Inkomend - Provincie Zeeland - Zeeuws Gebiedsprogramma 2023 - Deel 1 Opgaven

Zeeuws gebiedsprogramma 2023 DEEL 1: OPGAVEN

CONCEPT

Foto voorzijde: Bloemranden, Marcelle Davidse

Inhoudsopgave Voorwoord……………………………………………………………………………………………………………………………………..…2 Inhoudsopgave........................................................................................................................................ 3 1. Inleiding........................................................................................................................................... 8 1.1 Deel I, II en III .......................................................................................................................... 8 1.2 Inhoud deel I ........................................................................................................................... 9 1.3 Samenhang NOVEX en NPLG .................................................................................................. 9 1.4 Samenhang NOVI, Zeeuwse Omgevingsvisie en NPLG ........................................................... 9 1.5 Samenhang Zuidwestelijke Delta en NPLG ........................................................................... 10 2. Proces ............................................................................................................................................ 12 2.1 Vervolg in de samenwerking na 1 juli ...................................................................................

12 2.2 Uitvoeringsstrategie.............................................................................................................. 13 2.3 Vaststelling definitieve gebiedsprogramma en verder ......................................................... 15 3. Sociaaleconomische effectenanalyse ........................................................................................... 16 3.1 Gebruikte methode ............................................................................................................... 16 3.2 Aanpak .................................................................................................................................. 16 3.3 Vervolg .................................................................................................................................. 18 4. Participatie .................................................................................................................................... 19 4.1 Participatie naar concept Zeeuwse gebiedsprogramma ...................................................... 19 5. Grond ............................................................................................................................................ 22 5.1 Algemene principes...............................................................................................................

22 5.2 Integrale gebiedsaanpak, landinrichtingsinstrumentarium en grondbank .......................... 22 5.3 Organisatie ............................................................................................................................ 24 6. Data en monitoring ....................................................................................................................... 25 6.1 Opgave .................................................................................................................................. 25 6.2 Doel ....................................................................................................................................... 25 6.3 Omgaan met data ................................................................................................................. 25 6.4 Gebiedsgerichte informatievoorziening ............................................................................... 26 7. Transitie landbouw ....................................................................................................................... 27 7.1 Perspectief voor de landbouw .............................................................................................. 27 7.2 Plantaardige sectoren ...........................................................................................................

29 7.3 Dierlijke sectoren .................................................................................................................. 30 7.4 Uitdagingen ........................................................................................................................... 31 7.5 PAS-melders .......................................................................................................................... 32 8. Natuuropgave ............................................................................................................................... 34 8.1 Algemeen .............................................................................................................................. 34 8.2 Natuurdoelanalyses .............................................................................................................. 35 8.3 Programma Natuur ............................................................................................................... 37 8.4 VHR-doelen ........................................................................................................................... 38 8.5 Bossenstrategie .....................................................................................................................

41 8.6 Natuurnetwerk Zeeland ........................................................................................................ 42 8.7 Beheerplannen...................................................................................................................... 43 9. Stikstofopgave............................................................................................................................... 44 9.1 Opbouw stikstofdepositie provincie Zeeland ....................................................................... 44 9.1 Alle sectoren dragen bij ........................................................................................................ 46 9.2 Vergunningverlening ............................................................................................................. 46 9.3 Realiseren klimaatdoelstellingen .......................................................................................... 48 9.4 Landbouw.............................................................................................................................. 49 9.5 Industrie ................................................................................................................................ 51 9.6 Recreatie ............................................................................................................................... 51 3

9.7 Mobiliteit............................................................................................................................... 52 9.8 Scheepvaart .......................................................................................................................... 52 9.9 Buitenland ............................................................................................................................. 53 10. Wateropgave................................................................................................................................. 55 10.1 Kaderrichtlijn Water.............................................................................................................. 55 10.2 Zoet water ............................................................................................................................. 57 11. Klimaatopgave .............................................................................................................................. 59 11.1 Reductie broeikasgassen....................................................................................................... 59 11.2 Koolstofvastlegging ............................................................................................................... 60 12.

Gebiedsprocessen – geïntegreerde gebiedenaanpak................................................................... 61 12.1 Algemeen .............................................................................................................................. 61 12.2 De werkwijze in de gebiedsprocessen .................................................................................. 62 12.3 Nationaal Park Oosterschelde............................................................................................... 63 Begrippenlijst ........................................................................................................................................ 64 Bijlage 1 Uitkomsten regiodialogen................................................................................................. 66 Bijlage 2 Eindoordeel NDA per doelstelling ................................................................................... 109 Bijlage 3 Realisatiestrategie Natuurnetwerk Zeeland 2023-2027 ................................................. 115 Bijlage 4 Herkomst depositie per Natura 2000-gebied ................................................................. 120 Bijlage 5 Sociaal Economische Effecten Analyse ........................................................................... 132

4

Voorwoord Het verhaal van Zeeland Zeeland is in veel opzichten een provincie met bijzondere eigenschappen. Onze ligging in een delta onderscheidt ons van alle andere provincies. We zijn een kustprovincie, met veel grote wateren, maar Zeeland is ook een landelijke provincie met weinig veehouderijen veel akkerbouw en veel (grote) industrie. Én we zijn een grensprovincie, wat zorgt voor veel stikstofdepositie uit buitenlandse bronnen. Dit heeft vooral een groot effect op de Zeeuwse duingebieden waardoor de natuur daar in slechte staat verkeert. De aanpak van het kabinet met heel veel aandacht voor de veehouderij werkt onvoldoende om de Zeeuwse uitdagingen in het landelijk gebied aan te pakken. Hiermee wordt de Zeeuwse natuur niet hersteld, wordt er weinig gedaan aan de beschikbaarheid van zoet water voor de landbouw en vindt er onvoldoende reductie plaats van de bovenmatig stikstofdepositie. We hebben daarom in dit Gebiedsprogramma voor een eigen Zeeuwse benadering gekozen. Hierin komen nadrukkelijk álle sectoren aan bod en gaan maatregelen verder dan alleen stikstof en natuur. Landbouw en zoet water De unieke ligging van Zeeland in de delta, maakt dat op veel plaatsen vruchtbare landbouwgrond ligt. Tegelijk maakt deze ligging dat zout water overal aanwezig is.

Niet alleen de omringende Deltawateren zijn zout, maar ook veel binnendijks oppervlaktewater kent een relatief hoog zoutgehalte en in de ondergrond is zout grondwater niet ver weg. Toch slagen de Zeeuwse boeren er al generaties lang in om goede opbrengsten van het land te halen. Met dit gebiedsprogramma willen we borgen dat ook de akkerbouwers van de toekomst in Zeeland een goede boterham kunnen verdienen. Dit vraagt een stevige inzet op het effectief benutten en vergroten van de zoet water beschikbaarheid. Zoet water is niet alleen van belang voor de agrarische sector, ook de Zeeuwse natuur, industrie en recreatie hebben zoet water nodig. Industrie en Scheepvaart In Zeeland is relatief veel industrie aanwezig, wat gezien de ligging aan diep vaarwater logisch is. Deze industrie zorgt, met enkele bedrijven in de top van industriële uitstoters van Nederland, voor een grote stikstofdepositie. Niet zozeer in Zeeland, maar met name in de deken over heel Nederland. Maatregelen voor stikstofreductie in de industrie zijn veelal gekoppeld aan trajecten op het gebied van energie en klimaat. In de energietransitie wordt bijvoorbeeld ingezet op waterstof als vervanger van aardgas.

