Inkomend - VNG - Jaarverslag 2021
Tekst van het document
VNG
College van B&W
Gemeente Vlissingen
Datum
- 3 AU6. 2022
Telefoon
ONTVANGEN
1 augustus 2022
070 373 8008
Onderwerp
VNG Jaarverslag 2021 Geachte burgemeester en wethouders, Voor u ligt een beknopte versie van het VNG Jaarverslag 2021. 2021 was een jaar van wachten op een nieuw kabinet met veel financiële onzekerheid voor gemeenten. De VNG zette in op structurele financiële afspraken, betere interbestuurlijke verhoudingen en het versterken van de uitvoering. Het zijn randvoorwaarden om te kunnen werken aan grote opgaven zoals de energietransitie. Het herstel van de kinderopvangtoeslagaffaire was voor gemeenten en voor de VNG veel extra werk. Ook hadden gemeenten nog te maken met coronamaatregelen en de gevolgen daarvan voor inwoners, ondernemers, cultuur en verenigingen.
In het Jaarverslag met als thema ‘veranderen’ leest u meerdere verhalen over de belangrijke onderwerpen van 2021, zoals een reconstructie van de strijd om het geld van de jeugdzorg. En interviews met diverse hoofdrolspelers, zoals Theo Weterings (Burgemeester van Tilburg) en Ingrid Hoogstrate (VNG-programmadirecteur Asiel en Migratie) over het jojobeleid in asielopvang. Het uitgebreide bestuurlijke verslag leest u ook op de website: www.vnqiaarverslaq2021 ,nl.
Hoogachtend, Vereniging van Nederlandse Gemeenten,
/vu. mr J.H.C. var voorzitter
men
Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 Den Haag | Postbus 30435 | 2500 GK Den Haag
070 - 373 83 93 | info@vng.nl
vng.nl
V •f V Aj
7
& \F
k
I
N
i
<
A
ik
J
Rr
41 ’
- jf
Ti ■
■■ ƒ
TERUGBLIK 2021
□
□ ■>
□
Deze terugblik is een beknopte selectie van het online VNG Jaarverslag 2021
Scan de QR-code of ga naar vngjaarverslag2021.nl om het volledige jaarverslag te lezen
Veranderen
Een terugblik op het jaar 2021
Terugblik 2021
Inhoud Voorwoord Drie vragen aan Jan van Zanen
Thema's
3
Het jaar 2021 Een begin van veranderen 2
4
Vereniging Hoe werkt de VNG?
6
Terugblik
VNG in 2021
Inclusieve samenleving
22
Leefomgeving
23
Informatiesamenleving
24
Gemeentefinanciën
25
Lokale democratie
26
Veiligheid
26
Europa
26
VNG Bedrijven
27
8
Duo-interview Jeannette Nkwetta Ajong
Verhaal
en Edith van Ruijven
De strijd om het geld voor
'Wij houden een kritische
het jeugdzorg
10
spiegel voor'
Duo-interview Theo Weterings
Verhaal
en Ingrid Hoogstrate
In 4 sporen naar een nieuw kabinet
'Stop het jojo-beleid in asielopvang'
28
30
14 Duo-interview Paul Depla
2021 in cijfers
16
en Boaz Adank 'De gemeente is het oliemannetje'
32
Kerninformatie VNG
34
Vooruitblik 2022
36
Verhaal
Samenwerken als 1 overheid
18
Duo-interview Carlo Vankan en Patrick van der Broeck
'We waren onderdeel van een onvoorstelbare ramp'
20
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Voorwoord
Drie vragen aan Jan van Zanen 3
Hoe kijkt u terug op 2021? Voor gemeenten was het een pittig jaar. Met steeds nieuwe coronamaatregelen, steeds schakelen. In de
handhaving, in de uitvoering van de steunpakketten
en ook als mens, wanneer je in de stad in gesprek gaat. Met ouderen die eenzaam zijn, jeugdigen die er mentaal doorheen zitten en met winkeliers,
A Jan van Zanen voorzitter van de VNG
horecaondernemers en cultuurbedrijven die alles verliezen, het misschien niet meer gaan redden.
Elk raadslid, elke wethouder en burgemeester heeft
deze gesprekken. In 2021 hadden we ook de lande lijke verkiezingen. Gemeenten leverden goed werk
meer dagen. Daarna brak de lange tijd aan van
Wat vindt u terug- en vooruitkijkend zorgelijk? Wat is positief?
wachten op een nieuw kabinet en een regeerakkoord.
Heel zorgelijk is de oorlog in Oekraïne. Gemeenten
De langdurige financiële onduidelijkheid trok een
halen alles uit de kast om vluchtelingen op te vangen.
wissel op gemeenten.
Het is enorme logistieke en sociale opgave.
met het veilig organiseren daarvan, gespreid over
Gelukkig is daar nu wel veel steun voor van inwoners.
Hoe heeft de VNG daarbij verschil gemaakt?
gemeenteraden nog steeds voor grote financiële
Met een duidelijke boodschap voor de kabinets
vraagtekens staan. De opschalingskorting kan nog
formatie. We hebben consequent ingezet op
terugkeren en het kabinet boekt extra bezuinigingen
structureel voldoende geld, gelijkwaardige
in op de jeugdzorg. Het wordt daardoor een kluif
samenwerking met het rijk, en op meer aandacht
voor de nieuwe gemeentebesturen om te investeren
voor de uitvoering van beleid. Het zijn drie rand
en een sluitende meerjarenbegroting te maken.
Ik maak me ook zorgen dat de nieuwe colleges en
voorwaarden om als gemeenten aan het werk te
Positief is de goede samenwerking tussen rijk en
kunnen met de grote veranderingen die nodig zijn,
gemeenten bij de coronamaatregelen. We zijn daar
zoals klimaat en wonen. De heldere VNG-lijn werkt
steeds goed uitgekomen. Met het kabinet gaan we
goed, zo is het gelukt om de opschalingskorting
graag in gesprek over de interbestuurlijke verhoudin
te bevriezen en er is voor 2022 en 2023 meer geld
gen en de financiën. Ik hoop van harte dat we samen
gekomen voor de jeugdzorg door de uitspraak van de
kunnen bouwen aan krachtige gemeenten. En dat alle
Commissie van Wijzen. Dat is gelukt dankzij de kracht
nieuwe raden en colleges vol energie aan het werk
van het samen optrekken als gemeenten.
kunnen gaan.
Terugblik 2021
Het jaar 2021
Een begin van veranderen 4
De samenleving en het openbaar bestuur zijn aan
de transitievisies warmte zijn opgeleverd evenals de
verandering toe. De grenzen van bestaande systemen
Regionale Energie Strategieën (RES). Nu moeten we
zijn bereikt. Zie de klimaatcrisis, asiel en integratie, het
het gaan uitvoeren.'
woningtekort, de toeslagenaffaire, de strijd om het geld
voor de jeugdzorg enzovoorts.
Voor het herstel van de kinderopvangtoeslagaffaire zetten gemeenten een ondersteuningsstructuur op
Toch was 2021 een onbestemd tussenjaar waarin
voor slachtoffers, met hulp van de VNG. 'De mense
gemeenten in de wachtstand stonden. 'Een jaar als
lijke maat is zoekgeraakt in de uitvoering,' zegt Nathan
een nat stuk zeep. Telkens als je dacht dat je grip had,
Ducastel, beleidsdirecteur Informatiesamenleving.
glipte het uitje vingers,' zegt Leonard Geluk, algemeen
'Ongekend is dat de rechtspraak en de Raad van State
directeur van de VNG. Corona was in 2021 opnieuw
excuses hebben gemaakt voor hun rol. De affaire toont
een showstopper, het ene pakket maatregelen volgde
aan hoe cruciaal het is te investeren in de kwaliteit van
op het andere. Burgemeesters riepen op om stelsel
uitvoering.'
matig te werken aan meer veerkracht in de samen
leving. Bijvoorbeeld met een nationale reserve voor de
De arbitragezaak over de kosten van de jeugdzorg was
zorg, een meer flexibele omgang met vakanties en een
een opsteker van formaat. Voor gemeenten en voor
betere structuur om besluitvorming op te schalen in tijd
de VNG. De Commissie van Wijzen oordeelde dat
van crisis. 'De burgemeesters spelen een grote rol,' zegt Pieter Jeroense, plaatsvervangend algemeen directeur VNG. 'Ze pleiten voor een langetermijnvisie om te leren
«*4 V
leven met het virus.'
Startblokken Het ontbreken van langetermijnfocus was een con stante in het jaar van de langste kabinetsformatie ooit. De asiel- en integratieproblematiek is exemplarisch.
