Bijlage 1 - Definitieve Omgevingsvisie Voerendaal
Tekst van het document
Deze gebieden vormen belangrijke natuurkernen met een bijzondere ecologische waarde. Het unieke bodem- en geologisch systeem van Kunrader kalksteen, löss en plateaus zorgt voor natuurtypen die zeldzaam zijn in Nederland, zoals kalkgraslanden, hellingbossen en orchideeënweides. We zetten ons in voor het behoud en versterking van deze natuurgebieden waar dat mogelijk is. Ook buiten de grote natuurgebieden werken we aan het vergroten van de biodiversiteit. Wij versterken de groene structuren in onze kernen en het buitengebied. Vergroening, zoals bomen, groene straten en verkoelen- de verblijfsplekken, draagt bij aan klimaatadaptatie door hittestress te verminderen en versterkt de gezondheid en leefkwaliteit van onze inwoners. In het landelijk gebied maximaliseren we de ecologische meerwaarde van de aspecten waar we als gemeente grip op hebben. Wij hebben bijvoorbeeld aandacht voor ecologisch bermbeheer, bloemrijke randen en het versterken van ecologische verbindingen. Bufferzones langs beken en kwetsbare natuurgebieden verminderen de druk op waardevolle ecosystemen. “We hebben mooie natuur dichtbij en onze kernen zijn mooi verdeeld in ruimte en het glooiend landschap.” Inwoner tijdens participatieronde, 2025.
Een landschap dat water vasthoudt, bergt en ver- traagd afvoert Het landschap biedt ruimte voor het langer vasthouden en vertraagd afvoeren van water, zowel binnen de kernen als in het buitengebied. Dit voorkomt wateroverlast in 5.1. Klimaatadaptieve natuur en een robuust groenblauw netwerk Toekomstbeeld: In 2040 beschikt Voerendaal over een veerkrachtig en klimaatadaptief groenblauw landschap dat water kan vasthouden, biodiversiteit versterkt en bijdraagt aan een gezond en aantrekkelijk leefmilieu. Door groeiende klimaatrisico’s, zoals hittestress, droogte en toegenomen piekbuien, komt de samenleefomgeving steeds meer onder druk te staan. Deze ontwikkelingen vragen om een landschap en openbare ruimte die mee‑ bewegen met klimaatverandering en natuurlijke syste‑ men de ruimte geven. Voerendaal ontwikkelt zich tot een gemeente waar natuur, water en landschap samen een sterk fundament vormen voor gezonde kernen, toe‑ komstbestendige landbouw en een hoge biodiversiteit. Het groenblauwe netwerk is in 2040 een herkenbaar en beleefbaar onderdeel van het landschap. Klimaatadaptieve natuur als basis voor een toe- komstbestendige samenleefomgeving Wij werken aan een robuuster natuurlijk systeem binnen het Nationaal Landschap Zuid Limburg. Dit doen we door het behouden en versterken van een netwerk van natuurkernen, landschapselementen en grensoverstij- gende ecologische verbindingen.
Hierdoor kan het land- schap beter omgaan met droogte, hitte en wateroverlast (waarbij de mate van overlast sterk verschilt per gebied en kern), en neemt de biodiversiteit in onze gemeente toe. Het landschap biedt ruimte aan natuurlijke proces- sen, waarbij beekdalen, waterbergingsgebieden, groene corridors en natuurlijke oevers één samenhangend netwerk vormen. Dat kunnen we als gemeente niet alleen. Hiervoor werken we samen met onze partners zoals de Provincie, het Waterschap en terreinbeheerders. Wij bouwen voort op het principe “water en bodem sturend” als leidend uitgangspunt voor ruimtelijke keuzes. Natuurinclusief handelen wordt steeds meer een vanzelfsprekende basis bij nieuwe ontwikkelingen, zowel in onze kernen als in het buitengebied. 29 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio dit daarom in samenwerking met onze partners, zoals netbeheerders. Bij ruimtelijke ontwikkelingen waarbij de energievoorziening een belangrijke rol speelt vindt, waar mogelijk, tijdige afstemming plaats met de netbeheer- ders. Duurzame en landschappelijk ingepaste energieop- wekking Wij streven naar de energieneutrale gemeente in 2040, maar vinden het ook belangrijk dat de maatregelen die we hiervoor moeten nemen goed in ons landschap passen.
Wij houden ons hiervoor aan regionaal beleid voor energieopwekking en kiezen voor landschappelijk passende oplossingen, in lijn met ons lokaal zonne-ener- giebeleid en regionale kaders. Denk bijvoorbeeld aan collectieve zonnepanelen op bedrijfsdaken, energiehubs op het bedrijventerrein en renovatie die bijdraagt aan lagere energievraag. Een voorbeeld van energieopwekking die goed in ons landschap past is het concept energietuinen. Hiermee zetten wij tot 2030 in op efficiënt ruimtegebruik en het versterken van landschappelijke en ecologische kwaliteiten. Zo leveren wij een bijdrage aan de doelstel- lingen voor zonne energie binnen de RES Zuid Limburg. Aandachtspunt hierbij is de verbinding van ons lokale beleid met het provinciale beleid. Hier zoeken we naar de kansen die bij Voerendaal passen én passen binnen het beleid van de provincie. Waar mogelijk koppelen wij lokale opwek aan opslag en decentrale energiesystemen, zodat vraag en aanbod beter op elkaar aansluiten en het elektriciteitsnet minder wordt belast. Wij stimuleren inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties bij het verduurzamen van gebouwen door bijvoorbeeld isolatie, efficiënte warmteoplossingen en aansluiting op duurzame bronnen. Wij begrijpen dat dit niet voor al onze inwoners mogelijk is.
We hebben daarom aandacht voor energiearmoede binnen onze gemeenschap, en ondersteunen gericht deze doelgroe- pen waar noodzakelijk. 5.2. Energietransitie als motor voor een duurzame toekomst Toekomstbeeld: In 2040 is Voerendaal een ener‑ gieneutrale en duurzaam ingerichte gemeente, met toekomstbestendige energie en warmtesystemen die passen bij het landschap en de schaal van onze ker‑ nen. De versnellende energietransitie en toenemende elektrificatie zorgen voor een groeiende energievraag, terwijl netcongestie en beperkte ruimte ons vragen om slimmer, efficiënter en lokaler met energie om te gaan. Deze ontwikkelingen vragen om een integrale benade‑ ring waarbij energiebesparing, opwek, opslag en infra‑ structuur in samenhang worden bekeken. Voerendaal ontwikkelt zich naar een gemeente waar energieop‑ wekking zorgvuldig is ingepast in het landschap, waar inwoners kunnen participeren in lokale energiesystemen en waar duurzame keuzes bijdragen aan een robuuste en aantrekkelijke samenleefomgeving. Op weg naar een energieneutrale gemeente in 2040 Wij sluiten aan bij nationale en regionale ambities voor CO₂ reductie, energieneutraliteit en een circulaire economie. In 2040 is onze energievraag fors verminderd door duurzame woningbouw, isolatie en efficiënte warm- tesystemen.
De energietransitie zien wij als een integrale ruimtelijke opgave, omdat energievoorziening steeds directer verbonden is met wonen, mobiliteit, netcapaci- teit, sociaal domein en economische ontwikkeling. Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen reserveren wij tijdig ruimte voor energie-infrastructuur, zoals transformator- stations, kabels, leidingen en toekomstige opslag. Daarbij erkennen wij dat energie-infrastructuur niet alleen een lokaal belang dient, maar ook van belang is voor de regionale, bovenlokale en nationale energievoorziening. Wij bereiden ons voor op een gasloze gemeente in 2050, in lijn met nationale doelstellingen, en ondersteu- nen een geleidelijke en haalbare overgang voor inwo- ners en bedrijven. Wij kunnen dit niet alleen, en doen Samenwerken aan een beleefbaar landschap Het landschap van Voerendaal vormt een van onze sterkste kernkwaliteiten. Het is de drager van identiteit, leefkwaliteit en beleving. De ligging als entree naar het Zuid-Limburgse heuvellandschap geeft Voerendaal een uniek karakter. De glooiende hellingen, open plateaus, en de kenmerkende afwisseling van landbouwgronden, bosranden, wijngaarden, kalkgraslanden en beekdalen vormen een levend mozaïek dat overal herkenbaar is. Onze dorpen liggen midden in dit landschap: vanuit vrij- wel iedere kern sta je binnen enkele minuten tussen de velden of aan de rand van een beekdal.
