Bijlage 1 rapport inventarisatie_Zwartgemaakt

V2566

Naar de verankering van archeologisch en bovengronds erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Vlielands Erfgoed op de Kaart

Vlielands Erfgoed op de Kaart Naar de verankering van archeologisch en bovengronds erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Rapportnummer:

V2566

Projectnummer:

V21-4907

ISSN:

1573 - 9406

Status en versie:

Definitief, Versie 2.0

In opdracht van:

Gemeente Vlieland

Rapportage:

Plaats en aanleverdatum:

Amersfoort, 7 februari 2025

Datum en autorisatie:

Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, daaronder mede begrepen gehele of gedeeltelijke bewerking van het werk, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Vestigia BV Vestigia BV Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort telefoon 033 277 92 00 info@vestigia.nl

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Inhoudsopgave 1

Inleiding.............................................................................................................................................................................. 5 1.1 Aanleiding ................................................................................................................................................................ 5 1.2 Omgevingsvisie ‘kernwaarden en het verhaal van Vlieland’ .................................................................... 5 1.3 Vlieland en de Vlielandse thema’s .................................................................................................................... 7 1.4 Centrale vraag en opdracht ................................................................................................................................ 9 1.5 Dankwoord ............................................................................................................................................................... 9 1.6 Leeswijzer .............................................................................................................................................................. 10 DEEL A: Beleidsuitgangspunten en bouwstenen voor het Erfgoedbeleid ..............................................................

11 2 Bouwstenen voor het Archeologiebeleid ................................................................................................................ 12 2.1 De stappen naar een nieuw archeologisch beleid: inventariseren, analyseren en formuleren van de archeologische verwachting. .....................................................................................................................................13 2.2 De archeologische verwachtingskaart voor Vlieland ................................................................................ 14

2.2.1 2.2.2 2.2.3

Bekende archeologische waarden (Archeologische monumenten volgens de Omgevingswet)14 Archeologische verwachtingszones (Te verwachten Archeologische Monumenten) .................15 Onzekerheden in de verwachtingenkaart ................................................................................................ 17

2.3 Van een archeologische verwachtingskaart naar het archeologisch beleid op de kaart: systematiek, afwegingen en keuzes. ............................................................................................................................. 17

2.3.1 2.3.2 2.3.3

Vrijstellingsgrenzen ....................................................................................................................................... 18 Archeologische Monumenten Zorg (AMZ)- Cyclus, onderzoeksdruk en financiële gevolgen 18 Aanvullende vergunningsvrije gebieden ................................................................................................. 19

2.4 Archeologische beleidskaart en categorieën ................................................................................................ 19 2.5 Kennislacunes / Onderzoeksagenda ............................................................................................................... 20 3 Bouwstenen voor de omgang met bovengronds erfgoed .................................................................................. 21 3.1 Wettelijk kader en verplichtingen .................................................................................................................. 22 3.2 Cultuurhistorische waardenkaart ................................................................................................................... 22 3.3 Erfgoedregister ..................................................................................................................................................... 23 3.4 Rijksmonumenten ................................................................................................................................................24 3.5 Gemeentelijke monumenten of bijzonder waardevolle objecten .........................................................24

3.5.1 Handleiding aanwijzing gemeentelijk beschermd dorpsgezicht en gemeentelijke monumenten / Toetsingskader selectiecriteria voor beleid .............................................................................. 25 3.5.2 Waarderingskader en selectiecriteria .......................................................................................................26

3.6 Cultuurlandschappen ......................................................................................................................................... 28 3.7 Ander cultureel erfgoed (roerend / immaterieel) ...................................................................................... 28 3.8 Regelgeving in het Omgevingsplan................................................................................................................. 28 DEEL B: Wettelijke en methodologische uitgangspunten bij de archeologische inventarisatie ......................29 4 Wettelijk kader archeologie .......................................................................................................................................30 4.1 Omgevingswet ......................................................................................................................................................30 4.2 Provinciaal kader...................................................................................................................................................31 4.3 Gemeentelijk kader ..............................................................................................................................................31 5 Methodologisch kader met verantwoording van de gehanteerde bronnen: Landschap en Archeologie 32 5.1 Het natuurlijk landschap

................................................................................................................................... 32

5.1.1 5.1.2

5.2

5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4

Bronnen en bronnengebruik ....................................................................................................................... 32 Conclusies over de kwaliteit en dichtheid van de beschikbare bronnen ....................................... 38

De archeologische vindplaatsen ...................................................................................................................... 39

Inleiding ............................................................................................................................................................. 39 Perioden ............................................................................................................................................................. 39 Complextypen .................................................................................................................................................. 41 Bronnen en bronnengebruik ....................................................................................................................... 41

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

2

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

5.2.5

Opbouw van het bestand ..............................................................................................................................42

5.3

Militair Erfgoed .................................................................................................................................................... 43

5.4

De zee- en andere waterbodems ..................................................................................................................... 45

5.5

Bodemverstoringen ............................................................................................................................................ 46

5.3.1 5.3.2 5.4.1 5.4.2 5.4.3 5.5.1 5.5.2 5.5.3

Opbouw van het bestand .............................................................................................................................. 43 Bronnen en bronnengebruik ....................................................................................................................... 43 Inleiding ............................................................................................................................................................. 45 Opbouw van het bestand .............................................................................................................................. 45 Bronnen en bronnengebruik ....................................................................................................................... 45 Inleiding ............................................................................................................................................................ 46 Opbouw van het bestand ............................................................................................................................. 46 Bronnen en bronnengebruik ...................................................................................................................... 46

DEEL C: Uitkomsten van de archeologische inventarisatie en het verwachtingsmodel archeologie .............50 6 Uitkomsten van de archeologische en landschappelijke inventarisatie Vlieland.........................................51 6.1 De vorming van het natuurlijke landschap ...................................................................................................51

6.1.1 6.1.2

Landschappelijke ontwikkeling ....................................................................................................................51 Bodem ................................................................................................................................................................. 56

6.2 Korte historische schets ..................................................................................................................................... 57 6.3 Overzicht van uitgevoerde archeologische onderzoeken en vondstmeldingen per archeologische periode .................................................................................................................................................... 61