Gemeenten zetten alle zeilen bij om opvangfaciliteiten - die telkens worden op- en afgeschaald - op te zetten,
1
F
I
memoreert Jeroense. 'Een groot logistiek proces
en zeer gevoelig in de relatie met inwoners.' Albert Vermuë, beleidsdirecteur Leefomgeving, vertelt dat er bijna het hele jaar geen duidelijkheid was over de
financiële middelen voor de energietransitie. 'Gemeen
ten staan in de startblokken, het huiswerk is gedaan,
'flF
1 1 1 Hl1H'1 F1 Fl ji i _ri p; .t pi fiSe*
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
K
Leonard Geluk algemeen directeur van de VNG
bestuurlijke verhoudingen, een aanbod voor het
uitvoeren van grote opgaven en focus op uitvoering.
l
Maar in het regeerakkoord wordt opnieuw bezuinigd
op de jeugdzorg, de opschalingskorting wordt niet
definitief afgeschaft en het abonnementstarief Wmo
'2021 was een jaar als een nat stuk zeep. Telkens als je dacht dat je grip had, glipte het uit je vingers'
niet gecompenseerd. Een grote teleurstelling.
Lichtpunten zijn er ook. Het is positief dat veel geld beschikbaar komt voor de klimaatproblematiek,
kansenongelijkheid en de preventieve gezondheidszorg.
Ook is er aandacht voor de uitvoerbaarheid van beleid en wordt er geïnvesteerd in een brede aanpak van
ondermijning, zowel preventief als repressief. Ten slotte gemeenten meer geld nodig hebben voor de jeugdzorg
krijgt ook digitalisering de aandacht die het verdient.
en dat het rijk 1,56 miljard euro extra moet betalen. 'Dit proces is in de loop van jaren opgebouwd naar een
'Op een ingezaaid landje komen na verloop van
climax,’ zegt Ali Rabarison, beleidsdirecteur Inclusieve
tijd dunne grassprietjes op. Dat is wat we nu zien,'
Samenleving. 'Zonder bestuurlijke onderhandelingen
zegt Geluk. 'De consistente VNG-inzet op financiën,
met als uitkomst de mogelijkheid van arbitrage en het
evenwichtige verhoudingen en uitvoering begint
onderzoek naar de kosten was het niet zover gekomen.
effect te sorteren, maar het is een zaak van lange adem.
De uitkomst is te danken aan het samenspel tussen
Gemeenten staan in de voorste linie; ze weten als
de VNG en gemeenten, een succes van alle betrok
geen ander wat er nodig is om verandering voor elkaar
ken ambtenaren en VNG-beleidsmensen, de directie,
te krijgen. Het is daarom passend om als gemeenten een stap naar voren te zetten. De overheid moet beter
de onderhandelingsdelegatie en het VNG-bestuur.'
worden, dat vraagt gelijkwaardig samenwerken tussen
Grassprietjes
het rijk en gemeenten.'
De VNG zette voor de kabinetsformatie van 2021 in op
vier onderwerpen: structurele financiën, evenwichtige
Uiia
t j'
.' d::<.-
■n 1____
k
’____
________
...................................
>1
HEB3------ 1
ï j
I
*
V
o •; I i
I
T
J l
5
Terugblik 2021
Vereniging
Hoe werkt de VNG? De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) verbindt alle gemeenten in Nederland en de overzeese gebieden. Met elkaar werken
we aan een sterke lokale overheid en dat doen 6
we sinds 1912. Van oudsher heeft de VNG drie kerntaken: belangenbehartiging, kennisdeling en dienstverlening. Zoals de gemeente er is voor
al hun inwoners en ondernemers, zo is de VNG er voor alle Nederlandse gemeenteraadsleden,
bestuurders en ambtenaren.
Onze missie en visie Wij werken aan een krachtige lokale overheid. Dat doen wij door agendasettend te zijn op voor gemeenten relevante vraagstukken en ontwikkelingen, en door de
lokale uitvoering centraal te stellen bij maatschappelijke
opgaven.
Hoe zijn wij georganiseerd?
Wit «■
De Algemene Ledenvergadering (ALV) is het hoogste
orgaan binnen de VNG. De vergadering met alle leden van de vereniging is minimaal 1 keer per jaar, op de tweede en laatste dag van het VNG-jaarcongres in juni.
Op de ALV worden de besluiten genomen die alle gemeenten aangaan. Meestal organiseren we in het najaar nog een ALV, met daaraan voorafgaand een
ƒ
isii
v
V
Bestuurdersdag. Het VNG-bestuur is belast met het besturen van de vereniging en stelt de strategie van de vereniging vast.
Ook houdt het bestuur toezicht op de bedrijfsvoering van de organisatie. Het bestuur bereidt de Algemene Ledenvergadering voor en vertegenwoordigt de leden
bij onderhandelingen met het rijk en parlement. Jan van Zanen, burgemeester van Den Haag,
is voorzitter van de VNG.
k
L hi? 'Éfi h Bfe!
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
De VNG-directie De algemene directie bestaat uit Leonard Geluk,
algemeen directeur, en Pieter Jeroense, plaatsvervangend algemeen directeur. De directie Beleid bestaat uit Albert
Vermuë, Andries Kok, Ingrid Hoogstrate (zij volgt per 1 september 2022 Ali Rabarison op) en Nathan Ducastel.
College voor Arbeidszaken Het College voor Arbeidszaken zorgt voor de totstandkoming van afspraken met andere overheden over het arbeids voorwaardenbeleid in de overheidssector. En van overeen
komsten met werknemersorganisaties over de arbeids voorwaarden van het personeel in de sector gemeenten. 7
College van Dienstverleningszaken Het College van Dienstverleningszaken adviseert het bestuur over standaarden ter verbetering van de kwaliteit en efficiëntie van gezamenlijke gemeentelijke uitvoering
en over de besteding van de middelen uit het Fonds GGU (Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering). i
VNG-commissies De VNG heeft 9 vaste beleidscommissies, die het bestuur adviseren over de belangenbehartiging. Ze bereiden
beleidsstandpunten van het bestuur voor en pakken ook zelfstandig zaken op. De vaste beleidscommissies _______
I
P-T Ste /' n i “air
zijn actief op de volgende terreinen: • Bestuur en Veiligheid • Economie, Klimaat, Energie en Milieu • Europa en Internationaal • Financiën • Informatiesamenleving • Participatie, Schuldhulpverlening en Integratie • Raadsleden & Griffiers • Ruimte, Wonen en Mobiliteit
ra
■t‘ ;
I
«1
• Zorg, Jeugd en Onderwijs
VNG-bedrijven In het verlengde van het algemene ondersteuningsaanbod
van de VNG aan haar leden, bieden de VNG-bedrijven producten en diensten op maat:
• VNG Connect rife
jtó -xd
• VNG International • VNG Naleving • VNG Realisatie • VNG Risicobeheer
Terugblik 2021
Terugblik
VNG in 2021 De Willemshof, het kantoor van de VNG,
stond in het tweede coronajaar opnieuw grotendeels leeg. De levendigheid keerde
even terug in de korte tijd van versoepelde 8
maatregelen. Maar, na de zomer maakte
ij
EL I 4? J
iedereen er thuis weer het beste van.
Het schakelen met gemeenten en andere netwerken
ging online zeker zo snel en effectief als fysiek. Maar iedereen snakte ondertussen naar ontmoeting en
informele uitwisseling. De digitale 'zeepkist', het
vernieuwde intranet Will-E, en het jubilerende
rijen sloten. Een resolutie om meer tijd te nemen
75-jarige personeelsblad Will'em hielpen de interne
voor de herijking en de gemeenten die hiervan
verbinding gaande te houden. Veel collega's namen
nadeel ondervinden te compenseren, kreeg brede
de goede gewoonte aan om geregeld een collegiale
steun.
lunchwandeling te plannen. Gezond en gezellig.
Bekende gezichten weg
Ledenvergaderingen
In het jaar voorafgaand aan de gemeenteraads
In februari stemden de leden op de online Buiten
verkiezingen, namen bekende bestuurlijke boeg
gewone Algemene Ledenvergadering in met de
beelden afscheid. Bestuurslid Sven de Langen
VNG-inzet voor de kabinetsformatie, gericht op
nam afscheid als wethouder van Rotterdam en als
structureel voldoende financiële middelen, betere
voorzitter van de VNG-commissie Zorg, Jeugd
interbestuurlijke verhoudingen, focus op uitvoering
en Onderwijs. De vicevoorzitter, wethouder Eelco
en een aanbod van gemeenten voor de grote
Eerenberg in Utrecht, nam de verantwoordelijkheid
opgaven in de leefomgeving. Het VNG Jaarcongres
over. In de VNG-commissie Ruimte, Wonen en
2021 'Gemeenten in de actualiteit' vond op 16 juni
Mobiliteit vertrok Harriet Tiemens als voorzitter,
online plaats vanuit de Willemshof. Journalist
de Nijmeegse wethouder kreeg een andere baan.
