Inkomend - Raadsledengids-2024-DIGITAAL-herzien
Tekst van het document
RAADSLEDENGIDS VOOR EN DOOR RAADSLEDEN - 2024
Professor Frenk van Harreveld Hoe kiezen voor de raad voelt als een verrijking Het ideale raadswerk dat past bij jou
DE DIGITALE LEEROMGEVING VOOR RAADSLEDEN: ALLES OP ÉÉN PLEK Als raadslid komt er veel op u af. U beslist over gewichtige zaken en wordt geacht om hier alles over te weten. Dat kost veel tijd. Tijd die u vaak niet hebt naast een baan en een privéleven. Daarom reikt de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden u hét hulpmiddel aan waarmee u nooit op achterstand staat: de digitale leeromgeving voor raadsleden. In deze leeromgeving vindt u alles over wat er in een raadsperiode op u af kan komen. Met de gratis digitale leeromgeving voor raadsleden heb je altijd 24/7 toegang tot de informatie die jou in staat stelt het raadswerk het beste uit te voeren. De leeromgeving bevat ruim tweehonderd opleidingsmodules, speciaal gericht op raadsleden. Er zijn e-learnings, handleidingen, infographics, tips en educatieve filmpjes over onderwerpen die relevant zijn voor je raadswerk. Zo vind je er een instapcursus gemeenterecht of een uitgebreid stappenplan over wat de Omgevingswet met zich meebrengt. Naast opleidingsmodules gericht op Kennis, vind je in de leeromgeving ook modules over Vaardigheden (hoe pak je iets aan, zoals debatteren) en Houding (hoe is je gedrag, hoe ga je bijvoorbeeld om met de balans werk/privé). Zoek ook eens op een trefwoord als burgerparticipatie of gemeentefinanciën, de leeromgeving wordt continue ververst.
LEERLIJNEN In de leeromgeving vind je ook modules geclusterd op thema, de leerlijnen. Deze leerlijnen zijn er: 1. Hoe bereid je je voor op het raadslidmaatschap? 2. De basis als raadslid; 3. Hoe word ik een sterke raad? 4. Recht, integriteit en veiligheid; 5. Vergaderen; 6. Onderhandelen; 7. Financiën; 8. Ruimtelijke ordening / Omgevingswet; 9. Sociaal domein / Jeugd; 10. Participatie; 11. Persoonlijke effectiviteit; 12. Energietransitie; 13. Rekenkamer.
RAADSINFORMATIESYSTEEM Je kunt de leeromgeving voor raadsleden laten koppelen aan het raadsinformatiesysteem van je gemeente. Zodra een onderwerp in je gemeenteraad op de agenda komt, attendeert het raadsinformatiesysteem je op de modules die het beste aansluiten bij het onderwerp.
INHOUDSOPGAVE VOORZITTER: Ruimte om raadswerk te kiezen waar
Zo hebben opleidingen het meeste nut
je energie van krijgt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
voor raadsleden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 De achterban . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
ACHTERGRONDEN VAN KEUZES MAKEN
De Raadsfractie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
Leermomenten van raadsleden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Nederlandse Vereniging voor Raadsleden:
Kiezen voor negen cruciale rollen van de raad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
belangenbehartiging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Hulpmiddel bij besluitvorming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Partners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Waarom psychologie keuzes bepaalt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Debat.nl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Nederlands Jeugdinstituut .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
KEUZES MAKEN IN DE PRAKTIJK
De ArgumentenFabriek .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
25 praktische tips voor het raadslid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
Het CCV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
6 tips om te glanzen in de spotlights . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
BMC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
Zo word je een volleerd netwerker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Open State Foundation .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
Zo controleren raadsleden het college . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Deloitte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Zo blijf je de informatie de baas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Nederlandse Vereniging voor Raadsleden .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Bijzaken (leiden af ) en Hoofdzaken (van cruciaal belang) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
INSPIRATIE VOOR HET MAKEN VAN KEUZES De burgemeester . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
INTERVIEW
Het thuisfront . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Hoogleraar Frenk van Harreveld over de mysteries
De lobbyist . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
van het kiezen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
De inwoners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 De gemeenteraad .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
ADVISEURS VAN RAADSLEDEN
Sociale media . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Handleiding voor een stevige griffie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Raadsleden over het werkbezoek .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
COLOFON De Opleidingengids 2024 is een uitgave van de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden. De uitgave is gerealiseerd met steun van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Concept en redactie: Henk Vlaming – vlaming.amsterdam Ontwerp en opmaak: PINTA grafische producties – www.pinta.nl Foto cover: Peter Valckx. Druk: De Bink, Leiden Den Haag/Amsterdam, 2024 Copyright Nederlandse Vereniging voor Raadsleden, 2024 Contact en advertentieverkoop Nederlandse Vereniging voor Raadsleden Postbus 30435, 2500 GK Den Haag Tel: 070-373 8195 info@raadsleden.nl
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 3
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN Hanneke Willemstein, voorzitter Nederlandse Vereniging voor Raadsleden
‘Ruimte genoeg om raadswerk te kiezen waar je energie van krijgt’ Een sterk geheel vormen als raad begint bij je eigen
tot de samenstelling en de uitdagingen van de raad. Idealiter
voorkeur als raadslid. Stel jezelf de vraag van welk
spreken raadsleden in elke gemeente samen af hoe dat in
raadswerk jij energie krijgt. Hanneke Willemstein,
de praktijk werkt. Het is goed om met elkaar te bepalen wat
voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor
voor raad je wil zijn.
Raadsleden, laat zien hoe je het raadswerk mooi maakt voor jezelf en de raad.
Dat is inderdaad een uitdagende opgave, maar het goede nieuws is dat je dit niet allemaal zelf hoeft te organiseren
“Wat we als Nederlandse Vereniging voor Raadsleden willen,
als raad. Hier komt de griffier in beeld, die aandacht
is inzetten op een sterke raad die ertoe doet. De raad is zo
heeft voor het versterken van de raad. Daarnaast kan elk
sterk als het collectief van de raadsleden. Hoe beter elk
raadslid gebruikmaken van de competentiescan die we als
raadslid daarin functioneert, hoe sterker de raad als geheel
vereniging hebben ontwikkeld. Dat is een hulpmiddel om
is en hoe beter deze functioneert voor een gemeente. Het
inzicht te krijgen in je sterke kanten en dat waar je jezelf nog
helpt daarbij als elk raadslid zo goed mogelijk bezig is met
kan versterken.
taken die bij hem of haar passen. Daarom zetten we in op persoonlijke ontwikkeling van raadsleden.
Zo krijg je als raadslid steeds meer inzicht in je eigen voorkeuren, aanleg, kennis en ervaring. Maak hiervan
Een sterk geheel vormen als raad begint bij je eigen voorkeur als raadslid, de vraag hoe je je als raadslid graag wil inzetten. Welke ruimte je daarvoor krijgt is afhankelijk van de afspraken binnen de raadsfracties. Er zijn fracties waar iedereen een beetje van alles doet; anderen werken met specialisaties. In eenpersoonsfracties moet een raadslid alles bijhouden. Ook zijn in elke gemeenten de omstandigheden anders en verschilt de samenstelling. De ideale werkwijze van een raad bestaat dan ook niet. Het is belangrijk dat elk raadslid zich inzet op basis van de eigen
‘Een sterk geheel vormen als raad begint bij je eigen voorkeur als raadslid, de vraag hoe je je als raadslid graag wil inzetten’
vaardigheden, voorkeuren en mogelijkheden in verhouding
4 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
‘Het is belangrijk dat elk raadslid zich inzet op basis van de eigen vaardigheden, voorkeuren en mogelijkheden’
gebruik, want dit helpt je om als raadslid je draai te vinden. Geef dit de tijd, want raadslid zijn vraagt om een lange adem. Vaak heb je vier jaren nodig, want dan doorloop je de hele cyclus van het raadswerk en bouw je ervaring op. In die eerste raadsperiode leerde ik vooral van andere raadsleden en volgde ik cursussen. Zo raakte ik thuis in het
gezamenlijke kracht voor nodig. Bedenk dat je daarmee
debatteren, het indienen van moties en het behandelen van
ruimte schept voor je ideeën, meer dan je misschien voor
de gemeentebegroting.