6.3.1 Jagers-Verzamelaars (Laat-Paleolithicum – Mesolithicum) ................................................................62 6.3.2 Vroege Landbouwers (Midden Neolithicum- Bronstijd) .....................................................................62 6.3.3 Late landbouwers (Midden Bronstijd – Vroege Middeleeuwen) ....................................................... 63 6.3.4 Staatssamenleving: Volle Middeleeuwen – heden (vanaf ca. 900 n. Chr - 1950) ......................... 63 6.3.4.1 Staatssamenleving A: 900 - 12e eeuw: Vlieland wordt een eiland .............................................. 64 6.3.4.2 Staatssamenleving B: 13e eeuw - 1750 ...................................................................................................68 6.3.4.3 Staatssamenleving C: 1750 - heden ....................................................................................................... 72

6.4

Militair erfgoed .................................................................................................................................................... 73

6.5

Water- en zeebodem .......................................................................................................................................... 77

6.6

Aanvullingen ......................................................................................................................................................... 78

6.7 6.8

Archeologische vindplaatsenkaart .................................................................................................................. 81 Inventarisatie van de bodemverstoringen .................................................................................................... 82

6.4.1 6.4.2 6.4.3 6.4.4 6.5.1 6.5.2 6.5.3 6.6.1 6.6.2 6.8.1 6.8.2 6.8.3 6.8.4 6.8.5 6.8.6 6.8.7

7

Conflictenresten tot 1900 ............................................................................................................................. 73 Eerste Wereldoorlog ...................................................................................................................................... 73 Tweede Wereldoorlog en Atlantikwall .................................................................................................... 73 Herdenkingsmonumenten en graven ........................................................................................................ 77 Scheepswrakken in Archis............................................................................................................................ 77 Overige databases voor scheepwrakken ................................................................................................... 78 Bathymetrie ...................................................................................................................................................... 78 Landbodem ........................................................................................................................................................ 79 Waterbodem ....................................................................................................................................................

80 Inleiding ............................................................................................................................................................. 82 Bodemgebruik .................................................................................................................................................. 82 Bouw ................................................................................................................................................................... 82 Aangelegde waters ..........................................................................................................................................84 Gebruik van de zeebodem ............................................................................................................................84 Vaargeulen ........................................................................................................................................................84 Veranderingen grondwaterniveau en overige conserverende omstandigheden..........................84

Archeologisch verwachtingsmodel...........................................................................................................................86 7.1 Bekende archeologische waarden (archeologische monumenten) ........................................................86 7.2 Te verwachten archeologische monumenten .............................................................................................. 87

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

3

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

7.2.1 Jagers en Verzamelaars – Laat Paleolithicum t/m Vroeg Neolithicum (Top Pleisocene landschap en Basisveen laag) ..................................................................................................................................... 87 7.2.2 Vroege landbouwers – Midden t/m Laat Neolithicum (Laagpakket van Wormer) ...................... 88 7.2.3 Late landbouwers – Staatssamenleving A – Midden Bronstijd – Vroege Middeleeuwen (Hollandveen Laagpakket) ...........................................................................................................................................89 7.2.4 Staatsamenleving – Volle Middeleeuwen – Nieuwe tijd (Laagpakket van Walcheren, Zandvoort en Schoorl) .................................................................................................................................................92 7.2.4.1 Laagpakket van Walcheren (Formatie van Naaldwijk) ....................................................................92 7.2.4.2 Laagpakket van Zandvoort (Formatie van Naaldwijk) .....................................................................92 7.2.4.3 Laagpakket van Schoorl (Formatie van Naaldwijk) ...........................................................................92 7.2.4.4 Archeologische verwachting specifieke complexen .........................................................................

93 7.3 7.4 7.5

Geen archeologische verwachting .................................................................................................................. 93 Onzekerheden in de verwachtingenkaart .................................................................................................... 94 Voorstel voor de Archeologische beleidskaart ........................................................................................... 94

7.5.1 Van een archeologische verwachtingskaart naar archeologisch beleids(kaart): methodiek, afweging en keuzes. ..................................................................................................................................................... 94 7.5.2 Beleidscategorieën en regels ....................................................................................................................... 97

7.6 Onderzoeksagenda ...............................................................................................................................................99 DEEL D: Cultuurhistorische inventarisatie .................................................................................................................... 101 8 Cultuurlandschappelijke elementen en structuren ........................................................................................... 102 8.1 Huidig beleid met betrekking tot cultuurhistorisch landschap ........................................................... 102 8.2 Methode en gebruikte bronnen ..................................................................................................................... 102

8.2.1 8.2.2 8.2.3

Rijksinventarisaties ....................................................................................................................................... 102 Provinciale inventarisaties ......................................................................................................................... 108 Aanvullende inventarisatie ........................................................................................................................ 110

8.3 Groslijst ................................................................................................................................................................. 113 8.4 Conclusie ............................................................................................................................................................... 115 9 Stedenbouwkundige elementen en structuren, architectuur en bouwkunst, inclusief interieurs ......116 9.1 Huidig beleid met betrekking tot stedenbouw en historische architectuur......................................116 9.2 Methode en gebruikte bronnen ...................................................................................................................... 117

9.2.1 9.2.2 9.2.3 9.2.4

Rijksinventarisaties ........................................................................................................................................ 117 Provinciale inventarisaties ......................................................................................................................... 123 Gemeentelijke inventarisatie ..................................................................................................................... 129 Aanvullingen historische vereniging ...................................................................................................... 132

9.3 9.4

Groslijst ................................................................................................................................................................ 136 Conclusie .............................................................................................................................................................. 138 10 Beleidsopties bovengronds erfgoed in ruimtelijk beleid ............................................................................. 139 10.1 Wettelijk kader ................................................................................................................................................... 139

10.1.1

Wettelijke verplichtingen Omgevingswet ........................................................................................ 141

10.2 10.3

Behouden en benutten ..................................................................................................................................... 142 Behouden .............................................................................................................................................................. 142

10.4

Benutten: De kwaliteiten van erfgoed inzetten bij ontwikkeling ........................................................ 144

10.3.1 10.3.2 10.3.3

10.4.1 10.4.2

Ambitieniveau 1: alles beschermen ..................................................................................................... 142 Ambitieniveau 2: middenweg ............................................................................................................... 143 Ambitieniveau 3: zo veel mogelijk ruimte voor ontwikkeling .................................................... 143 Ambitieniveau 1: Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit ........................................................................ 144 Ambitieniveau 2: Erfgoed als Inspiratiebron in ruimtelijke ontwikkelingen.......................... 144

