de politie en bureau Halt, zijn betrokken bij deze preventieve activiteiten. Met name het maandelijkse overleg met ketenpartners wordt als positief ervaren. Ook coffeeshops moeten, gezien hun deelname aan het experiment van gesloten coffeeshopketens, voldoende aandacht besteden aan gezondheid en preventieve voorlichting. Uit de interviews blijkt dat vooral de inzet van de recent gevestigde coffeeshop op dit gebied zeer wordt gewaardeerd door de andere betrokkenen. In de interviews wordt geopperd om het nemen van preventieve maatregelen door coffeeshops verplicht te stellen. Hierbij wordt specifiek gedacht aan de implementatie van trainingen voor coffeeshopmedewerkers. In lijn met de tweede doelstelling van de gemeente, namelijk het beschermen van de volksgezondheid van haar inwoners, wordt gesteld dat het wenselijk is om dergelijke preventieve activiteiten expliciet op te nemen als voorwaarden voor de exploitatievergunning en/of gedoogverklaring in het coffeeshopbeleid. De gemeente Voorne aan Zee is door deelname aan het experiment gebonden aan de regels van het besluit experiment gesloten coffeeshopketen.1 Gedurende de looptijd van het experiment is het in Voorne aan Zee dus voor het verkopende personeel 1

Besluit experiment gesloten coffeeshopketen (2020). Geraadpleegd via: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2020-185.html#d17e1520 Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

7

al verplicht dat zij een cursus hebben gevolgd, die betrekking heeft op voorlichting en preventie. In Voorne aan Zee is er ook al contact tussen de gemeente en de coffeeshops om te bezien hoe deze bepaling wordt nageleefd. De deelname van de gemeente Voorne aan Zee aan het experiment kan mogelijk ook van invloed zijn voor de verstrekking van de gedoogverklaringen. Op het moment dat na de experimentfase (looptijd naar verwachting vier jaar) wordt besloten om de productie, distributie en verkoop van softdrugs verder te reguleren, vervalt de gedoogverklaring in de huidige vorm en zal er een apart exploitatiestelsel moeten komen voor coffeeshops (vergelijkbaar met die van de speelhallen). Naar verwachting zal de vergunning voor coffeeshops dan wel onder het schaarse vergunningen recht vallen. Dit heeft consequenties voor de looptijd van de gedoogverklaring en exploitatievergunning, zo wordt opgemerkt. In hoofdstuk vier zullen we zien dat dit inderdaad het geval is.

2.3 Bijvangsten Uit de interviews komen ook twee beleidsimplicaties naar voren die niet als lokale vraagstukken worden beschouwd. Er bestaat reeds een duidelijke consensus onder betrokkenen over deze kwesties. Desondanks willen we deze informatie aan de gemeente verstrekken, omdat ze illustratief is voor de houding van betrokkenen ten opzichte van de situatie met betrekking tot coffeeshops in de gemeente. Het gaat om de handhaving van het Ingezetenencriterium (I-criterium) en het hanteren van een minimale afstand van coffeeshops tot onderwijsinstellingen.

I-criterium Een tweede vraagstuk betreft het al dan niet actief handhaven van het landelijke I-criterium, dat stelt dat uitsluitend ingezetenen van Nederland toegang hebben tot de coffeeshops in een gemeente. Het beleid van voormalig gemeente Hellevoetsluis stelt dat er geen actieve handhaving op dit criterium plaatsvindt tenzij er overlast ontstaat. Uit de interviews valt af te leiden dat de meeste respondenten dit een goed uitgangspunt vinden. Volgens de respondenten trekken de coffeeshops in Voorne aan Zee vooral lokale klanten aan en zij beschrijven de klantenkring als 'divers' en 'gemêleerd'. Zij achten het verder relevant om op te merken dat naast het vervullen van een regionale functie, de coffeeshops ook bezocht lijken te worden door enkele toeristen en arbeidsmigranten. Mocht het I-criterium in de toekomst wel gehandhaafd gaan worden, dan vermoeden de respondenten dat de enkele toeristen en arbeidsmigranten – die tot dusver geen overlast veroorzaken - zich tot de illegale markt zullen wenden. De kans op overlast wordt in laatstgenoemde situatie groter geacht dan in de huidige situatie. We constateren dat er op dit moment geen aanleiding is om de handhaving van het I-criterium te wijzigen.

Afstandscriterium Verder merken we op dat uit ons onderzoek blijkt dat er in de gemeente Voorne aan Zee grote waarde wordt gehecht aan specifiek de preventie van cannabisgebruik bij kwetsbare doelgroepen, met name jongeren. Het is wat dat betreft raadzaam om in het nieuwe beleid een afstandscriterium op te nemen waarmee de minimale afstand tussen een coffeeshop en onderwijsinstellingen wordt vastgelegd. Alhoewel niets bekend is over de relatie tussen de aanwezigheid van coffeeshops in de nabijheid van scholen en de mate van Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

8

cannabisgebruik onder jongeren, is dit een symbolische maatregel die lijkt te helpen om het gevreesde normaliserende effect van coffeeshops te beperken. In het beleid van de gemeente Hellevoetsluis is reeds een afstandscriterium van kracht en het lijkt raadzaam hieraan vast te houden.