mogelijk houdt. Voorstellen vanuit het college zijn niet in beton gegoten, daar valt altijd iets aan toe of af te doen. Als
In de tweede raadsperiode wordt het raadswerk vaak
raad heb je de verantwoordelijkheid om er een eigen oordeel
gemakkelijker, omdat je de cyclus van beleid maken en
over te vormen, ongeacht of je partij hoort bij de coalitie of
bewaken al eens hebt meegemaakt. Zo ontstaat een collectief
de oppositie.
geheugen van een gemeenteraad. Daarnaast investeren we als vereniging samen met de griffiersvereniging in
Steeds meer gemeenten kiezen daarom voor een raadsbreed
een goede voorbereiding op het raadslidmaatschap. In
akkoord. In 2014 waren er 22 raden die een raadskoord
dat zogeheten ‘Klaar voor 4 jaarprogramma’ krijg je als
sloten en vier jaar later was dat aantal gegroeid tot 56. Na
aankomend raadslid zinvolle en slimme tips, waaronder dat
de laatste raadsverkiezingen zijn er nog weer andere raden
het belangrijk is om voor je begint een of twee onderwerpen
die raadsbrede akkoorden sloten. Zoeken naar de inhoud
te kiezen waar je het verschil wilt maken.
waarover je het eens kan worden staat centraal, zonder dat je van tevoren afspraken maakt over meerderheden.
Forceer je niet om sneller te willen leren. Raadswerk is een vorm van lekenbestuur, niemand doet dit beroepsmatig.
Belangrijk is om al doende te leren hoe je de raad in zijn
Iedereen heeft veel andere taken, zoals betaald werk,
kracht zet en daarmee ook jezelf. Er valt als raadslid zoveel
zorgtaken, huishouden of opvoeding.
te kiezen, zowel op inhoud als voor je persoonlijke inzet. Ga niet het wiel opnieuw uitvinden in de raad, maar bespreek
Ideaal is als de raad met de opgedane ervaring en
waar je interesses liggen en hoe jij je daarin wil ontwikkelen.
inzichten een eenheid vormt. Als individueel raadslid is
Raadswerk mag ook gewoon leuk zijn. Er is genoeg ruimte
het een uitdaging om het verschil te maken, daar heb je
om raadswerk te doen waar je energie van krijgt.”
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 5
LEERMOMENTEN VAN RAADSLEDEN
‘Door die ontmoetingen kan ik meer uit een debat halen’ Raadsleden zitten minimaal vier jaar in de gemeenteraad. In die periode maken ze ervaringen mee die de manier beïnvloeden waarop ze hun raadswerk uitoefenen. Drie raadsleden vertellen over belangrijke leermomenten die hun kijk op het raadswerk hebben veranderd. “Ik zit nu tien jaar in de raad en ik heb zes jaar nodig gehad voordat ik het gevoel had dat ik het raadswerk in de vingers had”, zegt Wim Botter, raadslid in Lelystad. “Met voorkeurstemmen werd ik tot raadslid
Wim Botter, raadslid Lelystad
gekozen. Kan ik dat wel, dacht ik eerst.”
‘Ik heb geleerd om me uit te spreken, ook al weet ik dat mensen het niet altijd met me eens zijn’
Het was niet Wims ambitie om in de raad te komen, maar hij kwam er toch. Als radioman en presentator was hij in Lelystad een bekende persoonlijkheid. “Ik had uitgesproken opvattingen die ik niet onder stoelen of banken stak. Met die betrokkenheid kwam ik op de kieslijst te staan. Duizend mensen hebben op mij gestemd, toen vond ik dat ik me niet kon terugtrekken en nam ik
tijd om je daarin te verdiepen, want je hebt de kennis van
mijn raadszetel in.”
zaken nodig.”
Niet zo eenvoudig
Jong & stadshart
Voor Wim veranderde het raadswerk toen hij het
“Maar probeer niet om je te verdiepen in alles, want dat is
gesprek aanging met inwoners, die hem als bekende
te veel. Kies voor onderwerpen waar je interesse in hebt. Ik
radiopersoonlijkheid wisten te vinden. “Ik heb toen geleerd
ben me gaan toeleggen op oud, jong, stadshart en lhbtq,
om me uit te spreken, ook al weet ik dat mensen het niet
daarvoor wil ik me inzetten. Natuurlijk maak je daarbij
altijd met me eens zijn. Als je het gesprek aangaat kun je
fouten, maar daar leer je van, zodat je het de volgende keer
uitleggen waarom het in de politiek niet zo eenvoudig is
beter doet. Maar als je laat zien dat je je werkelijk inzet,
om dingen voor elkaar te krijgen.”
word je geaccepteerd en gerespecteerd.”
Wim leerde ook hoe hij als raadslid zijn mening moest
Voor Carina Gimblett, raadslid van de gemeente
vertalen in de politiek. “Je moet weten hoe je het podium
Cranendonck, kwam het grote leermoment toen ze voor
pakt, daar moet je de discussie durven aan te gaan. Zorg
het eerst werd geconfronteerd met een ethisch dilemma in
dat je goed op de hoogte bent van wat er speelt. Neem de
de raad. In hoeverre heiligt een doel de middelen? “Met dat
6 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
vraagstuk heb ik dagenlang geworsteld”, vertelt Carina. “Ik moest me uitspreken over een voorstel in de raad dat tot hele goede resultaten zou leiden voor de inwoners. Maar de manier waarop die tot stand zouden komen, was eigenlijk niet fatsoenlijk.” Keuze met een blinddoek “Moest ik dan kiezen voor een goed resultaat dat tot stand zou komen op een minder fraaie manier, of voor een route die volgens het boekje was maar die een minder mooi
Carina Gimblett, raadslid Cranendonck
resultaat zou geven? Het voelde bijna alsof ik daar stond
‘Elke keer wil ik zelf een beslissing kunnen nemen op grond van mijn eigen afwegingen’
met een blinddoek voor en een weegschaal en een zwaard in mijn handen. Maar ik moest een keuze maken.” Carina merkte dat niet alle raadsleden moeite hebben met afwegingen waar de ethische afweging belangrijk is. “Dat is misschien maar goed ook, want we zijn niet allemaal hetzelfde. Niet alle raadsleden hebben voldoende tijd om zich in details te verdiepen. Ik besef dat je als raadslid een
raadslid heb, wil ik me toch zo goed mogelijk op de hoogte
lekenbestuurder bent en blijft. Toch wordt er van ons als
stellen, zodat ik beslissingen kan nemen die ik voor mijzelf
raadsleden verwacht dat we op de hoogte zijn van wat er
kan verantwoorden. Ik besef dat dit is wat men bedoelt
speelt. Dan moet je voldoende kennis van zaken hebben om
wanneer men je wijsheid wenst bij je beëdiging. Wijsheid
een verantwoorde beslissing te kunnen nemen.”
om de goede balans te vinden en de juiste keuze te maken.”
Ervaring met een ethisch randje
Het effect van in gesprek gaan
Niet elk voorstel waar raadsleden bij betrokken zijn, draagt
Voor Sophie Wentink, raadslid in Delft, kwam het
complexe dilemma’s in zich. Toch heeft de ervaring met
raadswerk tot leven toen ze in gesprek ging met inwoners.
een ethisch dilemma Carina’s werk als raadslid beïnvloed.
