B1. Ontwerpbegroting 2027 en jaarverslag 2025 Hus en Hiem

gemeente Vlieland

hûs

QM

Oplegnotitie bij (ontwerp)begroting 2027 en Jaarverslag 2025 inciusief jaarrekening 2025 Datum: 27 maart 2026

hiem

J.W. Frisostraat 1 8933 BN Leeuwarden 058 - 233 79 30 husenhiem'husenhiem.nI

Aan de raden van de in de gemeenschappelijke regeling hûs en hiem cleetnemende gemeenten, Bijgesloten zenden wij u de ontwerpbegroting 2027 (inclusief de meerjarenraming 2028-2030) van hûs en hiem. Eén en ander conform artikel 31 lid 2 en 4 van de GR: Lid 2 Het Dagelijks Bestuur biedtjaarlijks een ontwerpbegroting, aismede een meerjarenraming voor een aaneensiuitend tijdv!ak van tenminste 3jaren, aan. zowel de ontwerpbegroting als de meerjarenraming worden 12 weken voordat zij aan het Aígemeen Bestuur worden aangeboden, door het Dagelijks Bestuur toegezonden aan de raden van de dee!nemende gemeenten. Lid 4 De raden kunnen over de onM'erpbegrotng en de meerjarenraming van hun zienswijze doen blijken. Het Dagefijks Bestuur stelt de vertegenwoordigende organen voorafgaande aan het vaststellen van de begroting schrifte!ijk en gemotiveerd in kennis van zijn oordeel over de zienswijze. aišmede van de eventuele conclusies die het daaraan verbindt. Wij ontvangen uw (eventuele) zienswijze over de ontwerpbegroting 2027 graag uitertijk vóór 26 juni (vergadering Algemeen Bestuur) en indien mogeijk bij voorkeur vôór 5 iuni (vergadering Dagelijks Bestuur). Korte toetichtina op de ontwerpbegroting 2027 (inctusief de meeriarenraming 2O28-203O:

Ontwerpbegroting 2027 ln de Gemeenschappelijke Regeling hûs en hiem hebben in 2025 alle gemeenten in Fryslân met uitzondering van Tytsjerksteradiel deelgenomen. Aangezien er per 1 januari 2026 van geen enkele aan de GR deeinemende gemeenten een voornemen tot uittreding is ontvangen zijn ook in 2027 alle 17 thans bij de GR aangesloten gemeenten deelnemer. De begroting voor 2027 is opgesleld vanuit de verwachting dat de advjespraktijk in het kalenderjaar 2027 (nog) niet noemenswaardig zal wijzigen. Op het moment van opstellen van de begroting voor 2027 loopt de van toepassing zijnde cao tot en met 3'l maart 2027. ln de cjfers is voor 2027 gerekend met een effectieve caostijging van 3,0% op jaarbasis en uitgegaan van een stabiel planaanbod. Of het aantal adviesaanvragen in 2027 daadwerkelijk op peil zal blijven is een onzekerheid. Wel zijn door het voortbestaan van de GR in 2027 alle kosten gedekt, conform artikel 34 lid 2 van de GR. Tarieven 2027 Voor 2027 wordt door het Dagelijks Bestuur voorgesteld om, mede gelet op de omvang van het eigen vermogen, de tarieven gelijk te houden aan het niveau van ‚1januari 2026. De begroting voor 2027 is op basis van dit voorstel opgesteld en uitgewerkt.

Meerjarenraming 2028-2030 De meerjarenraming in deze begroting gaat uit van de voortzetting van de huidige adviespraktijk. Hoewel er momenteei beiangrijke verkenningen lopen naar de toekomst van de organisatie. zijn de financiële effecten daarvan nog te onzeker om nu al in de cijfers te verwerken.

Toekomstbeeld en verkenning ln lijn met het aclvies Een moaierFryslân vooren van iedereenwordt samen met de Provincie Fryslân. de Vereniging Friese Gemeenten en De Friese Aanpak onderzocht hoe de Friese kwatiteitscultuur versterkt kan worden. Een centrale aanbeveling is de ontwikkeling van een breed kennis- en adviescentrum voor omgevingskwaliteit. .

Status en financiële verwerking

Deze ontwikkeling bevindt zich momenteel in de onderzoeksfase. onder leiding van twee kwartiermakers en een kernteam. Omdat de organisatorische en financiële consequenties nog onvoldoende concreet zijn. zijn deze nog niet in de meerjarenbegroting opgenomen. Dit geldt ook voor eventuele kosten voor het aantrekken van specifieke expertise naar aanleiding van het onderzoek. We volgen de ontwikkelingen nauwgezet. Zodra er meer duidelijkheid is. vertalen we dit naar nieuw beteid en de bijbehorende financiële kaders. Voor 2027 zijn alle kosten in elk geval gedekt door het voortbestaan van de Gemeenschappelijke Regeling (conform artikel 34 lid 2 van de GR). Jaarverslag 2025 en de controleverklaring

Tevens sluiten wij het Jaarverslag 2025 van hûs en hiem met daarin opgenomen de jaarrekening 2025 en de goedkeurende controleverklaring van Bentacera bij. Toezendïng hiervan is informatief.

Met vriendelijke groet. H. Zonderland. vervangend voorzitter DB hûs en hiem

Voor deze,

W. King

d

' secretaris DB hûs en hiem

husenhiem

‚t-

l

rotîng ßSKkV

l

Woord vooraf Ontwerpbegroting 2027 Deze ontwerpbegroting voor 2027 is opgesteld vanuit de verwachting dat de adviespraktijk in het kalenderjaar 2026 niet is gewijzigd. Aangezien er per 1 januari 2026 van geen enkele aan de GR deelnemende gemeenten een voornemen tot uittreding is ontvangen zijn in 2027 naar verwachting alle 17 thans bij de GR aangesloten gemeenten deelnemer.

Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 is de advisering sterker gericht op een integrale benadering van omgevingskwaliteit. Deze ontwikkeling vraagt om een bredere blik op ruimtelijke kwaliteit en een nauwere samenwerking met gemeenten en andere betrokken partijen. Om beter aan te sluiten bij deze rol en taakopvatting is de naam van de gemeenschappelijke regeling per 1 juli 2024 gewijzigd in hûs en hiem adviseurs omgevingskwaliteit. Vanuit deze positie blijft hûs en hiem de deelnemende gemeenten ondersteunen bij de onafhankelijke advisering over omgevingskwaliteit en de verdere ontwikkeling van ruimtelijke kwaliteit in Fryslân.

Meerjarenraming De in deze begroting opgenomen meerjarenraming is opgesteld vanuit één scenario: ongewijzigde voortzetting van de huidige adviespraktijk. Andere scenario's kennen op dit moment een te grote mate van onzekerheid om te kunnen vertalen naar alternatieve, voorspellende financiële ramingen. Op het moment van opstellen van deze begroting en de meerjarenraming wordt er wel gewerkt aan een toekomstbeeld voor de organisatie. ln het kader van het advies 'Een moaier Fryslân voor en van iedereen' wordt samen met de Provincie Fryslân, de Vereniging Friese Gemeenten en De Friese Aanpak verkend hoe de kwaliteitscultuur in Fryslân verder kan worden versterkt. Eén van de aanbevelingen vanuit het opgestelde advies is de ontwikkeiing van een breed kennis- en adviescentrum voor omgevingskwaliteit in de provincie. Deze verkenning bevindt zich momenteel in een onderzoeksfase, onder leiding van twee kwartiermakers en een kernteam. De mogelijke organisatorische en financiële consequenties hiervan zijn op dit moment nog onvoldoende concreet om in de meerjarenbegroting te kunnen verwerken. Ontwikkelingen zullen daarom nauwgezet worden gevolgd en, indien nodig, op een later moment worden vertaald naar beleid en financiële kaders. Mogelijke kosten als gevolg van het in huis halen van benodigde kennis naar aanleiding van het onderzoek zijn vooralsnog niet bekend en dan ook niet meegenomen.

Wel zijn door het voortbestaan van de GR in 2027 alle kosten gedekt, conform artikel 34 lid 2 van de GR.

De begroting 2027 van de Gemeenschappelijke Regeling hûs en hiem is opgesteld conform het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV).

2

DOELSTELLING EN TAKEN Voor het opstellen van de begroting voor 2027 wordt uitgegaan van de geldende Gemeenschappelijke regeling.