Marcia Luyten en tafelheer Leonard Geluk gingen
Haar taken zijn eveneens overgedragen aan de
in gesprek met Femke Halsema, Hubert Bruis
vicevoorzitter, de Zwolse wethouder Ed Anker.
en Mathijs Bouman over handhaving, economie
Ook vertrokken de bestuursleden Annalies Usmany
en de sociale impact van de pandemie. Het was
en Anne de Baat (penningmeester).
een geslaagd jaarcongres, maar ook hier werden
de wandelgangen gemist. In het najaar waren er
Bestuur en commissies
2 drukbezochte online bijeenkomsten met het oog
Vooruitlopend op het openstellen van alle plekken in
op de herijking van het gemeentefonds. Dit leidde
het VNG-bestuur, de VNG-commissies en colleges in
in januari 2022 tot een ALV waarin gemeenten de
2022 (in totaal 250 mensen) is de afspraak gemaakt
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
dat in de commissies tijdelijk informele benoemingen
stap naar voren moeten doen en hoe. Is het mogelijk
mogelijk zijn. Dit zijn tijdelijke, informele waarnemers
en wenselijk om als 1 bestuurslaag gelijkwaardig
die niet door de leden zijn benoemd maar door het
samen te werken met het rijk en met de andere
bestuur op voordracht van de voordrachtscommissie.
decentrale overheden? En hoe kunnen we nog meer
Dit is zo afgesproken om de commissies op peil te
en beter met elkaar optrekken om als lokale over
houden in het zicht van het einde van de bestuurs
heid beter te worden? In 2021 gingen algemeen
periode, wanneer veel mensen andere banen krijgen.
directeur Leonard Geluk, zijn plaatsvervanger Pieter
Het voorzitterschap van de voordrachtscommissie
Jeroense, en het VNG-bestuurslid Geert van Soest
ging in 2021 over van burgemeester Paul Depla van
over deze noties en vragen in gesprek. Met alle
Breda naar burgemeester René Verhuist van Ede.
provinciale VNG-afdelingen en ook met de net werken G4, G40, M50, P10 en K80. De verenigings-
De voordrachtscommissie heeft de taak om de
visie was ook geregeld onderwerp van gesprek bij
kandidaten voor het bestuur en de commissie te
werkbezoeken aan gemeenten.
selecteren. Zij ontvangt aanbevelingen van net werken (zoals G4, G40, P10 en K80) en van de
VNG'ers zijn blij met hun werk
verenigingen van doelgroepen (NGB, Wethouders-
VNG-medewerkers vinden dat hun werk ertoe doet.
vereniging, NVvR, VGS en VvG) om uiteindelijk een
Ze zijn tevreden over de VNG als werkgever. Dat
weging te maken met het oog op de kwaliteit van
bleek (opnieuw) uit het tweejaarlijks medewerkers-
kandidaten en de herkenbaarheid voor de achter
onderzoek. Het werd VNG-breed uitgezet, bij het
ban. Bij dat laatste gaat het om politieke kleur, de
VNG-bureau en bij de 5 VNG-bedrijven. Van de in
vertegenwoordiging van lokale partijen, man-vrouw,
totaal 1.064 vaste medewerkers en medewerkers uit
regionale spreiding enzovoorts. Het is een complexe
de flexibele schil, namen 684 medewerkers deel aan
en gevoelige puzzel.
het onderzoek, een respons van 65,4%. Wat vooral hoog scoorde waren de inhoud van het werk, de
Verenigingsvisie 2030
bevlogenheid van collega's en de organisatie en de
De kracht van het collectief van gemeenten zo goed
energie die medewerkers van hun werk krijgen.
mogelijk benutten en als VNG daar optimaal aan bijdragen. Dat is het idee van de Verenigingsvisie
2030. In 2021 is de voorbereiding begonnen, de visie moet er liggen in 2023. Gemeenten hebben er in een kleine 10 jaar heel veel taken bij gekregen in de domeinen die voor
inwoners het allerbelangrijkst zijn. Als geen ander
7,7
kunnen gemeenten signaleren en agenderen wat er speelt en wat inwoners nodig hebben. Op weg naar
Was de score op bevlogenheid
de visie verkennen we of gemeenten daarom een
van collega's bij de VNG
9
Terugblik 2021
Verhaal
10
De strijd om het geld voor de jeugdzorg Hoe werkt belangenbehartiging door de VNG? Een verhaal uit de praktijk.
Eelco Eerenberg voelt nog de spanning van het moment. Het appje met de boodschap dat het
rapport van de Commissie van Wijzen er was. 'Je vergat je agenda, dook in je iPad, scande razendsnel
de conclusies en daar stond het gewoon: gemeenten
hebben gelijk!'
'Vaak heb ik me verbaasd over de enorme afstand tussen Den Haag en de praktijk'
Eindelijk rechtvaardigheid. Zo voelde de uitspraak
in de arbitrage over de jeugdzorg. Niet alleen voor de Utrechtse wethouder en voorzitter van de
VNG-beleidsadviseur Jeugd, Reinier Lagerwerf.
VNG-commissie Zorg, Jeugd en Onderwijs, maar ook
Weliswaar erkende het rijk in 2018 dat er iets moest
voor al die andere bestuurders, gemeenteambtenaren
gebeuren, maar maatregelen bleven uit. In 2018 zetten
en VNG'ers die betrokken zijn bij de jeugdzorg.
wethouders de ongebruikelijke stap om actie te voeren
De uitspraak van de Commissie van Wijzen in het
in Den Haag. In een open brief dreigden gemeenten
geschil tussen gemeenten en rijk over het geld voor
de jeugdzorg terug te geven aan het rijk. Zo kwam
de jeugdzorg is een mijlpaal in een jarenlang proces.
het in 2019 - ook dankzij druk van de Tweede Kamer
Het resultaat van eendrachtig samen optrekken en
- eindelijk tot bestuurlijke onderhandelingen met het
van een consequente koers. 'Het tekent de kracht van
rijk. Daarbij werden drie cruciale afspraken gemaakt.
het collectief van gemeenten,' zegt Leonard Geluk,
Het feitelijk tekort werd onafhankelijk onderzocht en
algemeen directeur van de VNG.
op basis van de uitkomst zou worden onderhandeld
over compensatie. In het geval rijk en gemeenten er
Cruciale afspraken
niet uitkwamen, moest arbitrage uitkomst bieden. De
Na de invoering van de Jeugdwet in 2015, die
derde afspraak behelsde dat voor de eerstkomende
gepaard ging met een bezuiniging van 25%, zagen
drie jaar incidenteel in totaal 1 miljard euro (400, 300
gemeenten al snel dat ze geld tekortkwamen, vertelt
en 300 miljoen) beschikbaar kwam.
4
♦
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
I NI
4
/ fin
*4 ■ l.1 !’!
1 V
FACTUUR 1019 j
hugodeiongc
”■ -<om«en .--w2OI9
(UnHoan
njk
11
< ’ Werkelijke uitpven 2019
Tekort
€ 2,6 miljoen
ï:y ?-
1
Overleg in het Torentje
ook al omdat wij bij de VNG met maar een klein club
Andries Kok, teamleider Gemeentefinanciën VNG,
je zijn. Ter vergelijking: bij VWS werken er 90 mensen
was aanwezig bij het bestuurlijk overleg tussen de
aan Jeugd.' Herm Kuipers, directeur sociaal domein
delegaties van het rijk en de VNG in het Torentje.
van de gemeente Amersfoort en voorzitter van de
'Het was fascinerend om mee te maken. De minis
werkgroep financiën van het Directeurennetwerk
ters zeiden dat het kabinet niet over z'n graf heen
Sociaal Domein, zat in de begeleidingscommissie van
kon regeren. Rutte vroeg erop te vertrouwen dat het
het AEF-onderzoek. 'De onderzoekers waren kritisch
kabinet echt van goede wil was, en dat gemeenten
en eigenwijs, maar op een prettige manier. Ik had er
zouden krijgen wat nodig was als het onderzoek op
meteen veel vertrouwen in.' Eind 2020 presenteerde
tafel lag. Dat was het moment dat hij die arbitrage
AEF de conclusies. Het gemeentelijk tekort op de
noemde. Hij sprak van een semi-bindende uitspraak
jeugdzorg werd geraamd op 1,7 miljard euro.
door een Commissie van Wijzen. Dit omarmde de VNG-delegatie. Ik realiseerde me toen nog niet hoe
Schrikbarend tekort
cruciaal dit was.'
'Een schrikbarend getal: 50% van het totale budget
van 3,5 miljard euro,' zegt Lagerwerf. Een commis
AEF kreeg de opdracht het onafhankelijk onderzoek
sie onder voorzitterschap van Marjanne Sint kreeg
uit te voeren. Gemeentelijke financials, directeuren
opdracht te onderzoeken hoe het tekort op de
Sociaal Domein en beleidsmedewerkers uit het hele
jeugdzorg kon worden beteugeld. Herm Kuipers
land werkten mee met informatie en onderbouwing,
nam plaats in de stuurgroep. 'Ik heb me daar vaak
vertelt Lagerwerf. 'Dit is essentieel en noodzakelijk,
verbaasd over de grote afstand tussen de praktijk
Terugblik 2021
...