“Dat was in onze fractie gebruikelijk. Voordat ik raadslid
“Die heeft bijgedragen aan mijn zelfbewustzijn als
werd was ik al fractiemedewerker, dus ik wist hoe
raadslid. Ik vind het belangrijk om persoonlijk achter de
belangrijk de contacten met inwoners zijn. Maar wat ik
keuze te staan die ik maak. Ik ga niet vanzelfsprekend voor
ervaarde was hoe groot het effect is om als raadslid in
of tegen stemmen omdat anderen dat ook doen. Elke keer
gesprek te gaan met inwoners, ondernemers, organisaties
wil ik zelf een beslissing kunnen nemen op grond van mijn
en vrijwilligers. Je gaat problemen beter begrijpen en je
eigen afwegingen.”
ziet ook de goede voorbeelden, de dingen die juist wel werken. Ik merk dat ik door die ontmoetingen meer uit een
“Ik wil me daarom goed verdiepen in een vraagstuk, want
raadsdebat kan halen.”
het is belangrijk dat ik de argumenten heb om me op een bepaalde manier uit te spreken. Dat gaat om meer
Sophie ervaart het leggen van contacten als een mooie
dan alleen het lezen van de stukken, het gaat ook om
ervaring. “Want ik merk hoe belangrijk het is om uit
het begrijpen van de achtergronden. Als raadslid heb je
te leggen wat we doen in de raad en om ideeën uit te
daar niet altijd de tijd voor. Maar met de ruimte die ik als
wisselen. Mensen staan open voor deze ontmoetingen,
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 7
ACHTERGRONDEN VAN KEUZES MAKEN
Kiezen voor negen cruciale rollen van de raad Met negen belangrijke onderwerpen kan een raad de regie van het gemeentelijk bestuur naar zich toe trekken. Dat betekent goede keuzes maken.
6. Raad in de regio Steeds meer gemeentelijke taken worden uitgevoerd in regionaal verband. Elke raad heeft de taak om te bepalen hoe het stellen van kaders
1. Volksvertegenwoordiging
en de controle moeten worden uitgevoerd in een regionaal
De raad vertaalt emoties en opvattingen van de
verband. De gezamenlijke gemeenteraden zijn direct of indirect
inwoners en de achterban. Het is belangrijk dat
(via bestuurders/afgevaardigden in de regio) verantwoordelijk
raadsleden individueel en collectief bepalen
voor de koers, de uitvoering en de controle op deze
hoe zij de verbinding met inwoners tot stand willen brengen
samenwerkingsverbanden en de verbonden partijen.
en hoe zij omgaan met maatschappelijke knelpunten in de gemeente.
7. Hulptroepen inschakelen Het is van groot belang dat de raad gebruikmaakt
2. Omgangsvormen
van hulptroepen voor de raad. Bijvoorbeeld de
Het gesprek aangaan, de dialoog voeren en
accountant, de Rekenkamer en de (Nationale)
debatteren zijn sleutelrollen voor raadsleden.
Ombudsman. De externe accountant werkt zelfs
Hoe raadsleden met elkaar omgaan bepaalt de kracht van de
in opdracht van de raad aan de controle van de gemeentelijke
raad. Sluit de gelederen als er agressie is jegens een van de
boeken.
raadsleden. 8. Veiligheid 3. Koers bepalen
De veiligheid van inwoners in een gemeente is
De raad bepaalt de koers van de gemeente.
niet alleen een kwestie van openbare orde die
Daarvoor heeft de raad het budgetrecht en het
als veiligheidstaak bij de burgemeester ligt.
recht om kaders te geven voor wat belangrijk is
De raad stelt het integraal veiligheidsplan op
en het recht om beleid te controleren.
en bepaalt daarmee mede wat er nodig is aan politie- en veiligheidscapaciteit voor een veilige leefomgeving en voor een
4. Informatievoorziening
veilige uitvoering van evenementen.
Aan de raad de taak om aan te geven hoe hij informatie wil ontvangen van het college.
9. Samenwerking met de burgemeester
Belangrijk is dat dit op zo’n manier gebeurt
De raad gaat over selectie, aanwijzing en ontslag
dat de raad zijn sturende en controlerende rol optimaal kan
van de burgemeester. Bij vervanging van de
uitvoeren.
burgemeester stelt de Commissaris van de Koning een waarnemend burgemeester aan, nadat de raad
5. Werkgever
hiermee akkoord is. De vicevoorzitter van de raad is de nestor
Raadsleden moeten zich realiseren dat
van de raad, tenzij de raad anders beslist.
zij werkgever zijn van de griffie. Via de werkgeverscommissie kan een raad invulling geven aan het werkgeverschap. Daarmee kan de raad zelf bepalen hoe de ideale griffie eruitziet.
8 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
LEERMOMENTEN VAN RAADSLEDEN (VERVOLG)
we worden vaak benaderd en ik ga graag in op een uitnodiging. Dit vind ik een van de mooiste kanten van het raadswerk. Ik vind het ook de taak van een raadslid om met mensen in contact te gaan, dat hoort bij je rol als volksvertegenwoordiger.” Raadswerk doelgerichter maken “Deze contacten helpen mij om vraagstukken in de raad
Sophie Wentink, raadslid Delft
vanuit een ander perspectief te bekijken. Natuurlijk haal ik mijn informatie ook uit de raadsstukken en uit de krant, maar bewoners helpen me om met een andere blik te kijken, waardoor het gemakkelijker wordt om verbanden te leggen.” Naarmate Sophie langer in de raad zit, leert ze mensen beter kennen. “Je gaat vaker naar dezelfde organisaties, mijn netwerk wordt groter, ik kan sneller schakelen omdat
‘Bewoners helpen me om met een andere blik te kijken, wat verbanden leggen gemakkelijker maakt’
ik beter weet wie ik kan aanspreken als ik ergens iets over wil weten. De contacten die ik opdoe helpen me om
het anders dan ik had verwacht. Ik ervaar hoe mooi het is
mijn raadswerk doelgerichter te maken. Ook al wist ik
om iets te betekenen voor mensen, dat ik ze een stem kan
hoe belangrijk contacten zijn voor het raadswerk, toch is
geven en dat ik als raadslid voor hen impact kan hebben.
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 9
ACHTERGRONDEN VAN KEUZES MAKEN Hulpmiddel bij besluitvorming
Seven Question Model Aan het begin van deze eeuw nam het Britse leger een
Question Model wereldwijd toegepast, bijvoorbeeld in de zorg,
keuzemodel in gebruik om besluitvorming te vereenvoudigen.
het bestuur en management van bedrijven.
Besluitvorming
Oordeelsvorming
Beeldvorming
Tegenwoordig wordt het instrument onder de naam Seven
1
Wat is de situatie en hoe heeft dat effect op mij?
2
Wat moet ik doen en waarom?
3
Wat wil ik bereiken en welke zaken moet ik uitzetten om mijn plan te ontwikkellen?
4
Op welke manier kan ik elk effect/activiteit het beste bereiken/doen?
5
Welke middelen heb ik nodig om dit te bereiken?
6
Waar en wanneer vinden de acties plaats in relatie tot elkaar?
7
Welke 'controlemaatregelen' moet ik inzetten?
10 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
Waarom psychologie keuzes bepaalt Hoe zou Nederland eruitzien als raadsleden meer
ook voor raadsleden. Over hoe mensen beslissingen nemen
gebruikmaken van psychologische inzichten? Psychologische
heeft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
kennis is schaars bij beleid voor en door de overheid, hoewel
(WRR) een boek uitgebracht: ‘Hoe mensen keuzes maken’. Het
politiek en beleid gaan over menselijk keuzegedrag. Het belang
biedt een overzicht van de belangrijkste kennis die de sociale
van kennis over menselijk keuzegedrag neemt alleen maar toe.
psychologie en aanverwante vakgebieden hierover de laatste
Voor vraagstukken als klimaatbeleid en bestaanszekerheid zijn
jaren hebben ontwikkeld. De kennis biedt een fascinerend
ingrijpende keuzes nodig.
inzicht in de menselijke geest.