Doeisteliing: De Gemeenschappelijke Regeling 'hûs en hiem', adviseurs omgevingskwaliteit, is opgericht 1 januari 1985 en voortgekomen uit: 1925: Provinciale Friesche Adviescommissie ter wering van de inbreuk op de schoonheid van stad en land. 1947: Provinciale Friese Schoonheidscommissie. 1980: Friese Schoonheidscommissie 'HUS en HIEM'. De regeling heeft ten doel de gemeenschappelijke belangen van de deelnemende gemeenten te behartigen op het gebied van de bouwkunstige, stedenbouwkundige en landschappelijke schoonheid in de provincie Friesland. Taken: Het lichaam geeft met behulp van een hem ten dienste staand bureau uitvoering aan de bovengenoemde doelstelling en oefent daarbij de volgende taken uit: a. het beschikbaar stellen van onafhankelijk en deskundig personeel ten behoeve van de bemensing van de adviescommissie als bedoeld in artikel 17.9 Omgevingswet die door de raden is ingesteld; b. het voordragen van personen tot benoeming van leden van de adviescommissie ten behoeve van de voorstellen van de colleges daartoe aan de gemeenteraden; c. het verzorgen van het secretariaat van de adviescommissie; d. het faciliteren van de adviescommissie, zodat deze commissie haartaken kan uitvoeren overeenkomstig de door de raden vastgestelde verordening op de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit; e.

het opstellen van het jaarverslag van de adviescommissie en toezending daarvan aan de gemeenteraden; f. het geven van adviezen over algemene vraagstukken betreffende de omgevingskwaliteit aan gemeenten, andere openbare lichamen en aan particulieren, de laatsten voor zover het een tweede onafhankelijke beoordeling betreft van bouwplannen gelegen buiten de aan de Gemeenschappelijke regeling deelnemende gemeenten; g. het op verzoek van de colleges voorzien in advisering over gemeentelijke monumenten, in het bijzonder ten aanzien van beeldbepaleade panden binnen ingeschreven beschermde stads en dorpsgezichten en in de advisering van objecten met door de gemeente toegekende cultuurhistorische waarden; h. alle overige feitelijke werkzaamheden die nodig zijn voor de advisering

.,

BEDRIJFSVOERING Taken ln lijn met de doelstelling en taken, zoals verwoord in de Gemeenschappelijke regeling, verzorgt hûs en hiem in 2027 de advisering aan de deelnemende gemeenten over omgevingskwaliteit. Deze advisering vindt plaats via de gemeentelijke adviescommissies voor omgevingskwaliteit en sluit aan bij de integrale benadering zoals beoogd in de Omgevingswet. Naast de reguliere advisering levert hûs en hiem aanvullende diensten, waaronder advisering in het kader van Nije Pleats, deelname aan kwaliteitsteams en ondersteuning bij vraagstukken rond (gemeentelijke) monumentenzorg en de actualisering van beeldkwaliteitsplannen. Daarnaast worden incidenteel opdrachten voor derden uitgevoerd, zoals second opinions.

Uitgangspunten Bij het opstellen van deze begroting is ervan uitgegaan dat de deelnemende gemeenten hûs en hiem blijven aanwijzen voor het verzorgen van de gemeentelijke adviescommissie. ln de begroting 2027 is, evenals in 2026, een budget opgenomen voor het verder versterken van de positie van hûs en hiem als kennis- en adviescentrum en als sparringpartner voor gemeenten bij ruimtelijke ontwikkelingen, inclusief de verdere ontwikkeling van het dienstverleningspakket.

Tarieven De tarieven zijn gebaseerd op een kostendekkende exploitatie, passend bij het non-profit karakter van de organisatie. De tarieven worden vastgesteld door het Algemeen Bestuur. De laatste tariefsaanpassing vond plaats per 1 januari 2026. Voor 2027 wordt, mede gelet op de omvang van het eigen vermogen, voorgesteld de tarieven ongewijzigd te Jaten.

Verantwoording iaarlijks wordt, naast het Jaarverslag inclusief de jaarrekening van hûs en hiem als geheel, per deelnemende gemeente een afzonderlijk jaarverslag opgesteld over het functioneren van de adviescommissie. Daarnaast vinden evaluatiegesprekken plaats met de verantwoordelijke gemeentelijke portefeuillehouders. De financiële uitwerking van deze uitgangspunten is opgenomen in de financiële paragraten van deze begroting.

4

WEERSTANDSVERMOGEN Het eigen vermogen (exclusief de waarde van het pand) per L-1-2026 bedraagt € 491.417. Dit is inclusief een 'Bestemmingsreserve onderhoud pand' van € 7.000. De gewenste omvang van het eigen vermogen, zoals vastgesteld door het Algemeen Bestuur op 30-11-2018, bedraagt € 900.000 inclusief de waarde van het bedrijfspand. Rekening houdend met de huidige WOZ-waarde (peildatum 01-01-2024: € 436.000), komt de richtlijn voor het vrij beschikbare eigen vermogen uit op € 464.000. Hoewel de huidige stand van € 491.417 deze gewenste omvang licht overstijgt, stelt het Dagelijks Bestuur voor om dit vermogen momenteel ongemoeid te laten. Gezien de relatief beperkte afwijking en de huidige onzekerheden over de toekomstige rol van hûs en hiem, is het prudent om eerst de uitkomsten van het lopende strategische onderzoek af te wachten. Pas wanneer de toekomstige taken en de daarmee gemoeide financiële risico's helder zijn, kan een weloverwogen besluit worden genomen over de omvang van de algemene reserve. De marktwaarde van het pand na de verduurzamingsverbouwing is in 2022 door makelaar Hoekstra getaxeerd op € 650.000 (kosten koper). Hoekstra Taxaties schatte de marktwaarde als woonhuis na de doorgevoerde verduurzaming op € 800.000. De weerstandscapaciteit is bij hûs en hiem dynamisch, dat wil zeggen dat het eigen vermogen beïnvloedbaar is.

lmmers, ook de tarifering voor de dienstverlening kan bij een dreigend tekort in de dekking van de vaste lasten redelijk snel aangepast worden. De bedrijfsvoering is er echter op gericht om een verhoging van de tarieven zoveel mogelijk te voorkomen. ln deze begroting wordt de term risicobeheersing niet gebruikt. Het samenstel van de tekst onder de kopjes 'Bedrijfsvoering' en 'Weerstandsvermogen' vormt gezamenlijk de risicoparagraaf. Activa eo pava l Realtaat voor besiemming Eìgen rermogen (na resultaatbestemming)

obv obv obv begtoting begmtirlg jaertekening 2027 2026 2025 491 417 491.417 491.417

obv meeijarenbegmting 2029 2028 491.417 491.417

2030 491.417

840.000

820.000

800.000

Balanstotaal (totaal ìermogen)

903.178

880.000

860.000

Resuitaat ìoor besternming

108.462

-

-

vlotterrie actire + Liquide midclelen

557.971

537.000

512.000

487 000

462,000

437.000

Vaste passire (langlopende schulden)

264.000

242.000

220 000

198.000

176.000

154.000

Vlottende passire (kortlopencie schulien)

147 761

125.000

125.000

125.000

125.000

125 000

Aanwezige stille reser,e (o.b.v. de WOZ-waarde per 1/1) Weerstandsrermogen lo.b.v. eigen ìerrnogen * stille reser.es)

436.000 927417

44S.000 936.417

445000 936.417

445.000 936.417

445.000 936417

445.000 936.417

2025 54%

2026 56%

2027 57%

2028 59%

2029 60%

2030 61%

25%

0%

0%

0%

0%

0%

3.78

4,30

4.10

390

3.70

3.50

16%

2%

14%

13%

11%

9%

Financiële kengetallen Solvabiliteit: Eigenr uerrnogen / toiaai verrnogeo

IOO%

Rentabiliteit van het eigen vermogen: Reoultaai 000r besteertvogigernìvideld eigerr verrnogerr

Current ratio:

lOO%

(Vloiterrde auhva v Liquide rniddeien)iviotterrde paoo,ve

Netto schuldquote: Toiaai geioerrde geiden iiotaiC batao

Oe WOZ-waarde is0ana12026 gebasee rd op de iaarste peildaturnolOO-2025 van de geeeente eeuwarden en in bovenstaande opvteiiingaanehooden unortnekoevtigoiateo.

ONDERHOUD KAPITAALGOEDEREN Met ingang van 2018 is gestart met het vormen van een bestemmingsreserve. De belangrijkste toepassing van deze bestemmingsreserve (onderhoudsreserve) is het te verwachten onderhoud aan het pand. De te verwachten piek in bedoelde uitgaven kan aldus worden gespreid over een aantal jaren.

5

VERBONDEN PARTIJEN ln de Gemeenschappelijke Regeling hûs en hiem nemen in 2027 van de 18 gemeenten in Fryslân er 17 deel. Alleen de gemeente Tytsjerksteradiel maakt bij het opsteilen van deze begroting geen gebruik van de adviescommissie van hûs en hiem. Conform artikel 34 lid 1 van de GR hûs en hiem draagt elke deelnemende gemeente in de kosten van het lichaam bij naar rato van de dienstverlening op basis van tarieven die door het Algemeen Bestuur worden vastgesteld en meegedeeld aan de gemeenten. Conform artikel 34 lid 2 van de GR hûs en hiem kan een nadelig saldo van de vastgestelde rekening, na in achtneming van het door het Algemeen Bestuur vastgestelde reserveringsbeleid, door de gemeenten worden gedragen in verhouding tot het aantal ingezetenen op 1 januari van het betreffende kalenderjaar. Conform artikel 34 lid 3 van de GR hûs en hiem kan een batig saldo van de vastgestelde rekening, na in achtneming van het door het Algemeen Bestuur vastgestelde reserveringsbeleid, naar rato van de gemeentelijke bijdragen op basis van de tarieven in het betreffende kalenderjaar, aan de deelnemende gemeenten worden uitbetaald.