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

9

3

SCHATTING VAN DE MARKTRUIMTE

In

dit

hoofdstuk

schatten

we

de

marktruimte

voor

coffeeshops

binnen

de

gemeentegrenzen van Voorne aan Zee. De door ons verrichtte cijfermatige exercitie maakt inzichtelijk hoeveel coffeeshops bestaansrecht in de gemeente zouden hebben als uitsluitend wordt gekeken naar de balans in de vraag naar cannabis door consumenten en het aanbod van een mogelijke coffeeshop. Hiervoor is gebruik gemaakt van gegevens uit eigen onderzoek en uit openbare bronnen, waaronder CBS-gegevens, prevalentieonderzoeken naar cannabisgebruik en consumentenonderzoek onder coffeeshopbezoekers. Hiermee verstrekken we de benodigde informatie om het eerste lokale vraagstuk op te lossen ten aanzien van het aantal coffeeshops. De voor dit onderdeel gehanteerde methode is gebaseerd op enkele onderzoeken die zijn gedaan naar het benodigde aantal coffeeshops in grootstedelijke gemeenten.2,3,4,5 De methodiek maakt gebruik van een rekenmodel dat in de distributie-planologie veelvuldig wordt gebruikt om inschattingen te maken van de marktruimte voor andere bedrijfstakken en voorzieningen, zoals supermarkten. We merken op dat het gaat om een vereenvoudigde variant van deze techniek, waarmee we op basis van aannames een beredeneerde inschatting maken van de marktruimte voor coffeeshops.

3.1 Stappenplan Om het model in te vullen en de marktruimte voor coffeeshops te bepalen hebben we de volgende drie stappen doorlopen: 1. Vaststellen van de vraag naar cannabisproducten in de gemeente Voorne aan Zee en de regio; 2. Bepalen van een landelijke norm voor de productiviteit van een coffeeshop; en 3. Bepalen van het aantal coffeeshops waarvoor op basis van het model marktruimte is.

Stap 1 • Vaststellen van de vraag naar cannabisproducten: De vraag naar cannabis stellen we vast op basis van zowel lokaal als landelijk onderzoek naar het gebruik van cannabis. Door de gegevens over personen die momenteel cannabis gebruiken (cannabis in de afgelopen maand gebruikt) te combineren met gegevens over de koopfrequentie is beredeneerd in welke mate er in het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee vraag is naar cannabisproducten.

2

Heestermans, L., Kroesen, W. & Verkennis, A. (2017). De markt voor coffeeshops in de gemeente Rotterdam 2016-2021. Ecorys, Rotterdam. 3 Snippe, J., Mennes, R. & Bieleman, B. (2019). De markt voor coffeeshops in de gemeente Eindhoven. Breuer&Intraval, Groningen. 4 Snippe, J., Mennes, R. & Bieleman, B. (2020). De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025. Breuer&Intraval, Groningen. 5 Mennes, R., Snippe, J. & Bieleman, B. (2021). De markt voor coffeeshops in de gemeente Helmond. Breuer&Intraval, Groningen. Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

10

Stap 2 • Bepalen norm voor productiviteit: Na het vaststellen van de lokale vraag naar cannabisproducten is een landelijke ‘norm voor productiviteit’ van een coffeeshop berekend. Het betreft een verhoudingsgetal om het aantal koopmomenten in het verzorgingsgebied van Voorne aan Zee tegen af te kunnen zetten.6 De productiviteitsnorm is in ons rekenmodel gebaseerd op het gemiddeld aantal koopmomenten van cannabis in coffeeshops in Nederland. Stap 3 • Bepalen marktruimte in aantal coffeeshops: Nadat de actuele vraag naar cannabis in de regio en de norm voor de productiviteit van coffeeshops is bepaald, kan de marktruimte voor coffeeshops worden berekend. Daarvoor is de lokale vraag naar cannabis gedeeld door de vastgestelde landelijke norm voor productiviteit. We corrigeren vervolgens voor de ‘kooporiëntatie’ van cannabisgebruikers, die niet altijd op de gemeente Voorne aan Zee gericht zal zijn. Dit resulteert in een demografische en economische onderbouwing voor het aantal coffeeshops dat bestaansrecht heeft in de gemeente. Aannames en veronderstellingen Voor de berekeningen van klantenstromen en de productiviteit van een sector zijn in het algemeen vaak diverse databronnen op basis van grootschalig onderzoek en met herhaalde metingen beschikbaar. Voor de markt van cannabis geldt dat in mindere mate.

Bovendien zijn de gegevens niet altijd beschikbaar op het door ons gewenste geografische niveau en voor de gewenste leeftijdscategorieën. Als alternatief heranalyseren we gegevens zoveel mogelijk naar het niveau en in de vorm die in onze behoeften voorziet. Wanneer dat niet mogelijk is, maken we een zo goed mogelijke inschatting op basis van de wel beschikbare gegevens. We maken daarom onderscheid in aannames en veronderstellingen. Met aannames duiden we uitspraken, die volgen uit gegevens over het verleden (ex post) en feitelijk zijn. Met veronderstellingen bedoelen we ook aannames, maar dan in de betekenis van een voorondersteld gegeven. Door hun ex ante karakter zijn dit geen feiten. Om de berekeningen te kunnen maken, moeten we, bij gebrek aan informatie, beredeneerd uitgaan van inzichten die voortvloeien uit onderzoeken naar coffeeshops en diens bezoekers.

3.1.1 Afbakening verzorgingsgebied Om de parameters van het model te bepalen is een afbakening van de regio cruciaal. De afbakening bepaalt in belangrijke mate de uitkomsten, omdat we er in het model vanuit gaan dat de begrenzing van de regio samenvalt met de kooporiëntaties van cannabisconsumenten. Bij gebrek aan informatie over het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee, moeten veronderstellingen worden gedaan over de mogelijke bezoekersstromen om tot een afbakening te komen.

6

Heestermans, L., Kroesen, W. & Verkennis, A. (2017). De markt voor coffeeshops in de gemeente Rotterdam 2016-2021. Ecorys, Rotterdam.