Daarom is inzicht in de oorzaken van keuzegedrag belangrijk,
‘Hoe mensen keuzes maken’ is gratis te downloaden bij de WRR: https://www.wrr.nl/publicaties/publicaties/2010/02/07/hoe-mensen-keuzes-maken
DRIE TIPS VOOR HET MAKEN VAN KEUZES
De Prospecttheorie De prospecttheorie, ontwikkeld door Daniel Kahneman en Amos Tversky, is een theorie over de psychologie van
1. Zelfbewustzijn vergroten Het kennen van de eigen waarden, doelen en voorkeuren kan helpen om keuzes te maken die passen bij waar iemand werkelijk voor staat. Zelfbewustzijn vergroten helpt om te begrijpen waarom bepaalde keuzes zich aandienen en hoe
het maken van keuzes. Deze theorie stelt dat mensen beslissingen nemen op basis van het potentieel voor winst of verlies, in plaats van de uiteindelijke uitkomst. Daarbij weegt de verwachting op verlies zwaarder dan een verwachting op
het proces van kiezen beter kan worden.
voordeel. Dat betekent dat het vooruitzicht van een mogelijk
2. Informatie verzamelen
een keuze voordeel zal opleveren.
verlies zwaarder weegt bij een keuze dan de verwachting dat
Zoveel mogelijk relevante informatie verzamelen is het fundament om afgewogen keuzes te kunnen maken. Hoe beter geïnformeerd, hoe vollediger het beeld van een situatie en de mogelijke gevolgen van een keuze. Blijf kritisch
De psychologie van het kiezen heeft meer van dit soort misleiders, systematische fouten in het denken die besluitvorming beïnvloeden. Bijvoorbeeld:
op de bronnen van de informatie en zoek verschillende
• Bevestigingsbias: De neiging om informatie te zoeken,
perspectieven om een evenwichtig beeld te krijgen.
te interpreteren, te bevoordelen en te onthouden op een manier die onze vooraf bestaande overtuigingen of
3. Neem de tijd Haastige beslissingen pakken niet altijd uit zoals gehoopt. Neem voldoende tijd om alle mogelijkheden te overwegen en ga na welke gevolgen elke keuze heeft.
Andere misleiders
hypothesen bevestigt, terwijl tegenstrijdige informatie wordt genegeerd of wordt goedgepraat. • Ankerbias: Dit is de neiging om te veel te vertrouwen op bepaalde informatie van anderen.
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 11
KEUZES MAKEN IN DE PRAKTIJK
25 praktische tips voor het raadslid Hoe voorkom je dat je verzwolgen wordt door het raadswerk? Pieter Norder, griffier van de gemeente Het Hogeland, stelde tien jaar geleden 25 adviezen op die het raadswerk effectiever maken. Anno 2024 zijn deze tips nog immer actueel.
1
Probeer niet alle stukken die je ontvangt volledig tot je te nemen. Richt je op het snel vaststellen van de relevantie en de kern.
2
Denk vanuit je rol als raadslid; dus los van het college.
3
Maak als raad afspraken met het college over hoe en wanneer de raad wordt geïnformeerd en daarbij wordt betrokken.
4
Geef in het proces van het raadswerk het contact met burgers een prominente rol.
5
Laat je niet te snel afleiden door de regels.
6
Politiek is balanceren tussen sturen op hoofdlijnen en dossierkennis op detailniveau. Bedenk dat de burger vaak de hoofdlijn niet ziet, maar de details juist wel.
7
Zorg dat je goed geïnformeerd bent.
8
Neem initiatief bij het agenderen van thema’s en onderwerpen. Als raad bepaal je zelf de agenda.
9
Laat je niet uit het veld slaan door uitspraken als ‘daar gaat de raad niet over’.
J
Wees integer; een beetje integer bestaat niet.
K
Wek geen verwachtingen die je niet kunt waarmaken.
L
Geef helder aan welke informatie je wanneer wilt ontvangen.
M
Geef aan als je een raadsvoorstel niet begrijpt, want dan is het niet goed geschreven.
N
Toon respect voor elkaars mening.
12 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
O
Bedenk vooraf goed wat je wilt bereiken met je vraag, inbreng of reactie.
P
Maak je sterk over dingen waarover je gaat en laat de rest over aan anderen.
Q
Beperk je tot een paar onderdelen. Als raadslid bestuur je niet in je eentje de gemeente. Haal de krenten uit de pap.
R
Als raadslid heb je invloed maar geen macht, je bent ‘slechts’ één van de raad.
S
Zorg voor hulp en gebruik die.
T
Maak gebruik van de fractie. Verdeel de taken onderling goed.
U 21
Creëer specialismen binnen de fractie.
22 U
Bouw banden en relaties op met andere partijen, smeed coalities per onderwerp.
23 U
Ken de specialisten van de andere partijen voor bepaalde onderwerpen/dossiers behandelen, zodat je snel kan overleggen.
U 24
Gun jezelf als raadslid een goede ondersteuning.
U 25
De griffie is er voor de raad. Maak daarom vooral gebruik van de daar aanwezige deskundigheid.
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 13
KEUZES MAKEN IN DE PRAKTIJK
6 tips om te glanzen in de spotlights Het goede verhaal vertellen in de media is belangrijk. Dat kan spannend zijn, maar omgaan met de pers kun je leren. 1 Kies de woordvoerder Als je de pers opzoekt, kies dan het raadslid in de fractie
dat het niet al te privé wordt, want je wordt geïnterviewd als raadslid.
die het beste past bij het onderwerp. Is er sprake van een onderwerp waarover veel te doen is? Zorg dan dat een
6 Blijf begrijpelijk
raadslid uit je fractie het woord doet die gezag uitstraalt.
Bedenk hoe je iets vertelt aan je buurvrouw, die niet zo
Gaat het om het begrijpelijk maken van ingewikkelde
goed is ingewijd als raadsleden. Leg de dingen helder uit,
materie? Dan is een raadslid die goed is ingevoerd de
vermijd moeilijke woorden en blijf helemaal weg bij jargon.
logische keuze om met de pers te praten.
Benadruk de menselijke kant van het beleid, want dat is waarmee inwoners te maken hebben.
2 Bereid je voor Bereid een interview of een persconferentie goed voor, dat doen journalisten ook. Vraag in aanloop naar een interview wat de journalist wil weten. Doe een snelle mediascan op
Henk Plessius, raadslid Zaltbommel
het onderwerp om eventuele vragen te ondervangen. Kom je op radio en tv? Oefen dan voor een spiegel of met een mobieltje, zodat je je eigen oefening kan terugzien. 3 Kijk uit met improviseren Onverwachte vragen kunnen altijd worden gesteld. Als je de feiten niet paraat hebt, geef dan aan dat feitelijke antwoorden later komen. Ga niet in discussie met een journalist, houd je bij het onderwerp. Als je het antwoord niet weet, geef dat dan aan. 4 Blijf eerlijk Alles vertellen hoeft niet, maar ga niet antwoorden
‘De relevantie van de raad wordt groter met kritische pers’ “Voor mij is belangrijk dat ik me kan concentreren op het raadswerk en zaken als verslaglegging, organisatie en dergelijke geregeld worden. De relevantie van de raad wordt overigens een stuk groter met een kritische pers. Ik kom nog uit een tijd waarin de twee plaatselijke kranten een fulltime-verslaggever op de gemeenteraad hadden zitten. Kom daar nu eens om. De verschraling van het medialandschap is spijtig.”
