CConstaterende datVoerendaal
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 - Definitieve Omgevingsvisie Voerendaal

Raadsvergadering 1 oktober 2026, gemeente VoerendaalBij agendapunt: Omgevingsvisie Voerendaal (incl. Nota van zienswijzen) (zaak 670283)29.771 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Deze worden daarbij vertaald naar de eigen identiteit en context van Voerendaal, zodat de visie goed aansluit bij wat de gemeente richting 2040 nodig heeft, met oog voor de regionale samenhang. 47 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio inwoners, ondernemers en initiatiefnemers om te begrij- pen waar beweging nodig is en welke richting wij daarbij opgaan. De vier hoofdopgaven zijn: A. Toekomstbestendig landelijk gebied: Waar landbouw, natuur, water en recreatie met elkaar in balans blijven en nieuwe functies zorgvuldig worden ingepast. B. Klimaatrobuuste kernen en samenleefomgeving: Waar water, groen en gezondheid de kwaliteit van onze dorpen en openbare ruimte versterken. C. Een toekomstbestendig en passend voorzieningen- niveau: Waar inwoners toegang hebben tot essenti- ele voorzieningen, zowel in onze gemeente, als in de nabije regio en kleinschalig ondernemerschap zich kan blijven ontwikkelen. D. Een sterke sociale basis voor een veerkrachtige gemeenschap: Waar inwoners, organisaties en ondernemers elkaar weten te vinden, samenwerken aan ontmoeting en welzijn, kansengelijkheid en waarin iedereen wordt uitgenodigd om mee te doen. De Omgevingsvisie bouwt voort op de koers die Voe- rendaal de afgelopen jaren heeft ingezet. Veel van deze keuzes hebben hun waarde bewezen en vormen een stevig fundament voor de toekomst.

Tegelijkertijd verandert onze omgeving sneller dan voorheen. Demografische ontwikkelingen, de energie- en klimaattransitie, de transitie van het landelijk gebied en veranderingen in de lokale economie en voorzieningen vragen om nieuwe afwegingen binnen bestaande beleidskeuzes. Sommige transities zijn nog volop in ontwikkeling; andere worden grotendeels op regionaal of nationaal niveau uitgewerkt. Daardoor zijn niet alle opgaven vandaag al volledig te overzien. Wij maken daarom keuzes die richting geven, maar blijven adaptief: wanneer nieuwe inzichten, kaders of effecten duidelijk worden, scherpen wij onze koers aan via omgevingsprogramma’s, het omgevingsplan of een actualisatie van deze visie. Op verschillende thema’s zien we dat onze bestaande beleidslijn een heldere basis legt, maar dat verdieping, herijking of aanscherping nodig is om nieuwe vraagstuk- ken het hoofd te bieden. Deze visie markeert daarom niet alleen de voortzetting van eerdere besluiten, maar ook de punten waarop Voerendaal in de komende jaren verder werkt aan precisie, uitvoerbaarheid en richtingge- vende kaders. In dit hoofdstuk benoemen wij de belangrijkste opgaven waar Voerendaal de komende periode (richting 2040) extra aandacht aan besteedt. Deze opgaven vormen de schakels tussen onze visie (hoofdstukken 4, 5 en 6) en de concrete uitvoering (hoofdstuk 9) en helpen gemeente, 8.

Prioriteiten en opgaven 48 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio Boeren en grondeigenaren zijn cruciale partners in het beheer, de transitie van de landbouw en de toekomst van het landschap. Zij staan midden in de veranderingen en beschikken over kennis van bodem, water, teelten en dagelijkse praktijk. Hun perspectief en inzet zijn essenti- eel voor een haalbare en gedragen transitie. Bewoners, vrijwilligers en natuurorganisaties dragen bij via beheer, initiatieven en betrokkenheid bij de samen- leefomgeving. Zij helpen het landschap beleefbaar te houden en dragen bij aan biodiversiteit, onderhoud van landschapselementen en lokale netwerken. Regionale partners, zoals Provincie Limburg en Stadsregio Parkstad Limburg, zijn belangrijk voor afstemming over landbouw, natuur, water en klimaat. Veel opgaven stoppen niet bij de gemeentegrens: alleen door samenwerking kunnen we ecologische structuren versterken, waterstromen goed beheren en een robuuste, toekomstbestendige inrichting van het landelijk gebied realiseren. Opgave B: Klimaatrobuuste kernen en samenleefomgeving Waarom is dit belangrijk? Klimaatverandering heeft directe gevolgen voor de leefomgeving van onze inwoners. Hitte, hevige neerslag, droogte en wateroverlast hebben effect in straten en dorpspleinen. Met merkbare verschillen per kern en type leefomgeving.

Op sommige plekken in de kernen is de overlast groter dan op andere plekken. Tegelijkertijd willen inwoners een gezonde, veilige en groene leefom- geving waarin het prettig wonen, werken en verblijven is. Deze opgave richt zich primair op de kernen en de dagelijkse leefomgeving van mensen. Aanpassingen in de openbare ruimte, bij gebouwen en in groenstructuren zijn nodig om hittestress te beperken, water vast te houden en de leefkwaliteit te verbeteren. Ontwikkelingen in het landelijk gebied zijn hierbij relevant voor zover ze doorwerken naar de kernen, bijvoorbeeld via waterafvoer, verdroging of hitte. van natuur- en landschapswaarden, terwijl boeren juist perspectief nodig hebben om toekomstbestendig te kunnen blijven ondernemen. Wat behelst deze opgave? De opgave richt zich op het geven van richting aan de ruimtelijke ontwikkeling van het landelijk gebied als ge- heel. Het gaat om het maken van keuzes over waar ruimte is voor landbouw, natuur, water, recreatie en energie, en hoe deze functies elkaar kunnen versterken. Deze keuzes worden deels al scherp uitgewerkt binnen de geldende provinciale kaders (POVI). Waar dit beleid het toestaat verrijken we dit naar lokale ambities. De focus ligt op structurerende vraagstukken zoals bodem en water, landschappelijke samenhang, biodiver- siteit en de toekomst van agrarisch grondgebruik.

Ook klimaatadaptatie maakt hier nadrukkelijk onderdeel van uit, voor zover het gaat om gebieds- en landschaps- maatregelen in het buitengebied, zoals waterberging, bodembeheer, natuurlijke afvoer en het verminderen van verdroging. De doorwerking van deze klimaatmaat- regelen binnen de kernen maakt onderdeel uit van de opgave Klimaatrobuuste kernen en samenleefomgeving (opgave B). Een integrale, gebiedsgerichte aanpak is hierbij noodza- kelijk. Een integraal gebiedsgericht omgevingsprogram- ma kan helpen om natuur, water, landbouw, recreatie en erfgoed in samenhang te benaderen en te werken aan een ecologisch sterk, economisch houdbaar en karakte- ristiek landschap. Welke rolverdeling hoort hier bij? Wij, als gemeente, bieden richting, stellen kaders vast en bewaken de ruimtelijke kwaliteit, natuurwaarden en leefomgevingskwaliteit van het buitengebied. Wij zorgen ervoor dat keuzes worden gemaakt die passen bij het landschap en bijdragen aan een toekomstbestendig gebruik van het landelijk gebied. 8.1. Samen werken aan de opgaven van morgen In deze paragraaf lichten wij de opgaven toe waar Voerendaal de komende jaren gericht aan werkt. Deze opgaven komen voort uit veranderende omstandighe- den, lopende transities en regionale ontwikkelingen die onze samenleefomgeving steeds sneller beïnvloeden.

Ze zijn geen projectlijsten of maatregelenpakketten, maar richtinggevende thema’s die duidelijk maken waar beweging nodig is, waar kansen liggen en waar keuzes moeten worden gemaakt. Bij iedere opgave heeft de gemeente een belangrijke rol in het geven van richting, het bewaken van publieke waarden en het bieden van kaders, en in het faciliteren en aanjagen. Tegelijkertijd kunnen we deze opgaven alleen realiseren in samen- werking met inwoners, ondernemers, boeren, maat- schappelijke organisaties en regionale netwerkpartners. Ook het Rijk en de Provincie hebben een belangrijke rol. Hieronder beschrijven we de benoemde opgaven in willekeurige volgorde. Opgave A: Toekomstbestendig landelijk gebied Waarom is dit belangrijk? Het landelijk gebied van Voerendaal staat onder druk door meerdere, gelijktijdige transities. De stikstofopgave, klimaatverandering, wateropgaven, energietransitie en de beweging naar een duurzamere landbouw vragen om ingrijpende keuzes op landschaps- en gebiedsniveau. Tegelijkertijd verandert de landbouwstructuur: bedrijven stoppen, agrarische gebouwen komen vrij (VAB’s) en er ontstaat druk om nieuwe functies een plek te geven. In Zuid-Limburg spelen daarnaast specifieke uitdagingen zoals verdroging en de kwetsbaarheid van beekdalen, hellingen en kalkgraslanden.