*
12
r
••
3
en het beeld in Den Haag. Dan ging het er bijvoor
directie, de VNG-commissie Jeugd en het VNG-
beeld over dat gemeenten op korte termijn veel
bestuur, vertelt Lagerwerf. 'De onderhandelings-
konden besparen door uniform inkopen. Maar dat is
delegatie hield z'n punt vast en tussendoor gingen
onrealistisch; gemeenten hebben allemaal te maken
we het land in om te checken of de lijn die we
met lopende contracten. Ik noem dit spreadsheet
volgden nog de juiste was. In februari legden we
management; op een spreadsheet achter een bureau
een resolutie voor aan de leden die unanieme steun
een probleem zo herdefiniëren dat het zo klein
kreeg. Daar kon de onderhandelingsdelegatie mee
mogelijk lijkt. Het eenzijdige sturen op geld, werkte
verder.' De betrokken bestuurders en medewerkers
wantrouwen in de hand. De rol van de onafhankelijke
moesten steeds alles uit hun handen laten vallen als
voorzitter was daarom erg belangrijk.'
er nieuwe ontwikkelingen waren. 'Dan kregen we
een voorstel, vlug lezen, schakelen met gemeenten Op basis van de opbrengst van de commissie Sint
en de directie en het bestuur. Iedereen was er steeds
en de input van gemeenten werd van januari tot
als je 'm nodig had, altijd.'
april 2021 onderhandeld. Op het VNG-bureau was
het een voortdurend schakelen tussen medewerkers,
Onderhandelen met een baby op de arm Onderhandelaar Eerenberg herinnert zich een
moment dat hij 's avonds om half tien met minister Sander Dekker in gesprek was over de Gecertificeer
de Instellingen. 'Ik was net voor de tweede keer vader geworden, van Suus, ze had die avond krampjes.
'Iedereen was er als je hem nodig had, altijd'
De iPad stond op de schoorsteen, ik liep met de
baby door de kamer in die speciale krampjesgreep. Het ging altijd maar door.'
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Maar, er kwam geen extra geld, meldde het kabinet aan het eind van een beraad over de kinderopvangtoeslagaffaire. Was dat het moment om op de escalatieknop te drukken? Eerenberg: 'Ik wil
het niet escaleren noemen. Mark Rutte had het zelf bedacht, en dit was het moment om de door hem
'Dit moeten we als gemeenten en rijk nooit meer zo doen'
genoemde arbitrage in te roepen.' De stap van de VNG werd in het Torentje en op het ministerie met
weinig enthousiasme onthaald. 'Het rijk vond het
belachelijk, maar we hielden onze poot stijf, want
'ontiegelijk terecht' dat gemeenten gelijk kregen.
er was geen tijd meer te verliezen,' zegt Geluk.
'Ze zijn er jarenlang haast onderdoor gegaan.' Eerenberg hoopt dat gemeenten de krachtige
Staatsrechtelijk novum
collectiviteit vasthouden op de Hervormingsagenda
De figuur van arbitrage tussen twee overheden is
Jeugd. 'Het huidige stelsel bevat dingen die niet
een novum dat in het staatsrecht niet is beschreven.
goed zijn, alleen het collectief van gemeenten kan die
Over de samenstelling van de Commissie van Wijzen
overwinnen.' Ook zegt Eerenberg: 'Dit moeten we als
waren in december en januari (2021) afspraken
gemeenten en rijk nooit meer doen zo. We moeten
gemaakt. De VNG en het rijk mochten elk twee leden
veel betere afspraken met elkaar maken, laten we
aanwijzen, allen mensen met een lange staat van dienst
dat ervan leren.'
bij de overheid. Als voorzitter werd voormalig top
ambtenaar en Staatsraad Richard van Zwol benoemd. De VNG had vier weken de tijd om de zaak en de
Naschrift
pleitnota voor te bereiden. Een kernteam bestaande
In het regeerakkoord staat dat het kabinet vanaf 2024
uit Geluk, Lagerwerf en beleidsadviseur Ton de Klerk
toch extra wil bezuinigen op de jeugdzorg, bovenop
namen de taak op zich. 'We zagen elkaar bij mij thuis
de besparingen uit de Herstelagenda Jeugd. De VNG
op ruime afstand van elkaar,' vertelt Geluk. 'Chinees
blijft inzetten voor reële compensatie van de kosten
eten of pizza en daarna sparren.' De uiteindelijke
van de jeugdzorg.
besprekingen met de Commissie van Wijzen vonden
digitaal plaats. 'We zaten elk op een hoek van de
eettafel. Leonard lichtte de pleitnota toe en beant woordde de vragen. Bij specifieke vragen sprongen Ton of ik in,' zegt Lagerwerf. 'Het ging er heel anders aan toe dan we hadden geoefend, maar het ging heel
erg goed.'
Doorbraak Op 18 mei kwam de uitspraak van de Commissie
van Wijzen dat het rijk gemeenten moet compen seren voor het feitelijke tekort op de jeugdzorg. Geluk: 'Het was een enorme doorbraak. Door ons werk als VNG - samen met gemeenten - kwam er
meer lucht. De arbitragezaak is hopelijk een kentering en een begin van nieuwe afspraken met het kabinet
over de financiële positie van gemeenten en betere interbestuurlijke verhoudingen.' Lagerwerf vindt het
I
ISSSóF ’R vwv W! - -O O O O ? O O O O .■ƒ so ojssBT? o o £ Vc „ . "c- .
F
►3
13
Terugblik 2021
Duo-interview Wat kwam er op gemeenten af in 2021?
/
Stop het jojo-beleid in asielopvang'
Weterings Een hoge instroom van asielzoekers, een woningcrisis en de aanloop naar de invoering
van de nieuwe Wet inburgering. Door een falend woningmarktbeleid zijn er te weinig woningen, wat
het voor gemeenten lastig maakt om statushouders
te huisvesten. Tegelijkertijd werden 15.000 asiel aanvragen met spoed weggewerkt door de Taskforce IND. Dat leidde tot stagnaties en overvolle AZC's.
Hoogstrate Gemeenten moeten statushouders
huisvesten, maar de opvang van asielzoekers is 14
Asiel en integratie is een grote logistieke en sociale
geen taakstelling. Dat gaat altijd in overleg. Het
gemeentelijke operatie. Het lukte gemeenten om
COA coördineert dat, de verdeling loopt via de
in 2021 de achterstand in opvang weg te werken
provincies. Het maakt het een complex geheel,
en ze maakten grote stappen in huisvesting. Maar
waarbij huisvesting en opvang elkaar beïnvloeden.
de problematiek blijft nijpend, zo bleek ook in 2022
bij de opvang van de vluchtelingenstroom uit Oekraïne.
De VNG pleit daarom voor een structurele oplossing.
Wat hebben gemeenten in 2021
gepresteerd?
'We moeten dit vraagstuk in samen hang aanpakken' Theo Weterings*
Hoogstrate In juli hadden gemeenten grote achterstanden in de huisvesting van statushouders.
Dat hebben ze in de tweede helft van 2021 ingelopen en gezien de stand van de woningmarkt is dat een prestatie van formaat.
Weterings Gemeenten hebben niet alleen status
*
houders, maar ook veel andere aandachtsgroepen gehuisvest. Dat aantal is veel groter, nog geen
10% van alle sociale huurwoningen gaat naar statushouders. Daarnaast hebben gemeenten meer
dan 10.000 extra opvangplekken gecreëerd. Terecht hebben de bewindspersonen van BZK en van Asiel en
r Lx
\
Migratie gemeenten daar een groot compliment voor
gegeven. Hoogstrate De noodkreet van Ter Apel leidde tot extra opvang in de gemeente Assen, wat de druk tijdelijk verlichtte. Maar er is een structurele oplossing nodig, want één gemeenschappelijke vreemdelingenlocatie voor heel Nederland is te weinig.
o
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Waarom was de VNG verontwaardigd over de aanwijzing van het kabinet om gemeenten te verplichten meer asiel
Waar maakte de VNG in 2021 voor haar leden het verschil?
zoekers op te vangen?
Weterings We hebben de Uitvoeringsagenda
Flexibilisering asielketen opnieuw hoog op de
Hoogstrate Rond kerst bleken met spoed
agenda gezet bij onze bestuurlijke partners.
extra opvangplekken nodig en die zijn toen ook
Als we die gezamenlijk uitvoeren, komen we tot
gerealiseerd. Het kabinet kan gemeenten geen
een stabiel opvanglandschap waar een jojo-beleid
aanwijzing geven voor deze opvang, niemand kan
en aanwijzingen niet nodig hoeven te zijn.
gemeenten daartoe dwingen. Later zei het kabinet
Hoogstrate Met de uitvoeringsagenda willen
dat het geen aanwijzing was geweest, maar een
we naar een flexibel systeem, waarin bijvoorbeeld
'dringend bestuurlijk verzoek'.
de opvang van asielzoekers wordt gecombineerd
Weterings De gang van zaken is het gevolg van het
met tijdelijke opvang van andere groepen die ook
niet integraal benaderen van dit vraagstuk. Door het
dringend huisvesting zoeken.
tekort aan woningen komt de huisvesting van status
Weterings We hebben het rijk ook opgeroepen om
houders in de knel, zij blijven langer in de AZC's die
een taakstelling voor de opvang neer te leggen bij
daardoor vollopen. Daarnaast veroorzaakt de opvang
de provincies. Provincies en gemeenten kunnen de
van veiligelanders veel overlast, waardoor het draag
opvang dan samen realiseren, waarbij gemeenten
vlak in de samenleving afbrokkelt en het lastig is om
de regie voeren en rijk en COA faciliteren. Tot slot
nieuwe opvangplekken te vinden.
zijn betere prognoses voor de opvang van groot
15
belang. Dan kunnen we ons als gemeenten beter
voorbereiden.