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

11

Veronderstellingen met betrekking tot het verzorgingsgebied • De gemeente Rotterdam en alle gemeenten ten noorden daarvan behoren niet tot het verzorgingsgebied van de coffeeshops in Voorne aan Zee. • De gemeente Nissewaard behoort deels tot het verzorgingsgebied van Voorne aan Zee. Deze gemeente behoort deels tot het verzorgingsgebied van Voorne aan Zee, omdat er vraag zal weglekken naar de gemeente Rotterdam. • De gemeente Goeree-Overflakkee behoort ook deels tot het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee. Cannabisgebruikers uit deze gemeente die van het gedoogde aanbod gebruik willen maken, zijn aangewezen op de coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee. Toch is de verwachting dan zij er niet allemaal gebruik van zullen maken, gezien de grote afstand die sommige cannabisgebruikers uit het zuidwesten van deze gemeente zouden moeten afleggen. • De gemeente Hoeksche Waard behoort niet tot het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee. In de interviews wordt door respondenten aangegeven dat er vrijwel geen coffeeshopbezoekers uit deze gemeente afkomstig zijn, ondanks de geografische nabijheid van het westelijke deel van deze gemeente. Bij het afbakenen van het verzorgingsgebied dient er rekening mee te worden gehouden dat er in meerdere regiogemeenten coffeeshops gevestigd zijn (Figuur 3.1).

In de directe nabijheid van Voorne aan Zee gaat het om de gemeenten Rotterdam (39 coffeeshops), Maassluis (1 coffeeshop), Vlaardingen (3 coffeeshops) en Schiedam (4 coffeeshops). Op grotere geografische afstand zijn nog de gemeenten Delft (4 coffeeshops), Dordrecht (5 coffeeshops) en Zwijndrecht (1 coffeeshop) gelegen. Figuur 3.1 (Coffeeshop)gemeenten in de regio van Voorne aan Zee

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

12

In de eerste plaats mag er redelijkerwijs vanuit worden gegaan, dat de gemeente Rotterdam en alle gemeenten ten noorden daarvan niet tot het verzorgingsgebied van de coffeeshops in Voorne aan Zee behoren. Immers, de inwoners van deze gemeenten hebben in hun eigen of een andere gemeenten een alternatief dat geografisch dichterbij is dan een coffeeshop in Voorne aan Zee. Verder geldt, dat ongeacht de geografische afstand een grote stad als Rotterdam een sterke aantrekkingskracht zal hebben op cannabisgebruikers uit andere gemeenten. In de tweede plaats, nemen we aan dat de gemeente Nissewaard deels tot het verzorgingsgebied van Voorne aan Zee behoort. Nissewaard grenst zowel aan Voorne aan Zee als aan Rotterdam. Er zal dus vrijwel zeker vraag naar cannabis vanuit deze gemeente weglekken naar Rotterdam. Ten derde gaan we ervan uit, dat de gemeente Goeree-Overflakkee geografisch ook gedeeltelijk is aangewezen op het gedoogde aanbod van cannabis in Voorne aan Zee. In de omliggende gemeenten Schouwen-Duiveland en Moerdijk zijn namelijk geen coffeeshops gevestigd. De coffeeshops in Voorne en Zee zijn de meest nabije gedoogde verkooppunten voor inwoners van deze gemeente.

We verwachten desondanks toch dat een beperkt deel van de vraag uit deze gemeente zal ‘weglekken' naar de gemeente Rotterdam, omdat een dergelijke grote stad, zoals gezegd, een sterke aantrekkingskracht heeft op cannabisgebruikers. Ten slotte nemen we aan dat gemeente Hoeksche Waard niet tot het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee behoort. In een eerdere versie van deze schatting is deze gemeente deels als verzorgingsgebied meegenomen, vanwege de geografische nabijheid van vooral het westelijke deel van de gemeente. Uit de interviews blijkt echter dat er vrijwel geen coffeeshopbezoekers uit deze gemeente afkomstig zijn. Alle respondenten die hier zicht op hebben geven dit in de gesprekken aan. Naar aanleiding hiervan is besloten om de aannames over het verzorgingsgebied aan te passen. Op basis van de hiervoor genoemde veronderstellingen, gebruikt ons model de volgende afbakening voor het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee (Figuur 3.2): • Primaire verzorgingsgebied: Gemeente Voorne aan Zee • Secundaire verzorgingsgebied: Gemeenten Goeree-Overflakkee en Nissewaard (beide gedeeltelijk). • Geen verzorgingsgebied: Gemeenten Rotterdam en Hoeksche Waard We merken op dat er pas in de laatste stap van het rekenmodel wordt gecorrigeerd voor de kooporiëntatie, die dus redelijkerwijs niet altijd op de gemeente Voorne aan Zee gericht zal zijn.

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

13

Figuur 3.2 Afbakening verzorgingsgebied gemeente Voorne aan Zee

3.2 Stap 1: vaststellen van de vraag Eerst brengen we de vraagzijde van de ‘markt’ voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee in kaart. Dat doen we door op basis van beschikbare bronnen na te gaan hoeveel personen uit deze en de omliggende gemeenten cannabis gebruiken, via welk distributiekanaal zij de cannabis verwerven en met welke frequentie zij cannabis in de coffeeshops kopen. Als er recente cijfermatige bronnen beschikbaar zijn om deze vragen te beantwoorden, dan is daarvan gebruik gemaakt. Zo niet, dan zijn aannames of veronderstellingen gedaan op basis van data over soortgelijke situaties in andere gemeenten of inschattingen van experts. Het resultaat van deze exercitie is een schatting van het jaarlijks te verwachten aantal bezoekers van een coffeeshop in Voorne aan Zee.