Deze opgaven hebben een plek in een kleinschalig en waardevol landschap dat veel functies tegelijk moet dragen. Juist in het buitengebied komen deze opgaven samen en vragen zij om duidelijke ruimtelijke keuzes. Zonder heldere richting bestaat het risico op versnippering, kwaliteitsverlies en aantasting 49 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio beter onderbouwen en minder ad-hoc bepalen. Daarnaast kan er gedacht worden aan het maken van slimme combinaties van voorzieningen, zodat kleinscha- lige kernen leefbaar blijven en de hoofdkern voldoende draagvlak behoudt voor een breder voorzieningenaan- bod, zie ook onder opgave D, een sterke sociale basis. Regionale afstemming en samenwerking is van belang, zodat onze inwoners ook goede toegang behouden tot voorzieningen met een groter draagvlak buiten Voe- rendaal. De opgave gaat daarmee vooral over richting geven aan ontwikkeling van een goed bereikbaar voorzieningenlandschap. Niet over het zorgen dat we alle voorzieningen binnen Voerendaal hebben. Welke rolverdeling hoort hierbij? Als gemeente scheppen wij de kaders waarbinnen voorzieningen zich kunnen ontwikkelen. Dat betekent dat wij helder maken wat we als gemeente wél en niet doen.

We zorgen voor een goed (ruimtelijk) kader waarin transformatie, herontwikkeling en clustering zorgvuldig worden afgewogen en maken we afspraken met regio- nale partners over de bereikbaarheid en spreiding van voorzieningen. Veel voorzieningen, zoals voortgezet en hoger onderwijs, ziekenhuiszorg, cultuur en grotere sportvoorzieningen functioneren namelijk op regionaal niveau. Samenwerking met Stadsregio Parkstad Limburg, buurgemeenten en partners zoals scholen, zorgaanbie- ders en dienstverleners is essentieel om dit aanbod voor Voerendaal toegankelijk te houden. Onze rol als ge- meente is dus faciliterend, richtinggevend en bewakend. Het is duidelijk dat niet alles lokaal kan en hoeft, maar wát we lokaal doen, doen we goed. Voorzieningen bestaan dankzij het gebruik ervan door onze inwoners. Zij spelen een belangrijke rol in het creë- ren van voldoende draagvlak voor lokale voorzieningen. Onze lokale ondernemers bepalen of een winkel of dienst haalbaar en toekomstbestendig is. Samen vormen zij de en vormen ook de basis voor sociale samenhang en dagelijks contact binnen de gemeenschap. In met name onze kleinere kernen staat deze basis onder druk. Demografische ontwikkelingen, vergrijzing en veranderende doelgroepen maken het moeilijker om voorzieningen lokaal te behouden.

Tegelijkertijd verandert het gedrag van consumenten: door digitali- sering, online boodschappen en breder aanbod groeit de spreiding van vraag en neemt het gebruik van lokale voorzieningen af. Het voorzieningenniveau kan richting de toekomst ver- der versnipperen of zelfs verdwijnen, met gevolgen voor vitaliteit en gemeenschapskracht in de dorpen. Onder- nemers, maatschappelijke partijen en bewoners moeten weten waar zij op kunnen rekenen: welke voorzieningen ondersteunen wij als gemeente actief, welke voorzienin- gen zijn een taak van de markt, van welke voorzieningen kunnen we regionaal gebruik maken, en hoe gaan we om met leegkomende panden en bedrijfslocaties? Daarvoor is een heldere en toekomstbestendige koers nodig. Wat behelst deze opgave? De opgave richt zich op het bereikbaar maken van het voorzieningenlandschap. Dit betekent niet dat alle voorzieningen in elk dorp beschikbaar moeten zijn. We vinden het belangrijk dat onze inwoners de voorzienin- gen goed kunnen bereiken. Dat kan betekenen te fiets of te voet naar een voorziening in het dorp, maar ook met een goede verbinding met de auto of het openbaar ver- voer naar een voorziening in de regio. Dit betekent dat er duidelijke keuzes gemaakt moeten worden over welke maatschappelijke voorzieningen wij als gemeente actief ondersteunen of faciliteren, en welke zich vooral via de markt en regionale verbinding ontwikkelen.

Daarnaast ontwikkelen we gericht beleid over hoe we omgaan met leegkomende panden zoals winkels of maatschappelijke gebouwen, waarbij transformatie naar wonen, werken of nieuwe maatschappelijke functies zorgvuldig wordt afge- wogen. Daardoor kunnen we afwegingen in de toekomst Wat behelst deze opgave? De opgave is om kernen en woonomgevingen klimaat- bestendig in te richten. Dit betekent onder andere: meer groen en schaduw in straten en op pleinen, ruimte voor wateropvang en infiltratie, en het koppelen van klimaatmaatregelen aan gezondheid, mobiliteit en verblijfskwaliteit. Hiervoor wordt vanuit Voerendaal een Klimaatadaptatieprogramma opgesteld, in samenwerking met de Stadsregio Parkstad Limburg. Dit programma richt zich op concrete maatregelen binnen dorpen en openbare ruimtes. Voor maatregelen in het buitenge- bied wordt aangesloten bij de structurerende keuzes en gebiedsgerichte uitwerking van de opgave voor een toekomstbestendig landelijk gebied (opgave A). Welke rolverdeling hoort hierbij? Regionale samenwerking vanuit Stadsregio Parkstad Limburg zorgt voor een stroomlijning in aanpak en kennisdeling. Daarnaast zijn ook andere partners, zoals de provincie en de waterschappen, essentieel voor de uitvoering van maatregelen rondom water, natuur en klimaat. Bij daadwerkelijke uitvoering van het klimaatadapta- tieprogramma (opgesteld i.s.m.

Parkstad), is ook een rol weggelegd voor onze gemeenschap, zoals het klimaatadaptief maken van tuinen, of het vergroenen van bedrijfspercelen. Inwoners, ondernemers en boeren kun- nen ieder vanuit hun eigen rol bijdragen aan verkoeling, waterberging en een groene en gezonde leefomgeving. De gebiedsgerichte klimaatmaatregelen in het buitenge- bied worden uitgewerkt in het integraal gebiedsgericht omgevingsprogramma onder opgave A. Opgave C: Een toekomstbestendig en passend voorzieningenniveau Waarom is dit belangrijk? Voorzieningen zijn een essentieel onderdeel van de leefkwaliteit in onze dorpen. Scholen, ontmoetingsplek- ken, sportvoorzieningen, zorg, lokale winkels en maat- schappelijke functies bieden praktische ondersteuning, 50 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio Deze opgave is daarom ook een uitnodiging: om samen te blijven bouwen aan dorpen waar iedereen kan mee- doen, zich gezien voelt en waar de sociale basis stevig genoeg is om de toekomst aan te kunnen. het uitnodigen van inwoners, ondernemers en organisa- ties om samen verantwoordelijkheid te nemen voor de gemeenschap. We werken aan een sociale basis waarin inwoners zelf initiatief kunnen nemen, verenigingen, buurtnetwerken en maatschappelijke partners ruimte krijgen om hun rol te vervullen, en wonen, zorg, welzijn en ontmoeting op een slimme manier samenkomen.