'Met de uitvoerings agenda willen we naar een flexibel systeem' Ingrid Hoogstrate*
£
►1 u•
* Theo Weterings is burgemeester van Tilburg, portefeuillehouder Asiel en Integratie in het VNG-bestuur en voorzitter van de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid.
Ingrid Hoogstrate is programmadirecteur Asiel en Migratie bij de VNG.
J F
Terugblik 2021
2021 in cijfers ■
Totaal aantal geregistreerde vragen bij Klantcontactcentrum 16
820
84t* F
O I<
Top 5 onderwerpen meest gestelde vragen: 1. Coronapandemie: 978 vragen 2. Vereniging: 388 vragen 3. Participatiewet: 343 vragen 4. Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo): 239 vragen 5. Kinderopvang en kindcentra: 223 vragen
Ledenbrieven De best gelezen ledenbrieven van 2021: 1. Nazending voor Buitengewone ALV 12 februari 2021
2. Alcoholwet en aanpassing Model-APV 3. VNG Model Verordening nadeelcompensatie
■MMMM
VNG Connect
VNG International
■Ih ■Bk ■Bk V WjjW
Aantal landen waarin
Trainees VNG Connect
Deelnemers aan De Dag van de Stad
Deelnemers aan Voor De Jeugd Dag
VNG International actief is
3
MMMI
VNG Realisatie Gemeentedelers Aantal initiatieven van tientallen gemeenten, 4 winnaars in 4 categorieën
64i
MMBHH
De Informatiebeveiligingsdienst (IBD)
2.487
aanvragen- en meldingen over informatiebeveiliging
en 542 privacyaanvragen
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Bezoeken vng.nl Deelnemers aan de diverse VNG-fora
w 17
Cn b
o w o 00 b
Praktijk voorbeelden van gemeenten in de databank
b
Terugblik 2021
Verhaal
Samenwerken als 1 overheid 18
Een effectieve overheid werkt samen als 1. Dat vraagt
om een gelijkwaardige relatie tussen de centrale, provinciale en lokale overheid, een goede aansluiting
van beleid met uitvoering, en een sterke uitvoerings praktijk.
Bij gemeenten komt alles samen, zij zien als geen ander het belang van een samenwerkende overheid en een sterke uitvoering. In 2021 startte de VNG Focus op
De VNG zet zich in voor een goede aansluiting en een gelijkwaardige relatie tussen beleid en uitvoering en tussen centrale en lokale overheid
Uitvoering, een meerjarige beweging met 3 doelen: het vergroten van de uitvoeringskracht van gemeenten, het borgen van de menselijke maat in de uitvoering en een betere uitvoerbaarheid van wetgeving. Focus op
Uitvoering sluit aan op het overheidsbrede uitvoerings-
programma Werk aan Uitvoering (WaU). Aanvankelijk
was dit een programma van de rijksoverheid en de grote uitvoeringsinstellingen; dankzij de inspanningen van de VNG sloten gemeenten aan. Zowel op hoogambtelijk
als politiek-bestuurlijk niveau. In de ministeriële commis sie uitvoering vertegenwoordigt VNG-bestuurder Henri Lenferink, burgemeester van Leiden, het gemeentelijke
perspectief. In de ambtelijke commissie uitvoering zitten
namens de VNG en gemeenten Nathan Ducastel en Arne van Hout. Nathan Ducastel is beleidsdirecteur
dankzij de inzet van de VNG, aan mee. Zo wordt
Informatiesamenleving van de VNG en algemeen
gestreefd naar het inrichten van een loketfunctie
directeur van VNG Realisatie, Arne van Hout is
bij gemeenten, waar inwoners voor alle overheids
gemeentesecretaris in Nijmegen en voorzitter van
zaken terechtkunnen. Gemeenten denken mee
de Taskforce Samen Organiseren.
over de inrichting van deze functie en er worden
gezamenlijk experimenten gedaan. Een ander
Public Ground
onderwerp is een versnelling van de digitale agenda.
De deelnemende partijen aan het WaU-programma
Een belangrijk resultaat voor gemeenten en de VNG
werken aan 6 onderwerpen. Een aantal is van
is dat de uitgangspunten van Common Ground voor
belang voor gemeenten en daar werken gemeenten,
de digitalisering van de hele overheid gaan gelden.
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Met Common Ground bouwen gemeenten, de VNG
en marktpartijen samen aan een nieuwe gemeentelijke informatievoorziening. In het WaU-programma is afge
sproken dat de principes die hiervoor worden gebruikt ook gaan gelden voor de Public Ground (de basis voor
een informatievoorziening voor de gehele overheid).
Aandacht voor uitvoerbaarheid, van beleid tot uitvoering
Dat is belangrijk voor gemeenten, want het betekent dat de gemeentelijke informatiesystemen beter zullen
communiceren met die van andere overheden. En dat
Gelijkwaardige relatie
is noodzakelijk voor een effectievere uitvoering.
Daarnaast moet de uitvoeringskracht van de gehele
overheid verbeteren. Daar worden binnen WaU diverse
Uitvoerbaarheid vanaf de start
initiatieven voor ontplooid, waar ook gemeenten
Een doel van het uitvoeringsprogramma Wall is het
nauw bij zijn betrokken. Elke overheid toetst jaarlijks
versterken van de band tussen beleid, wetgeving
de eigen uitvoeringspraktijk op een aantal thema's en
en uitvoering. Zodat de ervaringen in de uitvoering
publiceert een 'stand van de uitvoering'. De resultaten
worden gebruikt om beleid en wetgeving te voeden.
van alle overheidslagen worden in juni gepresenteerd
Niet alleen bij de totstandkoming van nieuw beleid
op de Dag van de Publieke Dienstverlening. De eerste
en wetgeving, maar ook bij de aanpassing ervan als in
vindt plaats in 2022.
19
de uitvoering blijkt dat dit nodig is. Uitvoerbaarheid is een aandachtspunt in het hele proces en begint bij
Het nieuwe kabinet geeft in het regeerakkoord
de beleidsvorming. Uitvoeringstoetsen worden vaker
duidelijk aan dat het de uitvoeringskracht van de
ingezet en via een invoeringstoets wordt een jaar
overheid wil versterken. Ook wil het vraagstukken
na invoering van beleid onderzocht of de beoogde
veel meer in samenhang aanpakken. Dat vraagt om
doelen worden bereikt en er geen inwoners in de knel
samenwerken als 1 overheid. De VNG is uiteraard blij
komen. De VNG doet dit soort toetsen al regelmatig,
met deze aandacht en zal zich blijven inzetten voor
maar nog lang niet voor alle ministeriële beleids
een goede aansluiting en een gelijkwaardige relatie
plannen die gemeenten aangaan. Dat moet veran
tussen beleid en uitvoering en tussen centrale en
deren, zo is ook vastgelegd in het regeerakkoord.
lokale overheid.
&
7 / £
4 L\
r’’
I
..
A
Terugblik 2021
Duo-interview
'We waren onderdeel van een onvoorstelbare ramp' Hevige neerslag en hoog water veroor
20
zaakten in juli een zware overstromings
De ramp was het gevolg van extreme
ramp in Zuid-Limburg. De ravage was
regenval en rivieraanvoeren uit de Eifel en de Ardennen. Kun je je wapenen tegen zulke uitzonderlijke omstandig heden?
enorm. Honderden mensen moesten hun huizen uit, wethouder Carlo Vankan van Valkenburg aan de Geul was één van hen. De watersnood onderstreept de urgentie
van klimaatadaptatie, zeggen Patrick van der Broeck en Carlo Vankan.
Van der Broeck We kunnen niet in deze situatie
berusten. Voor het Heuvelland is de veiligheidsnorm bepaald op eens in de 25 jaar wateroverlast. Regen zoals vorig jaar zomer komt statistisch eens
in de duizend jaar voor, dat is niet te kantelen. Maar een risico van eens per 25 jaar is te groot.
Welk moment van de watersnood heeft op u de meeste indruk gemaakt? Vankan Toen we in een bootje met de politie meegingen. Op de voordeur stond: 2 volwassenen, 1 kind, 2 honden. Toen we wegvoeren, zette
de politieman daar een kruis doorheen. Van der Broeck De overstroming van de waterbuffer
bij Hoensbroek, het onderlopen van de wegen, en de woeste stroom water die door Valkenburg
'Gemeente moet aan de slag ll,« met klimaat«J&l* adaptatie' V
raasde. Alles is in mijn geheugen gegrift.