3.2.1 Prevalentie cannabisgebruik Om tot een inschatting van de marktruimte te komen, dient eerst zicht te worden verkregen op het aantal cannabisgebruikers in het verzorgingsgebied van de gemeente. Bij de GGD Rotterdam-Rijnmond zijn op basis van gezondheidsonderzoek gegevens beschikbaar over het aantal actuele cannabisgebruikers in de leeftijd van 18 tot en met 64 jaar, die we kunnen benutten voor de gemeenten Voorne aan Zee, Goeree-Overflakkee en Nissewaard.7 Door deze gegevens te combineren met de bevolkingsgegevens van het CBS kan het aantal actuele cannabisgebruikers in het verzorgingsgebied worden berekend.8

7 8

GGD Rijnmond-Rotterdam, Geraadpleegd via: https://gezondheidinkaart.nl/ CBS Statline, Geraadpleegd via: https://opendata.cbs.nl/

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

14

Conclusie 1 • Het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee telt naar schatting 9.272 actuele gebruikers van cannabis van 18 jaar of ouder. Om het aantal actuele cannabisgebruikers van 18 jaar of ouder te bepalen hebben we het aantal inwoners van de gemeente Voorne aan Zee en de gemeenten in het verzorgingsgebied vermenigvuldigd met het percentage actuele gebruikers op basis van de lokale gezondheidsonderzoeken. Het gaat in totaal naar schatting om 9.272 actuele gebruikers (Tabel 2.1) waarvan 3.402 in het primaire en 5.870 in het secundaire verzorgingsgebied. Tabel 2.1 Schatting aantal actuele cannabisgebruikers in de gemeente Voorne aan Zee en verzorgingsgebied per 01-01-2023 Gemeente

18+

Aantal inwoners

Percentage actuele cannabisgebruikers

Schatting aantal actuele cannabisgebruikers

Voorne aan Zee Goeree-Overflakkee Nissewaard

73.945 4,6% 3.402 51.590 3,3% 1.702 86.833 4,8% 4.168 Totaal 212.368 9.272 Bronnen: CBS-Statline (2023), GGD Rotterdam-Rijnmond (2023) en Dienst Gezondheid & Jeugd ZuidHolland Zuid (2023) | Peiljaar: 2022

Aanname 1 • Ten hoogste 11% van de cannabisgebruikers kweekt zelf cannabis en is geheel zelfvoorzienend, hetgeen betekent dat ten minste 89% van de gebruikers (18+) cannabis in een coffeeshop koopt. Het is bekend dat gebruikers hun cannabis voornamelijk en bij voorkeur in een coffeeshop kopen. Toch is er ook een deel van de gebruikers dat in de eigen behoefte voorziet door zelf cannabis te kweken. Het hoogste percentage zelfkwekers dat in onderzoek is gevonden bedraagt 11%. Het betrof een studie onder bijna 1.000 bezoekers van coffeeshops in 14 gemeenten.9 Gebruikers die op deze wijze in hun eigen behoefte voorzien, zullen we niet of nauwelijks aantreffen in een coffeeshop. We corrigeren hiervoor in de berekening. Conclusie 2 • Het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee telt in totaal 8.253 actuele gebruikers (18+) die hun cannabis in de coffeeshop kopen. Voor het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee komen we (naar boven afgerond) op (9.272 * 0,89 = 8.253) actuele cannabisgebruikers van cannabis die mogelijk gebruik zullen maken van een coffeeshop in Voorne aan Zee om hun cannabis te kopen (Tabel 2.2). Daarvan komen er 3.028 uit het primaire verzorgingsgebied en 5.225 uit het secundaire verzorgingsgebied.

9

Van Ooyen-Houben, M., Bieleman, B. & Korf, D.J. (2014). Coffeeshops, toeristen en lokale markt. Evaluatie van het Besloten Club- en het Ingezetenencriterium voor coffeeshops. WODC, Den Haag. Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

15

Tabel 2.2 Schatting aantal actuele cannabisgebruikers (18+) dat cannabis zou kopen in een coffeeshop in de Voorne aan Zee na correctie voor zelfkwekers Aantal actuele gebruikers (18+)

Percentage cannabisgebruikers dat koopt in/via een coffeeshop

Aantal actuele gebruikers (18+) dat koopt in de coffeeshop

Voorne aan Zee

3.402

89%

3.028

GoereeOverflakkee

1.702

89%

1.515

Nissewaard

4.168

89%

3.710

Totaal

9.272

89%

8.253

3.2.2 Koopfrequentie Vervolgens berekenen we het aantal koopmomenten van een coffeeshop in de gemeente Voorne aan Zee op basis van het aantal actuele gebruikers en de verwachte koopfrequentie. Er is te weinig informatie beschikbaar over het precieze koopgedrag van cannabisconsumenten in de gemeente om dit te kwantificeren, maar het aantal koopmomenten kan beredeneerd worden ingeschat. Daarvoor veronderstellen we enkele zaken op basis van resultaten van enquêteonderzoek dat in de loop der jaren in andere gemeenten (met een vergelijkbaar inwonertal en aantal coffeeshops) is uitgevoerd.

Veronderstelling 1 • De koopfrequentie van cannabisgebruikers uit het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee is vergelijkbaar met die in vergelijkbare niet-grens gemeenten met 1 of 2 coffeeshops en bedraagt gemiddeld 10 keer per maand. In onderzoek onder coffeeshopbezoekers wordt meestal gevraagd met welke frequentie zij maandelijks een coffeeshop bezoeken om daar cannabis te kopen.10,11,12 Uit eerder onderzoek is bekend dat het aantal koopmomenten afhankelijk is van de geografische ligging van de gemeente (vooral of het een grens of niet-grens gemeente betreft) en het aantal coffeeshops in de gemeente. We gaan er derhalve vanuit dat het aantal koopmomenten in de gemeente Voorne aan Zee vergelijkbaar is met die van coffeeshopbezoekers in andere niet-grens gemeenten met 1 of 2 coffeeshops. We doen voor dit model de veronderstelling dat alle klanten één aankoop per dag doen en stellen het aantal koopmomenten in de mogelijk te vestigen coffeeshop gelijk aan 10. Veronderstelling 2 • De 8.253 cannabisgebruikers kopen maandelijks gemiddeld 10 keer cannabis in een coffeeshop in de gemeente Voorne aan Zee, waarmee het aantal koopmomenten (de koopfrequentie) 82.530 per maand bedraagt.