verzinnen of de feiten verdraaien. Als dat uitkomt zijn de gevolgen niet te overzien. Wees transparant waar mogelijk en leg het uit als je iets niet kan of mag zeggen. 5 Toon menselijkheid Toegeven dat je een interview spannend vindt, is prima. Laat zien dat je als raadslid ook een mens bent. Wees ook niet bang om emoties te tonen. Als onderwerpen aangrijpend zijn, is het alleen maar logisch dat die iets met je doet. En wil je voorbeelden vertellen, doe het. Zorg wel
14 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
Zo word je een volleerd netwerker Het zit wellicht in je, dat je graag contacten aangaat en onderhoudt. Of je vindt netwerken gewoon nuttig en nodig als raadslid. Met negen praktische tips kom je overal binnen en ziet iedereen je graag terugkomen. 1 Durf een gesprek aan te knopen – Neem het initiatief voor een gesprek. Anderen staan daarvoor open, iedereen vindt contact maken interessant. Introduceer je als raadslid, zeg waarom je kennismaakt en geef anderen het woord. Luisteren maakt meer indruk dan praten. 2 Toon oprechte interesse – Wat mensen tegen je zeggen is voor hen belangrijk. Zorg dat het dat ook is voor jou. Gemaakte belangstelling is een afknapper, oprechte aandacht wekt vertrouwen. Neem er de tijd voor. 3 Lach – Een glimlach wekt bemoedigend voor iedereen en geeft aantrekkingskracht. 4 Blijf jezelf – Een rol spelen die je niet echt hebt, leidt tot verwachtingen die je niet kan waarmaken. Blijf bij wie je bent en bij je rol als raadslid. 5 Maak je nuttig – Als je een gesprek aangaat, zorg dan dat je de ander begrijpt en weet wat er speelt. Kom met suggesties en voorstellen. Vertel wat je eigen inzet kan zijn.
minstens zo belangrijk aandacht trekken. Hoe beter mensen je leren kennen en vertrouwen, hoe meer ze je gunnen.
Cathy Noordergraaf, raadslid Hilvarenbeek
‘Ik besteed graag tijd aan het organiseren van ontmoetingen met inwoners’ “Het is belangrijk om het netwerk met andere overheden, burgers, bedrijven en belangengroepen te versterken en te onderhouden. Er zijn veel zaken die consequenties hebben voor onze kleine gemeente, maar die elders worden beslist. Daarom praat ik graag mee buiten onze gemeente, vanuit de belangen van onze kleine gemeente. Zo ben ik lid van de bestuurlijke commissie Informatiesamenleving van de VNG. Ik ben een luisterend oor voor onze inwoners. In
6 Zorg dat je herinnerd wordt – Maak afspraken waar mensen naar uitkijken. Hoe concreter ze zijn, hoe gemakkelijker het is om contact te onderhouden. 7 Let op je houding – Wees nieuwsgierig, blijf betrokken, hoelang een netwerkbijeenkomst ook duurt. Kijk naar degenen die het woord voeren, maak oogcontact met anderen, blijf rechtop zitten, maak aantekeningen en breng iets in als daar ruimte voor is.
coronatijd heb ik in onze gemeente “picknickbankjes ontmoetingen” georganiseerd voor onze inwoners. Door mijn betrokkenheid bij een statushoudersgezin weet ik waar zij tegenaan lopen. Graag besteed ik meer tijd aan het organiseren van ontmoetingen met inwoners.”
8 Houd overzicht op je netwerk – Het helpt als je later nog weet met wie je hebt gesproken, welke afspraken je hebt gemaakt en wanneer je weer contact wil leggen. Hoe groter je netwerk, hoe beter je daar op moet letten. 9 Onderhoud je netwerk – Aandacht vasthouden is
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 15
KEUZES MAKEN IN DE PRAKTIJK
Zo controleren raadsleden het college Raadsleden zitten erbovenop als het gaat om het controleren van het gemeentebeleid. Maastricht University deed onderzoek over hoe ze dat doen. Er zijn verschillende vormen van controleren mogelijk. Controleren door de raad is niet louter de puur technische,
Wie controleert: raadsleden met bijzondere belangstelling
boekhoudkundige bezigheid die sommigen erin zien. Raadsleden
Raadsleden die veel belang hechten aan controle, besteden veel
controleren het bestuur in de volle breedte, zowel op specifieke
tijd aan hun raadslidmaatschap. Zij betrekken informatie uit
beleidsthema’s als op de gemeentefinanciën en de handelwijze van
veel verschillende bronnen (rekenkamer, de griffie, hun partij,
het college.
individuele burgers). En ze hechten meer belang aan het toepassen van de diverse beoordelingscriteria.
Soorten van controleren Er zijn twee typen controle in de gemeenteraden. Enerzijds is
De omstandigheden
er de meer openbare vorm van controle, zoals door het stellen
Raadsleden die vinden dat het college niet goed meewerkt aan
van raadsvragen en openbaar debat. Daarnaast is er de minder
controle door de raad, hechten meer belang aan controle dan
openbare manier van controleren. Raadsleden zijn over die laatste
andere raadsleden. Zij stellen ook vaker raadsvragen. Bij een
vorm tevreden. Volgens onderzoekers van de Maastricht University
positiever bestuurlijk klimaat zijn raadsleden meer tevreden over
komt dit omdat raadsleden bij die laatste variant meer invloed
hun controlerende werk.
uitoefenen achter de schermen. Belang van controleren Raadsleden vinden controle een belangrijk, volwaardig onderdeel van hun takenpakk et. Vertegenwoordiging vinden ze nog net iets belangrijker, maar controle staat relatief gezien hoog op
Léon van Dun, raadslid West-Betuwe
‘Een kennissessie rechtmatigheidsverantwoording voor de hele raad’
hun prioriteitenlijstje. Ze controleren het meest op specifieke
“Als voorzitter van de auditcommissie heb ik
beleidsonderwerpen die ze belangrijk vinden. Het controleren van
ervoor gepleit dat de gehele raad een kennissessie
de gemeentefinanciën en het college volgen daarna.
‘rechtmatigheidsverantwoording’ kan bijwonen. Daarin wordt het voor iedereen duidelijk wat er vanaf het
Hoe: via informatie van het college
verslagjaar 2023 gaat veranderen. Omdat de informatie
Voor het controleren gebruiken raadsleden veel informatie van
steeds uitgebreider en ingewikkelder wordt, ontkom
het college en van de griffie. Vragen stellen is ook een veelgebruikt
je er niet aan om te varen op de expertise van andere
instrument. Verder maken ze regelmatig gebruik van informatie
raadsleden. Die expertise van anderen op deelgebieden,
van de eigen politieke partij en vragen en klachten van burgers.
welke ik onvoldoende beheers, koester ik en gebruik
Informatie van de verbonden partijen en van de rekenkamer
ik mede voor mijn oordeelsvorming. Uit ervaring
gebruiken ze sporadisch.
binnen mijn eigen accountantspraktijk weet ik ook hoe belangrijk het is om te kunnen steunen op die derden-
Wat: Rechtmatigheid en responsiviteit
informatie om complexe materie te doorgronden.”
Als beoordelingscriteria wegen voor raadsleden vooral ‘rechtmatigheid’ en ‘responsiviteit’ zwaar. Een ‘democratisch verloop’ van de besluitvorming en ‘effectiviteit’ van het beleid zijn ook heel belangrijk. Effect: versterking van het openbaar debat Het effect van hun controlerende werk zien raadsleden terug in versterking van het openbare debat over belangrijke beleidsthema’s. Ook heroverweging of aanpassing van het beleid is een veelvoorkomend effect.
16 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
Zo blijf je de informatie de baas Veel raadsleden vinden het soms moeilijk om alle raadsstukken te lezen. Daar zijn echter oplossingen voor. Hoe komt het toch dat raadsstukken soms moeilijk te volgen zijn? Dat ligt niet altijd aan de stukken, maar aan het leestempo. De meeste mensen lezen te langzaam, waardoor tekst moeilijk wordt om te volgen. Dus gaan ze tekst maar half lezen of scannen ze de inhoud. Zo missen ze informatie en raken ze afgeleid.
De hoeveelheid informatie die een gemiddeld raadslid per dag moet verwerken, staat gelijk aan 174 kranten. En deze hoeveelheid neemt alleen maar toe: in de afgelopen twintig jaar is de stroom aan informatie meer dan twintig keer gegroeid. brein moe van. Onderbreek dat lezen daarom regelmatig en maak je hoofd leeg. Gewoon een beetje suffen, nietsdoen, uit het raam staren. Zulk nietsdoen is een weldaad voor het brein. Daarna gaat het opnemen van informatie weer een stuk beter. Tip: Varieer je snelheid van lezen Altijd op dezelfde snelheid lezen, verlaagt je begrip van de tekst. Probeer wat te variëren in het leestempo. Een makkelijke tekst kun je vaak wat sneller lezen, een moeilijkere tekst wat langzamer.