Carlo Vankan*
Vankan Mensen gingen al snel weer denken
in kansen; om iets beters terug te bouwen dan er stond, dat vond ik ook indruk
wekkend.
<s_'
Van der Broeck Positief is dat de
maatregelen van het hoogwater-
programma rond Venray en Horst bleken te werken. De opluchting
daar stond in schril contrast met
\
het verdriet in het Heuvelland.
T •
X.
-
*’
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Vankan We weten dat er geen redden aan is als er
door de klimaatverandering nog eens zo'n bui valt.
Is het belang van klimaatadaptie
Maar we kunnen er wel alles aan doen om ons erop
landelijk duidelijk genoeg?
voor te bereiden. Van der Broeck We kunnen buffers verslimmen,
Van der Broeck Alle gemeenten hebben een
bruggen aanpassen...
stresstest uitgevoerd, maar de realiteit van Zuid-
Vankan Technische maatregelen, klimaatadaptief
Limburg was dat het drie keer zo erg kan worden.
bouwen en afspraken over waterafvoer met Duitsland
Dit zijn we ons te weinig bewust. Gemeenten spelen
en België. Je kunt niet alles voor zijn, maar wel doen
een essentiële rol omdat ze verantwoordelijk zijn
wat redelijkerwijs mogelijk is.
voor de ruimtelijke ordening. Water en ruimtelijke
ordening zijn twee bepalende onderwerpen de
komende decennia. De zeespiegel blijft na 50 tot 60 jaar stijgen en we zullen vaker extreem weer krijgen. Vankan Door de klimaatverandering neemt de kans
Gebeurt dat? Hoe werken het waterschap en gemeenten samen?
op wateroverlast en hoogwater toe in heel Neder
Van der Broeck We hebben eerst de schade
dit is. We moeten hiermee aan de slag voor onszelf
hersteld aan bijvoorbeeld meetstations en stuwen en
en voor de generatie die na ons komt.
land. Dat gaat niet weg door de ogen te sluiten. De situatie in Limburg heeft aangetoond hoe urgent
ons gezamenlijk ingezet om geld bijeen te brengen.
Nu komt de fase van nadenken over oplossingen. Vankan Dit gebeurt in allerlei overlegstructuren waarin we elkaar opzoeken. Voor zo'n watertafel
wisselen we standpunten uit en we trekken nauw
met elkaar op, ieder met z'n eigen rol.
r
'We kunnen niet in deze situatie berusten'
>1
r-> *
Patrick van der Broeck* F X
X /
r *
* Carlo Vankan is wethouder van Valkenburg en
lid van de VNG-commissie Ruimte, Wonen en Mobiliteit. Patrick van der Broeck is dijkgraaf van het Waterschap Limburg. Beiden zijn lid van de Tijdelijke Beleidstafel Hoog Water en Wateroverlast, ingesteld om het waterbeleid
tegen het licht te houden.
3
■ RH cï-'
i ' tl
|| ■
-nnnl^Bl ■
V
21
Terugblik 2021
Thema
Inclusieve samenleving /* r /*r z*
f
4
22
[1
k
4
Jeugdzorg
Nieuwe Wet inburgering
De uitspraak van de Commissie van
Met de Wet inburgering worden
Inzicht in toekomstige kosten Wmo
Wijzen over de tekorten op de jeugd
gemeenten in 2022 verantwoordelijk
Gemeenten kunnen met het Wmo
zorg was een grote doorbraak. Het
voor een nieuwe groep inwoners.
voorspelmodel tot 5 jaar vooruitkijken
vorige kabinet kwam over de brug
De VNG werkte in 2021 in nauwe
hoe de vraag en kosten van de Wmo
met voor 2022 €1,3 miljard extra voor
samenwerking met het ministerie
op gemeentelijk en wijkniveau zich
jeugd. Het rijk en gemeenten com
van SZW en Divosa, het COA en
ontwikkelen. Het model is gemaakt
mitteerden zich aan het maken van
DUO aan de invoering van deze wet.
door de gemeente Den Haag, de VNG
een herstelagenda met maatregelen,
Ze ontwikkelden samen een breed
heeft het in samenwerking met meer
gericht op een houdbaar jeugdstelsel
pakket ondersteuningsmaatregelen die
dan 30 gemeenten verder ontwikkeld,
op lange termijn.
gemeenten helpen bij het uitoefenen
zodat alle gemeenten het nu kunnen
van de nieuwe taken.
gebruiken.
Financiële ondersteuning Ook de grote sociaalmaatschappelijke
Soepele overgang cliënten beschermd wonen
gevolgen van de coronacrisis kregen
Met ingang van 2021 kunnen ggz-
in 2021 volop aandacht. Er ging veel
cliënten die blijvend behoefte hebben
geld naar het Nationaal Programma
aan intensieve zorg, gebruikmaken
Onderwijs, de cultuursector kreeg extra
van financiering uit de Wet lang
30
financiële ondersteuning. Gemeen
durige zorg. Dit betekent dat deze
ten hadden opnieuw veel werk aan
financiering niet meer vanuit de Wmo
2,5 jaar gevisiteerd door de Commissie
de uitvoering van de Tozo-regeling.
komt. De VNG heeft er in 2021 veel
financiële beheersbaarheid sociaal
Daarnaast pleitte de VNG bij het rijk
aan gedaan om ervoor te zorgen dat
domein, onder leiding van Marjanne
opnieuw voor een toereikende finan
er geen cliënten tussen wal en schip
Sint.
ciële compensatie van de aanzuigende
vielen door deze overgang.
werking van het Wmo-abonnementstarief.
Zoveel gemeenten zijn de afgelopen
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Samenhangende aanpak
Bodem
De maatschappelijke veranderopgaven
Verschillende opgaven doen een
combineren in de leefomgeving.
groot beroep op de schaarse ruimte,
Dat is de grote uitdaging van de
niet alleen boven maar ook onder
komende decennia. Hoe combineren
de grond. In 8 regio's zijn in 2021
we de energietransitie, klimaatadap-
pilots begonnen om kennis over een
tie en water, stikstof, biodiversiteit
goede ordening en kwaliteit van de
van de gemeenten leverde in 2021 een
met woningbouw en economie? Voor
bodem te verzamelen en te delen:
Transitievisie Warmte op. Hoe en in
gemeenten een belangrijke taak als
de regionale schakelfuncties bodem.
welke volgorde kun je wijken van het
verantwoordelijke voor ruimtelijke
Het gaat om zaken zoals het combi
gas afschakelen? De plannen zijn klaar.
ordening. Een samenhangende aanpak
neren van klimaatadaptatie, water-
van een verantwoord gebruik van
berging, verdroging en vergroening.
ruimte vraagt goede en gelijkwaardige
Dit is een programma van de VNG in
interbestuurlijke samenwerking.
samenwerking met het ministerie van
99% 23
Infrastructuur en Waterstaat.
55,1 TWh
Klimaatadaptatie
Omgevingswet
Gemeenten voerden de afgelopen
De ingangsdatum van de Omge
jaren stresstesten uit voor hitte,
vingswet is in 2021 en 2022 opnieuw
droogte, overstromingen en water
uitgesteld. Er is meer tijd nodig om
Dat is opgeteld het resultaat van
overlast. Daarin werd getest of de
te kunnen oefenen met het Digitaal
de 30 Regionale Energie Strategieën
gemeente bestand is tegen extremen
Stelsel Omgevingswet. De VNG
(RES). Het doel uit het Klimaatakkoord
van het weer. In 2020 en 2021 zijn op
ondersteunt gemeenten in de voor
om in 2030 35 TWh duurzaam op
basis van de uitkomsten risicodialogen
bereiding op de wet met instrumenten,
te wekken lijkt haalbaar.
gevoerd, gericht op maatregelen.
trainingen en regionale implementatie-
Ook zijn gemeentelijke en regionale
coaches (RIO's).
uitvoeringsprogramma's klimaat adaptatie opgesteld. De watersnood
in Limburg toont aan hoe urgent dit is.
Thema
Leefomgeving r ...4
J
‘44o'.
F"!