Een woonzorgvisie kan hierbij richting geven, zodat inwoners in hun eigen kern kunnen blijven wonen en passende ondersteuning dichtbij blijft. De opgave richt zich nadrukkelijk op het versterken van structuren, samenwerking en gedeelde verantwoorde- lijkheid, niet op het realiseren van nieuwe gebouwen of losse fysieke maatregelen. Welke rolverdeling hoort hierbij? Wij geven, als gemeente richting aan de koers voor een sterke sociale basis. We stellen de kaders vast, bewaken publieke waarden en brengen betrokken partners samen. We hebben er oog voor dat bij nieuwe ontwikkelingen wonen, zorg en welzijn in samenhang worden ontwikkeld, en houden zicht op de kwetsbare groepen binnen onze gemeenschap. Wij zijn in die zin een soort regisseur van een breder netwerk, maar niet de enige uitvoerder. Gemeenschapskracht ontstaat namelijk niet in beleid, maar in de dorpen zelf. De echte kracht van de sociale basis ligt in de gemeenschap zelf. Verenigingen, vrijwilli- gers, inwonersinitiatieven en lokale netwerken vormen de ruggengraat van verbondenheid. Zij geven betekenis aan ontmoetingsplekken, activiteiten en ondersteuning in de dorpen. Ook regionale partners zijn onmisbaar. Zorgorganisaties, onderwijsinstellingen, welzijnspartners en samenwer- kingsverbanden bieden kennis, capaciteit en voorzie- ningen die lokaal niet altijd beschikbaar zijn.

Door die samenwerking maken we onze gemeenschap wendbaar en veerkrachtig. motor achter een levendig en veerkrachtig voorzienin- genlandschap. Opgave D: Een sterke sociale basis voor een veer- krachtige gemeenschap Waarom is dit belangrijk? Een sterke sociale basis vormt het hart van leefbare dorpen. Als deze basis verzwakt, raakt dat direct de ver- bondenheid, leefkwaliteit en het dagelijks functioneren van inwoners. Dorpen met een sterke sociale structuur kunnen beter omgaan met grote veranderingen: van klimaatverandering en vergrijzing tot digitalisering en veranderingen in zorg en ondersteuning. Steeds meer domeinen raken met elkaar verweven. Wonen, zorg, gezondheid, ontmoeting en welzijn staan niet los van elkaar. Ze bepalen gezamenlijk of inwoners prettig, veilig en zelfstandig kunnen blijven wonen. Door demografische ontwikkelingen, druk op voorzieningen en veranderende zorgsystemen zijn slimme combinaties belangrijker dan ooit: plekken waar ontmoeten, onder- steunen, zorgen, sporten en cultuur elkaar versterken. Zonder deze verbindingen neemt de vitaliteit van kleine kernen af. Daarom is het noodzakelijk om de sociale basis te versterken en toekomstbestendig te maken. Wij kunnen deze maatschappelijke uitdagingen niet als gemeente alleen oplossen. De sociale basis overstijgt de gemeentegrenzen en de rol die wij als gemeente daarin kunnen spelen.

Dit vraagt om (nieuwe) samenwerkingen met inwoners, ondernemers, verenigingen, maat- schappelijke organisaties en regionale partners. Hun betrokkenheid en lokale kennis maken het verschil in de kwaliteit van onze dorpen. Wat behelst deze opgave? De opgave richt zich op het versterken van de sociale structuur in alle kernen, zodat inwoners elkaar kunnen ontmoeten en ondersteuning vinden wanneer dat nodig is. Het gaat om het versterken van preventieve voorzie- ningen, het ondersteunen van kwetsbare groepen én om 51 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio De Omgevingsvisie schetst de koers voor Voerendaal op de lange termijn, namelijk tot 2040. Om deze ambities waar te maken, zetten wij als gemeente verschillende instrumenten en samenwerkingsvormen in. Dit doen wij bijvoorbeeld via thematische en gebiedsgerichte programma’s, het omgevingsplan en concrete projec- ten in de samenleefomgeving. Daarbij verandert onze manier van werken door de Omgevingswet: beleid voor ruimte, samenleving en economie wordt steeds meer in samenhang benaderd, en vraagt om duidelijke keuzes én flexibele uitvoering. Dit hoofdstuk beschrijft hoe de Omgevingsvisie door- werkt in andere instrumenten onder de Omgevingswet en in de dagelijkse praktijk.

Wij maken zichtbaar: • hoe de visie vertaald wordt naar programma’s, beleid of het omgevingsplan; • welke stappen nodig zijn om ontwikkelingen mogelijk te maken; • hoe wij monitoren, leren en de visie actueel houden. 9. Doorwerking 52 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio 9.1.3. Het Omgevingsplan Het omgevingsplan is het juridische instrument waarmee de gemeente de uitgangspunten uit de Omgevingsvisie en programma’s vertaalt naar bindende regels voor de fysieke samenleefomgeving. De Omgevingswet verplicht iedere gemeente tot één integraal omgevingsplan voor het volledige grondgebied. Uiterlijk in 2032 moeten alle bestaande bestemmingsplannen van rechtswege en relevante verordeningen daarin zijn samengebracht. Daarmee verdwijnen de oude bestemmingsplannen, en worden alle regels die invloed hebben op de fysieke samenleefomgeving onderdeel van één samenhangend stelsel. Het omgevingsplan bevat juridisch bindende regels voor inwoners, bedrijven en initiatiefnemers. De Omgevings- visie en programma’s vormen hierbij de beleidsmatige basis: kernkwaliteiten, gebiedsopgaven en richtingge- vende keuzes uit de visie kunnen in het omgevingsplan worden vertaald naar juridische regels. Zo ontstaat een doorlopende lijn van strategie, naar uitvoering en juridisch kader. 9.1.4.

Toepassing en beoordeling van initiatieven Het omgevingsplan biedt ruimte voor een snelle en eenvoudige beoordeling van verzoeken die passen binnen de regels. Bij meer complexe aanvragen is een bredere afweging nodig. Past een initiatief niet binnen het omgevingsplan, dan kan hiervan worden afgeweken door middel van een binnenplanse of buitenplanse omgevingsplanactiviteit (respectievelijk afgekort tot OPA of BOPA). Een BOPA-vergunning wordt door het college verleend. De gemeenteraad heeft hierbij een adviesrecht. De Omgevingsvisie helpt vervolgens om te bepalen of zo’n afwijking wenselijk is en of deze aansluit bij de koers en kernwaarden van Voerendaal. Bij grote afwijkingen kan ook gekozen worden voor een wijziging van het Omgevingsplan (STOP/ TPOD). Met het omgevingsplan brengen wij zo de langetermijn- visie in praktijk, op een manier die duidelijkheid geeft ten vast. Hiermee vormt de visie de basis voor alle andere instrumenten van de Omgevingswet: keuzes uit de visie worden uitgewerkt in thematische of gebiedsgerichte programma’s en, waar nodig, vertaald naar regels in het omgevingsplan. Omdat onze omgeving continu veran- dert, is de Omgevingsvisie geen statisch document. Wij herijken en actualiseren de visie periodiek, zodat deze aansluit bij nieuwe inzichten, regionale ontwikkelingen en veranderende omstandigheden. Dit doen we in ieder geval eenmaal per bestuursperiode.

9.1.2. Het Omgevingsprogramma Omgevingsprogramma’s vormen de schakel tussen de strategische koers uit de Omgevingsvisie en de daadwer- kelijke uitvoering. Het college van burgemeester en wet- houders stelt deze programma’s vast en vertaalt daarmee de langetermijndoelen uit de visie naar concrete keuzes, prioriteiten en acties. Een omgevingsprogramma werkt als een tussenniveau: eerst worden tactische richtingen en afwegingskaders vastgesteld, waarna praktische maatregelen en projecten verder worden uitgewerkt. Programma’s hebben geen vaste vorm en zijn niet juri- disch bindend voor inwoners of bedrijven, maar binden wél het gemeentebestuur. Daarmee geven zij richting aan beleidsontwikkeling, investeringen en samenwerking met inwoners, ondernemers en netwerkpartners. Er zijn een aantal verplichte omgevingsprogramma’s, zoals het Actieplan Geluid, het Volkshuisvestingsprogramma en het Warmteprogramma. Daarnaast zijn er onverplichte programma’s, waarvoor wel een uitgebreide voorbereidingsprocedure geldt, zoals het gemeentelijk rioleringsprogramma. Ook zijn er vrij- willige programma’s, welke wij naar eigen inzicht kunnen opstellen. Bijvoorbeeld een Omgevingsprogramma voor het landelijk gebied of klimaatadaptatie, aansluitend bij de toekomstige opgaven zoals beschreven in Hoofdstuk 8.