Hiermee kan de Zeeuwse industrie vergroenen en daalt de uitstoot van niet alleen CO2, maar ook van andere stoffen zoals stikstof (NOx) Om de stikstofreductie te versnellen zijn extra maatregelen nodig die hierop vooruitlopen. Nergens anders in Nederland is de bijdrage aan de stikstofdepositie van scheepvaart zo groot als in Zeeland. Dit vraagt om gerichte maatregelen om de uitstoot te beperken, zowel van varende schepen als schepen die aan de kade liggen en hun generator gebruiken voor de stroomvoorziening. Dit vraagt enerzijds daadkrachtig optreden in internationaal verband om de internationale scheepvaart te vergroenen, anderzijds is de aanleg van walstroom een goede maatregelen om de uitstoot van schepen aan de kade sterk te reduceren. In beide gevallen zal de Rijksoverheid het voortouw moeten nemen. Buitenland Zeeland is een netto-importeur van stikstof. Dat wil zeggen dat bronnen binnen in Zeeland minder stikstof naar andere gebieden buiten Zeeland exporteren dan dat er vanuit bronnen buiten Zeeland de provincie in komt. De meeste stikstof komt uit het buitenland en dat vraagt om een grensoverschrijdende aanpak. Het Rijk initieert overleggen met Vlaanderen en de Provincie doet hieraan mee, maar we hebben natuurlijk geen enkele mogelijkheid om maatregelen te treffen in

5

andere landen. Gelukkig wordt ook in Vlaanderen hard gewerkt aan stikstofreductie en dat zal de komende jaren ongetwijfeld leiden tot minder stikstofdepositie in Zeeland. Niet alleen vanuit Vlaanderen wordt stikstof geïmporteerd, maar ook vanuit Noord-Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Op Rijksniveau lopen hierover (nog) geen gesprekken, maar het is wenselijk dat die op korte termijn wel worden opgestart. Al is het alleen maar om inzicht te krijgen in de verwachte stikstofemissies in de komende jaren. Meetcorrectie Al jaren is er een verschil tussen de gemeten stikstofdepositie en de met het rekenprogramma Aerius berekende waarde. Dit verschil werd eerst “ammoniak uit zee” genoemd (om dat dit verschil zich met name in de kustprovincies voordoet) maar sinds 2022 duidt het RIVM deze waarde aan met “meetcorrectie”. In Zeeland is de omvang van de meetcorrectie op bijvoorbeeld de duingebieden van dezelfde grootte als de bijdrage van de landbouwsector. Dit zorgt voor onduidelijkheid en onzekerheid maar de verwachting is dat de meetcorrectie niet op korte termijn opgelost gaat worden. Andere drukfactoren Niet alleen stikstof speelt een rol in de Zeeuwse natuur. Ook de hydrologische situatie speelt in een aantal Natura 2000-gebieden een belangrijke rol en is daarmee een relevante drukfactor.

Hoewel veel Zeeuwse natuur direct samenhangt met het zoute water en de kust, is in een aantal gevallen ook zoet water voor natuur van groot belang. Een andere drukfactor van belang is de recreatiedruk. Zeeland trekt veel toeristen, die vooral komen voor de stranden, de duinen en het water. Dit zijn echter ook de Natura 2000-gebieden. Recreatie zorgt voor veel economische meerwaarde, maar ook voor verstoring van flora en fauna. De Zeeuwse aanpak De aanpak van het kabinet is hoofdzakelijk gericht op de intensieve veehouderij, het debat in de Tweede kamer wordt hierdoor gedomineerd en het maatregelenpakket van het Rijk is hoofdzakelijk daarop gericht. En dat is begrijpelijk wanneer we kijken naar de impact en gevolgen van de Rijksaanpak in verreweg het grootste deel van het land. Tegelijk is er nog weinig besef dat deze eenzijdige aanpak onvoldoende resultaten in Zeeland oplevert en er hier dus grote opgaven blijven in de Zeeuwse natuur, en de volhoudbaarheid van de landbouw onvoldoende geborgd wordt en de vergunningverlening voor energietransitie en woningbouw niet uit het slop getrokken kan worden. Provinciale Staten hebben in 2022 de eigen Strategische Aanpak Stikstof geactualiseerd en in lijn gebracht met het NPLG. Deze aanpak is door álle betrokken organisaties in Zeeland onderschreven.

Iedereen omarmt daarbij de gedachte achter het NPLG, om de stikstofopgave te verbinden aan de water- en klimaatopgaven. Wij zien die verbinding echter nog breder en zoeken gezamenlijk naar oplossingen, in álle sectoren, die bijdragen aan de stikstofopgave. De opgaven zijn groot en voor goede processen is tijd nodig en daarom wordt in het gebiedsprogramma gewerkt met de wettelijke tijdshorizon tot 2035. Wij zijn er trots op dat álle betrokkenen samen willen werken aan oplossingen, met het uitgangspunt dat alle sectoren bijdragen. We denken daarbij vanuit kansen en koppelen onze opgaven. Bijvoorbeeld zoet water beschikbaarheid, een zandmotor voor de Zeeuwse kust en het vergroenen van onze industriële sector. Zo verlagen we de stikstofemissie en verbeteren we de biodiversiteit en dragen bij aan de doelen voor klimaat en water. Wederkerigheid Met dit gebiedsprogramma 1.0 wordt een eerste aanzet gedaan richting doelbereik in een of meerdere doelen uit het NPLG. Wij benadrukken dat het gaat om een eerste aanzet en ook een eerste financiële claim. In de komende periode zullen meer maatregelen worden uitgewerkt, onder andere op basis van nog lopend onderzoek en door nieuwe inzichten. Wij zullen op dat moment 6

opnieuw een gebiedsprogramma voorleggen met een onderbouwing van de bijbehorende financiële vraag. Het mag duidelijk zijn dat wij met deze maatregelenpakketten en het daarbij horende bedrag van € 1.4 miljard, niet tot voldoende stikstofreductie komen op de duingebieden Manteling van Walcheren en Kop van Schouwen, met alle consequenties van dien. Gezien de grote bijdrage vanuit bronnen waar wij geen invloed op uit kunnen oefenen gaan wij in ons gebiedsprogramma uit van een substantiële inspanning van de Rijksoverheid. Wij verwachten van het Rijk een grote inspanning om met concrete maatregelen te komen voor de reductie van stikstofdepositie van bronnen waar de Provincie geen invloed op heeft (buitenland, scheepvaart, meetcorrectie) en voor bronnen die buiten de reikwijdte van het NPLG liggen (industrie, mobiliteit). Het Rijk heeft Zeeland een richtinggevend doel van 631 ton NH3 emissiereductie gegeven. Omdat wij maar 1/3 van depositie kunnen beïnvloeden, gaan wij ervan uit het Rijk inzet op de reductie van een evenredig deel (2/3) van circa 1200 ton NH3. Alleen hiermee kunnen de instandhoudingsdoelen van de Zeeuwse duingebieden bereikt worden en kunnen problemen met toestemmingverlening voor allerhande gewenste ontwikkelingen in Zeeland opgelost worden. Dit gebiedsprogramma met maatregelen vormt één geheel. Wij hebben gezorgd voor draagvlak. Álle sectoren dragen bij.

Daarbij zijn wij ons ervan bewust dat sommige voorgestelde maatregelen wellicht buiten de reikwijdte van het Transitiefonds vallen. Wij verwachten een integrale beoordeling van het Rijk waarbij doelbereik voorop staat en zo nodig financiering uit andere bronnen zoals het Klimaatfonds mogelijk wordt gemaakt. Als laatste, de opgave die wij hebben in ons landelijk gebied, vraagt capaciteit. Naast middelen, ook menskracht. Nu, maar ook straks, als maatregelen uitgevoerd moeten worden. Niet alleen voor de Provincie, maar ook voor onze gebiedspartners. Wij hebben daar samen met het waterschap Scheldestromen de eerste stappen al in gezet. Over de inzet die dat met zich meebrengt gaan wij hier graag over in gesprek, met onze Zeeuwse partners, maar ook met het Rijk.