* w
<
tr §2n______
Terugblik 2021
L<
n
F\
■ I'
24
P |
*
R |
I
| V | A | C | y
I
Kansen en risico's van digitalisering
Digitale veiligheid
Common Ground
De Buitengewone Algemene Leden
Gemeenten, marktpartijen en
De VNG ondersteunt gemeenten
vergadering stelde begin 2021 de
mede-overheden bouwen gezamenlijk
bij het omgaan met de kansen en
Resolutie Digitale Veiligheid vast. Hierin
aan een flexibele, gemeentelijke
risico's van digitalisering. Belangrijke
wordt de noodzaak onderstreept dat
informatievoorziening. Ze doen dat
vraagstukken waar de VNG voor en
gemeenten hun digitale weerbaarheid
volgens de principes van Common
met gemeenten aan werkte, waren
versterken. De Informatiebeveiligings
Ground. In 2021 kwamen de door
onder meer (digitale) grondrechten
dienst (IBD) bood gemeenten volop
een aantal gemeenten ontwikkel
en ethiek, informatieveiligheid,
ondersteuning bij informatiebeveiliging
de toepassingen 'Huishoudboekje'
data science en het gezamenlijk
en gegevensbescherming. Risico's rond
en 'Registratie vakantieverhuur'
versterken van de digitale overheid.
de informatievoorziening werden op
beschikbaar voor alle gemeenten.
Ook ging veel aandacht uit naar
verschillende manieren zichtbaar en
Ook zijn acht nieuwe standaarden
het op de politieke agenda krijgen
tastbaar. Zo werden twee gemeentelijke
voor gegevensuitwisseling vastgesteld,
van digitalisering.
samenwerkingsverbanden getroffen
die werken volgens de principes van
door ernstige ransomware-aanvallen.
Common Ground.
Datagedreven werken Gemeenten gebruiken diverse data-
Een sterke gezamenlijke uitvoering
instrumenten. Bekende voorbeelden
Gemeenten versterken in de
zijn de Gemeentelijke Monitor Sociaal
Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering
Domein en Waarstaatjegemeente.nl.
(GGU) hun uitvoeringskracht, op allerlei
In 2021 werd de bij de VNG aanwezige
vlakken. De VNG ondersteunt hen
expertise van data science ingezet
hierbij. Zo kwam de standaard Haven
om een aantal specifieke opgaven van
beschikbaar, waarmee gemeenten
gemeenten helder in kaart te brengen.
IT-oplossingen die werken volgens de
Zo worden met twee instrumenten,
principes van Common Ground kunnen
2.487
DOOK en DEGO, data ontsloten op
gebruiken. Ook kwam GGI-Netwerk
het terrein van respectievelijk onder
beschikbaar voor alle landelijke
Zoveel aanvragen- en meldingen
mijnende criminaliteit en de energie-
voorzieningen, een netwerk voor
over informatiebeveiliging kreeg
transitie.
besloten, veilige communicatie
de Informatiebeveiligingsdienst (IBD)
waarover gemeenten zelf de regie
in 2021 van gemeenten.
voeren.
Thema
Informatiesamenleving
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Thema
Gemeentefinanciën Gemeenten in de knel
Geld voor de jeugdzorg
De financiële positie van gemeenten
De Commissie van Wijzen oordeelde
raakt verder uitgehold. De jaar
op 18 mei dat gemeenten de kosten
resultaten over 2021 waren gemiddeld
van de jeugdzorg (€ 1,9 miljard)
redelijk positief, maar dat komt door
vergoed moeten krijgen. In de Herstel-
de verkoop van aandelen van Eneco
agenda Jeugd onderzoeken partijen
door 44 gemeenten, wat € 4 miljard
hoe het stelsel beheersbaar kan blijven
opleverde. Het compensatiegeld voor
en de zorg verbeterd. In het regeer
€ 2,4 miljard
corona vertekent ook het beeld. Uit
akkoord bleek dat het kabinet vanaf
onderzoek van het ministerie van BZK
2024 € 100 miljoen bezuinigt op de
bleek in 2021 dat gemeenten financi
jeugdzorg en vanaf 2025 zelfs
Zoveel hebben gemeenten sinds
eel in de knel zitten.
€ 500 miljoen.
2015 bezuinigd op hun uitvoerings-
capaciteit, terwijl het takenpakket juist fors toenam. Een krimp van bijna 15%.
Oorzaak? De oplopende tekorten in
Minder reserves
Herijking gemeentefonds
De toenemende druk op de finan
De door het ministerie van BZK
ciële positie leidt tot verschraling van
voorgestelde herverdeling van het
voorzieningen, zoals het beperken van
gemeentefonds leidde tot veel onrust
openingstijden, minder onderhoud in
onder gemeenten. De VNG organiseer
de openbare ruimte en het versoberen
de 2 drukbezochte informele bestuurlijke
van minimaregelingen. De financiële
bijpraatsessies. Gemeenten waren het
reserves van gemeenten zijn in de
erover eens dat meer tijd nodig is om
periode 2010-2019 met gemiddeld
tot een goede verdeling te komen, en
circa 30% verminderd, de lasten voor
dat een herverdeling enkel mogelijk
inwoners met 14% gestegen.
is als er veel meer geld in het gemeente
het sociaal domein.
fonds komt. Nadeelgemeenten moeten
compensatie krijgen.
I
ft
-
••
&
L?
■ ft
1
p ft *
©
25
Terugblik 2021
Thema
Lokale democratie Een nieuwe lichting bestuurders en
programma Democratie in Actie dat
raadsleden staat de komende bestuurs
in 2021 is afgesloten. Daarin zijn pilots
periode voor de taak om in verbinding
gedaan en gereedschappen ontwikkeld
met inwoners en maatschappelijke
voor het versterken van de democratie.
zich in 2021 in voor de financiële
organisaties de maatschappelijke
De opbrengst is samengebracht in
positie van lokale partijen. Het is
veranderopgaven in goede banen
de publicatie Bouwstenen voor
onterecht dat zij geen subsidie krijgen
te leiden. De VNG was partner in het
Democratie. Verder zette de VNG
en de landelijke partijen wel.
26
Thema
Veiligheid Protest tegen de coronamaatregelen,
I
handhaven van de coronamaatregelen.
I
polarisatie, steekincidenten onder
De VNG benutte de brede erkenning
jongeren. Veiligheid en het handhaven
van het belang van BOA's om bij de
van de openbare orde vroegen veel
rijksoverheid te pleiten voor een verde
aandacht van gemeenten, het was een
re professionalisering van de beroeps
roerig jaar. Niet alleen in de fysieke,
groep. De oproep vanuit de VNG om
maar ook in de digitale wereld. Ook
extra middelen beschikbaar te stellen
van ondersteuning voor gemeenten.
ging de aanpak van ondermijnende
voor gemeentelijke BOA's had succes.
Onder meer met handreikingen hoe
criminaliteit onverminderd door. BOA's
Daarnaast speelde de VNG in op de
om te gaan met desinformatie in de
speelden een essentiële rol bij het
actualiteit met verschillende vormen
online wereld.
i
Thema
Europa Een pakket Europese richtlijnen om in
biedt. Daarnaast behartigt de VNG
2055 klimaatneutraal te zijn, als nadere
de gemeentelijke belangen in Europa
invulling van de Green Deal. Regel
via diverse Europese netwerken,
geving om het gebruik van artificial
bij de Europese Commissie en het
intelligence te reguleren. In 2021
Europees Parlement. Dit gebeurt onder
kwam de Europese Commissie met
meer in het Comité van de Regio's,
veel nieuwe voorstellen die relevant
het officiële adviesorgaan van lokale
zijn voor gemeenten. De VNG infor
overheden bij de EU. Twaalf bestuur
meert gemeenten over het naleven
ders uit de VNG-commissie Europa
van Europese regelgeving en over het
en Internationaal zijn namens de VNG
benutten van de kansen die Europa
actief in dit comité.
*
I
*
* * *
I
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
VNG Bedrijven VNG Connect
VNG Realisatie
VNG Connect staat voor kennis, netwerk
VNG Realisatie werkt aan ontwikkel
en ontwikkeling. Van talent en van ervaren
en uitvoeringsondersteuning op het
professionals bij gemeenten. Met congres
raakvlak van maatschappelijke opgaven,
sen, opleidingen en trainees. Dankzij flexibel
dienstverlening, uitvoering en ICT. Samen
en razendsnel schakelen tussen digitale,
met onze leden, de gemeenten, werken
fysieke en hybride congressen en trainingen
we aan een sterke uitvoering. Voor VNG
was 2021 ondanks alle problemen door
Realisatie was 2021 een jaar van veran
corona een relatief succesvol jaar. Zo plaatste
dering. Er is veel energie gestoken in het
VNG Connect Trainees een recordaantal
ontwikkelen van een nieuwe organisatie
jonge talenten.
vorm. Ook werkten we aan een helder overzicht van alle producten en diensten.
VNG Risicobeheer
Dit alles met het doel om scherper
VNG Risicobeheer ondersteunt gemeenten
te kunnen sturen op resultaat, met
bij risicomanagement en scenariodenken.
meerwaarde voor onze leden.