Door te werken met thematische of gebiedsgerichte omgevingsprogramma’s kunnen wij gerichter sturen, flexibel inspelen op nieuwe inzichten en de uitvoering van de Omgevingsvisie concreet en transparant vormge- ven. 9.1. Relatie met andere instrumenten onder de Omgevingswet De Omgevingsvisie helpt de gemeenteraad om op hoofdlijnen te sturen, zonder vast te lopen in details. Voor de ambtelijke organisatie biedt de visie een helder toetsingskader, waardoor aanvragen en nieuwe initiatie- ven op een consistente en transparante manier worden afgewogen. Zo kunnen besluiten beter aansluiten bij de kernwaarden die Voerendaal kenmerken. Voor initiatiefnemers, inwoners, ondernemers en partners biedt de visie duidelijkheid: wat past wel, wat past niet, en waarom? Dit helpt om vroegtijdig kansen en knelpunten te signaleren, ondersteunt een open gesprek en stimu- leert samenwerking in een vroeg stadium. Bij concrete ruimtelijke keuzes blijft het omgevingsplan leidend. De Omgevingsvisie geeft namelijk een strategische richting, het omgevingsplan geeft juridische kaders. Samen met programma’s, het omgevingsplan en vergunningverle- ning vormt de visie een geheel van gemeentelijke koers, kaders en regels. Deze instrumenten worden niet los van elkaar opgesteld, ze worden in samenhang ontwikkeld en continu gevolgd en actueel gehouden.

Hieronder volgt een nadere toelichting op de rol van de Omgevingsvisie, het Omgevingsprogramma, en het Omgevingsplan, als instrumentarium onder de Omgevingswet. 9.1.1. De rol van deze Omgevingsvisie De Omgevingsvisie is het strategische instrument van de gemeente. De gemeenteraad stelt de visie vast en bepaalt daarmee de koers, kernwaarden en langetermijn- doelen voor de fysieke samenleefomgeving van Voe- rendaal. De visie is niet juridisch bindend voor inwoners of bedrijven, maar bindt wél het gemeentebestuur: het vormt het kader waarbinnen wij keuzes maken, afwegin- gen onderbouwen en beleid ontwikkelen. In voorliggende Omgevingsvisie leggen wij de kernkwali- teiten, ambities en richtinggevende beleidsuitgangspun- 53 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio Omgevingsvisie nog actueel is en besluit of een herzie- ning nodig is. Een actualisatie kan klein zijn, bijvoorbeeld door het verwerken van nieuwe inzichten, of omvangrijk wanneer de bestaande strategie niet langer aansluit bij maatschappelijke opgaven of ruimtelijke ontwikkelingen. Participatie is daarbij altijd onderdeel van het proces. Inwoners, ondernemers en netwerkpartners worden betrokken bij iedere wijziging, passend bij de schaal en impact van de aanpassing. Bij kleine wijzigingen volstaat lichte participatie.

Bij grotere herzieningen betrekken wij een bredere groep partners en de gemeenschap. Zo blijft de Omgevingsvisie een levend document dat richting geeft aan keuzes, houvast biedt aan initiatiefne- mers en past bij de dynamiek van Voerendaal. aan inwoners en initiatiefnemers én die zorgt voor een zorgvuldig en toekomstbestendig gebruik van ruimte in Voerendaal. 9.2. Actualisatie van de visie De Omgevingsvisie is geen statisch document, maar een richtinggevend kompas dat meebeweegt met nieuwe inzichten en ontwikkelingen in de samenleving. Bij elke nieuwe beleidsopgave, thematische uitwerking of gebiedsontwikkeling toetsen wij of de keuzes uit de visie nog passend en toekomstbestendig zijn. Wanneer nieuwe kennis, lopende programma’s of veran- derende regionale en landelijke kaders daartoe aanlei- ding geven, actualiseren wij de visie. De gemeenteraad beoordeelt minimaal één keer per raadsperiode of de

54 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio 10. Bijlagen 55 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio enige kerk in Nederland die door een paus is ingewijd (1049). Andere religieuze bakens, zoals de Waterstaats- kerk in Ubachsberg en het Kunderkruis, vormen mar- kante elementen in het landschap en vertellen verhalen over geloof, gemeenschap en tradities. Kastelen en historische structuren Voerendaal behoort tot de kastelenrijkste gebieden van Nederland. Landhuizen en kastelen zoals Kasteel Cortenbach bepaalden eeuwenlang de inrichting van het landschap. Monumentale hoeven, oude boerderijen, vakwerkhuizen, bakhuizen, stenen schuren en histori- sche erven geven de dorpen hun herkenbare karakter. Mijnbouw en kalkwinning De ontginning van Kunrader kalksteen en de aan- wezigheid van kalkovens en groeves in Kunrade en omgeving markeren een periode van bedrijvigheid en vakmanschap. De kalksteenbouw is een beeldbepalend onderdeel van het Voerendaalse straatbeeld en vormt een tastbare link met de geologische geschiedenis. Dorpsstructuren en plekken met identiteit Veel dorpen hebben hun historische kern behouden. Het Bernardusplein, de hofjes van Craubeek, Winthagen als beschermd dorpsgezicht en de kleinschalige linten laten de historische groei en sociale samenhang van de gemeenschap zien.

Samen vormen deze lagen een rijk erfgoed dat richting geeft aan ruimtelijke kwaliteit, identiteit en beleving. 10.1. Het DNA van Voerendaal 10.1.1. Inleiding Voerendaal is een gemeente met een sterk eigen karakter. De dorpen, buurtschappen en het landschap zijn door de eeuwen heen gevormd door natuur, ge- schiedenis en gemeenschapszin. Deze bijlage beschrijft de belangrijkste kenmerken die samen de identiteit van Voerendaal vormen. Het DNA van Voerendaal laat zien wie we zijn, waar we vandaan komen en welke waarden voor onze inwoners belangrijk zijn. Door vast te leggen wat ons gebied bijzonder maakt, weten we ook wat we willen koesteren en welke kwaliteiten richtinggevend zijn voor toekom- stige keuzes. Deze basis helpt ons om ontwikkelingen te beoordelen, kansen te benutten en onze samenleefom- geving duurzaam te versterken. 10.1.2. Historisch fundament en erfgoed Voerendaal heeft een uitzonderlijk rijke en gelaagde geschiedenis. De sporen van duizenden jaren bewoning zijn nog altijd zichtbaar in het landschap, de bebouwing en de dorpsstructuren. Romeinse wortels en archeologie Voerendaal kent enkele van de belangrijkste Romeinse vindplaatsen van Nederland. De grootste Romeinse villaboerderij van het land, Villa Voerendaal, lag hier in het landschap. Ook elders in de gemeente zijn resten van ondergrondse villa’s gevonden.

Het tracé van de Via Belgica, de oude heerweg van Tongeren naar Keulen, doorkruist Voerendaal en bracht handel, reizigers en cul- tuuruitwisseling naar het gebied. Unieke vondsten zoals de Dame van Voerendaal geven een zeldzaam inkijkje in het leven van bijna 2000 jaar geleden. Middeleeuwen en religieus erfgoed In de middeleeuwen groeiden nederzettingen uit tot herkenbare dorpskernen. De 11e-eeuwse Sint-Lauren- tiuskerk is een nationaal bijzonder monument: het is de Voerendaal in 1850 Voerendaal in 1930 Voerendaal in 1970 59 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio 10.1.3. Bodem, water en reliëf Kunrader kalksteen als fundament De geologie van Voerendaal bepaalt voor een groot deel het landschap en de identiteit van de gemeente. Miljoenen jaren geleden lag deze regio onder een warme, ondiepe zee. De kalkresten van dieren vormden de Kunrader kalksteen, een uniek gesteente dat hard, duurzaam en goed bewerkbaar is. Het materiaal is terug te vinden in kerken, kastelen, boerderijen en vele karakteristieke gebouwen. Op sommige plekken komt de kalksteen aan de oppervlakte en geeft het landschap zijn lichte, herkenbare tint. Heuvels, plateaus en beekdalen Toen het gebied boven water kwam, sleten rivieren dalen uit en lieten zij lagen grind en zand achter.