7

1. Inleiding Voor u ligt deel I van het concept gebiedsprogramma 1.0. Het volledige concept gebiedsprogramma, bestaande uit deel I, II en III, zal uiterlijk 1 juli 2023 worden voorgelegd aan de Minister voor Natuur en Stikstof (om te voldoen aan art. 1.12fa van de Wet Natuurbescherming (hierna: Wnb)). Zoals in onze 0.5 versie van het gebiedsprogramma werd benoemd, houden wij de titel Zeeuws gebiedsprogramma 2023 aan. Ons gebiedsprogramma gaat tenslotte verder dan alleen het landelijk gebied én de genoemde maatregelen hebben niet altijd een effect op het volledig landelijke gebied. 1.1 Deel I, II en III Gedeputeerde Staten hebben ervoor gekozen het gebiedsprogramma in drie delen op te stellen, mede om de leesbaarheid van het stuk te bevorderen. De inhoud van de delen is gebaseerd op de opbouw van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (hierna: NPLG). De drie delen zijn: - Deel I: proces, participatie en de verschillende opgaven (natuur, water, klimaat) - Deel II de structurerende keuzes - Deel III: een uitleg over de maatregelpakketten/maatregelen én de hierbij horende formats Wij zullen de volgende maatregelpakketten (en bijbehorende maatregelen) aanbieden aan de minister: 1. Akkerbouw A1. Carbon farming A11. Stimuleren fossielvrije landbouwmachines A2. Mestaanwendingstechnieken A12. Precisielandbouw A3. Eiwitteelt, vlinderbloemigen W1. Slim real-time meetnetwerk A4.

Biobased teelten W2. Zoetwatervoorziening Reimerswaal A5. Biologische landbouw W3. Ondergrondse opslag A6. Agroforestry W4. Regelbare drainage A7. Natuurinclusieve landbouw W5. Slimmer omgaan met zoet water A8. Gewasbescherming en bestuiving d.m.v. agrarisch natuurbeheer A9. Het omzetten van bouwland naar niet-productief areaal A10. Stimuleren korte ketens in de landbouw 2. Veehouderij V1. Extensivering melkveehouderij V5. Verlengde weidegang V2. Stalsystemen V6. Kruidenrijk grasland V3. Mest-additieven V7. Vrijwillige opkoop van veehouderijen (die niet onder een V4. Voerspoor regeling vallen) 3. Water W6. Opwaarderen sub optimale waterstromen (deel hergebruik effluent RWZI) W7. Opwaarderen sub optimale zoetwaterstromen (in de Zeeuwse industrie) 4. Natuur N1. Bos buiten het NNZ N2. Uitbreiding agrarisch natuurbeheer N3. Aanleg moeras, treffen maatregelen Vogelrichtlijn en NPO N4. Groenblauwe dooradering 5. Overig I1. Reductie stikstofuitstoot bij drie grootste industriële bedrijven Zeeland R1. Onderzoek doorrekenen effectiviteit maatregelen recreatie M1. Openbaar vervoer - Veerdienst Westerschelde verduurzamen

8

1.2 Inhoud deel I Het NPLG richt zich op het toekomstbestendig ontwikkelen van het landelijk gebied, rekening houdend met de internationale verplichtingen op het terrein van natuur (met als onderliggende opgave de reductie van stikstof) en water en klimaat (broeikasgassen). Als algemeen uitgangspunt geldt dat de draagkracht van het water- en bodemsysteem sturend wordt bij het landgebruik in het landelijk gebied. In deel I gaan we achtereenvolgens in op de kerndoelen, het proces na 1 juli 2023, de sociaaleconomische effectenanalyse en de participatie tot nu toe. De beschikbaarheid van grond is randvoorwaardelijk om tot uitvoering van veel maatregelen te komen, dit is in hoofdstuk 5 toegelicht. Data & monitoring wordt beschreven in hoofdstuk 6. De transitie van de landbouw is nodig om doelen te kunnen halen, waarbij het verdienmodel belangrijk is. Dit is verwoord in hoofdstuk 7. Fig. 1 ‘Ons toekomstbestendig landelijk gebied’ - NPLG Als laatste komen de opgaven van het NPLG aan bod; natuur, stikstof, water en klimaat. Waarna we een korte uitleg geven over hoe we deze doelen meenemen in bestaande gebiedsprocessen. 1.3 Samenhang NOVEX en NPLG Op 12 december 2022 heeft de Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening1 aan de Provincies een startpakket gestuurd waarin de ruimtelijk relevante opgaven uit nationale programma’s zijn samengevat.

Het NPLG is een van deze programma’s. Het startpakket is de basis voor een gezamenlijk traject van Rijk en regio om meer sturing te geven aan ruimtelijke ordening in Nederland. Dit traject heet programma NOVEX (Nationale Omgevingsvisie Extra). Het doel is om alle verschillende nationale programma’s op regionaal niveau op elkaar af te stemmen. De Provincie maakt daarom samen met de partners in de regio een ruimtelijk voorstel waarin wordt beschreven wat de verwachte ruimtelijke effecten van de opgaven zijn en welke keuzes in Zeeland nodig zijn als ontwikkelingen niet verenigbaar zijn. Het provinciaal voorstel wordt de basis voor bestuurlijke afspraken tussen Rijk en regio (‘Ruimtelijk Arrangement’) over de uitvoering van de nationale programma’s en de inzet van instrumenten. 1.4 Samenhang NOVI, Zeeuwse Omgevingsvisie en NPLG De Nationale Omgevingsvisie (hierna: NOVI) is de Rijksvisie op de leefomgeving op basis van de Omgevingswet. Met de NOVI wordt richting gegeven aan de grote opgaven waar Nederland voor staat zoals woningbouw, klimaatverandering, circulaire economie en kringlooplandbouw. Het NPLG valt onder de NOVI die is vertaald in de Zeeuwse Omgevingsvisie (hierna: ZOVI). De relatie tussen de NOVI, NPLG, ZOVI en het Gebiedsprogramma is opgenomen in figuur 2.

1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/12/12/kamerbrief-aanbieding-provinciaalstartpakket-fysieke-leefomgeving

9

Nationale Omgevingsvisie (NOVI) Rijk Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG)

Gebiedsprogramma 1.0

Zeeuwse omgevingsvisie (ZOVI)

Provincie

Fig. 2 Samenhang NOVI, ZOVI en NPLG

In de Zeeuwse Omgevingsvisie zijn de doelen en ambities van de Provincie voor de langere termijn vastgelegd. De ZOVI beschrijft vier ambities voor Zeeland: 1. Uitstekend wonen, werken en leven in Zeeland 2. Balans in de grote wateren en het landelijk gebied 3. Een duurzame en innovatieve economie 4. Klimaatbestendig en CO2 neutraal Zeeland Gezien de grootte en de complexiteit van de uitdagingen, zijn de ambities alleen te halen als iedereen de keuze maakt die zoveel mogelijk bijdraagt aan deze ambities. Hiervoor zijn de volgende afwegingsfactoren beschreven die zijn afgeleid van de drie afwegingsprincipe uit de NOVI: 1. Doe meer met minder grond 2. Werk samen en deel kosten en baten 3. Maak gebruik van de Zeeuwse kernkwaliteiten 4. Denk aan de toekomst en aan de rest van de wereld In de ZOVI zijn drie Zeeuwse kernkwaliteiten vastgesteld en is een vierde kwaliteit als wens voor de toekomst opgenomen. 1. Genieten en opladen 2. Waarderen en beschermen van het mooie Zeeuwse landschap 3. We voelen ons verbonden met de historie 4. Kernkwaliteitswens: passende werkgelegenheid en ontwikkelmogelijkheden voor iedereen in Zeeland De afwegingsfactoren zijn als spelregels betrokken in de tweede ronde regiodialogen. De kernkwaliteiten zijn richtinggevend bij de uitwerking van de maatregelen in de gebieden.