OVERIG Overeenkomstig art. 15 BBV valt te melden dat de GR hûs en hiem in september 2022, voor de benodigde verduurzaming van het pand, een geldlening heeft afgesloten met BNG Bank N.V. voor een bedrag van € 330.000. De geldlening heeft een looptijd van 15 jaar vanaf 1 september 2022 tot 1 september 2037 tegen een rentepercentage van 2,99% per jaar. Op deze lening wordt jaarlijks, voor het eerst op 1 september 2023, afgelost en de verschuldigde rente betaald. Ultimo 2025 is de geldlening als volgt uit te splitsen: Langlopende deel van de geldlening zijnde > 5 jaar bedraagt: € 154.000 5 jaar bedraagt: € 110.000

Kortlopende deel van de geldlening zijnde

ln het eigen vermogen zal naar verwachting in 2027 geen mutatie plaatsvinden, aangezien het begrote resultaat nihil is.

6

Ontwerpbegroting 2027 Versiedatum: 9-3-2026 Ontwerpbegroting van lasten en baten voor het dienstjaar 2027 - concept

Lasten

Afschrijngen Personeeisiasten Apparaatskosten lnkoop projecten Oerige kosten (dotatie onderhoud) Rente/bankkosten Communicatie 100-jarig Jubiieum

Totaal lasten Baten

Adesgeiden reguiier Adesgelden ooroerieg Verkoop projecten Rente

Totaal baten

Begroting 2025

Rea l isatie 2025

Begroting 2026

Ontwerp Begroting 2027

50.000 1.240.000 130000 10.000 4.000 9.000 35.000 25.000

45.028 1.243.684 129.477 9.956 4.000 4.672 41.196 27.214

50.000 1.305.000 134.000 10.000 5.000 8.000 35.000 0

52.000 1.285.000 135.000 15.000 5.000 8.000 35.000 0

1.503.000

1.505.227

1.547.000

1.535.000

1.145.000 263000 95.000 0

1.365.567 200.411 58.711 0

1.180.000 272.000 95.000 0

1.180.000 272.000 83.000 0

1.503.000

1.624.689

1.547.000

1.535.000

0

119.462

0

0

Saldo

7

Toelichting op de ontwerpbegroting van lasten en baten 2027 Algemeen Bij het opstellen van deze ontwerpbegroting wordt ervan uitgegaan dat hûs en hiem voor de in de gemeenschappelijke regeling deelnemende gemeenten de in de Omgevingswet genoemde gemeentelijke adviescommissie verzorgd. ONTWERPBEGROTING 2027 Afschrijvingslast De afschrijvingslast in 2027 is begroot op maximaal € 52.000. Ten opzichte van de begroting 2026 betekent dit een oplopende afschrijvingslast. Deze stijging is het vooral het gevolg van de gewijzigde afschrijvingstermijnen voor software (van 5 jaar naar 4 jaar). Voor het boekjaar 2027 worden verder geen majeure investeringen verwacht. Wel wordt rekening gehouden met het door ontwikkelen middels innovatieve investeringen van het Portaal (adviessoftware-pakket). Zie ook de bijgevoegde staat van activa. Personeelslasten De Personeelslasten bestaan uit directe-, indirecte en externe personeelskosten: € 1.285.000. De directe personeelskosten zullen in 2027 naar verwachting uitkomen op € 1.200.000. De daling ten opzichte van de begroting van 2026 kan voor een deel worden verklaard door een tijdelijke dubbele loonlast in 2026. Deze extra loonlast houdt verband met de pensionering van een medewerker in combinatie met nog resterende verlofuren voor 2026.

ln de uitwerking is rekening gehouden met de verhogingen vanuit de lopende cao, die is ingegaan op 1 april 2025 en zal eindigen op 31 maart 2027. Voor geheel 2027 is gerekend met een effectieve caostijging van 3,0% op jaarbasis. Voor indirecte personeelskosten wordt in 2027 een bedrag begroot van € 23.000. ln de begroting worden de externe personeelskosten verhoogd naar € 62.000. Deze post heeft betrekking op de vergoeding voor de externe leden van de Adviescommissie Omgevingskwaliteit. Apparaatskosten Hieronder valt een drietal posten: Huisvestingskosten, Kantoorkosten, en Organisatiekosten. De totale post wordt in 2027 begroot op € 135.000. Huisvestingskosten Voor deze post wordt in 2025 een bedrag van € 25.000 begroot. Rekening is gehouden met een lager energiegebruik dankzij de verduurzaming en een lichte stijging van de schoonmaakkosten. Kantoorkosten Voor de kantoorkosten wordt in 2027 bedrag van € 60.000 begroot. Onder deze post vallen o.a. de kosten voor het door de gemeente Leeuwarden uitgevoerde ICT-beheer. Organisatiekosten Voor deze post wordt in 2027 € 50.000 begroot, waarbij rekening is gehouden met een aigemene stijging van de kosten.

.'

Overige kosten / Rente-/Bankkosten Voor deze beide posten wordt in 2027 een totaalbedrag begroot van € 13.000 (gelijk aan 2026), dit betreft bankkosten (met name rentelasten inzake aangegane lening voor de financiering van de verduurzaming) voor een bedrag van €8.000 en een dotatie aan de onderhoudsreserve van € 5.000. Communicatiekosten Voor het verder versterken van de positionering van hûs en hiem als kenniscentrum, als adviesorgaan en sparringpartner bij het ontwikkelen van plannen bij verschillende gemeenten en de communicatie voor het uitrollen van de uitbreiding van het dienstverleningspakket is in de begroting van 2027 evenals voor 2026 een bedrag gereserveerd van € 35.000.

lnkoop projecten Voor de Nije Pieats sessies en andere projecten worden de kosten in 2027 geraamd op € 15.000. Hier staan uiteraard opbrengsten tegenover. Adviesgelden Voor 2027 wordt, zoals gebruikelijk, uitgegaan van een splitsing in reguliere adviesinkomsten en opbrengsten uit vooroverleg. Voor het kunnen realiseren van een sluitende begroting wordt uitgegaan van een gelijkblijvende opbrengst in vergelijking met de begroting van 2026. Verkoop prolecten De bìjdrage uit projecten voor derden wordt in 2027 begroot op € 83.000. ln deze post is onder andere de extra te genereren baten voor de dekking van de communicatiekosten meegenomen. Tegenover de begrote baten staan naast de communicatiekosten ook de inkoopkosten van € 15.000 voor met name Nij Pleats sessies. Alsdan zal het geprognosticeerde resultaat over 2027 leiden tot een sluitende begroting van lasten en baten.

Aldus vastgesteld door het Algemeen Bestuur als bedoeld in art. 34 van de Wet Gemeenschappelijke Regelingen 2022. d.d. 26jun1 2026

W. Kingma, secretaris

H. Zonderland, vervangend voorzitter

9

Ontwerp Begrotrng 2027 KOSTESI _______________________________ Kap,teallasten Afschnjdng heismsf,ng Afnchr,jang ,nseetons Afschnjsng eemp.epp Afschnj4ng digrfate appamtuer Afeehr. aetise is.ns mehosreang Afnchrij,ang Pe.taatlWebsde onsootaien Pe.soneelslosten Oimete persorreoltkosten

Knsten ,rette salans Kestnn lnenheltng Knstern psntioon

€ 9914 € 9.114 € 445 € 279 € 22.458 € 29.450 € 2.338 € 818000 € 384.000 € 223.000 € 1.000 € 5.ood' € 1.0(10 € 9.000 € 9.000 € 3.000

Extnrne persenoeitlresten Presentiegeld eommíst,nledon Reisketten eenrm,usiaioden

€ 52.500 67.500

Ondoeheudskeetern gebeursv Ondoefrosdskestsn tetn Schoo.sneokkeston Ges en eloktrïsch Wotor Hu,sroilkesten Osrerige heresrestingnkesten

€ 3.00d' € 9.200 € 12.000 € 6.000 6150 € 650 € 2.000

Kenteedresten

tfenteerattikelne Konfíne )ketfre. hoo. o.d.) D.skwedr lKettnn cee,n.enícat,e íe.a. wnbsdn) lrfosten eutoe.etisenng Osrenge kontee.kosten

€ 1.250 € 600 € 1.500 € 5.000 € 52.750 € 2.000

Orgar,,catiekestnrr

Voraeke.ingen Cent.ibuties Abnnnernente.sibeeben Pn.t, Tolnferrie 8elantingne di,e.s Acceuntaetskesten lKesten DIROV Disstrsn oegenisotinkesten

€ 3.250 € 98.000 € 9.000 6750 € 2.000 € 5.000 € 90.000 € 1.000 € 5.000

Csnngn kestnn

Tenseeging O.ste.houdsre,rn.se Olserse lastne jreete len,ng. Vp6) Cemmunicetiekestnniprcdllenng Jabileurn-loojaarhúsenh,enr

Ontwerp Begro8ng 2027

Begrottng 2026

lndirecte perserreoiskesten Re,s- e,n srerblijftrotten Cetsosltestn.n pernonenl Eccorsíeslstodiobsjnonkemsten vergadnrlrottnn Kesten pernoneelnadmrnistratio SMA Oserige parsonaslskestnn