Anthony Uduba, raadslid Den Haag
Tip: lees een fractie sneller Het gemiddelde leestempo is zo’n 200 woorden per minuut. Denken gebeurt op een snelheid van 800-1400 woorden per minuut. Er is dus hersencapaciteit over tijdens het lezen. De leegte wordt vaak gevuld met gedachten die afleiden. Sneller lezen maakt dat er minder ruimte is om af te dwalen. De concentratie tijdens het lezen wordt hoger en er ontstaat meer tekstbegrip, wat het onthouden van de inhoud gemakkelijker maakt. Tip: Knip informatie op in kleine stukjes Ons brein slaat alle informatie op in kleine stukjes en archiveert dit. Knip die informatie in kleinere stukjes, want dat leest makkelijker en is beter te onthouden.
‘Ik lees de stukken zodra ze binnenkomen’ “Ik houd grip op de stukken- en informatiestroom door het goed bijhouden van de termijnplanning van de commissies. Ik lees de stukken zodra ze binnenkomen, zodat ik genoeg tijd heb om het gesprek met mensen in de stad te voeren. De belangrijkste tip die ik kreeg toen ik raadslid werd: jij bepaalt samen met andere raadsleden de agenda. Als meer tijd nodig is om stukken te kunnen lezen, dan kun je dit in overleg ook verplaatsen op de agenda. De controletaak is te belangrijk om maar half te doen.”
Tip: Visualiseer wat je wilt onthouden We onthouden tachtig procent van wat we zien en slechts twintig procent van wat we lezen. Ezelsbruggetjes gebruiken of informatie verbinden aan iets dat je kan verbeelden helpt om informatie te onthouden. Tip: Maak je hoofd leeg Lang lezen en informatie stouwen werkt niet, daar wordt het
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 17
KEUZES MAKEN IN DE PRAKTIJK
Bijzaken leiden af en berokkenen schade Het belangrijkste kenmerk van bijzaken is dat ze afleiden van de essentie van het raadswerk dat op dat moment prioriteit geniet. Er ontstaat dan schade, bijvoorbeeld doordat de bijzaken tijd vragen die niet aan belangrijkere zaken kan worden besteed. Of doordat het raadswerk te laat of helemaal niet wordt opgeleverd. Bijzaken kunnen ook misleidende informatie opleveren, bijvoorbeeld door onderwerpen naar voren te schuiven die er minder toe doen. Waar zitten de bijzaken? Bijzaken zijn een randverschijnsel van de informatievoorziening. De informatie kan van prima kwaliteit zijn, maar zodra die afleidt van hoofdzaken is die bijzaak. Ze duiken op bij al het raadswerk, zoals bij evenementen, vergaderingen en overleg. De bijzaken zitten in informatiestromen zoals rapporten, nota’s en mail. Vooral bij onvoorziene gebeurtenissen vragen ze aandacht, zoals bij incidenten. Ook persoonlijke kwesties kunnen de aandacht verleggen van hoofdzaken naar bijzaken. Bijvoorbeeld als bepaalde relaties aandacht voor hun punt maken, ongeacht of dat past in de agenda van het raadslid. Herkennen van bijzaken Bijzaken zijn te herkennen aan de onduidelijke relatie met de kern van iemands raadswerk. Het werk vertroebelt. Laat de bijzaken weg en opeens wordt de hoofdzaken een stuk duidelijker. Checklist voor bijzaken •
Formuleer de essentie van het raadswerk waar je momenteel mee bezig bent. Probeer die in zo weinig mogelijk zinnen samen te vatten. Hoe uitgebreider de omschrijving, hoe vatbaarder die is voor bijzaken.
•
Formuleer sleutelwoorden die onmisbaar zijn voor hoofdzaken. Ontbreken deze sleutelwoorden in een informatiestroom, dan is de kans groot dat het hier om bijzaken gaat.
•
Check alle informatie die je binnenkrijgt als raadslid. Is de
Hugo Koetsveld, raadslid Hengelo
‘Doelloos om te soebatten over details’ “We hebben met z’n allen vaak de neiging om te soebatten over details, of om vragen te stellen om het vragen stellen. Nutteloos en doelloos. Over een krachtige en relevante raad gesproken: een raad die zich niet laat verleiden om over kleinigheidjes door te vragen, maar stuurt en keuzes durft te maken op de keuzes die er echt toe doen. Vanuit mijn overtuigingen probeer ik daaraan bij te dragen.”
relatie met de essentie van het raadswerk niet herkenbaar, dan gaat het hoogstwaarschijnlijk om een bijzaak. •
Traceer de belangrijkste informatiebronnen die nodig zijn om tot de kern van het raadswerk te komen. Informatie die uit een andere bron komt, maakt het risico op bijzaken groter. Beperk activiteiten die een hoog risico op bijzaken hebben. Dat zijn bijvoorbeeld bijeenkomsten die ver afstaan van het onderwerp waar jij je als raadslid in verdiept.
18 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
Hoofdzaken van cruciaal belang voor effectief raadswerk Hoofdzaken betreffen alle belangrijke informatie die gaat over een onderwerp dat van cruciaal belang is voor een raadslid. Het kenmerk van hoofdzaken is dat ze waarde toevoegen aan het onderwerp dat voor een raadslid belangrijk is. Die waarde kan bestaan uit inzicht, kengetallen, relevante actualiteiten, vergelijkingen, toelichtingen, verwijzingen of voorbeelden. Op zoek naar hoofdzaken De hoofdzaak van informatie staat op de zogenaamde voorkeursplaatsen. bijvoorbeeld de titel, het begin (inleiding), het eind van een tekst (samenvatting, conclusie). Daardoor is het eenvoudig om te checken of bepaalde informatie iets toevoegt aan de hoofdzaak van waar een raadslid mee bezig is.. Identificeer de belangrijke informatiebronnen Hoofdzaken hebben als kenmerk dat ze voorspelbaar zijn. Een raadslid heeft doorgaans duidelijke doelen gesteld. Hoe groter de focus van een raadslid hierop, hoe meer kennis van zaken er ontstaat. Raadsleden weten dan waar de benodigde informatie is en welke informatie van toegevoegde waarde is. Informatie die ergens anders vandaan komt, leidt zelden tot een andere kijk op de hoofdzaken. Hetzelfde geldt voor onvoorziene gebeurtenissen. Die vragen aandacht, soms terecht, maar ze voegen meestal weinig toe aan de hoofdzaken.
Wel kan het gebeuren dat grote gebeurtenissen aanleiding zijn om nieuwe hoofdzaken te bepalen.
CHECKLIST VOOR HOOFDZAKEN • Breng structuur aan Bepaal hoe je gewenste resultaat eruitziet, welke informatie je nodig hebt en stel een tijdplan op. • Zorg voor voldoende energie Concentratie is werken, zelfs als je stilzit. Zorg voor genoeg slaap, eet voldoende, vermijd te veel prikkeling. • Doe het moeilijkste werk eerst Stel moeilijk werk dat veel aandacht vraagt of dat tijdrovend is niet uit. Opgehoopt werk voelt als een last. • Hak knopen door Beschik je over alle informatie, heb je die goed bestudeerd, begrijp je die en weet je wat je daarmee moet, verbind daar dan consequenties aan. • Vier de voortgang Beloon jezelf als je een bepaalde taak hebt afgerond, zoals een stuk gelezen of juist geschreven. • Stop dwarrelende gedachten Gedachten die door je hoofd malen zijn soms stoorzenders. Schrijf alle gedachten die in je hoofd cirkelen op. Daarna zwijgen ze. • Kies voor monotasking Meerdere taken tegelijk willen doen klinkt slagvaardig, maar is dodelijk voor concentratie.