11 Conclusie en aanbevelingen bovengronds erfgoed ........................................................................................... 146 Literatuur ................................................................................................................................................................................. 148 Afbeeldingenlijst, kaarten en bijlagen............................................................................................................................. 152

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

4

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

Met de komst van de Omgevingswet, die op 1 januari 2024 van kracht geworden is, is de gemeente Vlieland verplicht in haar ruimtelijke beleid rekening te houden met, en te streven naar, het behoud van het aanwezige cultureel erfgoed, met inbegrip van bekende of aantoonbaar te verwachten archeologische monumenten.1 De gemeente Vlieland heeft in de eigen Omgevingsvisie voor het eiland dan ook de ambitie uitgesproken om de zorg voor het cultureel erfgoed, en het daarbij benodigde instrumentarium, een volwaardige plek te geven binnen het ruimtelijk beleid. In de Omgevingsvisie staat: ‘Er is een grote gemeenschappelijke consensus onder jongeren en ouderen, alsook de ondernemers om de bijzondere waarden en het unieke karakter van Vlieland zoveel mogelijk te behouden. … Bij

ontwikkelingen letten we op de huidige kwaliteiten, zoals de kwaliteit van de openbare ruimte, natuur, rust, cultuurhistorie, openheid, licht en donker en geluid. Het buitendijks erfgoed, water- en kustgerelateerde archeologie, oorlogserfgoed, bouwkunst en historische geografie worden gerespecteerd’2

Om goed zicht te krijgen op het erfgoed in al zijn facetten heeft de gemeente Vlieland Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie opdracht gegeven om het bovengrondse (gebouwde en cultuurlandschappelijke-) en het ondergrondse (archeologische) erfgoed te inventariseren en op de kaart te zetten. Op dit moment ontbreekt namelijk een gemeente dekkend, samenhangend overzicht. En om rekening te kunnen houden met, en te kunnen beschermen, moet je eerst weten wat je hebt. De breed opgezette inventarisatie heeft uiteindelijk geresulteerd in twee kaartbeelden, eigenlijk kaartenseries, een met een overzicht van alle bovengronds erfgoed, en de andere met het ondergrondse, de archeologische waarden en verwachtingen. De kaarten zijn vervolgens belangrijke bouwstenen bij het verder te ontwikkelen handhavings- en beschermingsbeleid, waarvoor in dit rapport een aantal aanzetten en concrete voorstellen worden gedaan. Dit rapport geeft dus niet alleen een uitgebreide toelichting en nadere methodisch-technische onderbouwing bij de kaarten, maar biedt tegelijk al richting aan de door de gemeente te maken beleidskeuzes ten aan zien van de omgang met archeologie en cultuurhistorie in het Omgevingsplan voor het eiland. 1.2

Omgevingsvisie ‘kernwaarden en het verhaal van Vlieland’

De Omgevingsvisie beschrijft integraal de geschiedenis en het toekomstbeeld voor de fysieke leefomgeving van het eiland. Hierin is duidelijk aangegeven dat de gemeente zich bewust is van het historisch erfgoed dat alom aanwezig is. Met de overgang naar de Omgevingswet dient het erfgoed duidelijker in kaart te worden gebracht en is het noodzakelijk om passende regels ten aanzien van de omgang met dat erfgoed te bepalen en te vertalen naar regels in het Omgevingsplan. Het instrumentarium voor de bescherming van archeologische en cultuurhistorische waarden is momenteel nog opgenomen in de verschillende bestemmingsplannen met eigen voorschriften, en in de erfgoedverordening (zie hiervoor paragraaf 4.3 voor het vigerende archeologisch beleid en 8.1 voor het huidige cultuurhistorische beleid verderop in dit rapport). Het huidige instrumentarium voldoet niet meer aan de huidige eisen van de wetgever en vertoont de nodige lacunes als het gaat om mogelijkheden voor de gemeente om behoudsdoelstellingen te realiseren. Erfgoedregels en voorschriften dienen straks binnen het Omgevingsplan ook samengebracht te worden in het instrumentarium voor alle aspecten van de fysieke leefomgeving. De beleidsvoorstellen in dit rapport zijn ook met het oog daarop geschreven.

1

Art 2.28 Omgevingswet jo. Art. 5.130 Besluit Kwaliteit Leefomgeving.

2

Omgevingsvisie Vlieland 2022, 3 en 25.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

5

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

In de Omgevingsvisie worden de kernwaarden voor en van het Eiland en zijn inwoners genoemd: de eilandgemeenschap binnen het UNESCO-werelderfgoed van de Waddenzee, de verbondenheid met de zee, de natuurwaarden, de rust, de ruimte, de eigen Vlielander bedrijvigheid en de aantrekkelijkheid voor recreanten. Cultureel erfgoed vormt daarbinnen een belangrijk verbindend facet. Door een juiste combinatie van beschermen, zichtbaar en beleefbaar maken, en kennis te delen over de ontstaansgeschiedenis, kan het eiland de aantrekkelijkheid voor recreanten en de eigen inwoners vergroten. Van belang is dat de rust, ruimte en identiteit behouden blijven. Ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Veel natuurwaarden op het eiland zijn bijvoorbeeld gekoppeld aan het cultureel erfgoed. Denk aan de Kroonpolders, een walhalla voor vogelliefhebbers, maar ooit aangelegd als ontginning voor de landbouw. Het is daarmee tegelijk een stukje cultuurhistorisch erfgoed. Belangrijk is dat de unieke waarden van Vlieland behouden blijven en duurzame ontwikkeling plaatsvindt in een tempo dat bij Vlieland past. Het hoofddoel van het ruimtelijk beleid op Vlieland is om ‘een eiland met een eigen vitale gemeenschap,

wonend op een veilig, gezond, duurzaam en leefbaar eiland binnen een unieke omgeving van robuuste natuurgebieden van wereldklasse’3 te behouden. Om dit doel te bereiken zijn een zestal leidende principes geformuleerd: 1. Keuzes worden gemaakt met het oog op de toekomstige generaties. 2. Beschermen van unieke, authentieke waarden. 3. Ecologie, economie, leefbaarheid en gezondheid versterken elkaar. 4. Oplossingen zijn altijd integraal. 5. Vlielandse aanpak in een dynamische omgeving. 6. Regionaal en internationaal verbonden. 7. Inclusieve samenleving. 8. Samen verantwoordelijk.