Apps.rontskeststr Hetssns5ng

Vers,edatum. 9-3-202e

__________________________________

€ 5.000 € 8.000 € 35.060 €0

€ 1950 € 1150 € 500 € 400 € 22.500 € 23.000 € 2.500

€ 50.000

€ 606.000 € 376.000 € 218.000

€ 1,225.000

€ 9.000 € 5.000 € 9.000 € 9.000 € 10,000 € 5.000

625.000

€ 60.000

€ 52.500 68.500 € 1.305.000 € 3.000 € 1.200 € 13.000 € 5.000 6950 € 650 € 2.000

6 25.000

€ 9.000 € 750 € 1.000 € 3.000 € 52.750 € 1.000

663.000

646.000

648.000

€ 3.500 € 20.000 € 1.250 6750 € 2.500 € 5.000 € 11.000 € 1.000 € 5.000 € 934.000 € 5,000 € 8.000 € 35.000 €0 648.000 € 95.000

Pretecten (inkeep)

€ 52.000

€ 1.200.000

623.000

€ 62.000

€ 1.285.000

€ 25.000

660.000

650.000

648.000

€ 135.000

645.000 € 15.000 € l 535.300

€ 1.547.000 OPBRENGSTEN Adsiengol4nn

Adsìesgolden regelie, Arlaeogeïdnn seernsedeg

Ppdeeten lserkeop)

Osrerign edsìsenng

€ 1.100.000 € 272.800

€ 1.180.000 € 272.000 € 83.000

€ 95.000 € 9.547.000 Seldo

10

€0

€ 1.535.000 Selde

€O

Meerjarenraming 2028-2030 Versiedatum: 10-3--2026 Meerjaren raming

Ontwerp Begroting Meerjarenraming 2029 2028 2027

2030

Afschrij'vingen personeelsiasten Huis'vestings-/apparaatskosten lnkoop projecten O'verige kosten (dotatie onderhoud) Rente/bankkosten Communicatiekosten

52.500 52.500 52.500 52.000 1.285.000 1.320.000 1.345.000 1.370.000 143.000 135.000 138.000 140.500 15.000 15.000 15.000 15.000 5.000 5.000 5.000 5.000 7.000F 6.500 7,500 8.000' 35.000 35.000 35.000 35.000 1.535.000 1.573.000 1.600.000 1.627.000

Ad'viesgelden regulier Adviesgelden ‚vooro'verleg Verkoop projecten Rente en buitengewone baten

1.180.000 1.206.000 1.222.000 1,242.000 290.000 272.000 280.000 286.000 95.000 92.000 87.000 83.000 0 0 0 0 1.535.000 1.573.000 1.600.000 1.627.000 0

Resuitaat regulier

11

0

0

0

Toelichting op de meerjarenraming 2028-2030 Bij het opstellen van de meerjarenraming voor de jaren 2028 tot en met 2030 is de primitieve (concept)begroting voor 2027 als basis genomen. De meerjarenraming is gebaseerd op het uitgangspunt van continuïteit voor de adviesorganisatie. Het Dagelijks Bestuur kiest voor deze lijn vanuit de verwachting dat Friese gemeenten ook de komende jaren verzekerd willen zijn van onafhankelijk, deskundig advies op het gebied van omgevingskwaliteit en monumentenzorg. Onderzoek naar toekomstige rol Op dit moment loopt er een onderzoek naar onze toekomstige rol en positionering. Omdat de uitkomsten van dit traject nog niet bekend zijn, kunnen de eventuele inhoudelijke en financiële consequenties hiervan op dit moment nog niet in de raming worden verwerkt. Zodra er meer duidelijkheid is over de koers, zal dit worden vertaald naar de financiële kaders. Ondersteuning bij Omgevingsplannen Gemeentelijke beleidsregels voor de plaatsing en het uiterlijk van bouwwerken (de zogenaamde 'welstandsnota') maken momenteel deel uit van de 'bruidsschat' in het tijdelijke Omgevingsplan. Wij gaan ervan uit dat gemeenten de door het Rijk geboden overgangsperiode benutten om deze plannen aan te passen. Hûs en Hiem staat vanzelfsprekend klaar om gemeenten met haar expertise hierbij te ondersteunen.

Uitgangspunten bij de meerjarenraming Voor de diverse posten van de begroting zijn t.a.v. de meerjarenramingen de volgende uitgangspunten gehanteerd. • • • • •

De kapitaallasten zijn gebaseerd op de staat van activa en financieringslasten en bedragen maximaal € 52.500 Euro. De vaste personeelslasten zullen voor de periode 2028-2030 (licht) stijgen door rekening te houden met cao-loonsverhogingen bij een gelijkblijvende formatieve bezetting. lnzake huisvestings- en apparaatskosten wordt van 2028 tot en met 2030 stabiel begroot. Voor de inkoop ten behoeve van projecten voor derden is een bedrag rond de € 15.000 begroot. Daar staat een bedrag van rond € 90.000 uit projecten tegenover. Voor de inkomsten uit adviesgelden is het uitgangspunt dat deze in de periode 2028-2030 licht zullen stijgen.

Het resultaat van geraamde baten en lasten levert een sluitende exploitatie op voor de periode van 2028 tot en met 2030.

12

-

-

lV

888 8888888 CflC1llOolVln000 OO' WW 888wW

88888

gg

88888

CII

lVr

888

E •0

CSj

OO W1V

888888

C.l

O 0 Cfl O O OCIÎ

141W8 lV

88C

a

Cfl

88C O O OC WW, lfl

000 lVCVCV

WO

dC6lVlV' lVW

lV

ClC1flOCfllOll lVlVWlVlV

0lfllnln11

lV lV lV lV lV lV lV lV lV CV

8888 lV

C1.lnOOV lV l1l'C lV WW

ClC'C. Wlll

lV

O O O C'4 O O O O O '- O ln 014'000F-

lV8lV

88888888

888888

W

‚ìCCjÕC'ìCIiCV WlvlVlllw;w

W

0 0 O 0 CO O 0lnO

8lV

O O O O O O O O 0000

lV

O O O O O O OOC6

88C08888 0Cflln1-llC

lV lV IV W lV CV llC

lV

lV

888 88888888 lV 151 N. lfl ln '4 Wl.CWlVlV

lfl WlV

888 888888 O O ln O O Q O O lV 8888

88?8888

888C88

888 888888

-lVllClVClCWWlfl1W '11 W

C'C.WW W lV

Cfl. 141 W

8888C

888

W

fl

8 -

8 Cfl

‚4C14P.C1SIO WWWWW

Cfl. WW

8 lV

lV

88C O

888 888888 Cfl

8

'WC'

lV W W lll W

'

o

CCC

Cl

88C

888888

lVWO

888

: 2

W

11

C'ìOIO.W lV lV lV

lV

C'ìCClCO

lV lV lV W

., 1.4

CCl.-l',ln.-W C*l CSC W lV lV

lV

8

88S88 COC'i.-lV lV W CV

100 lV IV

8

888 8888

8S88C

C'íC1.CCl1-lVl'ì.lV W W lV lV lV W

1

U) CO 0

lV

88888

888

W

01

888888 O r-. ln 0 O 8 W8W0 W'V. lV141

œ

C'CCflOClSlnlC' WlVWW,WW

88888888 O O O Q 01 C'- O ln o 8C8lVWW OlVlC WW WW

l'4 lV

888 88888888

Cfl1 W lV

lVlV

CII lV lVlV

0 10 W - .WW WlV

888 8888888888 oOOOOOOO0 000 WWlV 88e88888WlV

lV

Cfl 111 ln O O 'V O 0 O O Cfl lV O P- 0 0 0 O lfllfllnOln0OO lVlVlV -WWWWW W

8

-.

888 8888888888

88888C

888888 OOlVW lVlV

141

888 8888888888 ooooooogoo ooo WCIIlV lllCVlV8888o88

,lVlV W

--lVlVlVlVlV W

888

lV•0

C1ì0llC llV

C6C6WWCIC, lVllC lV

8888888 O

0.1

O.lnOO

lV

C6o--

CÓC1l

lV lV

lV lV

-

8

lV

8

.WWlVlVWlVr-.-

888C28 r0 'V O O 88 W Cfl.lVlV

888 8888 0 0 O O o ICC C'4 88 88C8

WlV

CfllV WlV

0fl WWWW

-

C88888

888888

888 8888

8

W lV W W

W W

l'C lfl OC O 4) W ln O. WlV

W

W lV lV W W

'

'W

•

114

lV CV

141

88

888888888

8888

888 8888888888

C'CW4i

80'4C'1C'411l_8r1-

l0WlO0lVW

lOlOlV

8

OCVOC !

88C98C •'V •'V 9

-

0

99

ln ln ln ln

888 888888888

•S.•

ln 0 0

9 Cfl 9

88B88

888 8828288888 •

'V lV CCI

•

S.

•

CIC ln O ln 104)101000

8 888 8888888888 •

•

l.

E

°

g l

-

.1

C O

41

o1

.En

CO

r1.N.0 0

O

fll'C0C'1llfllfllfllfll'C O O O 0 0 O O O O

lVlV'VCa'VlV O 0 0 O O 0

lOC28UiOlOš

lnlnln O 0 O

13

l0lOt.C1WlOlnlnOO

80 O O 0 O 8 0 O O

r::

n

.