Zo ontstonden de glooiende hellingen en de afwisseling van plateaus en dalen die het Zuid-Limburgse heuvellandschap typeren. De Ubachsberg bleef hoger dan de omliggende gebie- den en is daardoor nog altijd een markante hoogte in het landschap. Actieve breuken en hoogteverschillen Onder Voerendaal loopt de Kunraderbreuk, een nog altijd actieve breuklijn. Door beweging in de aardkorst zijn delen van het landschap omhoog gekomen en andere juist gezakt. Hierdoor zijn opvallende hoogteverschillen ontstaan. De kalksteen ligt aan de hoge kant van de breuk soms tot wel 60 meter hoger dan aan de lage kant. Af en toe zijn kleine bevingen voelbaar. Bronnen en beken In breukzones doorbreken waterdoorlatende en waterke- rende lagen elkaar, waardoor grondwater kan opwellen. Zo ontstonden bronnen en de Geleenbeek, die wordt ge- voed door kwelwater én regenwater. De beek heeft zich diep in het landschap ingesneden en vormt een belang- rijke natuurlijke structuur in de regio. Deze geologische en hydrologische kenmerken bepalen het landschap, de aanwezige natuur en hoe we in de toekomst met water en bodem moeten omgaan.

Geleenbeek Geul Beekdal Kunraderbreuk Löss Kalksteen Ubachsberg +185NAP+170NAP +140NAP +92NAP +80NAP Benzenraderbreuk Vorming van het landschap Gemeentegrens Neerwaartse verschuiving Hoogtelijnen Hogere delen Fluviatiele afzettingen (rivier) Plateau Permanente waterloop Breuklijn Opwaartse verschuiving Lager gelegen delen Löss Mariene afzettingen (zee) Tijdelijke waterloop Kalksteen Afwateringsrichting Legenda 61 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio 10.1.4. Landschap en natuur Landschap als dragende kwaliteit Voerendaal ligt midden in het Zuid-Limburgse heuvel- landschap. Glooiende hellingen, open plateaus, beek- dalen, graften en holle wegen maken het gebied tot een afwisselend en herkenbaar landschap. Bossen, wijngaar- den, kalkgraslanden en akkers vormen een mozaïek dat voortdurend verandert met de seizoenen. De kernen en buurtschappen liggen ingebed in deze omgeving. Vanuit vrijwel elke dorpskern sta je binnen enkele minuten in het buitengebied. Natuur met bijzondere waarden Voerendaal is rijk aan natuurgebieden met hoge ecologi- sche waarde. De gemeente bevat drie Natura 2000-ge- bieden: het Geleenbeekdal, het Geuldal en de Kunder- berg. Deze gebieden zijn belangrijk voor beschermde planten en dieren en voor het behoud van unieke natuurtypen.

De combinatie van Kunrader kalksteen, löss en plateaulandschappen zorgt voor bijzondere begroeiing, zoals kalkgraslanden, orchideeënweides en hellingbossen. In het noorden vormt het beekdallandschap van de Geleenbeek een biodivers systeem van natte broekbos- sen, kruidenrijke graslanden en vochtige oevers. Kleine landschapselementen zoals houtwallen, hagen, graften en poelen zijn belangrijke dragers van biodiversiteit én cultuurhistorie, al zijn ze in het verleden deels verdwe- nen. Water als structurerend element Voerendaal speelt een belangrijke rol in de opvang van water uit hoger gelegen gebieden. De beekdalen, hellin- gen en plateaus vormen samen het natuurlijke raamwerk waarlangs water wordt vastgehouden, geborgen en afgevoerd. Dit systeem wordt steeds belangrijker door veranderend klimaat en extremere buien.

Landschap en natuur Kasteel Groeve Agrarisch gebied Natura 2000 Boomgaarden/kwekerijen Via Belgica, oude Romeinse weg (impressie) Bomen (impressie) Romeinse villa Kerk Natuurnetwerk Limburg Bebouwing Bos Helling Gemeentegrens Dorpen Legenda Beek met beekdal Droogdal Beekdal Landgoederen Heuvelland Land van Kalk Kerkdorpen +185NAP+170NAP +140NAP +92NAP +80NAP 63 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio 10.1.7. Een kleine gemeente met een grote sociale basis Voerendaal heeft een sociale structuur die kenmerkend is voor een kleine gemeente. De dorpen en buurt- schappen hebben een sterke cultuur van verenigingen, tradities en onderlinge betrokkenheid. Inwoners kennen elkaar en staan voor elkaar klaar; informele hulp is van- zelfsprekend. De kracht van de gemeenschap blijkt onder meer uit voorbeelden zoals De Burgerij, in elke kern een laagdrempelige plek voor ontmoeting, ondersteuning en activiteiten. Vrijwilligers spelen hier een grote rol en zorgen ervoor dat voorzieningen blijven bestaan en aansluiten bij lokale behoeften. De Hoeskamers laten zien hoe Voerendaal samen zorgt voor kwetsbare inwoners. Door ontmoeting te organise- ren en verschillende doelgroepen samen te brengen, wordt geïsoleerd raken voorkomen en blijft iedereen onderdeel van de gemeenschap.

Deze sociale basis vormt een essentieel onderdeel van het DNA van Voerendaal en is richtinggevend voor de manier waarop we naar leefbaarheid, wonen en voorzie- ningen kijken. 10.1.5. Wonen, werken, infrastructuur en voorzieningen Wonen in een landschapsgemeente Voerendaal is een gemeente met sterke dorpsidentitei- ten. De vijf dorpen en vele buurtschappen hebben elk een eigen schaal, karakter en sociale structuur. Inwoners waarderen de rust, het landschap en de nabijheid van voorzieningen en steden. Wonen in Voerendaal betekent wonen in een omgeving waar natuur en bebouwing naadloos in elkaar overgaan. Dorpslinten, groene uitzich- ten en smalle, rustige straten bepalen de leefomgeving. De kleinschalige opzet van kernen zorgt voor geborgen- heid en herkenbaarheid. Mensen kennen elkaar, komen elkaar tegen in de openbare ruimte en voelen zich verbonden met hun directe omgeving. 10.1.6. Kleinschalige economie met sterke regionale verbondenheid De economie van Voerendaal wordt gedragen door lokale ondernemers, zelfstandigen, boeren en bedrijvig- heid die nauw verbonden is met het leven in de dorpen. De kleine schaal zorgt voor diversiteit, maar ook voor afhankelijkheid van regionale arbeidsmarkten. De ligging tussen Heerlen, Valkenburg en Maastricht maakt dat veel inwoners buiten de gemeente werken.

De A76, A79, station Voerendaal en station Klimmen-Ransdaal zorgen voor goede bereikbaarheid. De nabijheid van het Heu- velland en de Euregio (Duitsland en België binnen korte reistijd) bieden extra kansen voor de vrijetijdseconomie en werkgelegenheid. Voerendaal beschikt over voorzieningen die belangrijk zijn voor de leefbaarheid, zoals een school in elke kern, sportmogelijkheden, het zwembad en lokale ontmoe- tingsplekken. Tegelijkertijd staat het voorzieningenaan- bod in de kleinere dorpen onder druk. Demogra/f_i.ligae & identiteit | Sociaal & welzijn Een evenwichtige, maar vergrijzende bevolking | Hoog alcoholgebruik en weinig beweging Aantal inwoners | Huishoudens | Eenzaamheid | Beweegt dagelijk minimaal 1 uur 12.470 | 5.608 | 45,4% | 46,2% | 13,4% | 15,1% Bron: CBS, 2025 | Bron: CBS, 2025 | Voerendaal | Nederland | Voerendaal | Nederland Bron: Gezondheidsmonitor, 2024 | Bron: Gezondheidsmonitor, 2023 Bevolking naar leeftijd Zelfstandig wonende 70+ jaar | Heeft de laatste vier weken 14,1% | 9% | 20,3% | 27,6% | 29% | per 1.000 inwoners doelgroep | alcohol gedronken 0% | 20% | 40% | 60% | 80% | 100%959 | 952 | 36,0% | 27,3% 15-24 jaar | 65 jaar en ouder25-44 jaar45-64 jaarVoerendaal | Nederland | Voerendaal | Nederland 14 jaar en jonger Bron: CBS, 2025 | Bron: GMSD Wmo, 2025 | Bron: Gezondheidsmonitor, 2023 Economie & welvaart | Veiligheid & omgeving Sterke welvaart en