Deze nabijheid van het buitengebied bepaalt in hoge mate de kwaliteit van het dagelijks leven in Voerendaal. Wij streven naar een landschap waarin natuur, cul- tuurhistorie en recreatie elkaar versterken. Inwoners, boeren, organisaties en vrijwilligers zijn hierbij belangrijke partners. Wij ondersteunen en stimuleren lokale initiatie- ven welke bijdragen aan de landschappelijke diversiteit en het behoud van ons traditioneel groen erfgoed. We zorgen er tevens voor dat de landbouw zich in balans met de landschappelijke kwaliteiten ontwikkelt, zodat economische vitaliteit hand in hand gaat met biodiversi- teit en de herkenbaarheid van het gebied. Voorbeelden van een klimaatadaptieve inrichting van de samenleefomgeving Voorbeelden van maatregelen die bijdragen aan het voorkomen van wateroverlast en hittestress zijn: • wadi’s en groene infiltratiezones en groene oevers • minder verharding en vergroende straten met schaduwrijke bomenrijen en groene parkeerplaatsen • groene daken • afkoppelen van regenwater van daken • groene natuurspeeltuinen en dorspleinen met schaduwrijke zitplekken 30 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio bodem en water spelen een belangrijke rol bij herstruc- tureringen, transformaties en gebiedsontwikkelingen.
Ruimtelijke keuzes worden afgewogen op hun bijdrage aan leefomgevingskwaliteit en gezondheid, in lijn met nationale en provinciale wet- en regelgeving. 5.4. Cultuurhistorie en erfgoed als dragers van identiteit en ruimtelijke kwaliteit Toekomstbeeld: In 2040 koesteren en benutten wij de rijke geschiedenis, het karakteristieke landschap en het diverse erfgoed van Voerendaal. Door een toenemende behoefte aan herkenbaarheid, identiteit en ruimtelijke kwaliteit worden cultuurhistorie en erfgoed steeds be‑ langrijker als leidraad voor de inrichting van onze dorpen en het landschap. Voerendaal ontwikkelt zich naar een gemeente waar het historische landschap, de archeologie en monumentale structuren zichtbaar en beleefbaar zijn (zowel fysiek als digitaal), en waar erfgoed richting geeft aan toekomstge‑ richte keuzes. Erfgoed als basis voor identiteit en ruimtelijke kwaliteit Erfgoed vormt een van de sterkste dragers van onze identiteit. We zijn trots op de rijke historie van Voerendaal. De hellingbossen, graften, holle wegen, oude boerderij- en, monumentale gebouwen en historische structuren geven Voerendaal zijn herkenbare karakter. Waar mogelijk maken we de cultuurhistorische structuren beter zichtbaar en toegankelijk via routes, beleefplekken en landschappelijke verbindingen, zodat inwoners en bezoekers het verhaal van Voerendaal kunnen ervaren.
Behoud, herstel en herbestemming van erfgoed en archeologie We zijn trots op het verhaal van Voerendaal. Dit maakt wie we zijn als gemeenschap. Het is belangrijk dit verhaal te blijven vertellen. Voor nu én voor toekomstige generaties. bodem en water leidend zijn in de inrichting van onze dorpen, het buitengebied en bij toekomstige ontwik‑ kelingen. Een gemeente met een robuust systeem dat natuurlijke processen benut, schoon water beschermt, ecosystemen versterkt en gezondheids‑ én leefomge‑ vingskwaliteit centraal stelt. Bodem en water sturen ruimtelijke keuzes Wij nemen bodemkwaliteit en waterhuishouding als fundament bij ruimtelijke afwegingen. Dat betekent dat wij bij nieuwe ontwikkelingen altijd kijken naar wat het bodem- en watersysteem aankan: wat is wenselijk, wat is mogelijk en waar liggen grenzen. In kwetsbare gebie- den, zoals locaties met hoge kweldruk, steile hellingen, kwetsbare beekdalen of bodembeweging, staan veilig- heid en de draagkracht van het landschap voorop. Waar nodig worden keuzes aangepast of worden alternatieven gezocht die aansluiten bij natuurlijke processen. In delen van de gemeente werken de effecten van de voormalige ondiepe steenkoolwinning nog door in de ondergrond.
Dit uit zich vooral in ongelijke bodemstijging en lokale verstoringen, zichtbaar in de vorm van scheuren, verzak- kingen en hoogteverschillen in de openbare ruimte en in bebouwing. Hoewel er geen sprake is van mijnscha- chten, mijngas of grondwaterproblematiek, vraagt deze ongelijkmatige bodembeweging om extra aandacht bij ruimtelijke ontwikkelingen. Om deze risico’s te beheersen worden in het Omgevingsplan specifieke regels opgeno- men. Voor een klimaatrobuuste samenleefomgeving zetten wij in op het behouden en versterken van sponswerking, infiltratiecapaciteit en natuurlijke afvoer. Door water lan- ger vast te houden en piekafvoer te vertragen, vergroten wij de robuustheid van het landschap tegen droogte en extreme regenval. Integrale samenhang tussen milieuthema’s en nieuwe opgaven Milieuopgaven, natuurversterking en energieopwek worden in samenhang benaderd. Klimaat, biodiversiteit, Samenwerking op lokaal en regionaal niveau De energietransitie gaat niet alleen over techniek. Ook kennis, bewustwording en samenwerking zijn essentieel. Op lokaal niveau: • Scholen en maatschappelijke organisaties worden betrokken bij projecten rond energie, duurzaamheid en circulariteit. • Onderwijs- en bewustwordingsprogramma’s helpen inwoners om energiebesparing en duurzaam gedrag toe te passen.
• De nieuwe Energiewet (2026) biedt ruimte aan ener- giegemeenschappen: lokale groepen die energie opwekken, delen of opslaan. Wij faciliteren deze initiatieven waar dit past bij onze ambities. Op regionaal niveau: • De RES Zuid Limburg vormt het regionale kader voor opwek, efficiëntie, opslag en samenwerking. • Netcongestie is een landelijke en regionale opgave, maar wij werken samen met partners om knelpunten zoveel mogelijk te beperken. 5.3. Bodem, water en milieu als fundament voor een gezonde samenleefomgeving Toekomstbeeld: In 2040 heeft Voerendaal een schoon, veilig en toekomstbestendig bodem‑ en watersysteem dat ruimte biedt aan wonen, landbouw, natuur en klimaatadaptatie. Door groeiende klimaatrisico’s, zoals droogte, wateroverlast en hittestress, staan bodem en water steeds meer onder druk. De veranderende land‑ bouw, de noodzaak van goede water‑ en bodemkwaliteit, de aanscherpende stikstofopgave en de wens voor een gezonde samenleefomgeving vragen om ruimtelijke keuzes die passen bij de draagkracht van het landschap. Voerendaal ontwikkelt zich naar een gemeente waar 31 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio Daarnaast werken wij samen met regionale partners om erfgoed te verbinden met bijvoorbeeld natuur en toeris- me. Zo draagt erfgoed structureel bij aan de ruimtelijke en sociale kwaliteit van onze gemeente. 5.5.
Toekomstbestendige landbouw en transitie van het landelijk gebied Toekomstbeeld: In 2040 heeft Voerendaal een toe‑ komstbestendig landelijk gebied waarin landbouw, natuur, water en recreatie met elkaar in balans zijn. Door veranderende landbouw, aanscherpende stikstofop‑ gaven, klimaatrisico’s (zoals droogte en wateroverlast), versnellende energietransitie en toenemende druk op de leefomgevingskwaliteit staat het buitengebied voor grote veranderingen. Voerendaal ontwikkelt zich tot een gebied waar de landbouw toekomstgericht kan blijven functioneren, natuur en landschap worden versterkt en vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) zorgvuldig wordt benut. Dit alles op een manier die past bij de draagkracht en identiteit van ons waardevolle heuvellandschap. Toekomstbestendige landbouw in balans met landschap en natuur Wij zien een toekomst voor landbouw die past bij de kwaliteiten van de bodem, het water en het landschap. In 2040 bestaat binnen het primair landbouwgebied ruimte voor verschillende economisch vitale en toekomstbe- stendige agrarische bedrijfsmodellen, passend bij de gebiedskenmerken en de geldende wet- en regelgeving. Ondernemers krijgen ruimte om te vernieuwen en te ver- duurzamen op een wijze die aansluit bij hun bedrijfsvoe- ring en de opgaven in het gebied.