1.5 Samenhang Zuidwestelijke Delta en NPLG De Zuidwestelijke Delta (hierna: ZWD) is het gebied met daarin Zeeland, de Zuid-Hollandse eilanden en het westelijk deel van Noord-Brabant. De ambitie van het samenwerkingsverband ZWD is om de eerste klimaatbestendige delta ter wereld te zijn. Hieraan wordt invulling gegeven in de Gebiedsagenda 20502. Water en bodem vormen de basis van alle ruimtelijke keuzes die gemaakt worden in de Zuidwestelijke Delta. De kwaliteit van werken, wonen en leven staat daarin voorop. Het Gebiedsoverleg ZWD heeft de structurerende keuze water en bodem sturend en het NPLG gemarkeerd als richtinggevende en prioritaire opgaven voor het gebied. Via onderzoek, toekomstverkenning, (samenwerkings-)projecten en pilots wordt kennis opgebouwd en het toekomstperspectief verbeeld. Dit helpt om keuzes te maken en toe te werken naar concrete 2

https://www.zwdelta.nl/strategie/gebiedsagenda-zuidwestelijke-delta-2050/

10

oplossingen voor uitvoering. En die zijn hard nodig, om voorbereid te zijn op de gevolgen van klimaatverandering in de sprong na 2050. Eén van de deelgebieden binnen de ZWD is het Volkerak-Zoommeer, waarvoor in 2022 gestart is met een proces om het gebied een kwaliteitsimpuls te geven. Het Volkerak-Zoommeer is het drie ‘landenpunt’, waar de provincies Noord-Brabant, Zuid-Holland en Zeeland samenkomen. Voor het Volkerak-Zoommeer wordt gestreefd naar een veerkrachtig, samenhangend water en ecologisch watersysteem in samenhang met de omringende gebieden. Daardoor ontstaat er een duurzame basis voor zoet water; natuur; landbouw; recreatie en andere functies. De kwaliteitsimpuls voor de korte termijn wordt de komende maanden met het gebiedsnetwerk verder vormgegeven en is het vertrekpunt voor het opstellen van een lange termijnperspectief.

11

2. Proces Uiterlijk 1 juli 2023 zal dit Zeeuwse (concept) gebiedsprogramma worden voorgelegd aan de minister. Binnen acht weken na het voorleggen geeft een toetsteam, bestaande uit diverse ministeries en de RTLG (Regiorganisatie Transitie Landelijk Gebied), een tussentijds advies. Het concept gebiedsprogramma, incl. het tussentijds advies, wordt in oktober besproken met onze Provinciale Staten. Parallel daaraan wordt het concept gebiedsprogramma getoetst door de Ecologische Autoriteit en een consortium van externe kennisinstellingen (WUR, RIVM en PBL). De adviezen van het Rijk, het consortium en de inbreng van Provinciale Staten worden vervolgens verwerkt. GS gaan ervan uit dat zij in het eerste kwartaal van 2024 het definitieve gebiedsprogramma vast kunnen stellen. Dan kan ook de aanvraag voor het Transitiefonds worden ingediend. 2.1 Vervolg in de samenwerking na 1 juli De regiodialogen (zie hoofdstuk 4) bieden een goede basis voor het vervolgproces. De regiodialogen worden gezien als een eerste stap om: vorm te geven aan de afstemming tussen partijen op regioniveau; meer sturing te krijgen in de afstemming van Zeeuwse opgaven en het komen tot kansrijke maatregelen voor NPLG; afspraken te maken over hoe we als partijen in Zeeland de komende periode met elkaar gaan samenwerken, en; te komen tot een meer geïntegreerde uitvoering van de maatregelen en opgaven in een gebied.

Dit met als doel dat lokale behoeften, oplossingsgericht werken, synergievoordelen, slimme combinaties en integrale afwegingen plaatsvinden. 2.1.1 Provinciale rolopvatting Provincies hebben gezamenlijk een propositie neergelegd bij het Rijk waarin een aanbod is gedaan om, met de juiste afspraken, zorg te dragen voor de uitvoering van de maatregelen in de gebieden. Ook zijn we als Provincie in de externe werkgroep in 2022 gevraagd regie te voeren op het proces om te komen tot de uitvoering van NPLG-maatregelen. Tijdens de regiodialogen is door de sectororganisaties aangegeven dat zij voor de Provincie een regierol zien: doelen voor een gebied vastleggen, knopen doorhakken en monitoren/bijsturen. De Provincie pakt deze rol als regisserende en realiserende overheid, die nieuwe sturingsafspraken wil maken met medeoverheden, maatschappelijke en particuliere organisaties zodat de uitvoering van de opgaven in gebieden zoveel mogelijk geïntegreerd plaats kan vinden. Integraal betekent dat wij opgaven willen verbinden die in de uitvoering nauwe samenhang hebben en waarbij een samenhangende programmering leidt tot meer gerichter samenwerken, minder versnippering, minder bestuurlijke drukte en meer draagvlak.

2.1.2 Regie op de totstandkoming van een samenwerking Om tot uitvoering van de NPLG-doelen voor natuur, stikstof, water en klimaat te komen, is een integrale aanpak van verschillende overheden en maatschappelijke organisaties noodzakelijk. Dit vraagt, in de verschillende fasen van voorbereiding, uitvoering en beheer/onderhoud, onderlinge afstemming en samenwerking van alle partijen in Zeeland. Ieder vanuit zijn of haar eigen rol en verantwoordelijkheden. De Provincie neemt de regierol, maar dit betekent niet automatisch dat wij zelf alle maatregelen gaan uitvoeren. Medeoverheden, maatschappelijke partners en stakeholders zijn naar verwachting partners in de voorbereiding, uitvoering en het uiteindelijke beheer van maatregelen.

12

Naast de opgaven die de Provincie heeft in het kader van het NPLG, hebben wij ook andere opgaven die ruimtelijke inpassing en afstemming vragen en waarvoor regie moet worden gevoerd. Andere grote transities zijn bijvoorbeeld de woningbouw- en de dijkversterkingsopgave. Het is zeer gewenst dat de verschillende opgaven van het NPLG worden afgestemd en dat de mogelijke koppelkansen tussen deze en/of andere opgaven samen slim worden doordacht. Daar waar ambities schuren zal samen binnen de kaders ruimtelijke keuzes moeten worden gemaakt. 2.2 Uitvoeringsstrategie Eind augustus zal het vervolgtraject qua participatie starten, de eerste bijeenkomsten zijn dan hoogstwaarschijnlijk in september. Alle betrokken overheden, maatschappelijke organisaties en stakeholders zullen keuzes maken om van (veelal sectoraal) beleid te komen tot een afgestemde feitelijke uitvoering van de NPLG-doelen. Als Provincie willen we daarbij oog hebben voor lokale behoeften, een oplossingsgerichte houding, synergievoordelen, slimme combinaties en integrale afwegingen. De samenwerking in de uitvoering zal de komende periode op verschillende manieren worden vormgegeven. De manier waarop we maatregelen aanpakken verschilt dan ook. We maken nu onderscheid tussen een drietal aanpakken (figuur 3) voor de uitvoering van maatregelen. Dit zijn: 1. generieke (bron) maatregelen; 2. gebiedsprocessen; en 3. projecten.