.:

L

GSKW

Jaarverslag 2025

lnhoud

Pagina

iaarverslag Programma Doelstelling en taken Bestuursverslag 2025

5 6

Paragrafen Onderhoud kapitaalgoederen Bedrijfsvoering Weerstandsvermogen Samenvatting vermogenspositie, resultaten en financiële kengetallen Verbonden partijen

18 18 18 20 21

iaarrekening Financieel jaarverslag Balans per 31 december 2025 Overzicht baten en lasten 2025 Grondslagen voor waardering en resuitaatbepaling Rechtmatigheid Toelichting op de balans per 31 december 2025 Toelichting op overzicht baten en lasten 2025 Overige gegevens Controleverklaring

Bijlage 1: Bijlage 2: Bijlage 3:

22 22 23 24 26 27 29

35

Samenstelling bestuur/bureau Samenstelling commissies Overzichten prod uctiecijfers 2025

3

39 41 43

ooelsteliing en Taken Voor het opstellen van hetjaarverslag 2025 wordt uitgegaan van de voor 2025 geldende Gemeenschappelijke regeling. Doelstelling: De Gemeenschappelijke Regeling 'hûs en hiem', adviseurs omgevingskwaliteit, is opgericht 1 januari 1985 en voortgekomen uit: 1925: 1947: 1980:

Provinciale Friesche Adviescommissie ter wering van de inbreuk op de schoonheid van stad en land. Provinciale Friese Schoonheidscommissie. Friese Schoonheidscommissie 'HUS en HIEM'.

De regeling heeft ten doel de gemeenschappelijke belangen van de deelnemende gemeenten te behartigen op het gebied van de bouwkunstige, stedenbouwkundige en landschappelijke schoonheid in de provincie Friesland. Taken: Het lichaam geeft met behulp van een hem ten dienste staand bureau uitvoering aan de bovengenoemde doelstelling en oefent daarbij de volgende taken uit: a. het beschikbaar stelien van onafhankelijk en deskundig personeel ten behoeve van de bemensing van de adviescommissie als bedoeld in artikel 17.9 Omgevingswet die door de raden is ingesteld; b. het voordragen van personen tot benoeming van leden van de adviescommissie ten behoeve van de voorstellen van de colleges daartoe aan de gemeenteraden; c. het verzorgen van het secretariaat van de adviescommissie; d. het faciliteren van de adviescommissie, zodat deze commissie haar taken kan uitvoeren overeenkomstig de door de raden vastgestelde Verordening op de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit; e. het opstellen van het jaarverslag van de adviescommissie en toezending daarvan aan de gemeenteraden; f.

het geven van adviezen over algemene vraagstukken betreffende de omgevingskwaliteit aan gemeenten, andere openbare lichamen en aan particulieren, de laatsten voor zover het een tweede onafhankelijke beoordeling betreft van bouwplannen gelegen buiten de aan de Gemeenschappelijke regeling deelnemende gemeenten; g. het op verzoek van de colleges voorzien in advisering over gemeentelijke monumenten, in het bijzonder ten aanzien van beeldbepalende panden binnen ingeschreven beschermde stads en dorpsgezichten en in de advisering van objecten met door de gemeente toegekende cultuurhistorische waarden; h. alle overige feitelijke werkzaamheden die nodig zijn voor de advisering Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 is de advisering vanuit hûs en hiem sterker gericht op een integrale benadering van het brede begrip omgevingskwaliteit. De naam van de GR is per 1 januari 2024 veranderd in hûs en hiem advisering omgevingskwaliteit en het bureau draagt de naam hûs en hiem adviseurs omgevingskwaliteit.

Bestuursverslag 2025 2025 was op meerdere fronten een bijzonder jaar. Niet aileen vierden we het 100-jarige jubileum van de adviescommissie, ook vond er een wisseling plaats van de secretaris-directeur en ligt er een mooi advies voor een nog bredere borging van de omgevingskwaliteit voor ons moaie Fryslân. Veel om op terug te kijken en een sterke basis voor de blik vooruit.

\N G S

72b SN

Jubileumjaar ln 2025 vierden we een bijzondere mijlpaal: 100 jaar advisering over de schoonheid van Fryslân. ln 1925 werd de 'Provinciale Friesche Adviescommissie ter wering van inbreuk op de schoonheid van stad en land' opgericht. Nu, een eeuw later, is de commissie nog steeds van belang. lnmiddels in een meer uitgebreide adviestaak waarbij gemeenten niet alleen op gebouwniveau advies kunnen vragen, maar op de bredere omgeving en steeds meer aan de voorkant van planvorming, zoals bij het vormen van kaders voor nieuwe ontwikkelingen. 100 jaar advisering over de schoonheid van Fryslân is een feest waard. En dat is precies waar we in 2025 voor hebben gezorgd. Speciale zittingvan de Adviescommissie Omgevingskwaliteit Op 6 oktober 2025, tijdens een feestelijke zitting in de Statenzaal van het Provinciehuis in Leeuwarden, stonden we stil bij een eeuw onafhankelijk advies over de schoonheid van Fryslân. ln oktober 1925 vond ooit de eerste zitting plaats van de voorloper van de huidige Adviescommissie Omgevingskwaliteit. De speciale zitting werd voorgezeten door commissaris van de koning Arno Brok. We zijn hem zeer erkentelijk voor het leiden van de vergadering en het beschikbaar stellen van de Statenzaal op deze historische dag. Naast de huidige leden van de Adviescommissie waren ook oud-commissieleden en de leden van het Algemeen Bestuur van hûs en hiem aanwezig.

Commissievoorzitter Marc A. Visser riep in zijn toespraak op om het weer nadrukkelijker over schoonheid te hebben: 'Wy sille praete oer skjintme'. Frank Reitsma, Marloes Eskens en Gertjan Timmer gaven toelichting op de illustraties van omgevingskwaliteit, die waren ingediend door commissieleden en bestuurders. Vervolgens werd onder leiding van Arno Brok gestemd over de mooiste Friese projecten op het gebied van architectuur, monumenten en landschap. De vijftien geselecteerde projecten werden tijdens het jubileumsymposium op 30 oktober voor het eerste vertoond. ln 2026 gaan ze als reizende tentoonstelling langs de Friese gemeenten. Tijdens de bijeenkomst nam Meindert Schroor ons mee in een historische reflectie met zijn bijdrage 'Van object naar omgeving'. Dit is ook de titel van de jubileumpublicatie waarvan Hein de Haan (voorzitter bestuur hûs en hiem) het eerste exemplaar overhandigde aan Arno Brok. Het was een historische middag vol ontmoetingen, verhalen en inspiratie op een unieke locatie. De speciale zitting werd afgesloten met een prachtige groepsfoto als herinnering aan een feestelijke bijeenkomst waarop verleden, heden en toekomst samenkwamen in het culturele hart van Fryslân.

6

Symosium in De Tiid Op 30 oktober 2025 vond in Cultuur Historisch Centrum De Tiid in Bolsward het symposium plaats ter viering van het 100-jarig jubileum van de Friese Adviescommissie Omgevingskwaliteit. Voorafgaand aan het symposium werden diverse rondleidingen gegeven door het gebouw en de nabij gelegen Broerekerk. Hoofdthema van de lezingen was hoe de schoonheid van Fryslân behouden en versterkt kan worden onder het stelsel van de Omgevingswet. De gemeenschappelijke zorg voor een goede omgevingskwaliteit vereist nieuwe vormen van samenwerking tussen alle betrokken partijen. Mooie bijdragen van Rijksbouwmeester Francesco Veenstra, historicus Meindert Schroor en de door de Friese overheden benoemde verkenners lngrid van de Vegte en Bas Schout. Zij presenteerden toekomstscenario's en benadrukten de urgentie voor het ontwikkelen van een gezamenlijke visie en deden aanbevelingen voor meer en betere samenwerking. Na deze inspirerende middag kunnen we op naar de volgende 100 jaar!

,', O

Communicatie

Om zowel voor gemeenten als voor inwoners van de provincie Fryslân beter zichtbaar te maken wat hûs en hiem kan betekenen ten aanzien van de omgevingskwaliteit, is YFK in 2025 aangetrokken als marketing en communicatie adviseur. Aan het begin van het jaar is vooral ingezet op het helder vaststellen van de profilering van hûs en hiem en een daarop aansluitend communicatieplan. De tweede helft van het jaar heeft met name in het teken gestaan van communicatie en evenementorganisatie rond dejubileumactiviteiten. Daaromheen zijn onder meer diverse nieuwsbrieven verspreid en is een blogreeks opgebouwd over 'meesters in de ambacht'.

Excursie

Een keer per jaar organiseert hûs en hiem een excursie met de leden van de Centrale Adviescommissie Omgevingskwaliteit. Ook enkele leden van het Dagelijks Bestuur namen deel. De eerste stop was bij het kunstwerk 'Wachten op hoog water' van Jan Ketelaar bij Holwerd. Vervolgens bezochten we het Werelderfgoedcentrum Waddenzee (WEC) te Lauwersoog: een beieef- en onderzoekscentrum en het nieuwe thuis voor zeehondjes. We werden ook rondgeleid door de Waddenzee Experience. Hoogtepunt van de excursie was de bezichtiging van de Suvelfabryk in Lioessens, een project waarbij industrieel erfgoed is getransformeerd tot een recreatieverblijf met een uitzonderlijk hoge belevingswaarde. De deelnemers waren vol lof over de initiatiefnemers en over architect Marije Talsma van TWA. Zij nam als commissielid deel aan de excursie maar vertelde ook mooie verhalen over de totstandkoming van dit bijzondere project.