Daarbij kunnen onder meer natuurinclusieve, kringloopgerichte, innovatieve en hoogproductieve vormen van landbouw bijdragen aan het versterken van biodiversiteit, waterkwaliteit en bodemvruchtbaarheid én aan een duurzaam verdienmo- del voor de agrarisch ondernemer. partners. Erfgoed is niet altijd iets tastbaars. Naast de fy- sieke elementen vormen ook evenementen en culturele activiteiten een belangrijk onderdeel van onze identiteit. Lokale initiatieven die aansluiten bij het DNA van Voe- rendaal, zoals het Oogstdankfeest en het Zomerfestival ondersteunen wij actief. Hierbij wordt het erfgoedcomité betrokken, dat in 2026 als pilot van start gaat. We gaan mee met onze tijd. Het beleefbaar maken van het erfgoed betekent niet alleen behouden, maar ook aansluiting zoeken bij de behoefte van toekomstige generaties. Met het oog op de toekomst vinden we ook de digitale ontsluiting van ons erfgoed van belang om het breder toegankelijk te maken. Kastelen en historische plekken worden in 2040 daarom zowel fysiek als digitaal bereikbaar. Verhalen over ons verleden worden online gedeeld, zodat erfgoed levend blijft. Samenwerking en draagvlak voor erfgoed en identiteit Het behouden van het erfgoed kunnen we als gemeente niet alleen. Onze gemeenschap speelt een centrale rol bij het behouden en ontsluiten van erfgoed.
Bewoners, verenigingen, vrijwilligers en lokale organisaties zetten zich al jarenlang in voor onderhoud, educatie en bele- ving. Wij ondersteunen deze initiatieven én stimuleren nieuwe vormen van samenwerking en betrokkenheid. Daarom zetten wij in op het behoud en de versterking van de historische linten, monumentale panden en karakteristieke gebouwen. Waar mogelijk stimuleren wij passende herbestemming (bijvoorbeeld naar wonen, zorg, toerisme of maatschappelijke functies) wanneer dit bijdraagt aan behoud en toekomstbestendigheid. Voor dit behoud zijn wij afhankelijk van eigenaren, ontwikkelaars en andere marktpartijen. Als gemeente scheppen wij de kaders en voorwaarden die nodig zijn om duurzaam restaureren, zorgvuldig materiaalgebruik en passende energiemaatregelen mogelijk te maken, met respect voor cultuurhistorische waarden. Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen toetsen wij aan cul- tuurhistorische waarden. Erfgoed en landschap worden integraal meegenomen in gebiedsvisies, herstructure- ringen en ontwikkelprojecten, zodat de gelaagdheid van het landschap behouden blijft. Archeologische waarden worden zoveel mogelijk behouden. Als behoud niet mo- gelijk is, staat een zorgvuldige omgang met en bescher- ming van de ondergrondse geschiedenis centraal.
Erfgoed als onderdeel van een aantrekkelijk vrije- tijdslandschap In 2040 maakt ons erfgoed deel uit van een aantrekkelijk vrijetijdslandschap waarin cultuur, natuur, recreatie en toerisme elkaar versterken. Het verhaal van Voerendaal is beleefbaar voor iedereen. Wandel- en fietsroutes en informatiepunten maken erfgoed toegankelijk, bijvoor- beeld langs de Via Belgica of de kastelenroute. Hierbij sluiten wij zoveel mogelijk aan op bestaande infrastruc- tuur en landschappelijke structuren. Voerendaal beschikt over diverse cultuurhistorische parels: bijvoorbeeld onze diverse kastelen, kalkovens, de Romeinse villa’s (zoals Villa Ten Hoven), de Laurentius- kerk, historische linten en het beschermd dorpsgezicht Winthagen. Deze en soortgelijke plekken koesteren we. Waar we dat als gemeente kunnen, dragen we bij aan het behoud, versterking en het meer beleefbaar maken van deze plekken. Hier ligt echter ook een rol voor onze lokale
32 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio zorgvuldig te transformeren naar functies die passen bij het landschap, zoals wonen, natuur, recreatie of klein- schalige bedrijvigheid. Daarbij werken we samen met eigenaren, initiatiefnemers en marktpartijen. We beseffen dat de Provincie hier strenge regels voor stelt, waardoor dergelijke ontwikkelingen niet altijd mogelijk zijn. Waar ruimte bestaat, scheppen we duidelijke kaders om ervoor te zorgen dat transformaties plaatsvinden met respect voor bodem, water en landschap. Waar passend faciliteren wij nieuwe combinaties tussen landbouw en recreatie, zoals streekproducten, wijnbouw, verblijfsconcepten of multifunctioneel gebruik. In gebieden met verhoogde risico’s voor water of bodem blijven gevoelige functies alleen mogelijk binnen strikte provinciale randvoorwaarden. Met deze gezamenlijke inzet blijft Voerendaal een aantrekkelijk, herkenbaar en toekomstbestendig landelijk gebied. Samenwerken aan het behoud van het agrarisch karakter en het open landschap Deze visie op ons landelijk gebied kunnen wij als ge- meente niet alleen realiseren. Wij werken nauw samen met boeren, natuurorganisaties, inwoners en regionale partners aan een vitaal, leefbaar en klimaatbestendig buitengebied. Regionale samenwerking is essentieel om landbouw, natuur en klimaatopgaven op elkaar af te stemmen.
Onze inwoners dragen tevens bij door deelname aan groenprojecten, erfgoedinitiatieven of het onderhoud van wandelpaden in ons buitengebied. Onze boeren blijven belangrijke beheerders van het landschap en werken steeds vaker op een natuurvriendelijke manier. Echter is het landelijk gebied en de agrarische bedrijfs- voering aan verandering onderhevig. Door bedrijfsbe- eindiging komen steeds vaker agrarische gebouwen vrij (VAB’s). Wij streven ernaar om deze bebouwing De landbouwtransitie is nauw verbonden met de opgaven voor biodiversiteit, klimaat, waterhuishouding en bodemkwaliteit, zodat landbouw en landschap elkaar langdurig kunnen versterken. Agrarische bedrijven met toekomstperspectief krijgen ruimte om zich te ontwik- kelen binnen provinciale kaders, mits dit past binnen de draagkracht van het landschap en geen negatieve effecten heeft op natuurgebieden. Schaalvergroting wordt begrensd wanneer dit ten koste gaat van land- schappelijke kwaliteiten of de ruimtelijke beleving van ons heuvellandschap. Zo behouden we het karakteristie- ke open landschap dat Voerendaal sterk typeert. Heuvellandmarkt als verbinding tussen boeren en inwoners De Heuvellandmarkt is een voorbeeld dat laat zien hoe de verbinding tussen Voerendaalse boeren, lokale ondernemers en inwoners vorm kan krijgen.
Tijdens de markt presenteerden producenten uit de regio hun streekproducten: van groenten, vlees en ambachtelijke kazen tot brood, gebak, handgemaakte producten en lokale wijnen. Bezoekers konden proeven, ontmoeten en ontdekken waar hun voedsel vandaan komt. De Heu- vellandmarkt vond plaats als pilot in 2025 en kwam tot stand in samenwerking met lokale ondernemers. De dag trok veel inwoners en zorgde voor extra levendigheid in het centrum van Voerendaal. Producenten gingen in gesprek over hun producten, herkomst en vakmanschap. De sfeer van samenkomen, proeven en genieten sluit goed aan bij de identiteit van Voerendaal. De Heuvellandmarkt laat zien hoe lokale initiatieven kunnen bijdragen aan het versterken van de regionale voedselketen en de relatie tussen inwoners en het omringende landschap. Daarmee vormt het een inspire- rend voorbeeld en een openingsbod naar toekomstige samenwerkingen die passen bij de ambities van Voeren- daal op het gebied van een sterke lokale economie, een levendig centrum en een duurzame vrijetijdseconomie.