Fig. 3 Aanpak maatregelen

Deze aanpakken overlappen elkaar, zo zullen bronmaatregelen en projecten vaak onderdeel zijn van de gebiedsprocessen. De verwachting is dan ook dat in de loop van de tijd er een intensivering van verschillende aanpakken zal zijn (figuur 4). Dit vraagt een strategie om de uitvoering goed met elkaar af te stemmen.

Fig. 4 Intensivering aanpak

13

Voor de uitvoeringsstrategie gelden de volgende principes:  De overheden werken als één overheid samen met de gebiedspartijen;  Het gebied staat centraal;  We creëren en sturen op meerwaarde;  We organiseren een grote betrokkenheid en inbreng van de directbetrokkenen en belanghebbenden;  Waar mogelijk en zinvol sluiten we aan bij bestaande organisatiestructuren, en;  Er worden momenten voor reflectie en kennisuitwisseling ingebouwd om indien nodig bij te sturen. In de regiodialogen zijn de volgende spelregels voor samenwerking benoemd. 1. Er moet een relatie zijn tussen maatregel en doelbereik. 2. Alle sectoren dragen bij. 3. We vragen van iedereen een bijdrage. 4. In de maatregelen zit zoet, maar ook zuur. 5. We zoeken naar een werkbare balans. 6. Afwegingsfactoren ZOVI: a. Doe meer met minder grond b. Werk samen en deel kosten en baten c. Maak gebruik van de Zeeuwse kernkwaliteiten d. Denk aan de toekomst en aan de rest van de wereld 2.2.1 Afstemming op drie niveaus Om zorg te dragen dat alle partijen worden betrokken en inbreng en afstemming wordt georganiseerd tijdens de planvorming, uitvoering en het beheer van maatregelen stelt de Provincie nu voor om onderscheid te maken tussen drie verschillende niveaus: het gebiedsgerichte, het regionale en het provinciale schaalniveau.

Gebiedsgericht Op gebiedsgericht niveau gaat het om het vertalen van de maatregelpakketten naar gebiedspakketten. Dit zijn een of meerdere maatregelen die in een gebied worden uitgevoerd. De maatregelen zoals opgenomen in deel III vormen in eerste instantie de basis. Maar dit is een iteratief proces dat, afhankelijk van inzichten en bijvoorbeeld onderzoeksresultaten, tot aanpassingen kan leiden. Nagedacht moet worden over kansen en uitdagingen voor de uitvoering van maatregelen op perceel niveau. Ieder gebied vraagt een eigen aanpak. In de Strategische Aanpak Stikstof heeft de Provincie in principe reeds gekozen voor een gebiedsproces van de Manteling van Walcheren en de Kop van Schouwen. De scoop van deze beide gebiedsprocessen is inmiddels vergroot met de komst van het NPLG. Met dit Zeeuwse concept gebiedsprogramma wordt dit verder uitgebreid met de al lopende gebiedsprocessen Veerse Meer, Grenspark Groot Saeftinghe en North Sea Port District (zie hoofdstuk Gebiedsprocessen). Er zullen mogelijk nog meer gebieden worden bepaald waar gebiedspakketten moeten worden samengesteld die bijdragen aan het doelbereik. Regionaal Op regionaal niveau zullen samenwerkingsafspraken over alle opgaven in (deel)gebieden gemaakt moeten worden. Op regionaal niveau denken overheidspartijen en belangenorganisaties na over de opgaven die het gebiedsgerichte niveau overstijgen.

Hier ligt de komende periode een nadrukkelijke rol voor gemeenten en belangenorganisaties. Juist op dit niveau moet de komende periode in onderling overleg overeenstemming worden bereikt over de concrete invulling van de opgaven. Hiervoor kan bijvoorbeeld een gebiedsagenda met plan van aanpak per gebied worden opgesteld 14

waarin de opgave voor het gebied vastligt, daarnaast kan een netwerk-/gebiedsregisseur benoemd worden om de verbinding te zoeken tussen de verschillende niveaus. Dit om ervoor te zorgen dat datgene wat in het gebiedsprogramma wordt opgenomen aan maatregelen, en nadere uitwerking vraagt, verder concreet wordt gemaakt. Met als doel duidelijke afspraken te maken met elkaar wie wat levert, wat de doorlooptijd is en hoe de maatregelen kunnen worden gefinancierd. Ook kan een gebiedsagenda zorgen voor meer synergie en afstemming tussen de generieke maatregelen, de uitvoering van projecten en de gebiedsgerichte aanpakken. Dit is uiteraard afhankelijk van de uiteindelijke keuze over hoeveel regio’s Zeeland zal worden ingedeeld.

Fig. 5 Indeling op regionaal niveau

Provinciaal Op provinciaal schaalniveau gaat het om de onderlinge uitwisseling en afstemming tussen de betrokken partijen over de grote lijnen van het gebiedsgericht samenwerken en om de uitwisseling en afstemming tussen de betrokken partijen. Voor de Provincie betekent het ook sturing op doelbereik van opgaven waarover uitwisseling en afstemming moet plaatsvinden. 2.3 Vaststelling definitieve gebiedsprogramma en verder Voor de vaststelling van het definitieve Zeeuwse gebiedsprogramma wordt gekozen voor de uitgebreide voorbereidingsprocedure. Dit geeft andere overheden, sectororganisaties en geïnteresseerden de mogelijkheid om op het concept Zeeuwse gebiedsprogramma te reageren. Het gebiedsprogramma zal, in ontwerp, met het advies van het Rijk, de Ecologische Autoriteit en het consortium, ter inzage worden gelegd. Parallel aan het proces tot vaststelling zal de uitvoeringsstrategie en werkwijze verder uitgewerkt en doordacht worden met onze medeoverheden, maatschappelijke partners en stakeholders. Het gesprek zal ook gaan over de wijze waarop de Provincie de coördinerende rol en regie kan voeren zodat we komen tot een effectieve geïntegreerde aanpak om maatregelen uit te voeren.

De in de vorige paragrafen omschreven uitgangspunten zijn een vertrekpunt om de komende periode gezamenlijk met alle partijen in Zeeland verder handen en voeten te geven aan de uitvoering van de maatregelen.

15

3. Sociaaleconomische effectenanalyse Om de effecten van de beoogde maatregelen op de omgeving, in brede zin, mee te kunnen wegen, wordt een Sociaal Economische Effecten Analyse uitgevoerd. Met een Sociaal Economische Effect Analyse (SEEA) worden de gevolgen van een of meerdere maatregelen op de brede welvaart geanalyseerd. Brede welvaart wordt gedefinieerd als de kwaliteit van leven in het ‘hier en nu’ en de mate waarin deze ten koste gaat van die van generaties na ons (‘later’) of van mensen buiten de eigen regio (‘elders’). De Provincie gebruikt de uitkomsten van de SEEA in het vervolgtraject om maatregelen af te wegen en de maatregelen(pakketten) en aanvullend beleid te completeren. Wij hebben in februari 2023 aan HZ|Kenniscentrum Zeeuwse Samenleving (HZ|KCZS) gevraagd ons te ondersteunen bij de uitvoering van de SEEA. De door hen opgestelde tussenrapportage is opgenomen in bijlage 5 3.1 Gebruikte methode Om de SEEA uit te kunnen voeren, is gebruik gemaakt van de methodiek die ontwikkeld is door onderzoeksinstituut Wageningen Economic Research (WEcR). Deze methodiek, gestoeld op de Theory of Change (ToC), is een systematische aanpak om de verwachte sociaaleconomische effecten van maatregelen, op korte, middellange en lange termijn te duiden. De insteek van deze methodiek is, dat dit niet een eenmalige exercitie is, maar een iteratief proces.