10

Snippe, J., Nijkamp, R. & Bieleman, B. (2014). Onderzoek drugsbeleid Venlo: 2012-2013. St. INTRAVAL, Groningen-Rotterdam. 11 Van Ooyen-Houben, M., Bieleman, B. & Korf, D.J. (2014). Coffeeshops, toeristen en lokale markt. Evaluatie van het Besloten Club- en het Ingezetenencriterium voor coffeeshops. WODC, Den Haag. 12 Mennes, R. e.a. (2017). Onderzoek Ingezetenencriterium coffeeshops Sittard-Geleen en Roermond 2016. St. INTRAVAL, Groningen-Rotterdam. Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

16

Tabel 2.3 laat zien dat het totaal aantal koopmomenten uitkomt op 82.520 uitgaande van 10 koopmomenten per klant per maand. Tabel 2.3 Koopfrequentie cannabis in/via een coffeeshop in de gemeente Voorne aan Zee Aantal actuele gebruikers (18+) dat koopt in/via de coffeeshop

Gemiddelde koopfrequentie per maand

Koopfrequentie per maand

Voorne aan Zee

3.028

10

30.280

GoereeOverflakkee

1.515

Nissewaard

3.710

10

37.100

Totaal

8.252

10

82.530

10

15.150

3.3 Stap 2: berekenen norm voor productiviteit In de vorige stap is de vraagzijde van de markt in kaart gebracht. Wat dit betekent voor het aanbod dat nodig is om in de vraag te kunnen voorzien kan worden bepaald aan de hand van de zogenoemde ‘norm voor productiviteit’. Het betreft een verhoudingsgetal waarmee het geschatte aantal koopmomenten in een coffeeshop in de gemeente Voorne aan Zee kan worden afgezet tegen een landelijk gemiddelde. Op basis hiervan kan worden bepaald hoe groot het lokale aanbod zou moeten zijn om in het aantal koopmomenten te kunnen voorzien. Aanname 2 • Van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder heeft 5,1% in de afgelopen maand cannabis gebruikt. De omzet van een Nederlandse coffeeshop is afhankelijk van het aantal (percentage) gebruikers. Het gebruik van cannabis op landelijk niveau kan worden vastgesteld aan de hand van enquêteonderzoek. In gezondheidsenquêtes wordt respondenten onder meer gevraagd of zij in hun leven (ooit-gebruik), het afgelopen jaar (recent gebruik) en de afgelopen vier weken (actueel gebruik) cannabis hebben gebruikt. In Nederland heeft bijna een kwart (24,6%) van de bevolking van 18 jaar en ouder in 2021 ooit in het leven wel eens cannabis gebruikt.13 Het percentage gebruikers in het afgelopen jaar en in de afgelopen maand ligt aanmerkelijk lager: respectievelijk 8% en 5,1% (Tabel 2.4).

Tabel 2.4 Cannabisgebruik in Nederland naar leeftijdsgroep en voor totale bevolking 18+, in % 18-19 20-24 25-29 30-39 40-49 50-64 65+ Totaal 18+ Actueel (%)

14

14,6

13,1

7,3

3,8

2,4

0,5

5,1

Recent (%)

23,5

26,1

21,1

11,3

5,4

3,3

0,6

8

Ooit (%)

32,6

46,1

51,9

41,5

28,2

14,8

4,9

24,6

Bron: Nationale Drug Monitor (2023) | Peiljaar: 2021

13

Trimbos-instituut en WODC (2023). Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2022. Trimbos-instituut, Utrecht. Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

17

Veronderstelling 3 • Het gemiddeld aantal koopmomenten per maand in coffeeshops in Nederland in 2021 (exclusief buitenlands toerisme) bedraagt 11.668. Vervolgens is het gemiddeld aantal koopmomenten van cannabis in Nederlandse coffeeshops per maand bepaald en toegepast in het model (Tabel 2.5).14 Het aantal inwoners van Nederland van 18 jaar en ouder (14,5 miljoen) hebben we vermenigvuldigd met het aandeel actuele cannabisgebruikers (5,1%), het percentage gebruikers dat de cannabis in coffeeshops koopt (89%) en de gemiddelde koopfrequentie per maand (10). Het totale aantal maandelijkse koopmomenten (6,59 miljoen) delen we door het totale aantal coffeeshops in Nederland (565).15 De normatieve productiviteit voor een coffeeshop komt hiermee op ruim 11.668 koopmomenten per maand. Tabel 2.5 Normatieve productiviteit: gemiddeld aantal cannabis kopende bezoekers van coffeeshops in Nederland per maand in 2023 (exclusief buitenlands toerisme) Inwoners Nederland 18+ a 14.524.506 Actueel gebruik cannabis 18+ b Aandeel coffeeshops bij verwerving cannabis c Koopfrequentie cannabis in coffeeshops per maand c Aantal koopmomenten in coffeeshops per maand Aantal coffeeshops in Nederland d Gemiddeld aantal koopmomenten cannabis per coffeeshop

5,1% 89% 10 6.592.673 565 11.668

Bron: a CBS-statline (2023); b Nationale Drug Monitor (2023); c Van Ooyen-Houben e.a. (2014); d Mennes e.a. (2023).