33 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio komt meer ruimte om te lopen, te fietsen en gebruik te maken van het openbaar vervoer. Het onderwijs blijft goed bereikbaar en helpt inwoners van alle leeftijden om hun talenten te ontdekken: van de basisscholen in onze dorpen tot kansen voor én zorgen over een Leven Lang Ontwikkelen. Het initiatief Leven Lang Ontwikkelen (LLO) draagt bij aan een toekomstbestendige arbeidsmarkt waarin inwoners zich kunnen blijven ontwikkelen en inspelen op nieuwe technologieën en veranderende werkvormen. Onze lokale economie blijft kleinschalig en verbonden met de gemeenschap. Tegelijk sluit zij aan bij de kansen die de regionale arbeidsmarkt biedt. Recreatie en toe- risme versterken onze economie, maar blijven passen bij de rust, het landschap en het erfgoed dat Voerendaal zo bijzonder maakt. Samenwerking met regionale partners is daarbij heel belangrijk, zodat mobiliteit, onderwijs, economie en recreatie goed op elkaar aansluiten. Voerendaal is een gemeente waar mensen graag wonen en mobiel zijn, met sterke regionale verbindingen en een blijvende opgave om de bereikbaarheid tussen de kernen verder te verbeteren. Deze bereikbaarheid met de regio is al heel lang zo. Vroeger liep hier de Via Belgica, en nu verbinden onze spoorlijnen de dorpen met Heer- len, Valkenburg en Maastricht.
Veel inwoners reizen elke dag naar hun werk of school in de regio. Tegelijk blijven onze dorpen sterk door kleine, vertrouwde ondernemers en voorzieningen die het dagelijks leven prettig maken. Ook het landschap hoort bij wie we zijn: de rust, de heuvels en ons erfgoed trekken veel bezoekers die hier komen wandelen, genieten en ontspannen. Inwoners zien verschillende kansen én zorgen voor de brede welvaart in Voerendaal. Zij zien bijvoorbeeld mogelijkheden voor kleinschalige recreatie: wandelen, B&B’s, het beleven van het buitengebied en het ge- nieten van ons agrarische landschap. Tegelijk willen zij dat de rust en het mooie landschap behouden blijven, zonder rommel of te veel drukte. Ook vinden inwoners het belangrijk dat elke kern een school houdt, zodat kinderen dichtbij kunnen leren en jongeren en volwasse- nen zich kunnen blijven ontwikkelen. Onze inwoners zijn trots op de goede verbindingen vanuit Voerendaal naar de regio, binnen de dorpen maken zij zich wel zorgen over de verkeersveiligheid. Onze ambitie is dat Voerendaal ook in de toekomst een plek blijft waar mensen zich kunnen ontwikkelen, kunnen werken, ondernemen en recreëren. Een plek die goed bereikbaar is, sterk verbonden is met de regio, en een lokale economie heeft die past bij onze schaal en onze dorpse identiteit. Richting 2040 wordt het verkeer in Voerendaal duurzamer, veiliger en toegankelijker. Er 6.
Brede welvaart en toekomstkansen voor alle generaties Figuur 6. Bron: RAAP. Brede welvaart en toekomstkansen voor alle generaties Agrarisch gebied Bos Beekdalen Beken Natura 2000 Natuurnetwerk Limburg Woonkernen Hoofdwegen Spoorwegen Hoogspanningslijn Hoogspanningsstation Treinstations Algemene kaarteenheden Goede verbinding met terugfietsroute, Heerlen-Klimmen Treinstation/mobiliteitshub Voerendaal/Klimmen-Ransdaal als toegangspoort Voerendaal Treinverbinding (spoor): behoud en versterking van stations en verbindingen tussen kernen Goede busverbindingen: behoud en versterking van stations en verbindingen tussen kernen Stimuleren gebruik van stroomwegen door autoverkeer (A76 en A79) Verminderen van verkeersdruk in toeristische kernen Veilige en geoptimaliseerde routes voor landbouwverkeer Knelpunten voor verkeersveiligheid i.r.t. landbouwverkeer oplossen Herstructurering bedrijventerrein Lindelaufer-Gewande Versterken van recreatieve wandel- en fietsroutes door het groene heuvellandschap Brede welvaart en toekomstkansen voor alle generaties 36 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio Duitsland en België. Toekomstbestendige trein- en busverbindingen versterken onze positie in de regio en zorgen dat inwoners goed kunnen aansluiten op (inter) nationale netwerken.
Slimme, landschappelijk ingepaste verbindingen sluiten aan op regionale routes en pro- gramma’s waardoor infrastructuur niet alleen functioneel maar ook ruimtelijk passend is binnen ons karakteristieke landschap, en dat van de regio. Regionale en (inter)nationale OV-verbindingen Betrouwbare en hoogwaardige trein- en busverbindin- gen versterken de positie van Voerendaal in de regio. Ze zorgen voor een goede aansluiting op werk, onderwijs en voorzieningen, maar ook op (inter)nationale netwerken. Voorbeelden hiervan zijn: • Intercity Randstad – Aken (project in uitvoering), die Voerendaal via de regio verbindt met nationale en internationale bestemmingen. • Drielandentrein, die grensoverstijgende verbindin- gen richting Duitsland en België verbetert. • Lightrailverbinding Aken – Parkstad – Sittard-Ge- leen, als hoogwaardige regionale schakel binnen de 30 minutenregio. • Snelle regionale busverbindingen, die zorgen voor frequente en betrouwbare aansluitingen op grotere OV knooppunten. Deze verbindingen versterken de bereikbaarheid van Voerendaal en dragen bij aan een duurzaam en toe- komstbestendig mobiliteitssysteem. kernen en woonstraten. In het ontwerp van straten en routes krijgen voetgangers, fietsers en andere kwetsbare verkeersdeelnemers een centrale positie, waardoor een veilige, overzichtelijke en toekomstbestendige openbare ruimte ontstaat.
Ook andere vormen van verkeer passen we zorgvuldig in. Routes voor landbouwverkeer worden in samenhang bekeken, zodat veiligheid, doorstroming en landschap met elkaar in balans blijven. In toeristische kernen wordt verkeersdruk verminderd om leefkwaliteit en verkeersveiligheid te borgen. Daarnaast versterken we belangrijke verbindingen binnen de gemeente en naar de regio. Regionale fiets- routes zoals de doorfietsroute Klimmen–Heerlen–Aken bieden veilige en aantrekkelijke verbindingen voor zowel dagelijkse verplaatsingen als recreatief gebruik. Ook de bereikbaarheid van locaties zoals bedrijventerrein Lindelaufer Gewande, het winkelgebied en recreatieve bestemmingen worden kwalitatief verbeterd. Duurzame en toegankelijke mobiliteitsnetwerken Wij streven naar een herkenbaar en landschappelijk ingepast netwerk voor langzaam verkeer dat onze kernen, voorzieningen, scholen en recreatiegebieden met elkaar verbindt. Tegelijkertijd ondersteunen wij de overgang naar elektrisch vervoer door, waar we dat als gemeente kunnen, te zorgen voor een toekomstbestendige laadin- frastructuur, voorzieningen voor e-bikes en de ontwikke- ling van deelmobiliteit en mobiliteitshubs. De stations Voerendaal en Klimmen Ransdaal spelen hierin een belangrijke rol als overstappunten naar de regio, waardoor duurzame mobiliteit aantrekkelijk en logisch is voor dagelijkse verplaatsingen.
Regionale en grensoverstijgende verbindingen Voerendaal maakt deel uit van de bredere 30 minu- tenregio (waarmee wordt bedoeld dat dagelijkse voor- zieningen, werk, onderwijs en regionale knooppunten binnen ongeveer dertig minuten reizen bereikbaar zijn) en sluit aan op grensoverstijgende verbindingen met 6.1. Een verbonden en goed bereikbare gemeente Toekomstbeeld: In 2040 beschikt Voerendaal over een duurzaam, veilig en toegankelijk mobiliteitssysteem dat onze dorpen, voorzieningen, onderwijs en de regio optimaal met elkaar verbindt. De klimaatopgave en de versnellende energietransitie vragen om schoner vervoer en slimmere vervoersnetwerken. Tegelijkertijd groeit de behoefte aan nabijheid, leef‑ kwaliteit en een veilige openbare ruimte. Voerendaal is in 2040 een gemeente waarin duurzame mobiliteit vanzelfsprekend is: een plek waar onze inwoners zich gemakkelijk en veilig kunnen verplaatsen en waar routes en infrastructuur passen bij de schaal van ons landschap en de identiteit van onze kernen. “We zijn goed bereikbaar door de ligging, dichtbij autowegen, twee treinstations en aan de rand van het heuvelland.” Quote inwoner, participatieronde 2025. Een veilig en goed verbonden mobiliteitssysteem We vinden het belangrijk dat we richting 2040 beschik- ken over een mobiliteitssysteem dat past bij het dagelijks leven in onze gemeente.