In meerdere fases wordt kritisch gekeken naar de (verwachte) effecten van maatregelen, op basis waarvan maatregelen of pakketten van maatregelen vervolgens kunnen worden aangescherpt of aangepast. Feitelijk is de systematiek een hulpmiddel om in de loop van een gebiedsproces scherp voor ogen te houden welke doelen je wilt bereiken en of de acties die je onderneemt ook effectief bijdragen aan die doelen. In de methodiek van WEcR wordt het model van brede welvaart (zie kader hierboven) gehanteerd als inhoudelijk kader waarbinnen de verwachte effecten van maatregelen worden geanalyseerd. WEcR heeft in het rapport “Doorwerking Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering, Sociaaleconomische analyse van bron- en natuurherstelmaatregelen” (WEcR, maart 2022, 2022-019) een aantal maatregelen uitgewerkt. De uitwerking vormt een basis die op locatieniveau verder moet worden ingevuld. 3.2 Aanpak Gezien de korte termijn is eerst voor gekozen intern de systematiek voor een aantal maatregelen uit te werken. In eerste instantie is gekozen voor een viertal maatregelen in de akkerbouw, maar na een eerste (interne) sessie met de HZ|KCZS bleek de methodiek voor discussie te zorgen, zowel op input als op de beoordeling van het effect.

Dit heeft ertoe geleid dat in een vervolgbijeenkomst één maatregel (organische stofgehalte in bodem verbeteren) volledig als voorbeeld is uitgewerkt, namelijk het stimuleren van voldoende organische stof in de bodem. Deze extra stap zorgt ervoor dat de systematiek, zowel op input als op de beoordeling van het effect duidelijker is. Dit heeft geleid tot het schema op de volgende pagina.

16

17 Fig. 6 Oefening maatregel SEEA

De effecten van de maatregel op korte termijn zijn redelijk goed te beoordelen. Echter de effecten op middellange en lange termijn zijn moeilijker te voorspellen. Op basis van de SEEA worden, met de kennis van nu, effecten van de maatregel ‘stimuleren van voldoende organische stof in de bodem’ op 6 van de 8 brede-welvaartthema’s verwacht. Het gaat om de thema’s milieu, gezondheid, leefomgeving, subjectief welzijn, arbeid en vrije tijd en materiele welvaart. Op veiligheid en samenleving (bv. sociaal en maatschappelijk vertrouwen, sociale binding) worden geen directe effecten verwacht. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat het effect in relatieve zin bekeken moet worden. Veel gebiedspakketten zullen een klein effect hebben op de brede welvaartsthema’s. Maar heel veel maatregelen in een gebied kunnen lokaal toch effect hebben. 3.3 Vervolg Om voor een specifiek gebied de verwachte sociaaleconomische effecten te kunnen bepalen, moet zo concreet mogelijk duidelijk zijn welke maatregelen of combinatie van maatregelen onderdeel uitmaken van het gebiedspakket. Bij de definitieve samenstelling van het gebiedspakket kan een SEEA worden uitgevoerd en de uitkomst kan meegenomen worden. De SEEA is dan ook een vast onderdeel van het participatieproces over de gebiedspakketten.

18

4. Participatie De doelen uit het NPLG hebben een brede invloed op de omgeving, niet alleen in het landelijk gebied maar in heel de provincie Zeeland. Dat betekent dat iedere inwoner te maken krijgt met het NPLG en het gebiedsprogramma. Direct, bijvoorbeeld omdat de maatregelen impact hebben op het bedrijf. Of indirect, als de gevolgen in de leefomgeving zichtbaar worden. Met het vaststellen van het definitieve Zeeuwse gebiedsprogramma (naar verwachting eerste kwartaal 2024) wordt de eerste stap in een langjarig proces gezet. Een proces dat ertoe moet leiden dat, samen met alle overheden, maatschappelijke organisaties en betrokkenen, maatregelen worden getroffen die bijdragen aan de doelen uit het NPLG. Maar die ook bijdragen aan uitstekend wonen, werken en leven in Zeeland (ambitie 1 van de ZOVI). 4.1 Participatie naar concept Zeeuwse gebiedsprogramma Voor de invulling van het concept Zeeuwse gebiedsprogramma is met diverse sectororganisaties, maatschappelijke partijen en andere overheden gesproken. Hierbij is ook gebruik gemaakt van bestaande overlegstructuren. Wij zien het gebiedsprogramma als een iteratief proces, waarbij overleg en afstemming met alle partners gewenst en noodzakelijk is en blijft.

4.1.1 Gemeenten Voor het zomerreces (2022) hebben gemeentelijke bestuurders in het Overleg Zeeuwse Overheden (OZO) aangegeven mee te willen denken over de inhoud van het Zeeuwse gebiedsprogramma van de Provincie Zeeland. Als Provincie hebben wij deze kans aangegrepen, gemeenten hebben beter zicht op wat lokaal speelt, waar mogelijke (koppel)kansen liggen, welke bronmaatregelen mogelijk zijn, maar ook welke stakeholders een belangrijke rol kunnen en willen spelen. Vanuit bovenstaande wens/behoefte heeft de Provincie aan gemeenten gevraagd bijeenkomsten te organiseren, waar lokale stakeholders en relevante maatschappelijke partners bij aanwezig zijn. Hiermee hebben we de keuze voor de invulling en de aanwezige betrokkenen bij de gemeente gelaten en dit heeft geleid tot een diverse samenstelling. Zo zijn er gemeenten waar alleen specifieke partijen aanwezig waren en andere gemeenten die gekozen hebben voor een bredere opzet met ook veel individuele ondernemers. Iedere bijeenkomst werd door de Provincie ingeleid. Het ‘Zeeuwse verhaal’ werd toegelicht en de Provincie gaf aan hoe het Zeeuwse gebiedsprogramma vorm gaat krijgen en welke aanvullende eisen het NPLG t.o.v. de stikstofopgave uit de Wet stikstofreductie en natuurherstel (Wsn) heeft. Hierop startte een constructieve discussie over de Zeeuwse aanpak.

Er werd gesproken over toekomstperspectief en draagvlak onder ondernemers, over geborgde en niet-geborgde maatregelen en over de specifieke situatie in het eigen gemeentelijke gebied en het toepassen van maatwerk per bedrijf. Uit de gesprekken zijn een aantal algemene punten opgehaald:  Op bedrijfsniveau zijn vaak wel maatregelen mogelijk, maar het is maatwerk per bedrijf of per cluster van bedrijven.  Het Rijk heeft het over of aanpassen of opkopen, maar er zijn nog meer instrumenten zoals kavelruil. Het gehele pallet aan mogelijkheden moet goed in beeld zijn als, al dan niet gebiedsgericht, nagedacht wordt over mogelijke maatregelen.  Om te kunnen verduurzamen in de industriële sector is eenmalig stikstofruimte nodig. Daarnaast is niet goed inzichtelijk wat er nu gebeurt in de industriële sector en wat dat oplevert aan stikstofreductie.  Behoefte aan duidelijke communicatie over probleem en urgentie daarvan.  Zorgen om aanpak scheepvaart en buitenland.

19



Naar aanleiding van de bijeenkomsten gaven gemeenten, maar ook stakeholders aan behoefte te hebben aan vervolgafspraken met de Provincie om het proces van het Zeeuwse gebiedsprogramma te kunnen volgen en input te leveren.