Vanuit deze leidende principes wordt door middel van een aantal ruimtelijke en sociale vertrekpunten de invulling van komende ingrijpende ontwikkelingen vormgegeven. Het cultureel erfgoed is daarin als ruimtelijk vertrekpunt meegenomen: ‘het buitendijks erfgoed, water- en kustgerelateerde archeologie, oorlogserfgoed, bouwkunst en historische geografie worden gerespecteerd’.4 Uitgangspunten voor het nog te ontwikkelen Omgevingsplan als het gaat om het cultureel erfgoed zijn in de Omgevingsvisie als volgt geformuleerd: a. Binnen de beschrijving van de fysieke leefomgeving in de omgevingsvisie neemt de ruimtelijke kwaliteit van de Dorpstraat een primaire positie in. De authenticiteit van de straat en de omgeving dient behouden te worden, maar het mag geen museumdorp worden. b. Er blijven regels ten aanzien van archeologische waarden (archeologische monumenten) en verwachtingswaarden om bij ingrepen de gevolgen goed te kunnen beoordelen. c. Cultuurhistorische waarden die overlappen met Natura 2000 of andere natuurlijke waarden zullen worden opgenomen en vastgelegd binnen het omgevingsplan om een betere bescherming te garanderen, zodat een natuurontwikkeling niet ten koste gaat van de cultuurhistorische waarden. d. Locaties van bunkers, het gebruik van de crossbaan en West Vlieland dienen te worden behouden in verhaal en in locatie. e.

Overige ontwikkelingen moeten zich voegen naar de bescherming en instandhouding van het cultureel erfgoed. Behoud van de elementen genoemd in a t/m d hebben voorrang boven andere ontwikkelingen.

3

Omgevingsvisie Vlieland 2022, 20.

4

Omgevingsvisie Vlieland. 2020, 26

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

6

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

f.

1.3

Voor het vastleggen van de cultuurhistorische waarde zal een cultuurhistorische waardenkaart worden opgesteld die met het omgevingsplan verbonden zal worden. 5 Vlieland en de Vlielandse thema’s

De gemeente Vlieland is een eiland gelegen in de provincie Friesland, is onderdeel van de Nederlandse Waddeneilanden (kaart 1) en onderdeel van UNESCO-werelderfgoed Waddenzee, vanwege zijn wereldwijde unieke geologische en ecologische waarden.6 De gemeente beslaat ca. 320 km2. Het grootste gedeelte hiervan betreft open water, namelijk ca. 279 km2. Op het eiland wonen momenteel 1195 mensen, 7 voornamelijk aan de Oostzijde van het eiland in Oost Vlieland. Tegen de noordelijke duinenrij zijn veelal vakantiewoningen gelegen. In het westen bevindt zich de grootste zandvlakte van Noordwest Europa, de Vliehors met een oppervlakte van ca. 24 km2. Al 75 jaar is de Vliehors in gebruik als oefenterrein voor de luchtmacht. Defensie is beheerder van dit unieke natuurgebied. 8 Om ervoor te zorgen dat het erfgoedbeleid van Vlieland het complete verhaal van Vlieland in zich draagt, is bij de inventarisatie en de kaartbeelden geprobeerd om het erfgoed te groeperen rond verschillenden thema’s of verhaallijnen. In de omgevingsvisie is hiervoor al een voorzet gedaan. Bij de verdere uitwerking van het ruimtelijke beleid kunnen die thema’s en verhaallijnen helpen om keuzes te maken, en bepaalde accenten of ambities van uit historisch perspectief te verantwoorden. In de uitgevoerde inventarisaties keren, net als in de Omgevingsvisie, steeds dezelfde thema’s als historische oriëntatiepunten terug.

Zo is de Vlielandse identiteit onlosmakelijk verbonden met het Eilandwezen. Het zijn van een eiland schept een bijzondere verbondenheid binnen de gemeenschap. Het op elkaar aangewezen zijn en er dus ook voor elkaar zijn behoren tot de intrinsieke waarden van deze gemeenschap. Deze verbondenheid strekt verder dan enkel die tussen mensen. Ook het erfgoed laat zien dat er unieke kenmerken en elementen zijn die behoren bij het Eilandwezen, in de eigen architectuur, in het materiaalgebruik en specifieke objecten en structuren zoals de vuurtoren, de afvallaag op het Westerveld, de zeemansgraven, of de Kroonpolders. De grote hoeveelheid scheepswrakken, de overal zichtbare restanten van jutterij (Afbeelding 1), de strandhoofden, de ankerplaats van de Vlierede en de Waddendijk sluiten aan bij deze identiteit en verbinden het eiland met de zee. Diezelfde zee zorgt voor inkomsten en welvaart door de visserij en indirect door inkomsten uit scheepvaart, jutterij en tegenwoordig recreatie.

5

Omgevingsvisie Vlieland 2022, 30-31.

6

https://www.unesco.nl/nl/erfgoed/waddenzee.

7

https://www.vlieland.nl/cijfers-over-vlieland, d.d. 1 januari 2022.

8

https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2023/05/11/luchtmacht-hoort-er-na-75-jaar-echt-bij-op-vlieland.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

7

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 1 Foto’s van tuinen in het dorp. Bron: Vestigia d.d. 27 juni 2022.

Een andere rode draad vormt de militaire aanwezigheid op Vlieland. In de 17e en 18e eeuw vooral vanwege de strategische Vlierede. In het oog springen de vele onderdelen van de AtlantikWall uit de Tweede Wereldoorlog; het bunkermuseum, de kaasbunker en de bunker bij de watervoorziening op de Vuurboetsduin (Afbeelding 2) en de oorlogsgraven op de begraafplaats in het dorp. De Vliehors is na de Tweede Wereldoorlog in gebruik genomen om schietoefeningen op uit te voeren, eerst door de lucht- en landmacht, nu nog vooral door de luchtmacht. Tot 2028 zullen de militairen zeker op het eiland aanwezig zijn. Als contrast tegen het militair gebruik, zorgen de rust en natuur vanaf het begin van de 20 e eeuw voor de ontwikkeling van Vlieland als toeristeneiland. De aandacht vanuit kunstenaarskringen aan het einde van 19e eeuw zal daar zeker een aanzet toe gegeven hebben. Het toerisme is van groot belang voor Vlieland en op dit moment de grootste inkomstenbron. Het grootste gedeelte van de bewoners is tegenwoordig op enigerlei wijze betrokken bij deze sector. Die ontwikkeling is af te lezen aan de architectuur van de vakantiehuizen op het eiland. Een aantal daarvan is zelfs aangewezen als Rijksmonument, waardoor deze objecten en andere verblijfplaatsen ook zijn gaan bijdragen aan het erfgoedverhaal van Vlieland.