vermogende huishoudens | Veilige en prettige leefomgeving Werkenden vs. niet-werkenden | Mediaan vermogen | Misdrijven per 1.000 inwoners (Demogra/f_i.ligasche druk) verhoudingsgetal | Particuliere huishoudens x €1.000 | 55 45 Voerendaal | € | 35 | Voerendaal 90,9 | 25 | Nederland Nederland | 223,4 | 135,5 | 15 Voerendaal | Nederland 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024Bron: Politie, 2018-2024 70,7 Bron: CBS, 2025 | Bron: CBS, 2024 | Overlast per 10.000 inwoners 400 Banen per 1.000 inwoners (15-64 jaar) | Aandeel huishoudens met bijstand | 300 Voerendaal 200 | Nederland 21,6 | 42,5 | 2,1% | 4,8% Voerendaal | Nederland | Voerendaal | Nederland | 100 Bron: LISA, 2024 | Bron: CBS, 2025 | €€ | 0 | Bron: Politie, 2018-2024 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Titel van deze kaart Wonen - Werken - Voorzieningen Dorpen Gemeentegrens Centrum School Golfbaan Spoorlijn Busverbindingen Hoogspanningslijn Wonen Huisarts Sportvoorziening Bos Treinstation Hoogspanningsstation Agrarisch gebied Beekdal Infrastructuur Bedrijventerrein Legenda A76 A79 Aken > < Maastricht Valkenburg Schin op Geul Heerlen Hoensbroek Simpelveld Klimmen Ransdaal Voerendaal Kunrade Ubachsberg Recreatie Fietsroute Wandelroute (lange afstand) Natuurgebied (Natura 2000) Kampeerterrein Legenda Overzicht DNA A76 A79 Aken > < Maastricht Valkenburg Schin op Geul Heerlen Hoensbroek Simpelveld Klimmen

Ransdaal Voerendaal Kunrade Ubachsberg Beekdal Landgoederen Heuvelland Land van Kalk Dorpen Gemeentegrens Centrum School Golfbaan Spoorlijn Wonen Huisarts Sportvoorziening Bos Treinstation Agrarisch gebied Infrastructuur Bedrijventerrein Kasteel Groeve Natura 2000 Boomgaarden/kwekerijen Via Belgica, oude Romeinse weg (impressie) Bomen (impressie) Romeinse villa Kerk Natuurnetwerk Limburg Helling Beek met beekdal Droogdal Busverbindingen Hoogspanningslijn Hoogspanningsstation Legenda 68 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio 10.2. Participatieverslag P A R T I C I P A T I E V E R S L A G V O O R D E O M G E V I N G S V I S I E Voerendaal in 2040 IN DIT DOCUMENT INLEIDING DE FYSIEKE IDENTITEIT DE SOCIALE IDENTITEIT DE OPGAVE PER GEBIED INZICHTEN VOOR DE OMGEVINGSVISIE 3 6 14 19 25 2 1 Inleiding 3 De gemeente Voerendaal werkt aan een omgevingsvisie: een toekomstbeeld dat schetst hoe de gemeente er in 2040 uit zou kunnen zien. In deze visie legt de gemeente vast hoe zij wil omgaan met belangrijke thema’s zoals wonen, natuur, landbouw, mobiliteit, economie, leefbaarheid en gezondheid. De omgevingsvisie is geen blauwdruk waarin alles vastligt, maar een kompas dat richting geeft aan keuzes voor de toekomst.

Omdat die keuzes inwoners, ondernemers, verenigingen en maatschappelijke partners direct raken, vindt de gemeente het belangrijk om dit toekomstbeeld samen vorm te geven. De gemeente faciliteert, bewoners en partners geven richting, op deze manier zetten we in op een gezamenlijke omgevingsvisie. Daarom is in het najaar van 2025 een uitgebreid participatieproces uitgevoerd waarin verschillende perspectieven, zorgen, ideeën en dromen zijn opgehaald. Voor de Omgevingsvisie Voerendaal is bewust gekozen voor een laagdrempelige en praktische aanpak, waarbij we letterlijk het gesprek voerden met alle geïnteresseerden. Dat deden we via pop ‑ ups in de dorpskernen, een online enquête, workshops met bewoners, maatschappelijke en regionale partners, een interne sessies met medewerkers en een bijeenkomst met het college en een raadsworkshop. Dit participatieverslag brengt de belangrijkste inzichten uit al deze momenten samen en vormt daarmee een basis voor de volgende stap: het opstellen van een omgevingsvisie die past bij de schaal, de kwaliteiten en de toekomst van Voerendaal. Inleiding P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L 4 Pop-up’s De pop-up is een kraam waar bewoners op een laagdrempelige manier zonder aanmelding spontaan hun mening kunnen geven over wat er bij hen of in hun kern leeft.

Zo krijgen we een eerlijk en breed beeld van wat er speelt, ook van mensen die normaal niet naar de workshops komen. Dit vormde het startpunt van het traject. De pop ‑ ups vonden plaats op woensdag 12 en dinsdag 25 november 2025. We spraken hier bij elkaar circa 70 mensen. We stonden op verschillende plekken in de gemeente en één keer in het gemeentehuis: 1.Ubachsberg (Marktplein) 2.Klimmen (Basisschool en Supermarkt) 3.Voerendaal (Supermarkt en het gemeentehuis) 4.Kunrade (Kunderhoes) 5.Ransdaal (Treinstation) P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L Workshops Na afloop van de pop-ups zijn er op 8 en 16 december 2025 in totaal vijf workshops georganiseerd, elk gericht op een specifieke groep binnen de gemeenschap: Maatschappelijke partners (30 aanwezigen) Regionale partners (7 aanwezigen) Bewoners en ondernemers (48 aanwezigen) Medewerkers gemeente Voerendaal (25 aanwezigen) College en Burgemeester Voerendaal (5 aanwezigen) Raadsessie (10 aanwezigen) Hierin gingen we dieper in op de identiteit van Voerendaal en de opgaves die deelnemers zien voor de toekomst van Voerendaal. Online enquête Van 12 november 2025 tot en met 2 januari 2026 stond de online enquête open. Deze was voor alle bewoners, ook degenen die niet naar een ‘fysiek’ participatiemoment konden komen. Inwoners konden online hun stem laten horen.

De enquête is via de gemeentelijke website en social media verspreid. In totaal hebben bijna 160 mensen gereageerd. 5 2. De fysieke identiteit De leefomgeving door de ogen van de gemeenschap 6 Welke woorden passen bij de uitstraling van uw dorp? 0 20 40 60 80 100 120 Groen Landelijk Rustig Uitgestrekt Stedelijk Modern Aantal keer geselecteerd De fysieke identiteit van een gebied gaat over hoe een plek eruitziet, aanvoelt en functioneert. Denk aan het landschap, gebouwen, wegen, groen en de aanwezigheid van voorzieningen en hoe die samen het karakter van de omgeving bepalen. Het is de tastbare context waarin het dagelijks leven zich afspeelt. Voor een omgevingsvisie is dit belangrijk: je tekent niet op een blanco canvas, maar op een plek met geschiedenis, structuur en sfeer. Juist daarom is het waardevol om de mensen te vragen hoe zij deze fysieke omgeving beleven: wat vinden zij typerende plekken? Wat moet blijven, wat mag anders? Hun perspectief laat zien wat er leeft en waar kansen en uitdagingen liggen. In deze paragraaf beschrijven we hoe de bewoners van Voerendaal naar de fysieke identiteit kijken. 2. De fysieke identiteit 2.1 Algemeen Groen, landelijk, rustig én tevreden Inwoners spreken opvallend positief over het wonen in Voerendaal. Dat bleek bijvoorbeeld duidelijk tijdens de pop ‑ ups, waar men regelmatig benadrukte hoe prettig en fijn het leven in de gemeente is.

Deze positieve toon komt ook terug in de enquête: inwoners beoordelen de tevredenheid over hun woonplek gemiddeld met een 4,3 op een schaal van 5. Voerendaal wordt vooral omschreven als groen, landelijk en rustig. Deze kenmerken sluiten sterk aan bij het veelgenoemde dorpse gevoel waar veel inwoners waarde aan hechten. Een regionale en internationale omgeving Voerendaal is goed ingebed in de regio, en bewoners waarderen die bereikbaarheid sterk. Dankzij de nabijheid van de A76 en A79 en de aanwezigheid van twee treinstations is de gemeente uitstekend verbonden met omliggende steden zoals Heerlen, Maastricht en Sittard ‑ Geleen. Deze infrastructuur zorgt niet alleen voor een sterke regionale bereikbaarheid: internationale steden als Düsseldorf, Keulen en Brussel liggen eveneens binnen relatief korte reistijd. P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L 7 2.2 Bijzondere plekken Rijke geschiedenis Inwoners geven aan dat Voerendaal rijk is aan bijzondere plekken, vooral vanuit historisch oogpunt. Zij noemen onder meer: Religieus erfgoed: Laurentiuskerk, Waterstaatskerk Ubachsberg, Kunderkruis Historisch erfgoed: kastelen (o.a.