Veronderstelling 4 • De normatieve productiviteit van coffeeshops in Nederland wordt sterk beïnvloed door

de unieke situatie in Amsterdam waar een derde van alle coffeeshops is gevestigd. Er is in Tabel 2.5 echter geen rekening gehouden met de unieke situatie qua coffeeshops in Amsterdam, terwijl de normatieve productiviteit hierdoor sterk wordt beïnvloed. In Amsterdam is een derde deel van de coffeeshops in Nederland gevestigd. Het percentage cannabisgebruikers in deze gemeente is niet dermate hoog dat het dit grote aantal coffeeshops kan verklaren. Het is bekend dat er coffeeshops in Amsterdam zijn die zich vooral of vrijwel uitsluitend richten op de miljoenen buitenlandse toeristen die Amsterdam jaarlijks bezoeken. Het rekenmodel houdt echter geen rekening met buitenlandse bezoekers, hetgeen de bezoekersaantallen en daarmee de normatieve productiviteit fors omhoogstuwt. Dit werkt verstorend wanneer we een landelijk gemiddelde willen berekenen.

14

L. Heestermans, Kroesen, W. & Verkennis, A. (2017). De markt voor coffeeshops in de gemeente Rotterdam 2016-2021. Ecorys, Rotterdam. 15 Mennes, R. e.a. (2023). Coffeeshops in Nederland 2022. Aantallen coffeeshops en gemeentelijk beleid 1999-2022. Breuer&Intraval, Groningen.

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

18

Veronderstelling 5 • Het gemiddeld aantal koopmomenten per maand in coffeeshops in Nederland in 2023 (exclusief buitenlands toerisme) bedraagt 15.685 als de unieke situatie in Amsterdam buiten beschouwing wordt gelaten. Om die reden hebben we bij het berekenen van de normatieve productiviteit een correctie toegepast waarbij we de Amsterdamse coffeeshops en de inwoners van Amsterdam van 18 jaar en ouder buiten beschouwing laten. Met dit model stijgt het gemiddeld aantal maandelijkse koopmomenten naar 15.685 per coffeeshop (Tabel 2.6). Tabel 2.6 Normatieve productiviteit: gemiddeld aantal cannabis kopende bezoekers van coffeeshops in Nederland (exclusief Amsterdam) per maand in 2023 (exclusief buitenlands toerisme) Inwoners Nederland 18+ a 13.753.471 Actueel gebruik cannabis 18+ b

5,1%

Aandeel coffeeshops bij verwerving cannabis

89%

c

Koopfrequentie cannabis in coffeeshops per maand c

10

Aantal koopmomenten in coffeeshops per maand

6.242.700

Aantal coffeeshops in Nederland

398

d

Gemiddeld aantal koopmomenten cannabis per coffeeshop a

Bron: CBS-statline (2023); (2023).

b

Nationale Drug Monitor (2023);

c

15.685

Van Ooyen-Houben e.a. (2014); d Mennes e.a.

3.4 Stap 3: schatting van de marktruimte Nu de normatieve productiviteit voor de landelijke coffeeshopbranche is berekend, kan de marktruimte voor coffeeshops worden geschat. De marktruimte omvat in dit geval de hoeveelheid coffeeshops die in de gemeente Voorne aan Zee bestaansrecht zouden hebben als volledig aan de vraag van de cannabisgebruikers in het verzorgingsgebied zou worden voldaan en als alle cannabisconsumenten de overstap zouden maken van het illegale naar het gedoogde aanbod.

Conclusie 3 • Het rekenmodel voorspelt dat er in de gemeente Voorne aan Zee marktruimte zou zijn voor vijf coffeeshops als alle consumenten uit het verzorgingsgebied hun cannabis in deze gemeente (en dus niet elders) zouden kopen. Het rekenmodel heeft het aantal coffeeshops geschat door het aantal koopmomenten voor een coffeeshop in de gemeente Voorne aan Zee (82.530) af te zetten tegen de landelijke norm voor productiviteit van 15.685 koopmomenten (waarbij we de unieke situatie in Amsterdam niet hebben meegenomen). De schatting komt (afgerond) uit op bestaansrecht voor 5,3 coffeeshops als wordt uitgaan van de regionale vraag naar cannabisproducten (Tabel 2.7).

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

19

Tabel 2.7 Marktruimte aantal coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee op basis van landelijke normatieve productiviteit (exclusief Amsterdam) Aantal koopmomenten per maand

Normatieve productiviteit

Benodigd aantal coffeeshops

Voorne aan Zee

30.280

15.685

1,9

Goeree-Overflakkee

15.150

15.685

1,0

Nissewaard

37.100

15.685

2,4

Totaal

82.530

15.685

5,3

Veronderstelling 6 • Er is in het rekenmodel nog geen rekening gehouden met het weglekken van vraag naar andere Nederlandse gemeenten met coffeeshops (vooral Rotterdam en in minder mate Dordrecht en Zwijndrecht). Hiervoor dient te worden gecorrigeerd. Het reikt te ver om op basis van bovenstaande te concluderen dat er ruimte is voor vijf coffeeshops. Niet alle mogelijke factoren zijn immers in het rekenmodel meegenomen. Het rekenmodel gaat ervan uit dat alle cannabisconsumenten in het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee gebruik maken van de coffeeshops in Voorne aan Zee en dat zij zich dus niet tot een coffeeshop in een andere gemeente of de illegale markt zullen wenden. Dit is geen realistisch scenario. In de praktijk zullen gebruikers ook naar andere gemeenten afreizen om cannabis aan te schaffen. We moeten hiervoor corrigeren.