Toerisme, kunst en recreatie zijn voor Vlieland nauw aan elkaar verbonden en vormen een belangrijke verhaallijn vanuit het verleden, via het heden naar de toekomst.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

8

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 2 Bunkerrestanten bij Vitens Waterzuivering op de Vuurboetsduin. Bron: Vestigia (d.d. 7 november 2022)

1.4

Centrale vraag en opdracht

Het Vlielands erfgoed is een dus een belangrijke drager van de identiteit van het eiland. Hoe schaarser het wordt hoe meer we het gaan missen en we er beter op moeten gaan passen. Dit rapport en de voorgestelde beleidsinstrumenten beogen een antwoord te geven op de vraag:

Waar bevindt zich het archeologisch en cultuurhistorisch erfgoed van de gemeente Vlieland en op welke wijze kan dit worden verankerd en veilig gesteld binnen het Omgevingsplan? Welke aanvullende instrumenten en maatregelen zijn daarnaast eventueel nog nodig voor een duurzame bescherming van het historisch erfgoed op het eiland?

1.5

Dankwoord

Dit rapport is mede tot stand gekomen in samenwerking met de erfgoedinstellingen en vrijwilligers van het eiland Vlieland. Wij danken de cultuurhistorische vereniging van Vlieland, het museum Noordwester, het Bunkermuseum en het Tromphuys voor hun hulp tijdens onze bezoeken aan het eiland en het mee werken aan de inventarisatie. Daarnaast danken wij Henno Nieuwenhuijzen voor zijn inbreng en aanvullingen op de eerste concepten, alsmede ook de inbreng van Jilles van Kesteren. Wij danken daarnaast ook de Provincie Friesland en het Steunpunt Monumentenzorg Fryslan voor de levendige discussie over de beleidsmogelijkheden en hun aanvullingen op het conceptrapport en kaarten.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

9

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

1.6

Leeswijzer

Het eerste deel van dit rapport - Deel A; Hoofdstukken 2-4 - wordt een nadere uitleg gegeven bij de beleidsuitgangspunten voor het nieuwe erfgoedbeleid van de gemeente. Dit hoofdstuk is op de eerste plaats bedoeld om de raad een geïnformeerde beslissing te kunnen laten nemen over de archeologische en cultuurhistorische kaarten en de consequenties die daaruit voortvloeien voor het Omgevingsbeleid. In dit deel komen de verschillenden erfgoedthema’s en de verschijningsvormen daarvan op het eiland aan bod. Daarna wordt uitgelegd hoe gewerkt wordt met verschillende categorieën bij zowel het ondergrondse (archeologische) en bovengrondse (landschappelijke en gebouwde) erfgoed en op welke wijze vanuit de gemeente toezicht en bescherming gerealiseerd kan worden. In deel B – Hoofdstukken 5 en 6 – volgt een methodologische toelichting op hoe een archeologische verwachtingskaart wordt opgesteld en aan welke eisen deze moet voldoen. In deel C -Hoofdstukken 7 en 8 – volgt dan de eigenlijke archeologische inventarisatie voor het eiland en het omzetten van die inventarisatie naar de archeologische kaart in lagen. In deel D – hoofdstukken 9 - 12 – wordt hetzelfde gedaan voor de bovengrondse cultuurhistorische inventarisatie.

De delen C en D worden steeds afgesloten met een paragraaf waarin een aanzet wordt gegeven naar vertaling van de kaarten naar de uitvoering van het Omgevingsbeleid, waarbij verschillende beleidskeuzes worden voorgesteld. Een kleine waarschuwing voor de delen B en C is wellicht op zijn plaats. Voor het opstellen van gemeentelijke archeologische kaarten geldt een bijzondere systematiek die niet alleen beoogt de bekende archeologische waarden, zoals vindplaatsen met archeologische overblijfselen of bijvoorbeeld de locatie van een scheepswrak, in kaart te brengen, maar tevens een betrouwbare uitspraak te doen over waar nog in de ondergrond ergens archeologische resten verwacht kunnen worden. Zo’n verwachtingskaart moet methodisch-technisch aan de nodige eisen voldoen, waaronder een uitgebreide verantwoording van het bronnenmateriaal en een discussie over de betrouwbaarheid. Deze onderdelen zijn door Vestigia verwerkt in de delen B en C die daardoor voor de buitenstaander wellicht lastiger leesbaar is. Tenslotte, bij het rapport hoort een uitgebreide kaartenset, waarnaar in de tekst regelmatig verwezen wordt. De complete lijst met kaarten is achterin het rapport terug te vinden.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

10

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

DEEL A: Beleidsuitgangspunten en bouwstenen voor het Erfgoedbeleid

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

11

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

2

Bouwstenen voor het Archeologiebeleid

Vlieland beschikt momenteel niet over een archeologische kaart. De huidige omgang met bekende archeologische vindplaatsen en te verwachten archeologie is gebaseerd op de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra (FAMKE)9. Op die kaart is alleen voor enkele terreinen binnen de dorpskern van Oost-Vlieland aangegeven dat archeologische waarden aanwezig zijn, die beschermd dienen te worden. Deze liggen binnen het Beschermde dorpsgezicht. Op de rest van het eiland zijn geen aanduidingen of regelingen van toepassing, waarmee bij bodemingrepen bijvoorbeeld nader archeologisch onderzoek verlangd kan worden. In de vigerende bestemmingsplannen zijn, behalve bij die voor de Dorpskom, geen bestemmingen of planregels opgenomen ter bescherming van archeologische waarden of verwachtingen.10 Het huidige ruimtelijk beleid beschermt op het landdeel van het gemeentelijk grondgebied dus enkel een aantal terreinen binnen de dorpskern van Oost-Vlieland. Het impliceert daarmee eigenlijk dat op de rest van het eiland geen archeologische resten van belang aanwezig zullen zijn. Niets is minder waar. Voor de zeebodem van de gemeente geldt de beheersverordening Waddenzee en Noordzee. 11 Hierbinnen zijn in principe geen verstoringen toegestaan tot op of onder de zeebodem.