Cortenbach), Villa Voerendaal, Romeinse villa’s Agrarisch/woon: monumentale hoeves, vakwerkhuizen Molens: oliemolen Klimmen, molen Ubachsberg Treinstations: station Voerendaal, station Klimmen ‑ Ransdaal Oude industrie: Kunradersteengroeve en ‑ ovens Pleinen en hofjes: Bernardusplein, Hofjes Craubeek, Winthagen Deelnemers wijzen erop dat plekken zoals deze niet alleen historisch erfgoed zijn, maar ook hedendaagse dag bijdragen aan de identiteit van Voerendaal. P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L Deelnemers aan de sessies geven ook aan dat het rijke verleden van Voerendaal nu slechts beperkt wordt ingezet. Volgens hen liggen er kansen om de geschiedenis op kleine schaal meer zichtbaar te maken, passend bij het dorpse karakter. Gedacht wordt aan vormen van kleinschalig toerisme in het buitengebied – bijvoorbeeld een bed & breakfast met een kleine horecavoorziening – waarmee het erfgoed subtiel kan worden versterkt zonder afbreuk te doen aan de rust en het landelijke gevoel. Vanzelfsprekend, maar ook nieuwe kansen Verschillende inwoners geven aan dat zij deze plekken in de loop der tijd als vanzelfsprekend zijn gaan zien. De bijzondere geschiedenis en unieke kwaliteiten zijn sterk aanwezig, maar worden niet altijd bewust beleefd of benut.

8 2.3 De openbare ruimte en groen Een groen buitengebied Inwoners spreken een duidelijke waardering uit voor het groen in en rondom Voerendaal, zoals het Heuvelland, het gebied rond de Kunradersteengroeve, de holle wegen en de wandelgebieden. Vooral het landschap en het buitengebied worden gezien als kwaliteiten die de gemeente onderscheiden: karakteristiek, open, groen en iets om te koesteren. De natuur vormt voor veel bewoners een belangrijk onderdeel van het woonplezier. Aandacht gevraagd voor groen binnen de kernen Tegelijkertijd valt op dat deze waardering vooral het buitengebied betreft. Over het groen binnen de kernen zijn inwoners een stuk minder positief. Dat komt ook terug in de cijfers: waar het groen gemiddeld een 3,5 op 5 krijgt, ligt de tevredenheid over de openbare ruimte als geheel wat lager (3,3 op 5). Het onderhoud van het groen kan volgens bewoners beter, maar daarnaast verdwijnt er ook steeds meer groen uit de dorpen zonder dat hiervoor nieuw groen terugkomt. Dit leidt tot versteendere pleinen, straten en voortuinen, wat niet past bij het groene en dorpse karakter dat bewoners waarderen.

0 10 20 30 40 50 60 Zeer tevreden Tevreden Neutraal Ontevreden Zeer ontevreden 0 10 20 30 40 50 60 Zeer tevreden Tevreden Neutraal Ontevreden Zeer ontevreden Aantal keer geselecteerd P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L “ Er is te weinig groen binnen de kernen, te veel versteende pleinen en tuintjes. ” “ Weinig aandacht voor groenonderhoud … veel groen weggehaald, niets voor teruggekomen. Het wordt één kale boel. ” “ Beter onderhoud openbare ruimtes. ” Tevredenheid over het groen in de gemeente Tevredenheid over de openbare ruimte En aandacht voor kwetsbaar buitengebied Daarnaast leeft de zorg dat de kwaliteit van het landschap onder druk staat. Bewoners zien dat de hoeveelheid natuur afneemt, dat de biodiversiteit terugloopt en dat verbindingen tussen Natura 2000-gebieden kwetsbaar zijn. Het behoud en versterken van het groen wordt daarom gezien als een belangrijke opgave voor de toekomst. Daarbij wordt ook gewezen op de aanwezigheid van kwetsbare grondwaterbeschermingsgebieden en een waterwingebied binnen de gemeente, die vragen om een zorgvuldige omgang met het landschap en de ondergrond. “ De wilde dieren én het milieu worden te weinig beschermd [...] ” “ Meer groen en initiatieven om heggen en bomen aan te planten.

” 9 2.4 Voorzieningen Rijk aanbod van voorzieningen Deelnemers benadrukken dat Voerendaal, zeker voor een typische dorpsgemeente, nog relatief veel voorzieningen heeft. Inwoners wijzen op het zwembad, de twee treinstations (die breed worden gewaardeerd) en de aanwezigheid van een school in elke kern. Deze combinatie laat zien dat de basis nog aanwezig is. Maar voorzieningen staan onder druk Deelnemers geven tegelijkertijd aan dat de voorzieningen onder druk staan en om aandacht vragen in de toekomst. Dit sluit aan bij een landelijke trend, maar is volgens bewoners ook duidelijk merkbaar in de eigen gemeente. Inwoners missen vooral ontmoetingsplekken (zoals cafés) en buurtactiviteiten die juist belangrijk zijn voor het sociale dorpsleven. De antwoorden op de vraag wat men het meest mist in het aanbod van voorzieningen bevestigen dit beeld. Vooral horeca en winkels worden gemist. Het is ook opvallend dat een deel van de inwoners aangeeft niets te missen — wat aansluit bij de hoge tevredenheid over het wonen in Voerendaal. P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L Bewoners geven aan dat woningbouw juist nodig is om voorzieningen in stand te houden. Zonder een voldoende en diverse bewonersbasis verschraalt het draagvlak, waardoor winkels, horeca en verenigingen onder druk komen te staan.

Tegelijkertijd wordt ook de vraag opgeworpen wat een ‘normaal’ voorzieningenniveau is voor dorpen van de schaal van Voerendaal: welke basis hoort bij deze omvang en structuur, en wat is aanvullend of wenselijk? “ Goede voorzieningen; sportclubs, zwembad ” “ Horecazaken sluiten eveneens. ” “ Station Klimmen – Ransdaal. ” “ Positief over faciliteiten in centrum, verbindende factor ondernemers Voerendaal ‑ Klimmen. ” “ Klimmen … was voorzien van voorzieningen, nu helaas niet meer. ” 0 10 20 30 40 50 60 70 Horeca Winkels Niets Buurtactiviteiten Kunst & cultuur Andere Zorg Sportvoorzieningen Aantal keer geselecteerd Wat mist u in het aanbod? 10 P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L Daarbij komen concrete zorgen uit de dorpen zelf: In Ubachsberg en Ransdaal zijn weinig voorzieningen aanwezig. De scholen zijn daarom voor veel inwoners niet alleen een onderwijsplek maar ook een van de laatste ontmoetingsplekken in de kern. In Klimmen geven bewoners aan dat steeds meer plekken verdwijnen. Bewoners vragen zich bijvoorbeeld af hoe het mogelijk is dat er nieuwe appartementen voor ouderen worden gebouwd terwijl tegelijkertijd de supermarkt verdwijnt.

Dat roept praktische vragen op, zoals: waar moeten deze ouderen straks hun dagelijkse boodschappen doen? Tegelijkertijd wordt de Open Club breed gewaardeerd als belangrijke sport-, onderwijs- en ontmoetingsplek. Bewoners signaleren dat deze voorziening te klein is voor het aantal kinderen en sporters dat er gebruik van maakt. Een gemeenschapshuis wordt gemist. Dat roept de vraag op wat dit betekent wanneer er in de toekomst ook nog woningbouw wordt toegevoegd — neemt de druk op deze voorziening dan niet verder toe? In de Voerendaal en Kunrade zijn juist nog veel voorzieningen aanwezig zoals de supermarkt, een kruidenier, een sportschool en een luchroom. Tegelijkertijd wordt ook hier opgemerkt dat er bijvoorbeeld geen horeca meer is. “ Jammer dat de nieuwe school aan de rand zit; had meer potentie in het centrum gehad. ” 11 P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L “ Mooie natuur en dichtbij, kernen zijn mooi verdeeld in ruimte, glooiend landschap. ” “ De ligging, dichtbij autowegen, twee treinstations aan rand van Heuvelland. ” “ Je ligt in de driehoek van Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen. ” “ Doorzichten, ruimtelijk vergezicht. ” “ De natuurgebieden en weiden met dieren zoals das, uil, insecten. ” “ Ransdaal: geweldig uitzicht, rustig, bos. ” “ Natuur, rust, de vossenpaadjes.