Veronderstelling 7 • Er lekken 23.343 koopmomenten per maand weg naar de gemeente Rotterdam. Vooral met de aantrekkingskracht van Rotterdam dient rekening te worden gehouden. Er is informatie beschikbaar over het coffeeshopbezoek in deze gemeente, waarmee we beredeneerd veronderstellingen kunnen doen over hoe groot de vraag is die weglekt. In eerder onderzoek naar de markt voor coffeeshops in Rotterdam, wordt het aantal koopmomenten (inclusief toerisme) in Rotterdamse coffeeshops in 2021 op 630.880 per maand geschat.16 Breuer&Intraval verrichtte in 2012 enquête onderzoek in Rotterdamse coffeeshops waarin is gevraagd naar de woonplaats van Rotterdamse coffeeshopbezoekers.17 Door na te gaan hoeveel procent van de coffeeshopbezoekers afkomstig zijn uit het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee kan een beredeneerde inschatting worden gemaakt van het percentage koopmomenten dat vanuit het verzorgingsgebied ‘weglekt’ naar de gemeente Rotterdam. Tabel 2.8 laat zien dat (0,037 * 630.880 =) 23.343 koopmomenten afkomstig zijn uit het primaire en secundaire verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee.

16

L. Heestermans, Kroesen, W. & Verkennis, A. (2017). De markt voor coffeeshops in de gemeente Rotterdam 2016-2021. Ecorys, Rotterdam. 17 Nijkamp, R. & Bieleman, B. (2012). Coffeeshopbezoek Rotterdam Voorjaar 2012. St. INTRAVAL, Groningen-Rotterdam. Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

20

Tabel 2.8 Schatting ‘weglekkend’ aantal koopmomenten vanuit de gemeente Voorne aan Zee naar Rotterdamse coffeeshops

Voorne aan Zee Goeree-Overflakkee Nissewaard Totaal

% aangetroffen in Rotterdamse coffeeshopsa

Schatting koopmomenten Rotterdamse coffeeshopsb

‘Weglekkend aantal koopmomenten per maand

1,0% 0,3% 2,4% 3,7%

630.880 630.880 630.880 630.880

6.309 1.893 15.141 23.343

Bron: a Nijkamp en Bieleman (2012); b Heestermans e.a. (2017).

Veronderstelling 8 • Als wordt gecorrigeerd voor de aantrekkingskracht van de gemeente Rotterdam, dan bedraagt het aantal koopmomenten in de gemeente Voorne aan Zee (82.530 - 23.343 =) 59.187 per maand. De vraag die weglekt naar de gemeente Rotterdam kunnen we aftrekken van het aantal eerder berekende koopmomenten. Tabel 2.9 laat zien dat het rekenmodel na deze correctie inschat dat in de gemeente Voorne aan Zee tussen de drie en vier coffeeshops bestaansrecht zouden hebben. Tabel 2.9 Marktruimte aantal coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee op basis van landelijke normatieve productiviteit (exclusief Amsterdam en gecorrigeerd voor aantrekkingskracht Rotterdam) Aantal koopmomenten per maand

Normatieve productiviteit

Benodigd aantal coffeeshops

Goeree-Overflakkee Nissewaard

23.971 13.257 21.959

Totaal

59.187

15.685 15.685 15.685 15.685

1,5 0,8 1,4 3,8

Voorne aan Zee

Veronderstelling 9 • De schatting van het rekenmodel moet verder naar beneden worden bijgesteld, vanwege de vraag die weglekt naar Zwijndrecht en Dordrecht. Naast vraag die weglekt naar de gemeente Rotterdam, zou er ook vraag kunnen weglekken naar de gemeenten Zwijndrecht en Dordrecht. De gemeente Goeree-Overflakkee is qua oppervlakte dermate groot dat het geografisch gezien voor cannabisconsumenten mogelijk aantrekkelijker is om naar de coffeeshops in deze alternatieve gemeenten af te reizen. Veronderstelling 10 • Omdat er geen informatie beschikbaar is over het aantal koopmomenten en cannabisconsumenten in Zwijndrecht en Dordrecht, moet een zeer grove foutmarge (50% van de koopmomenten Goeree-Overflakkee lekken weg) worden aangehouden bij het naar beneden bijstellen van het rekenmodel. Hoe ver de schatting naar beneden moet worden bijgesteld kan niet worden berekend. Er zijn geen gegevens beschikbaar over het aantal koopmomenten in de gemeenten Zwijndrecht en Dordrecht en het is niet bekend of hier ook bezoekers vanuit het verzorgingsgebied van de gemeente Voorne aan Zee naar toe komen. Er kan daarom niet worden onderbouwd wat de omvang van de weglekkende vraag is. Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

21

Veronderstelling 11 • Als wordt gecorrigeerd voor het weglekken van 50% van de overgebleven koopmomenten uit Goeree-Overflakkee naar de gemeenten Zwijndrecht en Dordrecht, dan bedraagt het aantal koopmomenten in de gemeente Voorne aan Zee (23.971 + 21.959 +(0,5 * 13.257 =) 6.629 =) 52.559 per maand. Wel kan, om toch een indruk te krijgen van hetgeen bovenstaande betekent voor het rekenmodel, een zeer grove foutmarge worden aangehouden. Wij kiezen er om deze reden voor een aanname aan het rekenmodel toe te voegen, dat de helft van alle overgebleven koopmomenten uit Goeree-Overflakkee naar de gemeenten Zwijndrecht en Dordrecht weglekt. Er blijven zodoende (23.971 + 21.959 +(0,5 * 13.257 =) 6.629 =) 52.559 koopmomenten over waarmee we verder rekenen. Zoals gezegd, betreft dit een zeer grove foutmarge. In de praktijk zal de omvang van dit fenomeen naar onze verwachting een stuk kleiner zijn.