Fietstochten ln verschillende gemeenten is in 2025 een fietstocht met de raadsleden georganiseerd. Een goed gebruik van hûs en hiem om met elkaar van gedachten te wisselen over de omgevingskwaliteit in de betreffende gemeente en hoe we daar gezamenlijk zorg voor dragen. ln Smallingerland richtte de fietstocht zich dit jaar met name op het erfgoed binnen Drachten, waar de geschiedenis als industrieplaats nog altijd zichtbaar is in het straatbeeld. Met concrete voorbeelden in beeld komen waardevolle gesprekken op gang die de samenwerking aanscherpen tussen de gemeenteraad die beleid vaststelt en de adviescommissie die op basis van dat beleid adviseert. Ook op Ameland gaf de fietstocht aanleiding tot een sterke wisselwerking tussen raad en commissie.

Personeel Het jubileumjaar viel samen met het laatste jaar van Marc A. Visser als secretaris-directeur van hûs en hiem. Op 28 november namen collega's, bestuursleden, gemeente ambtenaren en andere relaties afscheid op hoogte, in de panoramazaai van de iconische Achmeatoren. Naast mooie dankwoorden voor 14 jaar samenwerking, mocht Marc Visser ook de hûs en hiem prijs in ontvangst nemen uit handen van bestuursvoorzitter Hein de Haan. De hûs en hiem prijs is bestemd voor een persoon die zich op bijzondere wijze heeft ingezet voor het behoud en de verbetering van de ruimtelijke schoonheid in Frysiân. Het gaat daarbij niet om een éénmalig project, maar om het 'oeuvre' van een persoon gedurende een langere periode. Marc Visser verdient de hûs en hiem prijs omdat hij zich gedurende zijn hele loopbaan onvermoeibaar heeft ingezet voor de architectuur, de laatste jaren in het bijzonder voor de schoonheid van Fryslân. Alles bij elkaar vormt zijn werk een indrukwekkend oeuvre dat blijvende invloed heeft op onze leefomgeving, precies waar de hûs en hiem prìjs voor is bedoeld.

Per 1 november 2025 is Wiepkjen Kingma benoemd tot secretaris-directeur van hûs en hiem, adviseurs omgevingskwaliteit. Zij volgt Marc A. Visser op. Kingma neemt ook diens rol als voorzitter van de Centrale Adviescommissie Omgevingskwaliteit over. lr. Wiepkjen Kingma is als architect afgestudeerd aan de TU Eindhoven en werkte daarna onder meer bij diverse architectenbureaus in Rotterdam. Kingma heeft brede kennis en ervaring op het gebied van ontwerp en advisering. Zij werkte sinds januari 2019 al bij hûs en hiem als adviseur omgevingskwaliteit. Als aanvulling op het team vaste adviseurs bij hûs en hiem zijn Douwe Douma en Erik Vellinga aangesteld en benoemd als adviseurs omgevingskwaliteit. Daarnaast is er de reguliere wisseling geweest van leden van de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit van hûs en hiem. Deze externe leden worden voor drie jaar benoemd en kunnen daarna gedurende voor een termijn van drie jaar worden herbenoemd en als reserve-commissielid optreden. De benoeming van de leden van de adviescommissie geschiedt door de gemeenteraden en colleges van B&W van alle 17 gemeenten, die deelnemen aan de gemeenschappelijke regeling hûs en híem.

Voor 2026 traden de volgende leden toe: Harm Tigchelaar (architect), Arnold Venema (architect), Jan van der Grift (landschap), Joris van Loenhout (stedenbouwkundige), Kurt Boomgaard (restauratiedeskundige) en Durkje van der Wal (architectuurhistorica).

10

TRKN Het Team Ruimtelijke Kwaliteit Nederland (TRKN) is een samenwerkingsverband van 7 regionale advies organisaties en de Federatie Ruimteiijke Kwaiiteit. Naast de Federatie zijn aangesioten Libau (Groningen), Oversticht (Overijssel), Geiders Genootschap, Mooi Noord-Holland, Mooisticht (Utrecht), Dorp Stad en Land (Zuid-Hoiiand en Zeeland) en hûs en hiem (Fryslân). Het voorzitterschap en secretariaat van TRKN rouieert onder de leden. ln 2024 vervuide hûs en hiem deze rol al en op verzoek van de andere organisaties is het voorzitterschap door hûs en hiem in 2025 voortgezet. ln 2025 was hûs en hiem bovendien gastheer van de TRKN teamdag, waarop de medewerkers van aile aangesloten organisaties samenkomen. Niet alieen om een kijkje te nemen in elkaars werkomgeving, ook om op informele wijze ervaringen uit te wisselen over het werk. Wij nodigden de TRKN-collega's uit in Heeg. Samen stapten we op de fiets en aan boord van skûtsjes om het Friese landschap te beleven.

Verder werd in 2025 in TRKN-verband doorgewerkt aan de ontwikkeling van de Bouwsteen Omgevingskwaliteit. De Bouwsteen is een modei offormat dat houvast moet bieden bij het opstellen van beleid voor omgevingskwaiiteit onder de Omgevingswet. Daarbij gaat het niet aiieen om het uiteriijk van bouwwerken, maarjuist om het geheei van cuitureei erfgoed, architectonische kwaliteit, landschapskwaliteit en de inrichting van de openbare ruimte. De kracht van de Bouwsteen zit in de structuur: het model iaat zien hoe je gebiedsgericht kunt werken, hoe je ambities kunt vertaien naar werkbare beoordeiingskaders, en hoe je beleidsregeis en planregels logisch met elkaar kunt verbinden. De Bouwsteen sluit aan bij het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) en is inzetbaar binnen het geheie instrumentarium van de wet.

11

Advies 'Een moaier Fryslân voor en van iedereen' Al 100 jaar advisering over Friese schoonheid, maar hoe zorgen we ook in de toekomst samen voor goede omgevingskwaliteit? De Omgevingswet stimuleert ons anno 2025 om nog breder naar de ruimtelijke kwaliteit te kijken. Samenwerking zal daarvoor de sleutel zijn. Een integrale aanpak waarbij alle partijen in een vroege fase van ontwikkelingen betrokken zijn. Provincie, gemeenten, experts en initiatiefnemers; samen zorgen we voor een moai Fryslân. Want omgevingskwaliteit is van en voor iedereen. ln een gezamenlijke opdracht van hûs en hiem met de Provincie Fryslân, de Vereniging Friese Gemeenten (VFG) en De Friese Aanpak (DFA) is onderzocht hoe een kwaliteitscultuur in Fryslân verder ontwikkeld kan worden en hoe omgevingskwaliteit sterker kan worden geborgd én gestimuleerd. Het onderzoek heeft geleid tot een duidelijk advies: zorg voor een breed kennis- en adviescentrum in de provincie Fryslân. Het volledig advies is via de website van hûs en hiem in te zien. De aanbevelingen zijn een mooi startpunt voor een gezamenlijke visie en strategie voor de toekomst, waar de vier opdrachtgevers graag mee aan de slag gaan. lnmiddels zijn twee kwartiermakers aangesteld die samen met een kernteam verder gaan verkennen hoe dit er concreet uit kan komen te zien.

Een goede aftrap voor de volgende 100 jaar advisering over omgevingskwaliteit van Fryslân.

12

Personele bezetting In 2025 hebben zich een aantal mutaties voorgedaan in het personeelsbestand. Vooruitlopend op de pensionering met ingang van januari 2026 van de directeur Marc Visser is per 1 november 2025 Wiepkjen Kingma als directeur hûs en hiem benoemd. Daarnaast zal een medewerker vanaf 1 januari 2026 zijn resterende veriofdagen inzetten en uiteindelijk medio 2026 met pensioen gaan. Om te anticiperen op deze wijzigingen zijn per 1 oktober Douwe Douma en per 1 december Erik Veltinga aangenomen als adviseurs omgevingskwaliteit. De bezetting van hûs en hiem is in 2025 uitgekomen op een gemiddelde van 9,87 FTE. De lichte stijging ten opzichte van het gemiddelde van 9,85 in 2024 is toe te schrijven aan de korte tijdelijk overlappingen eind 2025. Eind 2025 waren 13 medewerkers in dienst bij hûs en hiem (ten opzichte van 12 medewerkers ultimo 2024). Begin 2026 is de bezetting weer terug naar 12 medewerkers. Het ziekteverzuim over 2025 bedroeg 0,56%, berekend op basis van de totale gemiddelde ureninzet van de medewerkers. Productiecijfers 2025 In 2025 zijn in totaal 3.272 (eerste) adviesaanvragen behandeld. lr 2024 zijn dat er 3.062 geweest. Daarmee is het aantal (eerste) adviesaanvragen ten opzichte van 2024 met 6,9% toegenomen.