Hiervan zijn uitgezonderd gebieden waar sprake is van een reeds vergunde activiteit, zoals de schelpenwinning en de aangewezen mosselpercelen. Een regeling ter bescherming van de bekende historische scheepswrakken ontbreekt in deze verordening, terwijl daarover wel veel detailinformatie beschikbaar is. De huidige ruimtelijke informatie en beleidsregels zijn geen afspiegeling van het archeologisch potentieel van Vlieland en bieden eigenlijk nauwelijks mogelijkheden tot het tijdig meewegen daarvan bij ruimtelijke plannen, en al helemaal niet bij de bescherming daarvan. In de Omgevingsvisie staat dat archeologische waarden en verwachtingswaarden bij initiatieven en ingrepen meegewogen en beoordeeld moeten worden op de gevolgen daarvan. Ontwikkelingen ‘voegen zich naar de bescherming en instandhouding van het cultureel erfgoed’. Daarnaast worden ook waardevolle onderdelen van het culturele landschap benoemd, en wordt waarde gehecht aan de verhalen over niet (meer) zichtbare elementen, zoals het verdwenen dorp West-Vlieland. Ook hieruit blijkt de wens van de gemeente tot een nauwere band met het archeologisch erfgoed en de betere bescherming daarvan. Om recht te kunnen doen aan de veelzijdige, historische gelaagdheid van Vlieland is het eerst nodig om de archeologie in al zijn verschijningsvormen op de kaart te zetten.

Om tot nieuw beleid te komen is eerst een inventarisatie uitgevoerd (Deel C). Uit deze inventarisatie is een archeologische vindplaatsen(kaart 2) en verwachtingskaart opgesteld (Kaart 3). In onderstaande tekst wordt een voorstel gedaan om deze kaarten te vertalen naar archeologisch beleid dat verankerd kan worden in het (nog te realiseren) Omgevingsplan op basis van het ambitieniveau van de gemeente en de keuzes die het wenst te maken op het gebied van onderzoek en bescherming. Hoe gaan we bijvoorbeeld om met bepaalde onzekerheden in de kaart, en waar leggen we de vrijstellingsgrenzen (3.4)? Het voorliggende beleidsvoorstel doet recht aan het archeologisch potentieel door enerzijds passende bescherming te realiseren voor de meest waardevolle elementen en anderzijds ruimte te bieden voor ontwikkeling met respect voor het verleden waar dat gewenst is.

9

https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0096.087103-VG01/t_NL.IMRO.0096.087103-VG01.pdf, p. 22.

10

Binnen de gemeente is sprake van een aantal bestemmingsplannen: Vlieland kom, Vlieland buitengebied, Recreatieve voorzieningen en Recreatiewoningen Noordzeeduinen zijn geldig op het eiland. Enkel binnen de Vlieland kom geldt een archeologische dubbelbestemming. Hierbij geldt dat werkzaamheden dieper dan 50 cm en over een groter oppervlakte dan 50 m2 een omgevingsvergunning behoeven. In de toelichting bij het bestemmingsplan wordt verwezen naar het beleid zoals opgenomen in FAMKE. Binnen de overige bestemmingsplannen is geen sprake van een dubbelbestemming archeologie, gelijk aan FAMKE. 11

Ruimtelijkeplannen, d.d. 12-12-2023.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

12

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

2.1

De stappen naar een nieuw archeologisch beleid: inventariseren, analyseren en formuleren van de archeologische verwachting.

Ten behoeve van een betere bescherming van het archeologisch erfgoed, is eerst inzichtelijk gemaakt waar binnen de gemeentegrenzen bekende archeologische waarden aanwezig zijn. Dit heeft geresulteerd in de archeologische vindplaatsenkaart (Kaart 2). In tegenstelling tot ons bovengrondse erfgoed, dat over het algemeen voor iedereen zichtbaar en herkenbaar is, onttrekt het grootste deel van de archeologische waarden zich aan ons gezichtsveld en ligt onder de grond verborgen. Het wordt pas gevonden of zichtbaar als er graafwerk plaatsvindt of als er gericht naar gezocht wordt. De ligging van heel veel archeologie is daardoor niet bekend, terwijl de gemeente in het ruimtelijk beleid hierop wel dient te anticiperen. Om die reden dienen naast de bekende archeologische waarden, ook de te verwachten archeologische waarden mee te wegen. De archeologische verwachtingskaart vormt daarbij een belangrijk hulpmiddel. Door de bekende archeologische waarden te plaatsen in hun landschappelijke en historische context, en te analyseren hoe het landgebruik en de bewoning zich in gelijke landschappelijke omstandigheden elders hebben ontwikkeld, kan een verwachtingsmodel of verwachtingskaart worden opgesteld. Dat model kan vervolgens verfijnd worden door zaken als natuurlijke processen bodemvorming, erosie en sedimentatie – en menselijk handelen – afgravingen, saneringen enz.

- door de eeuwen daarbij te betrekken. Aangezien oude archeologische lagen op Vlieland vaak zijn afgedekt door jongere duinlandschappen en of verdwenen zijn in de waterbodem, is het daarom van groot belang om de diepte van eventuele archeologische lagen zo goed mogelijk te bepalen. Bij het opstellen van de archeologische inventarisatie- en verwachtingenkaart van Vlieland is gebruik gemaakt van de recente ‘Handleiding opstellen gemeentelijke archeologische inventarisatiekaarten’. 12 Dit betreft een richtinggevend document dat is opgesteld om de kwaliteit van de verwachtingskaarten te verbeteren en invulling gegeven aan het begrip ‘aantoonbare archeologische verwachtingen’. Bij de behandeling van de Omgevingswet in de Tweede Kamer is immers nadrukkelijk gevraagd om de kwaliteit van gemeentelijk archeologische verwachtingskaarten te verbeteren, en niet willekeuring, zonder voldoende onderbouwing, binnen het gemeentelijk grondgebied archeologische verwachtingszones aan te wijzen, waardoor de lastendruk wordt verhoogd. Ook verwachtingszones moeten aantoonbaar en verdedigbaar zijn. Binnen de genoemde handleiding is daarom een normstellend kader opgesteld om te komen tot betrouwbaarder verwachtingszones. Deze is ook bij de kaart van Vlieland toegepast. De stappen die gevolgd zijn komen neer op het: 1. Inventariseren van de beschikbare bronnen op 4 thema’s (deel B H6): a.