Lopen, fietsen en openbaar vervoer worden de meest logische keuzes, doordat voor- zieningen, onderwijs en ontmoetingsplekken daarmee goed bereikbaar zijn. Iedereen moet kunnen deelnemen aan het verkeer en de samenleving. Onze vervoersvoor- zieningen zijn nu al goed toegankelijk, maar blijven dat ook in de toekomst, ook voor mensen met een beperking, ouderen en kinderen. Hierbij ligt de grootste opgave bij het openbaar vervoer tussen de kernen. De mobiliteitstransitie draagt bij aan betere luchtkwaliteit, minder verkeersdruk en meer verkeersveiligheid in onze 37 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio beroepen. Wij zorgen ervoor dat inwoners deze kansen optimaal kunnen benutten door te investeren in bereik- baarheid, onderwijsverbindingen en talentontwikkeling. Wij stimuleren dat talent dat hier wordt opgeleid, ook in de regio blijft wonen en werken. Dit doen wij door samen met onderwijsinstellingen, ontwikkelaars en regionale partners te werken aan nieuwe ontwikkelkansen, passend woningaanbod en sterke lokale en regionale vervoers- netwerken. Een Leven Lang Ontwikkelen, Leven Lang Ontwikkelen is een regionaal thema binnen onderwijs en arbeidsmarkt, waarbij Stadsregio Parkstad Limburg de samenwerking en afstemming faciliteert en de uitvoering ligt bij onderwijsinstellingen, werkgevers en arbeidsmarktpartners.
Leven Lang Ontwikkelen (LLO) draagt bij aan een toekomstbestendige arbeidsmarkt waarin inwoners zich kunnen blijven ontwikkelen en inspelen op nieuwe technologieën en veranderende werkvormen. Voorbeel- den zijn: • Regionale inzet op LLO via Stadsregio Parkstad Limburg, gericht op om- en bijscholing, talentontwik- keling en betere arbeidskansen voor werkenden én werkzoekenden. • Samenwerking met regionale kennisinstellingen, waardoor nieuwe leer en ontwikkelroutes ontstaan en inwoners toegang krijgen tot moderne vaardighe- den en opleidingen. • Ondersteuning bij loopbaanstappen, zodat inwoners flexibel kunnen meebewegen met maatschappelijke en technologische ontwikkelingen en duurzaam inzetbaar blijven. Talentontwikkeling van jong en oud De ontwikkeling van talent begint dicht bij huis. Onder- wijsinstellingen, verenigingen en andere maatschappe- lijke partners dragen bij aan brede talentontwikkeling van onze kinderen en jongeren: van sport en cultuur tot talentontwikkeling en informele leerroutes. Wij benutten de regionale aandacht voor talentontwikkeling en sa- menwerking met kennisinstellingen om jongeren breed te laten groeien. Een toekomstbestendige arbeidsmarkt vraagt om voortdurende doorontwikkeling van kennis en vaardigheden.
Binnen de Stadsregio Parkstad Limburg wordt momen- teel al ingezet op Leven Lang Ontwikkelen (LLO), met aandacht voor om en bijscholing, talentontwikkeling en het vergroten van loopbaankansen. Deze regionale focus blijft richting 2040 van groot belang. Door aan te sluiten bij deze ontwikkelingen ondersteunen wij inwoners bij het vinden, behouden of veranderen van werk in een arbeidsmarkt die snel verandert door technologische en maatschappelijke ontwikkelingen. Verbinding tussen onderwijs en arbeidsmarkt Voerendaal maakt deel uit van een regio met een breed aanbod aan economische sectoren, zoals zorg, logistiek, techniek, circulaire economie en kennisintensieve 6.2. Kansen voor ontwikkeling van talenten en aansluiting op de arbeidsmarkt Toekomstbeeld: In 2040 biedt Voerendaal inwoners goede kansen om te leren, zich te ontwikkelen en deel te nemen aan een toekomstbestendige arbeidsmarkt. De verbinding tussen onderwijs, mobiliteit, voorzieningen en de regionale economie versterkt de positie van onze inwoners en ondersteunt een leven lang ontwikkelen. Jongeren én volwassenen kunnen zich blijven ontplooi‑ en en profiteren van de brede ontwikkelkansen in de regio. Toegang tot onderwijs in de 30-minutenregio Voerendaal maakt deel uit van een regio met een breed en divers onderwijsaanbod.
Inwoners hebben nu al goede toegang tot onderwijsvoorzieningen in de 30-mi- nutenregio, zoals Heerlen, Maastricht, Sittard-Geleen en Aken, en ook richting 2040 blijven wij deze bereikbaar- heid versterken. Veilige schoolroutes, goede OV-ver- bindingen, fietsvoorzieningen en multimodale hubs zijn belangrijke voorwaarden voor gelijke kansen. Daarnaast zorgen wij voor een veilige, gezonde en toegankelijke leeromgeving rondom basisscholen in onze kernen, zodat kinderen optimaal kunnen leren en ontwikkelen.
38 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio Winkeliersvereniging Furenthela In het centrum van Voerendaal vormt de winkeliersver- eniging een belangrijke schakel in de levendigheid van het dorpshart. De vereniging stimuleert samenwerking tussen lokale winkeliers en organiseert activiteiten die bijdragen aan een aantrekkelijk winkelgebied. Door onderlinge afstemming en gezamenlijke initiatieven versterken de ondernemers de positie van het centrum als plek voor ontmoeting, lokale voorzieningen en maatschappelijke samenhang. Duurzame en circulaire economie Wij vinden het belangrijk dat Voerendaal beschikt over een lokale economie die duurzaam, zuinig omgaat met grondstoffen en gericht is op de toekomst. Deze ambitie staat niet op zichzelf, maar maakt onderdeel uit van een bredere regionale inzet op duurzaamheid en circulariteit. Om deze ambitie verder te brengen, leveren wij (waar relevant) een bijdrage aan het creëren van randvoor- waarden die circulaire bedrijfsvoering, hergebruik van materialen en energie-efficiënte werkwijzen mogelijk maken. Duurzame keuzes van ondernemers komen tot stand in een bredere context, waarin investeringskosten, opbrengsten, regelgeving, marktvraag en samenwer- kingsmogelijkheden een belangrijke rol spelen.
De gemeente kan hierin ondersteunen en faciliteren, maar de daadwerkelijke stappen zijn mede afhankelijk van de economische haalbaarheid en het perspectief dat ondernemers daarin zien. Lokale economie in regionale samenhang Voerendaal staat niet op zichzelf: wij maken deel uit van een krachtige, innovatieve regio. Sectoren zoals zorg, logistiek, techniek en de circulaire economie bieden, samen met kennisintensieve clusters zoals universiteiten, Brightlands-campussen en innovatieve projecten (zoals de mogelijke komst van de Einstein Telescope), kansen voor onze ondernemers en inwoners. Lokale ondernemersverenigingen versterken het economische netwerk Voerendaal kent een actief netwerk van onderne- mersverenigingen die een belangrijke rol spelen in het versterken van zowel het economische als het sociale netwerk binnen de gemeente. De verenigingen brengen ondernemers bij elkaar, bevorderen saamhorigheid en wederzijdse betrokkenheid en fungeren als gespreks- partner bij gezamenlijke vraagstukken. Daarmee dragen zij bij aan een aantrekkelijk en toekomstbestendig ondernemersklimaat. Sociëteit Voerendaal De Sociëteit Voerendaal is een breed ondernemersnet- werk voor bedrijven in de hele gemeente. De vereniging vervult voor haar leden vooral een sociale en verbin- dende functie.