Omdat in veel gevatlen na de (eerste) adviesaanvraag nog een vervolgaanvraag komt is het totale aantal planbehandelingen een veelvoud van het aantal (eerste) adviesaanvragen. Het totaal aantal planbehandelingen is gestegen: 6.567 in 2025 ten opzichte van 6.265 in 2024, hetgeen een stijging van 4,8% betekent. ln 2025 zijn daarmee gemiddeld 2,01 behandelingen per aanvraag nodig geweest. ln de vergelijking met het gemiddelde van 2,05 in 2024 betekent dit een lichte daling. ln 2025 was van de eerste aanvragen 38,1% vooroverleg (2024: 37,3%). Van het totale aantal behandelingen in 2025 was 31,9% vooroverleg (2024: 30,5%). Het voeren van vooroverleg alvorens over te gaan tot het aanvragen van een omgevingsvergunning blijft een veel gehanteerd instrument bij de aangesloten gemeenten. Productiecijfers l Mutatie l Mutatie-%

Betreft:

2025

2024

) adiesaan'ragen waarn aantal

3.272

3.062

210

6,9%

1.245

1.142

103

9,0%

ooroerlea l(le

381%

37.3%

),8%

2,0%

aantal planbehandelingen

6.567

6.265

302

4,8%

waaran aantal ooroerteg

2.096

1.911

185

9,7%

ooroerleg /aantal planbehandelingen

31,9%

30,5%

1,4%

4,6%

13

Opbrengsten reguliere advisering per gemeente 2020

2021

2022

2023

2024

Achtkarspelen

€47.199

€ 49.578

€41.737

€ 52.708

€62.553

2025 € 41.079

Ameland

€ 39.762

€44.828

€ 38.771

€ 41.988

€41.024

€ 50.699

Dantumadiel

€ 10.768

€ 10.126

€ 17.551

€7.277

€ 18.708

€ 14.924

De Fryske Marren

€ 55.416

€ 78.975

€ 80.654

€ 85.814

€ 151.184

(242.993

Harlingen

€ 27.151

€ 36.304

€46.844

€ 38.947

€ 45.657

€ 48.394

Heerenveen

€ 39.908

€ 39.596

€ 41.041

€ 48.160

€40.390

€ 74.381

Leeuwarden

€ 194.714

€218.416

€ 185.984

€ 142.553

€ 250.170

€ 247.515

N oardeast- Frysl å n

€ 123.432

€ 126.244

€ 96.391

€ 99.945

€ 134.265

(124.205

Ooststellingwerf

€41.445

€ 54.898

€ 54.572

€ 47.760

€ 57.867

€ 79.836

Opsterland

€ 67.040

€ 65.236

€53.558

€ 72.247

€93.406

€ 81.148

schiermonnikoog

€6.114

€ 8.642

€8.894

€9.702

€ 11.820

€ 10.105

Smal l i ngerl and

€ 62.999

€ 105.975

€ 104.242

€ 99.007

€ 109.736

(130.875

Súdwest-Fryslån

€ 145.880

€ 196.698

€ 170.552

€ 206.039

€ 201.626

(183.069

Terschelling

€ 20.394

€ 30.139

€ 16.735

€ 20.854

€29.444

€ 20.326

Vlieland

€ 10.057

€ 15.257

€ 13.062

€ 14.252

€ 10.451

€ 21.942

Waadhoeke

€ 82.928

€ 107.607

€85.752

€ 93.667

€ 124.995

€ 112.490

Weststellingwerf

€ 63.355

€ 68.149

€ 52.768

€ 68.823

€90.983

(81.997

C 1.038.562'

€ L256.668

€ 1.109.108'

€ 1.149.743'

€ 1.474.279"

'

€ 1.565.978

lnkomsten reguliere advisering per kwartaal + totale jaarinkomsten 1.800.000 1.565.978 l

1.600.000

319

1.400.000 1.200.000

1.000.000

800.000

600.000 400.000

200.000

1111 2012

2013

2014

Iiil 1111

1111 1111 1111111111111111liii llii 1111 2015

2016

2017

2018

1

2

3

14

2019

2020

4 -tot

2021

2022

2023

2024

2025

Ontwikkeling eigen vermogen hûs en hiem 2001-2025 600.000

491.416

500.000

400.000

454.558 382.955 358.976

338.222

300.000

256.743

200.000

ioo.oo:

111111

16407111111

l

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 202S

n 2025 is de gemiddelde opbrengst per aanvraag (dossier) uitgekomen op € 478,60. ln 2024 was dit nog € 472,02. De stijging van de gemiddelde opbrengst ten opzichte van 2024 bedraagt 1,4%. De verklaring van de forse stijging vanaf het boekjaar 2024 ligt in de doorgevoerde tariefsverhoging.

Gemiddelde opbrengst per dossier per jaar vanaf 2020 t/m 2025 600,00 500,00 400,00 300,00

294,99

321,13 -

313,42

340,14 -

2020

2021

2022

2023

472,02

478,60

2024

2025

200,00 100,00

15

Aantal dossiers/behandelingen 2015-2025 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 2015

2016

2017

2018

2019

2020

16

2021

2022

2023

2024

2025

ONDERHOUD KAPITAALGOEDEREN Met ingang van 2018 is gestart met het vormen van een bestemmingsreserve. De belangrijkste toepassing van deze bestemmíngsreserve (onderhoudsreserve) is het te verwachten onderhoud aan het pand. De te verwachten piek in bedoelde uitgaven kan aldus worden gespreid over een aantal jaren. FINANCIERING lnzake de realisatie van beleidsvoornemens ten aanzien van het risicobeheer van de financieringsportefeuille (art. 13 BBV), kan worden opgemerkt dat het 'Treasurystatuut Hûs en Hiem' dd 24-11-2006 van toepassing is. Hûs en hiem is tevens onderworpen aan de Wet Financiering Decentrale Overheden (FIDO) en de regeling (verplicht) Schatkistbankieren. BEDRIJFSVOERING Hûs en hiem heeft met de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 de advisering sterker gericht op een integrale benadering van het brede begrip omgevingskwaliteit voor de deelnemende gemeenten. Ook biedt hûs en hiem diensten aan de deelnemende gemeenten aan voor Nije Pleats, neemt deel aan kwaliteitsteams en biedt ondersteuning op het gebied van (gemeentelijke) monumentenzorg en de actualisering van beeldkwaliteitsplannen. Daarnaast verricht hûs en hiem incidenteel opdrachten voor derden in het kader van second opinions en als secretariaat van architectuurprijsvragen. De dienstverlening wordt afgestemd op de adviesbehoefte van de deelnemende gemeenten.

De tarifering voor de dienstverlening ¡s gebaseerd op een kostendekkende exploitatie, immers, hûs en hiem is een non-profit organisatie. Gewoonlijk worden de tarieven (op basis van CBSinflatie-indexen) eens per drie jaar herzien. De jongste herziening is sinds 1-1-2026 van kracht. Om verantwoording af te leggen aan de deelnemende gemeenten inzake het functioneren van de lokale commissies worden voor elke gemeente inhoudelijke jaarverslagen gemaakt. Tevens vinden jaa rlij kse evaluatie-gesprekken plaats met de verantwoordelijke gemeentelijke portefeuiliehouders. Het aantal fte's per 31 december 2025 bij hûs en hiem bedraagt 11,38 (gemiddeld over 2025: 9,87). Vanaf 1 januari 2026 is de stand van het aantal fte: 10,52. Voor de bezetting van de Gemeentelijke Adviescommissìe Omgevingskwaliteit beschikt hûs en hiem over een poule van circa 25 externe deskundigen. WEERSTAN DSVERMOGEN EN RISICOBEHEERSING Hierbij gaat het om het vermogen om substantiële tegenvallers op te vangen, zonder dat beleid moet worden aangepast. Het gaat dus om de robuustheid van de begroting. Het vermogen om het beleid door te kunnen zetten is afhankelijk van de weerstandscapaciteit. De weerstandscapaciteit omvat de middelen en mogelijkheden van de organisatie om niet-begrote kosten te dekken.

De weerstandscapaciteit van hûs en hiem bestaat naast het eigen vermogen uit het begrote resultaat uit de bedrijfsvoering. Tevens is het bezit van het kantoorpand (Johan Willem Frisostraat 1 in Leeuwarden) als stil vermogen een belangrijk onderdeel van de weerstands-capaciteit. Het pand is onbelast met hypotheek.