We faciliteren het Risico Platform
Overheden, het netwerk van financieel en
VNG International
strategisch adviseurs van overheden. Als
VNG International draagt bij aan de
kenniscentrum slaan we een brug tussen de
versterking van democratisch lokaal
praktijk van gemeenten en de wetenschap,
bestuur in ontwikkelingslanden en landen
met verschillende leernetwerken, trainingen
in transitie. Ook ondersteunen we de leden
en opleidingen. In 2021 bouwden wij onze
van de VNG bij internationale samen
rol als vertrouwd adviseur van gemeenten
werking. Toenemende internationale
op het gebied van integraal risicobeheer uit.
onrust en de voortdurende coronapandemie hadden een grote impact op
VNG Naleving
ons werk in 2021. We slaagden erin om
VNG Naleving adviseert en ondersteunt
samen met opdrachtgevers, ontvangende
gemeenten bij toezicht en handhaving
partijen, partners en lokale collega's tot
in het sociaal domein, op het gebied van
aangepaste uitvoering te komen, waardoor
de Jeugdwet, de Wet maatschappelijke
het werk ook in het roerige 2021 bleef
ondersteuning (Wmo 2015), de Participatie
doorgaan.
wet en de Wet kinderopvang. In 2021
kwamen hier de Tozo en de nieuwe
Meer over de resultaten van de
Wet inburgering bij.
VNG Bedrijven in 2021 in het online jaarverslag van de VNG: vngjaarverslag2021 .nl/bedrijven
27
Terugblik 2021
Duo-interview I
Wij houden een kritische ƒ spiegel voor Tienduizenden ouders zijn getroffen door
28
de problemen met de kinderopvangtoeslag.
Wat betekent de VNG voor gemeenten
Edith van Ruijven en Jeannette Nkwetta
in de hersteloperatie toeslagenaffaire?
Ajong - de Ridder organiseren vanuit de VNG de randvoorwaarden en de onder
Van Ruijven We hebben een heel breed onder-
steuning voor gemeenten in de herstel
steuningspakket voor gemeenten opgezet en brengen
operatie toeslagenaffaire.
het uitvoeringsperspectief van gemeenten in bij
de rijksoverheid.
De Ridder We zijn op elk niveau betrokken bij
'Continu een gesprek over snelheid versus zorgvuldigheid' Jeannette Nkwetta Ajong - de Ridder*
de Hersteloperatie, van diep in de uitvoering
tot bestuurlijk aan tafel bij de minister-president. Er is vanuit de VNG bijvoorbeeld contact met ouders,
de Nationale Ombudsman, wethouders, ministers en Kamerleden. Onze directeuren zijn betrokken, onze
voorzitter, leden van de VNG-commissie PSI... Ik werk
al heel wat jaren bij de VNG, maar ik heb nog nooit zoveel betrokken leden op een project gehad!
De VNG brengt het uitvoeringsperspectief in bij de hersteloperatie. Met succes? 'ij?
Van Ruijven Met wisselend succes. We stellen
tot vervelens toe bij elke voorgenomen regeling de vraag of het uitlegbaar, uitvoerbaar en juridisch
f
H ij ill I
houdbaar is. Maar er wordt niet altijd naar
geluisterd.
De Ridder We hebben de randvoorwaarden voor gemeenten goed kunnen regelen, zoals de
financiering. Maar in het samenspel met het kabinet
en de Tweede Kamer zie je politieke druk en is het continu een gesprek over snelheid versus zorg
vuldigheid. Dat is soms best frustrerend.
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Wat heeft de inzet van de VNG gedupeerde ouders opgeleverd?
Beleid en uitvoering moeten veel meer samenwerken, zeggen jullie. Hoe gaat dat binnen de VNG?
De Ridder De brede schuldenaanpak is belangrijk,
die is in overleg met gemeenten, andere stake
Van Ruijven Het is de kracht van dit dossier dat
holders en het rijk tot stand gekomen. Met de
beleid en uitvoering heel dicht tegen elkaar aan
aanpak moet worden voorkomen dat ouders de
zitten. We trekken echt samen op. Ik vind dat niet
compensatie die ze van het rijk ontvangen, direct
meer dan logisch: beleid en uitvoering kun je in mijn
kwijt zijn aan het aflossen van hun schulden. Al heeft
ogen niet opknippen, die lopen in elkaar over.
de uitwerking hiervan nog wel wat haken en ogen.
De Ridder Dat geldt niet alleen voor de herstel
Van Ruijven Zo is de huidige regeling voor informele
operatie, maar voor tal van onderwerpen. We
schulden datje als gedupeerde alleen een schuld bij
hebben elkaar nodig. De samenwerking tussen
een privépersoon, zoals een familielid, kunt opgeven
beleid en uitvoering zou daarom meer vanzelf
als je een notariële akte van die lening hebt. Maar
sprekend moeten zijn binnen de overheid. Je hoort
bijna niemand heeft die. Onze inspanning zat en zit
vaak dat we samenwerken als 1 overheid, maar daar
ook in veel kleine dingen, zoals de communicatie
is nog heel wat werk te doen!
met gedupeerde ouders meer empathisch en minder juridisch maken.
'Beleid en uitvoering trekken echt samen op' Edith van Ruijven*
-tal
ƒ
17 * Edith van Ruijven is programma manager Hersteloperatie Toeslagen gemeenten bij VNG Realisatie. Jeannette Nkwetta Ajong de Ridder is senior beleidsadviseur bij de VNG, directie Inclusieve Samenleving.
| du f
■I M I
29
Terugblik 2021
Verhaal
30
In 4 sporen naar een nieuw kabinet
r
ia Een duidelijke boodschap met 4 sporen: dat was
de inzet van de VNG voor de kabinetsformatie.
Het verhaal kwam tot stand dankzij veel overleg,
Rick Schukking senior beleidsmedewerker strategie bij de VNG
afstemming met de leden en een vasthoudende lobby. Hoe ging dat in zijn werk? Een kijkje in de
keuken van de vereniging. Rick Schukking is senior beleidsmedewerker strategie bij de VNG. In 2020 en 2021 hield hij zich bezig met
'Veel formeel en informeel overleg, voor een eenduidige boodschap op het Binnenhof'
de inzet voor de kabinetsformatie. Als hij aan een
leek wil uitleggen wat zijn werk inhoudt, zegt hij gekscherend 'de hele dag kletsen'. Om serieuste
verhoudingen,' vertelt Schukking. Leonard Geluk, in
vervolgen: 'Ik zorg ervoor dat alle lijnen continu
april 2020 begonnen als algemeen directeur van de
samenkomen. Dat we als VNG een eenduidige
VNG, vulde dit aan met de inhoudelijke vraagstukken
boodschap blijven uitdragen. Dat we gelijkwaardig
waarop gemeenten aan de slag gaan. Schukking: 'Het
samenwerken. Ik werkte zowel op proces als inhoud
overleg daarover liep al met de koepels van provin
aan onze inzet voor de kabinetsformatie.' De inzet
cies en waterschappen. Met deze partners overleg
bestaat uit 4 sporen. De eerste 2 zijn randvoorwaar
gen we als VNG altijd in aanloop naar een nieuw
delijk: betere bestuurlijke en financiële verhoudingen
kabinet. Nu greep dat mooi in elkaar en konden we
met het rijk. Spoor 3 gaat over inhoudelijke maat
dit in onze boodschap onderbrengen.' Iets vergelijk
schappelijke opgaven, zoals de energietransitie.
baars gold voor spoor 4, want het versterken van de
Spoor 4 is geheel gewijd aan het versterken van
uitvoering stond bij de VNG, provincies en water
de uitvoering.
schappen al langer op de agenda.
Adequate financiering
Samenspraak
'Het VNG-bestuur besloot de verkiezingen van 2021
Het verhaal van de 4 sporen kwam tot stand in nauwe
in te gaan met een focus op adequate financiering en
samenspraak met de leden, vertelt Schukking. 'In de
andere randvoorwaarden, zoals betere bestuurlijke
zomer van 2020 starten we binnen de VNG een
•A
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
■ 1
\ iL
Wig
,1
1 J
:
Q—!
i
i
as 31
*
'li
'nnhi
£
&
programma voor de inzet voor de kabinetsformatie.
■
1
zich erachter blijven scharen. Daar hebben we als VNG
Vanuit dat programma hebben we een structuur
in 2021 veel energie aan besteed,' zegt Schukking.
neergezet voor continu overleg, in 2020 en 2021.'
Op de Algemene Ledenvergadering van juni 2021
Dat overleg werd gevoerd met de leden, langs de
werd de gekozen koers herbevestigd.
formele weg van het VNG-bestuur, de VNG-commissies en de Algemene Ledenvergaderingen. En langs
Valse start
informele weg, in talloze bijeenkomsten. Daarnaast
En toen was daar, op de valreep van 2021, een nieuw
besprak de VNG de inzet voor de kabinetsformatie met
kabinet. Met een voor gemeenten tegenvallend
publieke en private partners en met politieke partijen.
regeerakkoord, de VNG noemde het 'een valse start'.
'Het doel van al dit formele en informele overleg was
Schukking verwoordt het zo: 'Het regeerakkoord
om ons verhaal aan te scherpen en om er draagvlak
ademt niet dat medeoverheden gelijkwaardig worden
voor te krijgen. Om onze boodschap zo eenduidig
geacht aan het rijk. Daar zijn we niet tevreden over en
mogelijk over te brengen op het Binnenhof.'