Paleogeografie b. Bekende archeologische waarden c. Archeologische verwachtingen d. Verstoringen 2. Verwerven en analyseren van landschappelijke informatie (deel C, H7.1) 3. Verwerven analyseren van archeologische informatie (deel C H7.4 – Kaart 2) 4. Integreren van landschappelijk en archeologische informatie tot een archeologisch verwachtingsmodel (deel C, 8.1 t/m 8.6; Kaart 3) 5. Inventariseren bodemverstoringen (Deel C 7.8) 6. Verwerven en toetsen van landschappelijke informatie en het verwachtingsmodel in het veld 7. Beschrijven van de toepasbaarheid en betrouwbaarheid van de kaart (deel B H6 en deel C H8.6) 8. Beoordeling van de kwaliteit van de opgestelde kaart.

12

Breimer et al 2020.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

13

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

2.2

De archeologische verwachtingskaart voor Vlieland

Door de vindplaatsenkaart te relateren aan de geologische en landschappelijke ontwikkeling van Vlieland zijn de landschappelijke eenheden en bodemlagen benoemd, waarin archeologische vindplaatsen bewaard kunnen zijn gebleven. Binnen Vlieland is in vergelijking met elders in Nederland nog maar weinig archeologisch onderzoek uitgevoerd, waardoor het aantal goed gedocumenteerde onderzoeken voor een betrouwbare statistische analyse te laag is. De landschappelijke eenheden en veel voorkomende bodemlagen op het eiland zijn daarom ook vergeleken met die elders in de regio Noord-Nederland en vervolgens weer getoetst op eilandspecifieke historische ontwikkelingen. Deze vormen de basis voor het archeologische verwachtingsmodel van Vlieland. De Omgevingswet stelt niet alleen eisen aan de omgang met verschillende aspecten van de fysieke leefomgeving, maar hanteert soms ook een afwijkende terminologie.13 Binnen het begrippenkader worden ten aanzien van de archeologie bijvoorbeeld de termen ‘archeologische monumenten’ en ‘te verwachten archeologische monumenten’ gehanteerd. Met archeologische monumenten worden in feite alle bekende (en gewaardeerde) archeologische vindplaatsen bedoeld – dus niet alleen de beschermde – en met te verwachten archeologische monumenten, de gebieden met een gespecificeerde archeologische verwachting.

Wij vinden de terminologie in de Omgevingswet verwarrend en hanteren daarom op kaartbeelden en in de tekst daarom meestal de termen Archeologische Waarde(n) of Archeologische Verwachting(en) (zie Kaart 3) Deze zullen in onderstaande paragraven verder worden toegelicht, ook waar het gaat om hun voorkomen op Vlieland. 2.2.1

Bekende archeologische waarden (Archeologische monumenten volgens de Omgevingswet)

De archeologie op Vlieland is gelaagd en divers. Op het gemeentelijk grondgebied kunnen in principe archeologische resten voorkomen vanaf de Laat-Paleolithicum tot na de Tweede Wereldoorlog (9700 v. Chr. – 1950 n. Chr.). De variatie in archeologische resten die je binnen deze enorme tijdsperiode kan tegenkomen is enorm. Dat betreft zowel de omvang, het vondstmateriaal, de wijze van landgebruik als het type woon- en verblijfsplaatsen. Een extra onderverdeling in hoofdperioden bij het opstellen van archeologische kaarten schept daarin over het algemeen wat meer duidelijkheid. Hiervoor wordt het Archeologisch Basisregister14 aangehouden en maken we meestal een onderverdeling in vier hoofdperioden (zie ook Deel C 6.2.2), die van de: • Jagers / Verzamelaars (9700 – 3700 v. Chr.) – Laat Paleolithicum – Vroeg Neolithicum; • Vroege Landbouwers (3700 – 1500 v. Chr.) – Midden Neolithicum – Vroege Bronstijd; • Late Landbouwers (1500 v. Chr. – 900 n. Chr.) – Midden Bronstijd – Vroege Middeleeuwen; • Staatssamenleving (900 – 1950 n. Chr.) – Volle Middeleeuwen – Nieuwe tijd.

Vanwege het specifieke karakter van de samenstelling van de archeologische vindplaatsen op Vlieland, waarbinnen de laatste historische periode de overhand heeft, speelt deze indeling bij de beschrijving en indeling van de kaartbeelden niet zo’n grote rol, en wordt het kaartbeeld meer bepaald door de landschappelijke eenheden met bijbehorende archeologisch relevante lagen. Archeologische monumenten betreffen volgens de Omgevingswet terreinen uit deze perioden met bekende archeologische waarden; dat wil zeggen locaties waar archeologische resten vastgesteld en nog aanwezig zijn. Het gaat hierbij niet noodzakelijkerwijs of uitsluitend om wettelijk beschermde terreinen zoals Rijks-, provinciale of gemeentelijke monumenten. Het betreft dus ook andere terreinen, waarvan de

13

Bekende archeologische waarden of vindplaatsen worden binnen de omgevingswet aangeduid als archeologische monumenten, waarbij Archeologische Rijks- of gemeentelijke monumenten of Terreinen van Provinciaal belang aangeduid als beschermde archeologische monumenten. Zie ook de handreiking van de RCE op dit gebied: https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2020/01/01/handreiking-begrippenkader-cultureel-erfgoed-onder-deomgevingswet. 14

https://thesaurus.cultureelerfgoed.nl/search;query=;schemes=abr:b402446a-0a00-4fee-a9cd-1a7f307d651e.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

14

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

waarde is vastgesteld door middel van onderzoek of belangrijke vondstconcentraties. De vindplaatsenkaart (Kaart 2) geeft een overzicht van deze waarden. Op deze kaart zijn onder andere een delen van de Dorpskern (Beschermd Dorpsgezicht, aanduiding van het AMK-terrein, beschermde terreinen van FAMKE en ook de geïnventariseerde bebouwing van de historische kaarten), de afvallaag op het Westerveld en de vuilstort ten oosten van het Dorp weergegeven. Daarnaast gaat het om de locaties behorend bij de AtlantikWall, zoals bunkers, stellingen en bijbehorende ondergrondse elementen. De bekende scheeps- en vliegtuigwrakken behoren ook tot archeologische monumenten. In verband met mogelijke vondstverspreiding zijn ook voor deze locaties buffers aangeduid, waarbinnen de resten aanwezig zijn. Alle bekende archeologische waarden op het eiland dateren uit de periode van de Staatssamenleving. Vanaf de vindplaatsenkaart zijn deze elementen op de verwachtingskaart overgenomen als ‘archeologische monumenten’ om de juiste mate bescherming binnen het Omgevingsplan te kunnen bewerkstelligen. Losse elementen zijn daarbij zoveel mogelijk samengevoegd voor een eenduidig beeld. 2.2.2