” Heerlen dichtbij, maar een eigen identiteit De vraag naar voorzieningen moet in samenhang worden bezien met het aanbod in omliggende steden, met name Heerlen: regionale voorzieningen daar kunnen lokale tekorten deels opvangen, terwijl Voerendaal inzet op het behouden en versterken van de basisvoorzieningen en ontmoetingsplekken die passen bij het dorpse karakter. Veel inwoners geven aan regelmatig gebruik te maken van de voorzieningen van Heerlen. Het brede winkelaanbod, het culturele programma, en diverse gezondheidsvoorzieningen – waaronder het ziekenhuis – vormen belangrijke aanvullende functies die men waardeert en benut. Tegelijkertijd geven inwoners aan dat hun identiteit en oriëntatie niet vanzelfsprekend bij Heerlen ligt. Ondanks de nabijheid ervaren zij duidelijke verschillen in identiteit en karakter. Waar Heerlen wordt gezien als een stad met bijbehorende stedelijke problematiek, beschouwen bewoners Voerendaal juist als een groen en rustig dorp, meer georiënteerd op het Heuvelland en het landelijke buitengebied. Deze onderscheidende identiteit is voor veel inwoners belangrijk.

12 0 10 20 30 40 50 60 70 Zeer tevreden Tevreden Neutraal Ontevreden Zeer ontevreden Aantal keer geselecteerd 2.5 Veiligheid Rustige en veilige gemeente, maar wel vragen over specifieke plekken én toekomstplannen Hoewel inwoners Voerendaal over het algemeen ervaren als een rustige en veilige gemeente, zijn er wel specifieke plekken waar de verkeersveiligheid aandacht vraagt. Het gaat daarbij om enkele locaties die als onveilig worden ervaren, zowel in de grotere kernen als in de kleinere dorpen. Zo wordt op de Heerlerweg in Voerendaal hard gereden en is de verkeersruimte beperkt. In Ubachsberg geven bewoners aan dat met name de Kerkstraat een aandachtspunt is (smal, hard rijden, agrarisch verkeer, etc). P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L “ Veilige verkeerssituatie is te realiseren door verkeersremmende obstakels en wegversmallingen …” “ De drukte aan de Heerlerweg qua geluidsoverlast, zwaar en veel verkeer, te snel verkeer. ” Tevredenheid over de veiligheid in de gemeente De zorgen richten zich dus vooral op verkeersveiligheid, niet zozeer op sociale of algemene veiligheid. Bewoners geven aan dat zij zich in brede zin relatief veilig voelen in hun gemeente. Tegelijkertijd leven er vragen over de toekomst.

De gemeente Voerendaal heeft plannen voor nieuwe woningbouw, maar inwoners vragen zich af wat dit betekent voor de verkeerssituatie. Kan het huidige verkeerssysteem de groei van het aantal bewoners wel aan? En welke maatregelen zijn nodig om de verkeersveiligheid te waarborgen wanneer de druk op wegen en straten toeneemt? Deze onzekerheid speelt zowel in de dorpskernen als rondom belangrijke verbindingswegen. 13 3. De sociale omgeving Het samenleven door de ogen van de gemeenschap 14 3. De sociale identiteit 3.1 Gemeenschap Een betrokken en harmonieuze, maar behoudende gemeenschap Uit de gesprekken en de enquête komt een duidelijk beeld naar voren van hoe inwoners de cultuur van Voerendaal ervaren. De meest gekozen woorden in de enquête zijn betrokken, behoudend en harmonie. Dit duidt op een gemeenschap waar mensen naar elkaar omkijken, waar verbinding belangrijk is en waar men waarde hecht aan stabiliteit en bestaande patronen. Dat komt overeen met de gesprekken, waar bewoners vooral benadrukken dat het fijn is dat bewoners elkaar nog kennen en naar elkaar omkijken.

P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L 0 10 20 30 40 50 60 70 Betrokken Behoudend Harmonie Onopvallend Enthousiast Aantal keer geselecteerd De sociale omgeving van een plek gaat over hoe mensen met elkaar samenleven, elkaar ontmoeten en zich onderdeel voelen van een gemeenschap. Het gaat om sociale relaties, veiligheid, gemeenschapszin, de aanwezigheid van verenigingen en plekken waar je elkaar kunt tegenkomen. Het is de sociale context waarin het dagelijks leven betekenis krijgt. Voor een omgevingsvisie is dit minstens zo belangrijk als de fysieke inrichting: een plek functioneert niet alleen door wegen, gebouwen of groen, maar vooral door de mensen die er samen wonen en werken. In deze paragraaf beschrijven we hoe de sociale identiteit van Voerendaal wordt beleefd: welke vormen van verbondenheid sterk zijn, waar bewoners elkaar ontmoeten, en waar juist zorgen ontstaan over sociale veiligheid en samenhang. Opvallend is dat woorden als statusgericht, eigenzinnig en zelfverzekerd nauwelijks zijn gekozen. Dit suggereert dat de cultuur in Voerendaal niet draait om individuele profilering of het nastreven van prestige, maar eerder om bescheidenheid, nuchterheid en een gedeeld gevoel van samenhang.

Bewoners herkennen zich dus vooral in een gemeenschap die rustig, hecht en weinig uitgesproken is, en minder in een cultuur die gedreven wordt door competitie of sterke individualiteit. Dorps karakter De cultuurwaarden die inwoners het meest herkennen – betrokken, harmonie en behoudend – sluiten direct aan bij het sterke dorpsgevoel dat in alle kernen leeft. Dat dorpsgevoel is diep verankerd en wordt door veel deelnemers gezien als iets om te koesteren. Inwoners geven aan dat zij graag “willen blijven wie we zijn”: een hechte, rustige en bescheiden gemeenschap waar mensen elkaar kennen en waar het dagelijkse leven overzichtelijk is. Woorden die bij de cultuur van Voerendaal passen 15 P A R T I C I P A T I E V E R S L A G O M G E V I N G S V I S I E | G E M E E N T E V O E R E N D A A L Demografische verandering en uitdagingen Hoewel de gemeenschapszin sterk is, noemen inwoners verschillende zorgpunten die de sociale samenhang in de toekomst onder druk kunnen zetten: Individualisering en minder lokale binding - Nieuwe bewoners kennen het dorp niet altijd goed en vinden minder snel aansluiting bij verenigingen of tradities. Verdwijnen van fysieke ontmoetings- plekken - Minder cafés, zalen en andere plekken om elkaar te ontmoeten zorgt voor minder spontane en georganiseerde sociale interactie.

Moeilijke positie voor jongeren - Jongeren worden minder goed bereikt en vinden moeilijk hun plek. Te weinig ontmoetingsplekken Tekort aan starterswoningen Minder aansluiting op (traditionele) verenigingen Beperkte doorstroom in het sociale leven - Doordat jongeren en jonge gezinnen moeilijk een woning vinden, blijft het sociale systeem leunen op dezelfde groep betrokken inwoners. 0 10 20 30 40 50 60 70 Zeer tevreden Tevreden Neutraal Ontevreden Zeer ontevreden Aantal keer geselecteerd Tevredenheid over de onderlinge contacten Neutraal 34.3% Tevreden 31.3% Ontevreden 22.2% Zeer tevreden 9.1% Tevredenheid met de aanwezigheid en bereikbaarheid van plekken voor ontmoeting Tegelijkertijd benadrukken inwoners dat Voerendaal ook in de toekomst duidelijk onderscheidend moet blijven van de meer stedelijke omgeving van Parkstad. De identiteit van de kernen wordt gezien als iets dat beschermd moet worden. Dit sluit aan bij de behoudende en harmoniegerichte cultuur: veranderingen zijn welkom, maar mogen de dorpskarakteristiek en onderlinge verbondenheid niet onder druk zetten. Verenigingen als het kloppend hart van het dorpsleven Het sterke dorpsgevoel dat in Voerendaal leeft, komt nergens zo duidelijk tot uiting als in het verenigingsleven. Inwoners benoemen dat verenigingen zoals schutterijen, harmonieën, fanfares en sportclubs het kloppend hart van de gemeenschap vormen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://voerendaal.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/d351c0f0-19cd-470b-ad59-22b15c863d9c?agendaItemId=e4f4d253-cd23-449d-8290-20d320ee73d7