Door het organiseren van bijeenkomsten en informele ontmoetingen stimuleert de Sociëteit onderlinge betrokkenheid, kennisdeling en het gevoel van saamhorigheid tussen ondernemers. Ondernemers ontmoeten elkaar, wisselen ervaringen uit en versterken zo het onderlinge netwerk. Daarnaast werkt de Sociëteit nauw samen met de bedrijvencontactfunctionaris van de gemeente. In deze samenwerking worden gezamenlijke vraagstukken opge- pakt, zoals bereikbaarheid, vestigingsklimaat en andere thema’s die van belang zijn voor ondernemers in Voeren- daal. Op deze manier vormt de Sociëteit een belangrijke schakel tussen ondernemers en de gemeente. Ondernemersvereniging Lindelaufer Gewande Op het bedrijventerrein Lindelaufer Gewande is een eigen ondernemersvereniging actief die zich richt op het behartigen van de gezamenlijke belangen van de geves- tigde bedrijven. De vereniging zet zich in voor een goed functionerend, veilig en toekomstbestendig bedrijven- terrein en fungeert als aanspreekpunt voor gezamenlijke vraagstukken rondom bereikbaarheid, uitstraling en ontwikkeling. Hiermee draagt zij bij aan een duurzaam en vitaal ondernemersgebied binnen de gemeente. 6.3.
Kleinschalig en toekomstbestendig ondernemerschap Toekomstbeeld: In 2040 heeft Voerendaal een vitale, kleinschalige lokale economie die past bij de schaal en het karakter van onze gemeente, en die meebeweegt met veranderingen in ondernemen, zoals thuiswerken en digitalisering. Ondernemers krijgen de ruimte om te vernieuwen, samen te werken en zich te ontwikkelen in een omgeving waar lokaal ondernemerschap, regionale verbindingen en toekomstbestendige bedrijfsvoering elkaar ver‑ sterken. Hierdoor blijft Voerendaal een aantrekkelijke gemeente om te wonen, werken en ondernemen. Ruimte voor lokale en kleinschalige ondernemingen Wij vinden het belangrijk dat inwoners die ideeën hebben voor goed ondernemerschap, dit kunnen ontplooien. Daarom bieden we ruimte aan MKB bedrij- ven, kleinschalige ondernemers, beroepen aan huis: bedrijven die passen bij de schaal en identiteit van onze dorpen. Als gemeente stimuleren wij gebouweigenaren en ontwikkelaars om bestaand bedrijfsvastgoed zoveel mogelijk te hergebruiken of herstructureren, zodat beschikbare economisch fysieke ruimte zorgvuldig wordt benut. Wij leveren een bijdrage aan het stellen van kaders en randvoorwaarden, waarbij de uiteindelijke ontwikkeling mede afhankelijk is van marktpartijen.
We streven naar moderne, kleinschalige bedrijvigheid en lokale werkgelegenheid, passend binnen de landschap- pelijke en ruimtelijke kwaliteiten van onze gemeente. Be- reikbaarheid en verkeersveiligheid van onze werklocaties vinden we belangrijk. De keuzes hierin koppelen we aan de kwaliteit van de leefomgeving en de doorontwikkeling van duurzame mobiliteit. Het bedrijventerrein Lindelaufer Gewande vervult hierin ook een belangrijke rol. Door het stimuleren van revitalisering en herstructurering ontstaat een toekomstbestendig ondernemersgebied. 39 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio landschappelijk zijn ingepast. Daarmee sluiten wij aan op de regionale ambitie om het landelijk gebied sterker in te zetten voor recreatie, zonder dat dit ten koste gaat van de natuur, stilte en het landschap dat onze gemeenschap zo waardeert. Verbinding tussen recreatie, natuur en erfgoed Ons toeristisch profiel wordt versterkt door het zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed, zoals kastelen, kalk- ovens, Romeinse resten en karakteristieke boerderijen. Wandel-, fiets- en natuurvriendelijke recreatie vormt het uitgangspunt, zodat beleving hand in hand gaat met bescherming van natuur en landschap.
Bij recreatieve initiatieven van inwoners, ondernemers en marktpartijen wegen wij als gemeente zorgvuldig af of deze passen bij onze natuur- en landschappelijke waar- den en beleidskaders. Zo worden kwetsbare gebieden ontzien en draagt recreatie bij aan de kwaliteit van de samenleefomgeving. Thematische routes, zoals wijn- routes, archeologieroutes en regionale belevingsroutes (bijv. Parkstadroute, Terugkeerroute en Doorsteekroute), verbinden landschap, cultuurhistorie en recreatie op een herkenbare manier. Digitale ontsluiting van routes, erfgoed en natuur verhoogt bovendien de toegankelijk- heid voor inwoners en bezoekers. Samenwerking met lokale partners en regionale partijen De vrijetijdseconomie staat in 2040 in nauwe verbinding met lokale landbouw, streekproducten en duurzame productie. Initiatieven van boeren en ondernemers, zoals wijnbouw, korte ketens of kleinschalige recreatieve concepten, versterken zowel de beleving als de lokale economie. Dergelijke initiatieven steunen wij, zolang zij passen bij de kwaliteiten en schaal van Voerendaal. Door samenwerking met regionale partners, zoals Land van Kalk en Visit Zuid-Limburg, ontstaat een herkenbare, hoogwaardige vrijetijdsketen waarin natuur, erfgoed, gastvrijheid en ondernemerschap elkaar versterken.
Wij benutten regionale programma’s voor economische versterking, talentontwikkeling en innovatie om onderne- mers te verbinden met nieuwe kennis, vaardigheden en netwerken. Dankzij deze regionale samenwerking kunnen lokale ondernemers inspelen op bredere economische ontwikkelingen, zonder dat dit ten koste gaat van de kleinschalige economie die zo kenmerkend is voor Voerendaal. Nieuwe grootschalige werklocaties voegen wij niet toe. Hiervoor hebben we in Voerendaal geen ruimte. De focus ligt op het kwalitatief versterken van bestaande locaties, met name Lindelaufer Gewande, zodat ruimte- gebruik efficiënt, duurzaam en toekomstbestendig blijft. 6.4. Vrijetijdseconomie in balans met ons landschap Toekomstbeeld: In 2040 is Voerendaal een aantrekkelij‑ ke, kleinschalige recreatieve en toeristische bestemming waar natuur, landschap, erfgoed en gastvrij ondernemer‑ schap samen zorgen voor kwaliteit en beleving. De ontwikkeling van de vrijetijdseconomie vindt plaats binnen het geldende beleidskader voor het landelijk gebied, waarin ruimte voor nieuwe recreatieve initiatie‑ ven zorgvuldig wordt afgewogen en veelal gericht is op kwaliteitsverbetering en sanering. Tegelijkertijd blijft balans essentieel: Voerendaal ontwik‑ kelt recreatie op een manier die rust, natuurwaarden en leefomgevingskwaliteit respecteert.
Een recreatielandschap met kwaliteit en identiteit Voerendaal onderscheidt zich door rust, natuur en cultuurhistorie. Wij positioneren ons als een kleinschalige en kwalitatieve vrijetijdsbestemming, passend bij de schaal van onze dorpen en het karakter van het heu- vellandschap. Recreatie richt zich in 2040 op duurzame en kleinschalige verblijfsconcepten, aantrekkelijke wandel- en fietsroutes en recreatieve voorzieningen die
40 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio
41 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio Voerendaal staat niet op zichzelf. Veel opgaven waar wij als gemeente voor staan, gaan over onze gemeentegrens heen. Denk aan woningbouw, mobiliteit, klimaat, natuur, voorzieningen en de energietransitie. Deze onderwerpen stoppen niet bij de gemeentegrens, en kunnen we als kleine gemeente nooit helemaal alleen oplossen. Ook kansen komen vaak van buiten: goede verbindingen met omliggende steden, regionale werklocaties, onderwijsin- stellingen en natuurgebieden bieden voordelen die we alleen kunnen benutten door samen te werken. Daarom is regionale samenwerking essentieel. Door op te trekken met buurgemeenten, de provincie en andere partners kunnen we meer bereiken dan wanneer we ieder afzonderlijk werken. Samen kunnen we plannen afstemmen, voorzieningen delen, knelpunten oplossen en kansen benutten die voor één gemeente te groot zijn. Regionale samenwerking helpt ons om Voerendaal leefbaar, veilig en toekomstbestendig te houden. Het zorgt ervoor dat onze inwoners kunnen profiteren van sterke voorzieningen, een goede bereikbaarheid, een hoogwaardige leefomgeving en een brede economie in de regio. Binnen de provincie Limburg spelen grote opgaven die verder gaan dan de grenzen van één gemeente, soms zelfs over landsgrenzen heen.