Archeologische verwachtingszones (Te verwachten Archeologische Monumenten)

De te verwachten archeologische monumenten betreffen die delen van de gemeente, waar op basis van de uitgevoerde inventarisatie archeologische vindplaatsen verwacht kunnen worden. Daarvoor is gekeken naar in welke landschapstypen of -elementen de selectie van archeologische vindplaatsen die op Vlieland bekend is, ook nog zou kunnen voorkomen. Aan de hand van de landschappelijke ontwikkeling en de resultaten van uitgevoerde archeologische onderzoeken in vergelijkbare landschappelijke situaties, is een uitspraak gedaan over het archeologisch potentieel van bijbehorend(e) bodemniveau(s) en de verwachte conservering daarvan. Historische kaarten, historische literatuur en archeologische waarnemingen geven aanvullende informatie over dat archeologisch potentieel. De oudste te verwachten archeologische monumenten betreffen resten van de Jagers/Verzamelaars en Vroege landbouwers (Laat-Paleolithicum tot en met Vroege Bronstijd) die kunnen voorkomen op het Pleistocene dekzand of in het Laagpakket van Wormer. Op de verwachtingskaart zijn de gebieden aangeduid waar deze afzettingen nog in de ondergrond aanwezig kunnen zijn. In delen van de Waddenzee kunnen deze relatief dicht aan de oppervlakte worden aangetroffen. Op het eiland zelf zijn de bijbehorende afzettingen op grotere diepte gelegen en afgedekt door latere afzettingen.

Op het land is geen specifieke verwachtingswaarde gekoppeld aan deze periode, omdat er meestal tevens sprake is van erboven archeologisch relevante lagen uit jongere perioden, die bepalend zijn voor de minimale diepte vanaf waar bij bodemingrepen nader onderzoek moet gaan plaatsvinden. Vanaf de Late landbouwers (IJzertijd tot en met de Middeleeuwen) kunnen op het Hollandveenpakket archeologische vindplaatsen verwacht worden. Recent onderzoek elders in Friesland en de Waddeneilanden heeft het archeologisch potentieel van dit niveau aangetoond. Zowel op opgeslibde kwelders als ook op het veen zelf zijn in die periode terpen opgeworpen. In de Eilandliteratuur wordt gesproken over het buurtschap Opmeer. Dat zou bij Oude Huizenslid gelegen kunnen hebben, en wellicht in oorsprong zo’n veen- of terpnederzetting zijn geweest.15 Doordat nog maar weinig gegevens bekend zijn over de aanwezigheid en conservering van dit Hollandveenniveau op Vlieland zelf, is het lastig de precieze archeologische verwachting ervan binnen het gemeentelijk grondgebied te bepalen. Een inventarisatie door Rijkswaterstaat (zie H 8.3) toont aan dat het Hollandveen wel degelijk nog in de ondergrond aanwezig kan zijn op het eiland. Toponiemen als ”Rug van het Veen” en “Vallei van het veen” lijken daar ook naar te verwijzen.

Deze laag is vaak afgedekt door de zandafzettingen van de Jonge duinen, en kan zich daarom soms op aanzienlijke diepte bevinden. Daar waar het Hollandveen verwacht kan worden op het eiland is het aangeduid op de verwachtingskaart. Binnen het ruimtelijk beleid moet op

15

Haverkamp 1946.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

15

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

basis van de diepte (of NAP- hoogte) van de voorkomens van deze laagte een vrijstellingsgrens worden vastgelegd. Vanaf de periode van de Staatssamenleving (Middeleeuwen – Nieuwe tijd) is het ook op basis van historische vermeldingen duidelijk dat het eiland bewoond is. Elementen als West-Vlieland, OostVlieland, het Posthuys, en de begraving bij de Dodemansbol zijn daar getuigen van. Bekende vindplaatsen zijn al opgenomen onder de archeologische waarden (monumenten). De te verwachten zones uit deze periode zijn bijvoorbeeld gebaseerd op aanwijzingen dat Oost Vlieland groter geweest is dan nu, of mogelijke een andere begrenzing heeft gehad. Vanaf de 12e eeuw staat aan de oostkant van het eiland een kapel, waaromheen de nederzetting OostVlieland is gegroeid. In 1572 wordt de nederzetting grotendeels verwoest door de Spanjaarden onder leiding van Caspar de Robles, stadhouder van Friesland. Het aantal verwoeste huizen dat wordt genoemd is 450. Aanwijzingen voor die verwoesting zijn recent nog aangetoond bij een opgraving aan de Dorpstraat.16 Tussen de 12e en de 16e eeuw moet Oost-Vlieland dus flink zijn gegroeid. Op basis van de Zoutmankaart en waarnemingen van oude funderingen en archeologische vondsten is het aannemelijk dat de bewoning zich verder (westelijk) heeft uitgestrekt dan de huidige historische kern en het AMKterrein.

De afvallaag Westerveld, zoals vastgesteld door de Hoop, en verder gekarteerd in het kader van de dijkversterking is hieraan gerelateerd.17 Op de verwachtingskaart is daarom een groter gebied aangeduid, waar de resten van de vroegere nederzetting van Oost-Vlieland kunnen worden verwacht. Tijdens de Staatssamenleving-periode is Vlieland een belangrijke schakel in de zeevaart van de Nederlanden. Het grote aantal scheepswrakken aangetroffen rondom het eiland vormt hiervan het tastbare bewijs. De bekende scheepswrakken concentreren zich in en rond de vaargeulen, zoals de Vlie, Stortemelk en de Kolk. Ook kleinere objecten zoals bakens, die soms op historische kaarten staan aangeduid, liggen vooral rond die geulen. Voor de bekende geulen rondom Vlieland is daarom een verhoogde archeologische verwachting opgenomen op het voorkomen van mogelijke scheepswrakken, bakens en tonnen. De geulen in de Waddenzee hebben echter de neiging om zich relatief snel te verplaatsen, en natuurlijk kunnen stuurloze schepen ook vergaan buiten de geulen. Vondsten van scheepsresten en losse objecten kunnen daarom ook buiten de geulen verwacht worden. Samenhangend met de scheepswrakken is de jutterij een kenmerkend facet van het eilandleven. Historische bronnen vermelden dat gejutte schatten soms in de noordelijke duinenrij (tijdelijk) zijn begraven.