Eindconclusie • Er is in de gemeente Voorne aan Zee marktruimte voor zo’n drie coffeeshops. Op dit moment zijn twee coffeeshops in de gemeente gevestigd. Als we met het gecorrigeerde aantal koopmomenten het rekenmodel het aantal coffeeshops laten schatten, dan zouden zo’n drie coffeeshops bestaansrecht hebben in de gemeente Voorne aan Zee (Tabel 2.10). Het betreft een schatting op basis van het rekenmodel waarin we diverse aannames hebben gedaan met een grove foutmarge. Dit wetende, concluderen we dat er in de gemeente Voorne aan Zee marktruimte is voor zeker twee coffeeshops. Tabel 2.10 Marktruimte aantal coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee op basis van landelijke normatieve productiviteit (exclusief Amsterdam en gecorrigeerd voor aantrekkingskracht Rotterdam, Zwijndrecht en Dordrecht)

Voorne aan Zee Secundair verzorgingsgebied Totaal

Aantal koopmomenten per maand

Normatieve productiviteit

Aantal coffeeshops bestaansrecht

23.971

15.685

1,5

28.588

15.685

1,8

52.559

15.685

3,4

Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

22

4

SPREIDING, VERDEELMETHODIEK EN EXPERIMENT

In dit hoofdstuk werken we achtereenvolgens het tweede, derde en vierde lokale vraagstuk uit door onder andere te bespreken hoe andere Nederlandse gemeenten hiermee omgaan in hun coffeeshopbeleid. We bespreken keuzes die gemeenten maken bij het spreiden van coffeeshops, besteden aandacht aan welke verdeelmethodieken gemeenten hanteren voor de gedoogverklaringen van coffeeshops, en bespreken ten slotte hoe door andere gemeenten wordt aangesloten op de deelname aan het 'Experiment Gesloten Coffeeshopketen'. De informatie over deze vraagstukken is gebaseerd op geraadpleegde relevante literatuur, (beleids)documenten en wet- en regelgeving. Bovendien is aanvullende informatie verzameld bij zeven gemeenten die ofwel een vergelijkbaar aantal coffeeshops hebben of recentelijk hun coffeeshopbeleid hebben moeten harmoniseren als gevolg van een fusie met een andere gemeente.

4.1 Spreiding van coffeeshops In Nederland zijn 102 gemeenten met een coffeeshop, in 2022 hadden 65 van deze gemeenten meer dan één coffeeshop.18 In deze 65 gemeenten is de spreiding van de coffeeshops binnen de gemeentegrenzen aan de orde. Gemeenten hebben de mogelijkheid om coffeeshops te spreiden door lokale voorwaarden aan het coffeeshopbeleid toe te voegen die aanvullend gelden op de landelijke gedoogcriteria (AHOJG-I). Verreweg de meeste aanvullende criteria die gemeenten hanteren stellen voorwaarden aan de locatie van een coffeeshop om in aanmerking te komen voor een gedoogverklaring. Dit soort aanvullende criteria duiden we aan met de term ‘vestigingscriteria’. Bijna alle gemeenten met coffeeshops (94,1%) hanteren ten minste één vestigingscriterium.

Spreiding door vestigingscriteria De verzamelde informatie wijst uit dat er duidelijke verschillen bestaan in de voorwaarden die door gemeenten worden gesteld aan de locaties waar coffeeshops gevestigd mogen worden. Deze variatie is te verklaren door de uitgebreide mogelijkheden die gemeenten hebben. Vanwege de gedoogstatus van coffeeshops moeten zij zich conformeren aan de gestelde voorwaarden van de gemeente. In sommige gemeenten is het enkel toegestaan voor coffeeshops om zich in het centrum te vestigen, terwijl andere gemeenten deze mogelijkheid beperken tot de periferie. Uit onze inventarisatie blijkt geen specifieke voorkeurslocatie voor coffeeshops. Wel valt op dat coffeeshops in woonwijken zeldzaam zijn, aangezien veel gemeenten deze locaties vaak uitsluiten als vestigingsmogelijkheid voor een coffeeshop. In sommige gevallen hanteren gemeenten een vestigingskaart met gebieden waarbinnen een coffeeshop zich mogelijk zou kunnen vestigen, onder andere de

18

Mennes, R., R. Pieper, I. Schoonbeek & E. van der Lee (2023). Coffeeshops in Nederland 2022. Aantallen coffeeshops en gemeentelijk beleid 1999-2022. Breuer&Intraval, Groningen. Breuer&Intraval - De markt voor coffeeshops in de gemeente Voorne aan Zee

23

voormalige gemeente Hellevoetsluis.19 Voorbeelden van andere gemeenten die een vestigingskaart hanteren zijn Schiedam,20 Zwijndrecht21 en Leeuwarden.22

Achterliggende gedachte Alhoewel de opties die gemeenten kiezen uiteenlopend zijn, is er wel een gemeenschappelijke deler te ontdekken. De keuze voor vestigingscriteria komt over het algemeen voort uit de wens om overlast voor de omgeving te minimaliseren en/of om blootstelling aan cannabisgebruik te vermijden. Veel gemeenten staan geen coffeeshops toe in woonwijken om overlast te voorkomen, en ze hanteren voorwaarden die ervoor zorgen dat coffeeshops niet in de nabijheid van onderwijsinstellingen, jongerenvoorzieningen of voorzieningen voor kwetsbare groepen worden gevestigd om blootstelling te beperken. Verschillende maatregelen worden als effectief beschouwd in verschillende contexten, maar gezien de doelstellingen die gemeenten nastreven, geven zij doorgaans de voorkeur aan een coffeeshop in het centrum, net buiten het centrum of in de periferie. Opties voor vestigingscriteria Hier presenteren we een overzicht van criteria die de gemeente zou kunnen hanteren om de vestiging van coffeeshops binnen de gemeente te reguleren. We bespreken de opties van meest naar minst gebruikelijk. • Afstandscriterium: dit vestigingscriterium stelt dat coffeeshops niet kunnen worden gevestigd binnen een bepaalde afstand van een onderwijsvoorziening.