18

De WOZ-waarde is per 1-1-2024 vastgesteld op een bedrag van € 436.000 (dit was € 423.000). De waarde voor de opstalverzekering (op basis van herbouwwaarde) is, na een taxatie in 2025, gesteld op € 1.210.000. Voordat de verduurzamingsoperatie van het pand was uitgevoerd werd in 2022 door Hoekstra Taxaties de marktwaarde van het pand getaxeerd op € 650.000. Hoekstra Taxaties schatte daarbij de marktwaarde als woonhuis na de doorgevoerde verduurzaming op een bedrag van circa € 800.000. Het eigen vermogen (exclusief de waarde van het pand), inciusief bestemmingsreserves per 31-12-2025 bedraagt voor de resultaatbestemming over het boekjaar 2025 € 382.955. Van het resultaat over 2025 ad € 108.462 wordt voorgesteld om € 4.000 toe te voegen aan de 'Bestemmingsreserve onderhoud pand' en vervolgens € 15.000 te onttrekken aan de 'Bestemmingsreserve onderhoud pand' en het saldo van € 119.462 toe te voegen aan de algemene reserve. De onttrekking aan de bestemmingsreserve van € 15.000 is bedoeld om de uitgevoerde kelderrenovatie (kelderafdichting Koekoek, technische bergingsruimte en het aanbrengen van een ventilatiesysteem) te dekken. ln de jaarrekening 2024 is deze onttrekking reeds aangekondigd onder "Niet n balans opgenomen activa en verplichtingen". De weerstandscapaciteit is bij hûs en hiem dynamisch, dat wil zeggen dat het eigen vermogen beïnvloedbaar is.

lmmers, ook de tarifering voor de dienstverlening kan bij een dreigend tekort in de dekking van de vaste lasten redelijk snel worden aangepast. De bedrijfsvoering is er echter op gericht om een verhoging van de tarieven zoveel mogelijk te beperken. De meerjarenraming (2027 - 2029) is gebaseerd op een stabiel aantal adviesaanvragen. De verwachting is dat in elk geval in zowel 2026 als in 2027 de rol van hûs en hiem binnen de in de GR deelnemende gemeenten niet anders zal zijn dan in 2025. Algemene reserve ln 2018 heeft het Algemeen Bestuur besloten dat, gelet op de risico's die zijn verbonden aan de aard van de werkzaamheden, gestreefd moet worden naar een algemene reserve van hûs en hiem van € 900.000. ln dit bedrag ligt besloten de waarde van het pand (stille reserve). Aanwezige stille reserve De waarde van het pand, Johan Willem Frisostraat 1 te Leeuwarden, is door de gemeente Leeuwarden voor de WOZ vastgesteld per 1-1-2024 op € 436.000. Deze waardepeildatum is de basis voor het belastingjaar 2025 geweest. Het pand is onbelast met hypotheek. Lening Voor het kunnen uitvoeren van de verduurzamingswerkzaamheden van het eigen pand heeft hûs en hiem in 2022 een geldlening van € 330.000 afgesloten met BNG Bank B.V. De geldlening heeft een looptijd van 15 jaar vanaf 1 september 2022 tot 1 september 2037 tegen een rentepercentage van 2,99% perjaar.

Op deze lening wordtjaarlijks een bedrag van € 22.000, voor het eerst op 1 september 2023, afgelost en de verschuldigde rente betaald. Het huidige saldo van deze lening bedraagt € 264.000.

19

Samenvatting vermogenspositie, resultaten en financiële kengetallen Activa en passiva ¡ Resultaat voor bestemming Eigen siermogen (na resultaatbestemming>

2025 491.417

2024 382.955

2023 256.743

2022 338.222

2021 454.558

Balanstotaal (totaal siermogen)

903.178

808.403

709.680

821.521

590.941

Resultaat v0r bestemming

108.462

126.212

81 479-

116.336-

104.369

Vlottende actisia + Liquide mìddelen

557.971

439.264

320.170

473.419

529.761

Vaste passria (langlopende schulden)

264 000

286.000

308.000

330.000

Vlottende passisia (ltortlopende schulden)

147.761

139.448

144.937

153 299

136.383

Aenwezige stille resersie (o.b.v. de WOZ-waarde per 1/1> Weerstandssiermogen )o.b.v. eigen siermogen + stille resersies)

436.000 927.417

423.000 805.955

403.000 659.743

403.000 741.222

403.000 857.558

2025 54%

2024 47%

2023 36%

2022 41%

2021 77%

25%

39%

-27%

-29%

26%

3.78

3,15

2.21

309

3,88

16%

19%

25%

28%

n.v.t.

Financiële kengetallen Solvabiltteit: Eigen vermogen / totaal vermogen lOO%

Rentabiliteit van het eigen vermogen: Resultaat voor bestemmingí gemiddeld eigen vermogen lOO%

Current ratio: (Vlottende acbva s- Lsqside middelen)/ vlottende passlva

Netto schuldquote: Totaal geleende geiden / totale baten

Voor een voiledig inzicht in de vermogenspositie en de resultaten wordt verwezen naar de cijfers van de jaarrekening van hûs en hiem.

20

VERBONDEN PARTIJEN Voor het jaarverslag 2025 wordt uitgegaan van de voor 2025 geidende Gemeenschappelijke regeling en onderstaande artikelen verwijzen hiernaar. Pn deze Gemeenschappelijke Regeling hûs en hiem hebben in 2025 alle gemeenten in Fryslân met uitzondering van Tytsjerksteradiel deelgenomen. Conform artikel 34 lid 1 van de GR hûs en hiem draagt elke deelnemende gemeente in de kosten van het lichaam bij naar rato van de dienstverlening op basis van tarieven die door het Algemeen Bestuur worden vastgesteld en meegedeeld aan de gemeenten. Conform artikel 34 lid 2 van de GR hûs en hiem kan een nadelig saldo van de vastgestelde rekening, na in achtneming van het door het Algemeen Bestuur vastgestelde reserveringsbeleid, door de gemeenten worden gedragen in verhouding tot het aantal ingezetenen op 1 januari van het betreffende kalenderjaar. Conform artikel 34 lid 3 van de GR hûs en hiem kan een batig saldo van de vastgestelde rekening, na in achtneming van het door het Algemeen Bestuur vastgestelde reserveringsbeleid, naar rato van de gemeentelijke bijdragen op basis van de tarieven ín het betreffende kalenderjaar, aan de deelnemende gemeenten worden uitbetaald.

21

JAARREKENING 2025 GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING hûs en hiem Balans

3L12.2025

3L12.2O2t

345.207

369.139

Activa vaste activa materiële vaste activa lrìvesteringen met een economísch nut

vlottende activa Vorderirìgen op openbare lichamen

115.564

244.610 290

290

Overige vorderingen

1.312

5.219

overlopende activa

2.130

Depot PostJL

11quide middelen

5,835 248. 342

127.908

309.629

311.356

903.178

808.403

Passiva eigen vermogen Algemene reserve Bestemmingsreserve onderhoud pand

364.955

241,743

7.000

18.000

0

0

119.462

123.212

8estemmingsreserve energielabei C Resultaat lopend boeaar

vaste passiva

491.417

382.955

264.000

285.0Ck0

vlottende passiva Schulden aan lredietirìstellirigen

0

0

Schulden aan openbare lichamen

34.856

40.844

Overige schulden Overlopende passiva

39.065 73.840

34.127 64.477

Totaal

22

147.751

139.448

903.178

808.403

Overzicht van baten en lasten

Rekening

Begroling

Rekening

2025

2025

2024

1.565,978

1A0&000

1.478,113

Opbrengsten F'ije Pleats, ABP

13.136

95.000

10.296

Overige projecten

45.575

O

30.&43

O

O

O

1.624.689

1.503.000

1.519.052

Bate n Adviesgeld

Buitengewone baten/rente

totaal baten

lasten 45.028

55.382

1,171.443

1.135.558

ndirecte personeelskosten

27. 303

24.240

Kapitaallasten Oirecte personeelskosten Externe personeelskosten

4&938

41,924

Huisvesting

37,552

1&429

Kantoorkosten

58.798

53,555

Organisatiekosten

48.127

54.786

lnkoop projecten (NP,ABP

9.956

2. 608

Diverse lasten rente,Vpb

4.672

6.258

Communicatie

41,196

0

Jubileum - 1O0-aar hcs en hiem

27.214

0

1.516.227

1.392.8O

totaal lasten

resultaat voor bestemrning naar bestemmingsreserve onderhoud

108.462

4.000

126.212

-4,000

-4.000

-3.000

0

0

0

onttrekking bestemmingsreserve onderhoud onttrekking bestemmingsreserve energielabei C

15.000

0

0

0

0

0

resultaat na bestemming

t19.462

o

123.212

naarbestemmingsreserveenergìeiabei C

23

GRONDSLAGEN VOOR WAARDERING EN RESULTAATBEPALING lnieiding De jaarrekening is opgemaakt met inachtneming van de voorschriften die het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten daarvoor geeft. Algemene grondslagen voor het opstellen van de jaarrekening De waardering van de activa en passiva en de bepaling van het resultaat vindt plaats op basis van historische kosten. Tenzij bij het desbetreffende balanshoofd anders is vermeld, worden de activa en passiva opgenomen tegen nominale waarden. De baten en lasten worden toegerekend aan het jaar waarop zij betrekking hebben. Baten en winsten worden slechts opgenomen voor zover zij op balansdatum zijn gerealiseerd. Verliezen en risico's die hun oorsprong vinden voor het einde van het begrotingsjaar, worden in acht genomen indien zij voor het opmaken van de jaarrekening bekend zijn geworden. Personeelslasten worden in principe toegerekend aan het jaar waarop ze betrekking hebben. Als gevolg van het formele verbod op het opnemen van voorzieningen c.q. schulden uit hoofde van jaarlij ks terugkerende arbeidskostengerelateerde verplichtingen van vergelijkbaa r volume, worden sommige personele lasten echter toegerekend aan de periode waarop uitbetaling plaatsvindt.