Voerendaal is daarom ver- vlochten in het samenwerkingsverband van de Stadsre- gio Parkstad Limburg, waar gemeenten op verschillende thema’s samenwerken. Met Zuid-Limburg is een netwer- krelatie opgebouwd, samen met mede-overheden. Het is voor Voerendaal belangrijk om te schakelen tussen al deze niveaus van samenwerkingsverbanden: lokaal, regi- onaal en provinciaal, afhankelijk van de typen opgaven. 7. Onze positie in de (Eu)regio Voerendaal in de regio 43 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio Voerendaal maakt deel uit van een regio met krachtige economische, landschappelijke en culturele kwaliteiten. Binnen een reistijd van ongeveer 30 minuten tot één uur bevinden zich toonaangevende werklocaties, innovatie- ve kennisinstellingen, hoogwaardige recreatiegebieden en internationale steden. In die brede 30-minutenregio zijn dagelijkse voorzieningen, onderwijs, werk en regiona- le knooppunten gemakkelijk bereikbaar. Daardoor liggen kansen op het gebied van werk, onderwijs, innovatie, cultuur, toerisme en duurzame ontwikkeling letterlijk op korte afstand. Dankzij goede verbindingen en een sterk mobiliteitsnetwerk kunnen onze inwoners hiervan volop profiteren. “We liggen strategisch in de driehoek van Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen.” Quote inwoner, participatieronde 2025.
Vanuit de regio gezien vervult Voerendaal eveneens een betekenisvolle rol. Voor het Heuvelland kan Voerendaal functioneren als overloopgebied dat helpt om toeristi- sche druk te spreiden. Tegelijkertijd biedt Voerendaal voor het stedelijk gebied van Parkstad rust, ruimte en een aantrekkelijk landschap, een recreatief en land- schappelijk tegenwicht voor de stad. Ook voor andere regio’s in Limburg en Nederland vormt Voerendaal een aantrekkelijke woon- en leefomgeving, juist door onze kleinschaligheid en de kwaliteit van ons landschap. De nabijheid van vernieuwende werklocaties versterkt de kansen voor samenwerking en innovatie. Denk aan de Brightlands-campussen in Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen, het Chemelot-industriecluster, internati- onale MedTech-bedrijven en de RWTH Aachen Campus. Deze economische hotspots zijn belangrijke motoren voor werkgelegenheid, onderzoek en talentontwikkeling. Ook op het gebied van onderwijs en kennisinstituten is de regio uitzonderlijk rijk: binnen een uur zijn meer- 7.1. Beleidskeuzes vanuit nationaal en provinciaal niveau Op landelijk en provinciaal niveau zijn verschillende plannen gemaakt, zoals de Nota Ruimte, NOVEX Zuid Limburg, de Provinciale Omgevingsvisie en Omgevings- verordening. Deze plannen gaan over hoe Nederland en Limburg er in de toekomst uit moeten zien.
Ze beschrij- ven de doelen, ambities en regels voor de inrichting van onze samenleefomgeving. De keuzes die in deze landelijke en provinciale plannen worden gemaakt, hebben gevolgen voor de regio én voor Voerendaal. Ze bepalen mede welke richting we lokaal opgaan. Daarom vormen deze plannen een be- langrijk uitgangspunt voor het beleid en de besluiten van de gemeente Voerendaal. Uitgangspunten en richting- gevende kaders uit dit beleid zijn daarom gebruikt voor het vormgeven van onze gemeentelijke omgevingsvisie. Daarnaast geldt er ook concreter randvoorwaardelijk beleid, zoals milieubeleid vastgelegd in nationale en pro- vinciale wet- en regelgeving. Uiteraard dragen wij er als gemeente zorg voor dat bij ruimtelijke opgaven rekening wordt gehouden met dergelijk beleid. 7.2. Regionale sterktes en kansen in de (Eu)regio: 1+1=3 Voerendaal ligt in een dynamisch en sterk verstedelijkt gebied, centraal in Noordwest Europa, omringd door grote stedelijke en economische regio’s zoals de Rand- stad, Brainport Eindhoven, de Vlaamse Ruit en het Duitse Rijn-Ruhrgebied. Steden als Luik, Hasselt, Genk en Aken liggen binnen handbereik. Deze ligging maakt dat wij altijd verder moeten kijken dan onze eigen gemeente- grenzen. Onze toekomst hangt samen met de kansen die de regio biedt én met de bijdrage die wij daaraan leveren.
In die wisselwerking met de regio schuilt onze kracht: we hebben de regio veel te bieden, en de regio biedt Voerendaal juist weer nieuwe kansen. Door die wissel- werking optimaal te benutten, bereiken we meerwaarde die groter is dan de som der delen: 1+1=3. Steden en dorpen Grootschalige bedrijventerreinen Natura 2000 Natuurnetwerk Limburg Grote waterwegen Internationale spoorweg Nationale spoorweg Snelweg Hoogwaardig Openbaar Vervoer (HOV) Brightlands Grote onderwijsinstelling Ziekenhuis MedTech Grote werkgever Treinstation Economische ontwikkelzones (Parkstad) Legenda Figuur 7. Regionale positionering Voerendaal. Hoogwaardige voorzie‑ ningen binnen handbereik. Helmond Venlo Monchen Gladbach Hasselt Heerlen Eindhoven Dusseldorf Essen Maastricht Aken Ardennen Eifel Hoge kempen Heuvelland Keulen Luik Voerendaal 80 kilometer 40 kilometer 44 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio dere universiteiten, hogescholen en mbo-instellingen bereikbaar, waaronder de Universiteit Maastricht, Zuyd Hogeschool, Fontys, VISTA College, de Open Universiteit, RWTH Aachen University, FH Aachen en de universi- teiten van Hasselt en Luik. Deze nabijheid vergroot de onderwijskansen voor onze inwoners en versterkt de verbinding tussen leren, werken en wonen. De bereikbaarheid van Zuid-Limburg draagt hier verder aan bij.
Via snelwegen, treinstations, internationale ICE-verbindingen en nabijgelegen luchthavens zoals Eindhoven, Düsseldorf, Luik en Maastricht-Aachen Airport is Voerendaal goed aangesloten op euregionale en internationale netwerken. Dit versterkt onze positie als woongemeente en maakt het eenvoudig om werk, on- derwijs en voorzieningen op grotere afstand te bereiken. Daarnaast ligt Voerendaal op de grens van diverse recreatieve landschappen. Het Heuvelland, de Eifel, de Ardennen en de Hoge Kempen vormen een aantrekkelijk decor voor bewoners en bezoekers. De nabijheid van deze gebieden geeft Voerendaal een unieke recreatieve meerwaarde. Een belangrijke kans ligt daarbij in het toerisme: Voerendaal kan kleinschalige en kwalitatieve overnachtingslocaties ontwikkelen die bezoekers aan- trekken die het Heuvelland en de regio willen ontdekken. Daarmee draagt Voerendaal bij aan een betere spreiding van toerisme, zonder de draagkracht van het landschap te belasten. Ook kan Voerendaal zich beter verbinden met voorzieningen buiten de gemeente, zoals onderwijs, zorg en culturele voorzieningen in omliggende steden. Dit helpt inwoners optimaal gebruik te maken van het regionale aanbod. Voerendaal kan bovendien aansluiten bij verschillende regionale projecten die bijdragen aan innovatie, werk- gelegenheid en gebiedsontwikkeling.