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 19
INTERVIEW Hoogleraar Frenk van Harreveld
‘Gezamenlijk keuzes maken in de raad voelt als een verrijking’ Soms lijkt het alsof je als raadslid de hele dag knopen
gedragsbeïnvloeding in relatie tot duurzaamheid en vei-
doorhakt en keuzes maakt. Of het nu gaat om de
ligheid aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In die rol
raad, de commissies, de fractie of de partij, continu
onderzoekt hij hoe mensen (on)zekerheid ervaren en hoe
moeten er besluiten worden genomen. Zo ook in
dit invloed heeft op hun beleving en gedrag. Te veel keuzes
interviews, bij dialogen en debatten buiten de raad.
leiden tot keuzestress. Maar gebrek aan keuzes geeft een
Dan zijn er ook nog de keuzes voor de invulling van
gevoel van onvrijheid, aldus Van Harreveld.
het eigen raadswerk. Soms lijkt het teveel, maar je kan niet zonder, legt hoogleraar Frenk van Harreveld
Waarom is het belangrijk om overal wat van te vinden?
uit. Hij geeft een kijkje in de mysteries van het
"Stel dat we met z’n allen een ijsje gaan halen, dan zijn we
kiezen en reikt oplossingen aan. ‘Je kan altijd in de
toch iets minder blij als we geen keuze hebben. Allemaal
valkuilen van de besluitvorming vallen, maar je kan
hetzelfde ijsje, we hebben liever iets te kiezen, dat geeft een
ook leren om ze beter te herkennen.’
gevoel van controle en daar ontlenen we psychologische waarde aan. Hoe meer keuzemogelijkheden, hoe groter ons
De kunst van het kiezen hoort bij het raadswerk. Raadsleden
gevoel van controle."
maken voortdurend keuzes in hun partij, in hun fracties en bij commissie- en raadsvergaderingen. Ook daarbuiten
Toch is niemand blij als er te veel is om uit te kiezen.
is er genoeg te kiezen: op bijeenkomsten, bij interviews, in
Hoe komt dat?
dialogen en tijdens debatten. Continu gaat het om keuzes
"In ons dagelijks leven valt er steeds meer te kiezen. Bij
voor visie, meningen, beleid, stellingnames en argumenten.
elke keuze kun je tegenwoordig weken bezig zijn om op
Daar komen de keuzes bij voor de organisatie van het raadswerk. Welke taken trek jij naar je toe? Ben je het raadslid dat zich prettig voelt bij netwerken, dat zich juist graag verdiept in beleid of dat bij voorkeur op social media de standpunten toelicht? Voortdurend keuzes maken doet iets met raadsleden, weet Frenk van Harreveld. Hij is hoogleraar Sociale cognitie en
20 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
'We hebben liever iets te kiezen, dan allemaal hetzelfde ijsje'
internet alle mogelijkheden te onderzoeken en onderling te
wat de invloed is van de keuzes die ze maken. Ik doe mijn
vergelijken. Te veel keuzevrijheid veroorzaakt problemen
best om beleid positief te beïnvloeden, ik ben buiten werk-
met de verantwoordelijkheid en kwaliteit van je keuze, de
tijd bezig met het raadswerk en ik heb een bepaalde ruimte
keuzestress."
om daarin keuzes te maken. Het gevoel dat je daarmee
"Een bekend voorbeeld is het onderzoek waarbij mensen
invloed uitoefent geeft een gevoel van controle. Dat gevoel is
in een supermarkt jam konden proeven en kopen. Op de
belangrijk bij alle werk dat iemand uitvoert.’
ene dag waren er zes soorten jam, op de andere dag waren er 24 soorten jam. Bij de groep van 24 kwamen er meer
Raadswerk doe je niet alleen. Speelt dat mee in het
mensen jam proeven, maar uiteindelijk werd er minder jam
nemen van beslissingen?
gekocht dan wanneer er maar zes soorten jam waren om uit
"Bij keuzeprocessen spelen ook sociale processen een rol.
te kiezen. Te veel keuzemogelijkheden zijn overweldigend.
Hoe meer je het gevoel hebt solistisch bezig te zijn, hoe
Daardoor haken mensen af, want ze weten niet meer wat ze
minder de tevredenheid is over keuzes die je maakt. Het om-
moeten kiezen."
gekeerde geldt ook: kiezen in teamverband werkt door in de groepsidentiteit. Dan maak je bijvoorbeeld afspraken over
Hoe werkt het belang van kiezen door in het raadswerk?
taken, over wie er schrijft en over wie er praat. Als mensen
‘Ik kan me voorstellen dat raadsleden zich de vraag stellen
in een groep gezamenlijk keuzes maken, dan voelt dat als
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 21
een verrijking. Dat geeft het gevoel onderdeel te zijn van een team. Het raadswerk kan daardoor prettiger worden.’ Hoe gedegen moeten keuzemogelijkheden worden onderzocht voordat een beslissing kan worden genomen? "De traditionele visie is een keuze maken die de rationaliteit benadert, op basis van het afwegen van voor- en nadelen. Dan stel je bijvoorbeeld een lijst op van voors en tegens
‘Te veel keuzevrijheid veroorzaakt problemen met de verantwoordelijkheid en kwaliteit van je keuze, de keuzestress’
van een bepaald besluit. Maar onderzoek wijst uit dat een rationele afweging kan leiden tot minder tevredenheid over
dat articuleren minder goed. Hun gevoel laat zich niet
de gemaakte keuzes dan de meer intuïtieve keuzes.’
beschrijven omdat het vocabulaire daarvoor ontbreekt.
‘Wetenschappers hebben dit onder meer onderzocht door
Dan gaat men kiezen op basis van wat men wél onder
mensen te laten kiezen uit twee kunstposters. De helft van
woorden kan brengen en raakt men op een dwaalspoor. Het
de deelnemers werd gevraagd om goed na te denken over
is goed om je hier bewust van te zijn en niet uitsluitend te
waarom ze de ene mooier vonden dan de andere en dat ook
vertrouwen op die bewuste afweging van de voors en te-
uit te leggen. De andere helft van de deelnemers mocht
gens. Het gevoel bij een keuze hoeven we niet per definitie
niet te lang na te denken en werd gevraagd om te kiezen op
uit te schakelen."
gevoel. Beide groepen namen de poster van hun voorkeur mee naar huis en werden na een paar weken gevraagd hoe
Hoe bruikbaar is de intuïtie in de raad?
tevreden ze waren over de gemaakte keuze. Degenen die de
"Dit is geen pleidooi om altijd je eerste ingeving te volgen.
keuze intuïtief hadden gemaakt, waren meer tevreden met
Belangrijke beslissingen kun je niet nemen op basis
hun keuze dan degenen die uitgebreid hadden nagedacht
van je goede gevoel. Stel je voor dat dit gebeurt in de
over hun voorkeur."
rechtspraak, dat een rechter het vonnis motiveert met een verwijzing naar het goede gevoel. Je moet in veel gevallen je
Betekent dit dat een weloverwogen keuze minder waard
beslissingen ook kunnen rechtvaardigen. Maar vaak komt
is dan een impulsief besluit?
dat gevoel eerst en verzinnen we die redenen voor dat gevoel
"Dat kun je niet zo zeggen. Mensen die veel expertise
er later bij."
hebben en goed nadenken over hun beslissing kunnen waarschijnlijk hun voorkeuren wel goed onder woorden
In hoeverre zijn puur rationele beslissingen mogelijk?
brengen en raken niet op een dwaalspoor door de
"Jaren heeft de nadruk gelegen op de rationale benadering,
introspectie. Mensen die die expertise niet hebben lukt,
omdat de mens in staat werd geacht om op een doordachte manier de beste besluiten te nemen. De laatste jaren is er meer aandacht voor de intuïtieve besluitvorming. Er is
‘Zelfs keuzes die we maken met ons volle verstand, zijn vaak gebaseerd op gevoelsmatige voorkeuzen’
besef dat we niet zo rationeel zijn als we zelf vaak denken. Zelfs bij rationele besluiten laten we ons leiden door minder rationele processen. We zoeken rationele argumenten die passen bij onze voorkeur. De ratio hobbelt als het ware achter ons gevoel aan. Zelfs keuzes die we maken met ons volle verstand, zijn vaak gebaseerd op gevoelsmatige voorkeuzen."