4.1.2 Externe werkgroep/bestuurlijk overleg In de externe werkgroep zijn maatschappelijke organisaties, terreinbeherende organisaties (hierna: tbo’s) en andere overheden vertegenwoordigd. In de werkgroep worden ontwikkelingen binnen het NPLG besproken. Daarnaast wordt gesproken over het proces naar het Zeeuwse gebiedsprogramma (1.0 en verder) en wordt in de externe werkgroep het bestuurlijk overleg stikstof voorbereid. 4.1.3 Waterschap Scheldestromen en Rijkswaterstaat Zee en Delta Het Waterschap en Rijkwaterstaat zijn belangrijke partijen, bij zowel het opstellen van het concept Zeeuwse gebiedsprogramma als de uitvoering van maatregelen. Zij dragen bij aan de opgaven (zoals de KRW) en leveren een belangrijke bijdrage binnen de structurerende keuzes (zoals groenblauwe dooradering en water-bodem sturend). Met beide partijen vindt regulier overleg plaats. In het overleg wordt gesproken over de opgaven, de stand van de zaken en hoe kan worden bijgedragen. Daarnaast zijn er vijf medewerkers van het Waterschap in samenwerking met provinciale collega’s binnen de Provincie aan het werk om te komen tot een gezamenlijke invulling van het gebiedsprogramma. 4.1.4 Interne projectgroep Natuurlijk is er, naast bovenstaande overleggen, veelvuldig intern overleg, met collega’s van andere beleidsvelden zoals natuur, landbouw, water, mobiliteit, energie en recreatie.

Hiervoor is een projectgroep gevormd. Samen met de interne collega’s worden maatregelen die bijdragen aan de diverse opgaven geïnventariseerd en uitgewerkt. 4.1.5 Regiodialogen In maart en mei (2023) zijn in Zeeland met sectororganisaties en andere overheden regiodialogen gevoerd. Hiervoor is Zeeland ingedeeld in drie regio’s, namelijk (1) Zeeuws-Vlaanderen, (2) Bevelanden & Tholen en (3) Walcheren & Schouwen-Duiveland. De basis voor de regiodialogen was het gebiedsprogramma 0.5. In de eerste regiodialoog is per regio gesproken over de opgave en daarnaast zijn maatregelen, aanvullend op de maatregelen opgenomen in het gebiedsprogramma 0.5, geïnventariseerd. In de tweede regiodialoog zijn per regio de opgehaalde maatregelen teruggekoppeld. Vervolgens is geoefend met een vertaling van een aantal maatregelen en structurerende keuzes in het gebied. Hiervoor zijn, per regio, de volgende maatregelen en structurerende keuzes meegenomen. Maatregel Groenblauwe dooradering Duurzaam watersysteem Recreatiemaatregelen Industriemaatregelen Extensivering van de landbouw Innovatie in de landbouw Water-bodem-sturend

ZeeuwsBevelanden & Vlaanderen Tholen X X X

Walcheren & Schouwen-Duiveland X X X

X X

X X X

X X

Tabel 2 Besproken maatregelen regiodialogen

De uitkomsten van de regiodialogen zijn opgenomen in bijlage 1.

20

In de regiodialogen zijn maatregelen opgehaald, een korte samenvatting per hoofdthema: - Akkerbouw o Meer organische stof in de bodem o Klimaatrobuuste landbouw met verdienmodel - Veehouderij o Vergisting o Extensiveren o Innovatie - Water o Brede waterkeringen in verband met klimaatverandering o Zilte natuur op zilte plekken en landbouw op zoete plekken o Slim watergebruik door samenwerking met de industrie o Regelbare drainage/flexibel waterpeil o Boven- of ondergrondse opslag - Natuur o Natuurinclusieve landbouw o Eilanden voor de kust, met hoge natuurwaarden o Gebruik maken van bestaande landschapsstructuren - Algemeen o Korte ketens o Combineren van functies, zoals natuur en landbouw, natuur en recreatie o Betere communicatie o Coaching o Ondersteuning van functies zoals zoet water bij recreatiebedrijven of in natuurgebieden o Ruimtelijke keuzes; functie volgt locatie specifieke omstandigheden/functieruil Een deel van deze maatregelen komt ook terug in de maatregelpakketten in dit gebiedsprogramma. Voor andere maatregelen is nader onderzoek nodig. Deze maatregelen kunnen, verder uitgewerkt, meegenomen in een volgende versie van het gebiedsprogramma. 4.1.6 En op verzoek Een aantal partijen hebben zelf gevraagd om een toelichting en hiervoor is een bijeenkomst georganiseerd. Tijdens deze bijeenkomsten zijn de opgaven toegelicht en is gesproken over het gebiedsprogramma.

Deze bijeenkomsten hebben bijvoorbeeld plaatsgevonden op verzoek van de gemeenten Veere, Schouwen-Duiveland en agrariërs in Tholen. Tijdens de eerste ronde regiodialogen is geconstateerd dat ook vanuit medeoverheden op bestuurlijk niveau behoefte is om geïnformeerd te worden over het NPLG, het gebiedsprogramma en de conclusies van de NDA’s. Daarom is op 7 juni 2023 een bijeenkomst georganiseerd voor wethouders, raadsleden, leden van DB en AV van het Waterschap en Statenleden.

21

5. Grond De komende jaren zullen scherpe, ruimtelijke keuzes gemaakt worden. Want niet alles kan overal. Naast de NPLG-doelstellingen liggen meer opgaven die een grondvraag hebben. De te maken keuzes raken direct eigenaren en gebruikers van grond/vastgoed. Grond is schaars. We zien de vraag naar grond steeds groter worden, terwijl uit de grondprijsmonitor blijkt dat de grondprijs al hoog is (bron: Kadaster). We moeten ons er bewust van zijn dat de te maken keuzes in grondbeleid en het hieraan verbonden (wettelijk) instrumentarium direct effect hebben op zakelijke, emotionele en sociale verhoudingen. Het creëren van draagvlak is cruciaal en dat kost veel tijd. Maar een snelle aanpak, zonder draagvlak, leidt zeker niet tot het gewenste resultaat. Om de voorgenomen doelen uit het NPLG binnen de vooraf afgesproken tijd te realiseren, zal de druk, ook vanuit het Rijk toenemen om over te gaan tot het toepassen van dwingende instrumenten zoals onteigening en wettelijke herverkaveling. Op basis van de huidige Zeeuwse werkwijze (Nota Grondbeleid Zeeland 2022) is ten principale gekozen voor de vrijwillige, integrale benadering. Hiermee doen we het meest recht aan de posities van de getroffen eigenaren en gebruikers en kunnen we hen zoveel mogelijk toekomstperspectief bieden én maatschappelijke doelen realiseren.

De uitdaging voor de komende periode zal zijn om bij het besluit over het inzetten van grondinstrumenten ons nog meer bewust te zijn van het feit dat het géén ‘juridisch kunstje’ is van het toepassen van wetteksten en procedures, maar vooral een kwestie is van empathie en vertrouwen. Dit vraagt continue bestuurlijke (en ambtelijke) aandacht, bewustzijn, goede communicatie en afstemming. Naast agrariërs en andere grondeigenaren, leveren overheden in belangrijke mate een bijdrage aan het realiseren van de opgaven. De inzet van grondinstrumenten, waarover de overheid beschikt is hiervoor belangrijk. Hierbij valt te denken aan het aan- en verkopen, vrijwillige kavelruilen, voorkeursrecht, (provinciale) grondbank, wettelijke herverkaveling, verplaatsen, verpachting, samenwerking en het op peil houden van adequate vakinhoudelijke kennis en vaardigheden. 5.1 Algemene principes In de recente vastgestelde nota grondbeleid Zeeland (2022) is geanticipeerd op de opgaven die op ons afkomen. In het Zeeuwse grondbeleid zijn de volgende uitgangsprincipes opgenomen:  Vrijwilligheid vormt het uitgangspunt.  De Provincie handelt binnen de daarvoor geldende wet- en regelgeving en de financiële kaders; dat wil zeggen: marktconform, rechtmatig, integer en transparant.  De Provincie zorgt voor haar eigendom; passend bij het DNA van Zeeland.