De komst van de Einstein Telescope, de ontwikkeling van de AI Campus Maastricht die is verbonden met Brightlands Smart Services in Heerlen, en de gebiedsontwikkeling van Medlands in Heerlen en Kerkrade zijn voorbeelden van initiatieven die de regio verder versterken en waarvan Figuur 8. Bovenregionale positionering Voerendaal. Topvoorzieningen binnen 30‑60 minuten reistijd. 45 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio en dragen er zorg voor dat nieuwe ontwikkelingen passen bij de schaal, draagkracht en landschappelij- ke kwaliteiten van deze waardevolle plekken. 3. We voorkomen nieuwe problemen, nu én later. In onze omgevingsvisie kijken we nadrukkelijk voor- uit, richting 2040. We leggen specifieke strategische koersuitspraken vast over klimaatbestendigheid, leefomgevingskwaliteit en het behoud van natuur- waarden. Zo zorgen we dat besluiten die vandaag worden genomen geen nieuwe knelpunten creëren voor de generatie van morgen. 4. We wegen belangen op verschillende schaal- niveaus af. Voerendaal maakt deel uit van een sterk stedelijk landelijk netwerk. Daarom hebben we in deze Omgevingsvisie nadrukkelijk oog voor de context van de regio én de lokale situatie. Onze omgevingsvisie moet ook passen binnen de regio- nale structuren voor bijvoorbeeld wonen, mobiliteit, voorzieningen, economie en natuur.
Woningbouw, voorzieningen en mobiliteitsnetwerken (zoals regionale fietsroutes, mobiliteitshubs en OV-verbin- dingen) worden regionaal afgestemd, waardoor wij binnen Voerendaal gericht kunnen inzetten op kwa- liteit, doorstroming, bereikbaarheid en leefbaarheid, zonder alles binnen de eigen gemeente te hoeven organiseren. Regionale economische kansen worden benut via regionale netwerken (zoals Brightlands campussen en Parkstadse clusters), terwijl wij als Voerendaal zelf een kleinschalige, passende econo- mie faciliteren. 5. We verbinden maatschappelijke opgaven met ruimtelijke keuzes. In deze Omgevingsvisie brengen we thema’s zoals klimaatadaptatie, wonen, mobiliteit, economie, landbouw, gezondheid en leefbaarheid, onderwijs en arbeidsmarkt nadrukkelijk bij elkaar. Ruimtelijke keuzes worden daarom altijd gemaakt met het oog op bredere maatschappelijke opgaven en de kwaliteit van leven in Voerendaal. structuurversterking en Grensoverstijgende samenwer- king. Samen met de Stadsregio werken we momenteel bijvoorbeeld aan een gemeentelijke Klimaatadapta- tiestrategie, en is een programma voor talentontwikkeling in het kader van een Leven Lang Ontwikkelen opgericht. In Parkstad denken we vanuit de kwaliteiten van de hele regio. Zo bedenken we oplossingen die passen bij Parkstad als geheel. Samen bereiken we immers meer dan alleen.
Onze gemeenten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, en dat is precies wat dit samenwer- kingsverband zo sterk maakt. De afspraken over onze samenwerking het kader van de Omgevingsvisie staan opgenomen in het document ‘Afstemmingskader GOVI’s Parkstad’. Hierin staat een gezamenlijke toekomstvisie voor 2040 beschreven, en een overzicht van de belang- rijkste doelen en opgaven voor onze regio. De Parkstad principes In de Stadsregio Parkstad Limburg wordt gewerkt met een aantal vaste principes die helpen om goede evenwichtige ruimtelijke afwegingen te maken en toekomstige kaders te scheppen. Deze principes sluiten nauw aan bij de manier waarop wij in Voerendaal naar de samenleefomgeving kijken. Daarom vormen zij ook in deze Omgevingsvisie een belangrijk referentiekader: ze helpen ons om consequent, helder en toekomstgericht beleid te maken. Wij geven in deze visie op de volgende manier invulling aan de Parkstadprincipes: 1. We combineren functies waar dat kan. In Voeren- daal streven we bewust naar plekken waar wonen, zorg, ontmoeting, recreatie, natuur of kleinschalig ondernemerschap elkaar kunnen versterken. Mul- tifunctionele oplossingen passen bij de schaal van onze kernen en maken plekken veerkrachtiger. 2. We stellen het gebied en zijn eigen karakter cen- traal.
Het unieke heuvellandschap, de dorpsidenti- teit en het cultuurhistorisch erfgoed zijn leidend bij nieuwe ontwikkelrichtingen. Wij hebben oog voor deze unieke kwaliteiten in onze gemeente en regio, ook Voerendaal kan profiteren. Door onze strategische ligging is Voerendaal een aantrekkelijke partner in deze brede regionale ontwikkelingen. Samen zorgen deze regionale sterktes ervoor dat Voe- rendaal zich ontwikkelt tot een kleinschalige, goed ver- bonden en kwalitatieve woongemeente, midden in een kansrijke regio op het gebied van economie, onderwijs, recreatie, toerisme en duurzame ontwikkeling. De kracht van Voerendaal zit in het combineren van deze kansen met onze eigen identiteit zodat we als gemeenschap en als landschap kunnen meebewegen met de regio, maar altijd herkenbaar Voerendaal blijven. 7.3. Onze samenwerkingen binnen de regio Een Omgevingsvisie is een gemeentelijk document. Maar de kansen en opgaven waar we als Voerendaal voor staan stoppen niet bij de gemeentegrens. Voor een toekomstbestendig Voerendaal moeten we optimaal inspelen op regionale kansen en verder kijken dan onze gemeentegrenzen. Dat doen we al op meerdere fronten. Wij zijn als gemeente onderdeel van diverse samenwer- kingsverbanden en netwerkstructuren in de regio. 7.3.1.
Samenwerking binnen Stadsregio Parkstad Limburg Voerendaal is vervlochten in de Stadsregio Parkstad Limburg: een samenwerkingsverband binnen de geo- grafische regio Parkstad Limburg. In dit samenwerkings- verband werken de Parkstadse gemeenten samen aan onderwerpen die groter zijn dan één gemeente. Door samen te werken kunnen we betere keuzes maken voor bijvoorbeeld wonen, werken, verkeer, natuur en energie. Daarom is een deel van het Voerendaalse beleid ook overgedragen aan de Stadsregio Parkstad Limburg. Het gaat om overdragen van bevoegdheden op het gebied van beleid en programma’s opstellen voor de thema’s Wonen en herstructurering, Ruimte en mobiliteit, Econo- mie en Toerisme, Energietransitie, Sociaal economische 46 Omgevingsvisie Voerendaal 2040 Leefbare dorpen, krachtig landschap, verbonden regio 7.3.2. Andere samenwerkingsverbanden in de regio Voerendaal maakt niet alleen deel uit van de Stadsregio Parkstad Limburg, maar wij participeren ook in uiteen- lopende andere samenwerkingsverbanden. Zo nemen wij als gemeente deel aan meerdere centrumregelingen en gemeenschappelijke regelingen, waaronder de GGD Zuid-Limburg, Veiligheidsregio Zuid-Limburg en de Omgevingsdienst Zuid-Limburg.
Verder staat Voerendaal intensief in contact met tal van andere partners en organisaties, zoals het waterschap, waarmee structureel wordt samengewerkt rondom regionale opgaven en uitvoeringsvraagstukken. Door deze principes actief toe te passen, werken wij aan een visie die stevig is waar dat nodig is, flexibel waar dat kan, en altijd gericht op de lange termijn waarde voor onze gemeenschap en het landschap van Voerendaal en de verdere Parkstadregio. Toekomstverhaal Parkstad 2040 Het Toekomstverhaal Parkstad 2040 is opgesteld door de Stadsregio Parkstad Limburg, en schetst kort het regionale toekomstbeeld waar alle Parkstadgemeenten zich aan verbinden. In dit verhaal staan persoonlijke én economische groei, sterke samenleefomgevingen, een robuust landschap en een regio die ruimte biedt aan bewoners, talentontwikkeling, ondernemerschap en nieuwe ideeën centraal. Het toekomstverhaal benoemt de kracht van Parkstad als regio met lef, samenwerking en complementariteit tussen ‘park’ en ‘stad’. Bij de uitwerking van deze Omgevingsvisie, die in Hoofdstuk 8 nader wordt toegelicht (bijvoorbeeld in de vorm van omgevingsprogramma’s) worden de effecten en opgaven uit het regionale Toekomstverhaal nadrukke- lijk meegenomen.