22 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
Is er een ideaal evenwicht tussen intuïtieve en
Wat helpt dit inzicht bij beslissingen over het
doordachte beslissingen?
raadswerk?
"In het boek ‘Thinking fast and slow’ beschrijft Daniel
"Dat je je beter bewust bent van de valkuilen in de
Kahnemann twee systemen in onze hersenen. Met het eerste
besluitvorming. Nog steeds kun je erin vallen, maar
systeem nemen we snelle besluiten, bijvoorbeeld als er
je kan ze beter herkennen. Dat je soms verdwaalt in de
een auto op ons af rijdt. Niet nadenken, meteen beslissen
variabelen is logisch, daardoor kun je gaan twijfelen aan
en handelen. In systeem twee denken we na voor we een
je beoordelingsvermogen. Maar twijfel over je oordeel is
beslissing nemen en gaan we zaken tegen elkaar afwegen. Er
gezond, zeker in de politiek. Het voorkomt dat je ergens
is altijd spanning tussen deze twee systemen: de behoefte
te gemakkelijk over denkt. Dit helpt je om beter onder
om snel te reageren versus het inzicht om eerst na te
woorden te brengen waarom jouw voorkeur ertoe doet en
denken. Maar we hebben die snelle en langzame processen
waarom je die wil volgen."
allebei nodig."
ADVISEURS VOOR RAADSLEDEN
Handleiding voor een stevige griffie Veel raden hebben behoefte aan een grotere griffie die de raad nog beter kan ondersteunen. De gemiddelde omvang per griffie is 3,6 fte, met een gemiddelde van vier medewerkers per griffie. Een sterke raad vraagt om een optimale griffie. Directeur democratie: 1 profiel, meerdere vormen We zien dat de griffier, meer dan twintig jaar na de invoering van de functie, zich voordoet in drie verschillende vormen: de basisgriffier, de plusgriffier en de strategische griffier. Sinds de keuze van het bestuur van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) in 2022, is het uitgangspunt dat elke gemeenteraad gebruikmaakt van het profiel van de griffier. Dit profiel gaat uit van de griffier als strategische griffier die als een directeur democratie de raad adviseert en op voet van gelijkwaardigheid functioneert in de lokale driehoek van burgemeester, gemeentesecretaris en raadsgriffier. Deze griffier doet veel meer dan de ingekomen stukken rondsturen of adviseren hoe de raad een motie maakt. De griffier als directeur democratie gaat over zesl belangrijke thema’s: de informatiepositie van de raad, de positie van de raad in de regio, het samenspel met de inwoners, de organisatie van de controle en verantwoordingscyclus, het besluitvormingsproces van de raad en het lerend vermogen van de raad stimuleren.
Om de raadsgriffier met dit profiel goed in positie te brengen, heeft de gemeenteraad keuzes te maken, met name als de raad nog werkt met de basisgriffier (die alleen de basis secretariële en ondersteunende
Welke taken kan de griffie voor de raad uitvoeren? Elke raad heeft een raadsgriffier. Om de ondersteuning van de gemeenteraad te versterken, kunnen voor allerlei taken extra medewerkers worden aangesteld:
1. Raadsgriffier en plaatsvervangend griffier
(positionering, alle overige thema’s, interne bedrijfsvoering)
2. Raadsadviseurs voor commissies of daarmee vergelijkbare vooroverleggen van de raad (positionering en informatievoorziening)
3. Raadsadviseurs voor hulptroepen (Rekenkamer, Ombudsman en Accountant)
4. Onderzoek door de griffie
(informatie, vragen en enquete)
24 | NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024
5. Opleiding en ondersteuning (ontwikkeling, democratie)
6. Regionale samenwerking
(positionering en informatievoorziening)
7. Communicatie
(communicatie en participatie)
8. Informatievoorziening
(ict en digitaal vergaderen)
9. Speciale en tijdelijke projecten
(procedure burgemeester, aanbestedingen, verkiezingen)
Hoe kom ik tot de ideale omvang van de griffie? Factoren die van invloed zijn op de omvang van de griffie en waarmee de raad dus kan komen tot een ideale omvang van de griffie:
Aantal raadszetels Bij 9 raadszetels: minimaal 1 griffiemedewerker Bij 45 raadszetels: 5 griffiemedewerkers
+
Aantal fracties
1 fte per 10 fracties
Aantal commissies of beleidsvelden (of vergelijkbare vormen van specifiek overleg over portefeuilles en taken)
+ Per commissie, beleidsveld of taak 1 griffiemedewerker
Aantal gemeenschappelijke regelingen en verbonden partijen
+
Per 10 regelingen en verbonden partijen 1 griffiemedewerker voor afstemming in eigen raad en met andere raden.
Aantal inwoners (over communicatie en participatie)
+ Per 20 duizend inwoners 1 griffiemedewerker
Ondersteuning van hulptroepen (zoals Rekenkamer, Ombudsman en accountant & onderzoek)
taken doet) of de plusgriffier (die wel initiatief neemt, maar zonder functioneel management). Om gemeenteraden in deze keuzes te helpen om tot een griffie te komen die past bij het profiel heeft de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden een handreiking gemaakt over de ideale omvang van de griffie (zie figuur hiernaast). Deze handreiking geeft een scala van mogelijkheden en keuzes om te komen tot de ideale omvang van de raadsgriffie. De raad heeft de keuze om de waardering van de griffier te bepalen. Het advies is om vanwege de gelijkwaardige positie van de griffier in de driehoek te kiezen voor een schaal op min 1 of min 2 ten opzichte van de burgemeester, zodat de griffier daadwerkelijk kan functioneren als een directeur democratie van de gemeenteraad. Bij raden waar dat nog niet het geval is, staan de raad en de werkgeverscommissie van de raad voor de keuze om de griffie in te richten op basis van het profiel waarvoor de VNG heeft gekozen Voor het vastleggen van de werkafspraken is er de ambtsinstructie van de Vereniging van Griffiers en Nederlandse Vereniging voor Raadsleden.
+ 1 griffiemedewerker voltijds
Meer informatie: www.raadsleden.nl/werkgeversfunctie-wat-voorraad-wil-je-zijn-en-hoe-organiseer-je-de-griffie
Ideale omvang griffie
NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RAADSLEDEN • OPLEIDINGENGIDS 2024 | 25
ADVISEURS VOOR RAADSLEDEN
Zo hebben opleidingen het meeste nut voor raadsleden Kun je raadswerk combineren met leren? Wel als je het kan combineren met je raadswerk en de kennis meteen kan toepassen in de raad. Dan is het nut van een cursus of een training optimaal, zeggen raadsleden zelf. Moet je hoog opgeleid zijn om een goed raadslid te zijn? Dat blijkt nergens uit, aldus onderzoek van René Stigt, ambtenaar van de gemeente Noordoostpolder. Mensen met een hoge
TIEN COMPETENTIES VOOR EEN RAADSLID
opleiding vinden het raadswerk niet zwaarder of lichter dan
1. Communiceren en luisteren
mensen met minder opleiding.
2. Initiatief nemen
Wat wel uitmaakt voor het raadswerk is eerder ontwikkelde
3. Omgevingsbewustzijn
kennis en competenties die uitgebouwd worden. Dat bepaalt de
4. Onderhandelen
mate waarin een raadslid een strategische positie inneemt.
5. Overtuigingskracht 6. Samenwerken
Leren en ontwikkelen
7. Inlevingsvermogen
René Stigt deed onderzoek naar de manier waarop raadsleden
8. Analytisch vermogen
leren, zich ontwikkelen en informatie verwerken. Begin januari
9. Resultaatgerichtheid
promoveerde hij op dit onderzoek aan Nyenrode Business