 (Grond)exploitatie van gronden of gebouwen, die niet betrokken zijn bij een kerntaak van de Provincie, vindt niet plaats. Denk bijvoorbeeld aan woningbouw, bedrijventerrein of recreatie Op basis van de nota grondbeleid 2022 zetten we de komende jaren (verder) in op:  Het (verder) versterken van de Zeeuwse uitvoeringkracht  Het bevorderen van de samenwerking tussen overheden en grondeigenaren in Zeeland  Vergroten van het areaal van ruilgronden (Grondbank Zeeland)  Introduceren van het nieuwe grondinstrument: Ontwikkelingsbank  Ontwikkelen ‘Kennisalliantie Grond & Eigendom’ om uitvoeringskracht te vergroten 5.2 Integrale gebiedsaanpak, landinrichtingsinstrumentarium en grondbank De roep om meer overheidsregie, gebiedsgerichte aanpak en inzet van grondinstrumenten nemen toe. De druk vanuit allerlei opgaven (zoals wonen, landbouw, natuur, water, bereikbaarheid, duurzame economie, energie & klimaat) op de leefomgeving neemt toe. Steeds duidelijker wordt dat 22

de opgaven alleen aangepakt kunnen worden als we dit in samenhang doen (zie hoofdstuk 12: gebiedsprocessen). Voor al deze ontwikkelingen is ruimte nodig. Als we functies van een gebied willen veranderen of nieuwe functies willen toevoegen, dan is schuiven met, en ruilen van grondeigendom meestal noodzakelijk. 5.2.1 Vrijwillige kavelruil Voor de inzet van het instrument vrijwillige kavelruil is vertrouwen noodzakelijk. De Provincie moet een volwaardige partner in het gesprek zijn en de aanwezigheid van voldoende ruilgrond is van doorslaggevende betekenis om maatwerk mogelijk te maken. Sinds 2012 faciliteert de Provincie Zeeland vrijwillige kavelruilprocessen door middel van de adviescommissie Kavelruilbureau Zeeland, de inzet van kavelruilcoördinatoren, subsidie en het beschikbaar stellen van ruilgronden (Grondbank Zeeland). Door onderlinge afstemming met particulieren en alle overheden is de afgelopen jaren in heel Zeeland vrijwillig grond geruild. Dit bevordert op vrijwillige wijze een toekomstbestendige landbouw, maar ook het op integrale wijze realiseren van maatschappelijke doelen zoals waterberging, natuur, verkeersveiligheid en cultuur.

5.2.2 Wettelijke herverkaveling Mocht het op vrijwillige wijze niet lukken dan hebben de Provincies – als enige overheidsinstantie – de mogelijkheid om het gebiedsproces en gewenste doelstellingen te realiseren door het inzetten van het landinrichtingsinstrument: wettelijke herverkaveling met het hieraan verbonden proces en de financiële afhandeling (Wet inrichting landelijk gebied). 5.2.3 Grondbank Bij de gebiedsgerichte aanpak is naast het instrument ‘kavelruil’ – al dan niet wettelijk - het voorhanden hebben van voldoende ruilgronden een kritische succesfactor. Dit blijkt uit jarenlange ervaring die in Nederland is opgedaan met integrale landinrichtingsprojecten. We zien dat bij het ontbreken van deze factor een gebiedsgerichte aanpak niet of nauwelijks van de grond komt. Om de omvang van een benodigde grondvoorraad te bepalen, wordt als soort van ‘vuistregel’ het volgende gehanteerd: voor een gebied met overwegend een landbouwfunctie en zonder specifieke publieke doelen is voor het op gang brengen van een vrijwillig ruilingsproces ongeveer 2% ruilgrond nodig (20 ha in een gebied van 1.000 ha). In gebieden met een meervoudige opgave geldt 3% ruilgrond als minimale norm (bron: Kadaster). In Zeeland heeft de Provincie ruilgronden voorhanden.

We zien dat, in combinatie met de werkwijze van het Kavelruilbureau Zeeland, maatschappelijke doelen op vrijwillige wijze gerealiseerd worden. De komende periode wordt verwacht dat de provinciale grondvoorraad ongeveer met 100 tot 150 hectare per jaar zal moeten toenemen tot ongeveer 1.600 hectare. Dit hangt onder meer af van ontwikkelingen op de grondmarkt (grondmobiliteit en prijsontwikkelingen) en van ontwikkelingen rond provinciale opgaven. Op nationaal niveau biedt het Rijk (LNV) een faciliteit ‘nationale grondbank’ om de grondmobiliteit te bevorderen ten behoeve van de realisatie van landelijke doelen op het gebied van water, bodem, klimaat en biodiversiteit. Hierop kan de Provincie een beroep doen. Vooropgesteld dat de nationale grondbank in een opbouwende fase zit. Naast voorgaande is het Rijk (LNV) bezig om andere regelingen te ontwikkelen zoals opkoopregelingen. In tegenstelling tot de grondbank (ruilgronden), zijn deze regelingen gericht op het opkopen ten behoeve van één specifieke doelstelling.

23

5.3 Organisatie Ervaring leert dat het aankopen van grond specialistisch werk is en veel tijd neemt. Tegelijk komt een mogelijkheid vaak spontaan op de markt en is snelheid van handelen vereist. Binnen gebiedsprocessen moet voldoende expertise aanwezig zijn om door te kunnen pakken als het nodig is. Wij constateren dat de uitvoering op dit moment (nog) niet op het niveau is om uitvoering te kunnen geven aan de doelstellingen van het NPLG. Dit betekent dat er extra capaciteit beschikbaar moet komen voor Grond en Vastgoed. Ook voor de uitvoering en/of ondersteuning van (Rijks)regelingen is extra capaciteit gevraagd. Vooralsnog wordt uitgegaan van voortzetting van de huidige werkwijze, beleidsuitgangspunten en de op dit moment bekende doelrealisatie. Op basis hiervan dient er een uitbreiding van 3,5 fte plaats te vinden. Tevens blijven we actief jonge mensen te enthousiasmeren door het aanbieden van stageen traineeplekken. Indien bestuurlijk – al dan niet op basis van verzoeken van derden – besloten wordt tot het inzetten van wettelijke herverkaveling, kan Gedeputeerde Staten op basis van de wet een bestuurscommissie instellen. In dat geval zal er meer arbeidscapaciteit en expertise beschikbaar moeten komen, we spreken dan over een uitbreiding van 3,5 fte op ‘grondzaken en vastgoed’.

24

6. Data en monitoring De Provincie opereert op het schakelpunt tussen (inter-)nationale opgaven en lokale uitvoering van gebiedsplannen. Om deze rol goed te kunnen vervullen is het zaak dat de Provincie Zeeland zich een goede, strategische informatiepositie verwerft ten aanzien van integrale gebiedsprocessen. 6.1 Opgave Om integrale afwegingen te kunnen maken en beslissingen te nemen over bijvoorbeeld de gebiedspakketten, maar ook bij keuzes met een ruimtelijke impact, is inzicht nodig in de relevante data voor een gebied over diverse sectoren zoals landbouw, klimaat, energie, woningbouw, mobiliteit, natuur, grondwater, economie etc. Nu worden data sectoraal weergegeven. Voor een integrale afweging moet ook data integraal worden weergegeven. Daarnaast willen we permanente inzichten in de vorm van data om te kunnen monitoren wat het effect van ons beleid is zodat we, indien nodig, tijdig kunnen bijsturen. 6.2 Doel Om data op de juiste manier te kunnen betrekken bij de keuzes is het nodig dat we onze informatievoorziening en onderliggende gegevenshuishouding dynamisch inrichten zodat inzicht kan worden gegeven en ingespeeld kan worden op nieuwe ontwikkelingen.