Lijst van ingekomen stukken 10 februari tm 6 april 2022

Voor 1 oktober 2022 hebben wij uw input nodig om de netimpact voor RES 2.0 te berekenen Het afgesproken klimaatdoel van 35 Terawattuur (TWh) duurzame opwek op land in 2030 wordt uitgewerkt in regionale energiestrategieën. Het klimaatdoel is haalbaar, mits alle partijen samen de RES-opgaven concretiseren en uitvoeringsprogramma’s opstellen voor het aanpassen, ruimtelijk inpassen en realiseren van infrastructuur. De kern van de RES 2.0 is de ontwikkeling van een samenhangend en betaalbaar energiesysteem: een geheel van besparing, productie, transport en distributie, omvorming, opslag en gebruik van energie. Deze opgave reikt verder dan de opgave van de RES 1.0, waar de focus vooral lag op grootschalige duurzame opwek en de Regionale Structuur Warmte. Daarom is het cruciaal dat de stap naar uitvoering wordt gezet. Door het opstellen van uitvoeringsprogramma’s en de plannen verder concreet te maken, vergroten we de kans dat we de energieinfrastructuur op tijd kunnen realiseren. En kunnen werkzaamheden zo veel mogelijk gespreid worden in de tijd.

Onderwerp

Aandachtspunten energie-infrastructuur bij de collegevorming van de gemeenteraden

Pagina

3 van 4

Op korte termijn betekent dit dat wij graag goede input ontvangen voor 1 oktober 2022 zodat wij aan de slag kunnen met het berekenen en weergeven van de netimpact. Ga daarom vooral voortvarend door met het concretiseren van de plannen, en wees bewust dat er voor oktober al een tamelijk concreet beeld moet zijn om goed de netimpact voor RES 2.0 mee te kunnen nemen. En zodat de deadline van vaststelling op 1 juli 2023 gehaald kan worden. Uiteraard ondersteunen wij graag waar dat kan en geven wij indien gewenst een toelichting op mogelijkheden, beperkingen en kernpunten van energie-infrastructuur, als dat het proces en de samenwerking ten goede komt. Er zijn snel ruimte en vergunningen nodig voor de uitbreiding van het elektriciteitsnet De noodzaak tot uitbreiding van het elektriciteitsnet is groot. Dit geldt voor alle onderdelen van de elektrische infrastructuur, zowel onder- als bovengronds en zowel landelijk als regionaal. Om deze uitbreiding te kunnen realiseren, is grond nodig. Er is ook grond nodig om extra kabels in te leggen en vooral grond om elektriciteitverdeelstations op te bouwen. Actieve grondaankoop van gemeenten voor energie-infrastructuur is hierbij nodig. Neem daarom ruimte voor energie-infrastructuur mee in omgevingsplannen en zet zo snel mogelijk de vergunningsprocessen in gang zodra plannen concreet worden.

Op die manier kunnen doorlooptijden zo kort mogelijk zijn. Daarbij denken we graag samen na over standaardisatie van het proces, zodat de bouw gelijk van start kan gaan met zo min mogelijk maatschappelijke kosten. De energietransitie vereist een regionale arbeidsmarktaanpak Het tekort aan technisch personeel beperkt netbeheerders en andere bedrijven in het opschalen van hun werkzaamheden. Daarmee komt de uitvoering van de energietransitie onder druk. In totaal komt Nederland de komende jaren 28.000 technici tekort om de klimaatdoelen te halen. Om de klimaatdoelen te halen moeten we niet harder vissen in dezelfde vijver, maar de vijver uitbreiden. Tegelijkertijd biedt de energietransitie enorme kansen en veel werkgelegenheid in alle delen van Nederland. Daarom pleiten de netbeheerders voor het stimuleren van onderwijs in de technieksector. We werken ook graag samen met gemeenten aan projecten voor bepaalde groepen zij-instromers, maar het is belangrijk te beseffen dat de energietransitie bij uitstek regionaal is. De RES-regio maakt immers per regio een plan hoe de energievoorziening in het gebied er uit gaat zien. Analoog aan de aanpak in de zorg en het onderwijs dient er daarom een regionale arbeidsmarktaanpak ingericht te worden voor de energietransitie.

Op die manier kan er een match tussen arbeidsmarkt, scholing en de uitvoering van regionale klimaatambities tot stand komen. Ook wordt het makkelijker om de lokale overgang van werknemers van krimpsectoren te stimuleren. Zorg daarbij wel voor een duidelijke structuur en overzicht, zodat bedrijven niet verdwalen in alle regionale initiatieven of met elke gemeente afzonderlijk afspraken moeten maken over bekostiging en duur van een traject. Dit geldt ook voor de gemeentelijke doelgroep banenafspraak van de participatiewet. Een centrale en gecoördineerde aanpak helpt om complexe en tijdrovende procedures te verkorten. Er is een versterking van ons eigen vermogen nodig om de benodigde investeringen te kunnen realiseren De impact van de maatschappelijke ontwikkelingen op het net vragen om forse investeringen. Stedin investeert de komende drie jaar gemiddeld zo’n 710 miljoen euro per jaar in haar elektriciteits- en gasnetten. Dit is bijna 2 keer zoveel als 5 jaar geleden. Tot 2030 hebben we nu investeringen voor ten minste 8 miljard euro in het energienet voorzien. Zo verstevigen we dit jaar het elektriciteitsnet voor alle inwoners en bedrijven in ons verzorgingsgebied met meer dan 900 kilometer kabels. We sluiten bijna 10.000 laadpalen aan en ruim twee miljoen nieuwe zonnepanelen leveren de opgewekte energie terug aan het net.

In 2021 hebben de huidige aandeelhouders, 44 gemeenten, het eigen vermogen van de onderneming met een storting van 200 miljoen euro voor de korte termijn versterkt. Maar er is meer nodig om alle investeringen te kunnen betalen. Alleen met behulp van deze brede betrokkenheid kunnen onze investeringsplannen volledig en zonder vertraging worden gerealiseerd. Het is daarom goed om in de formatie rekening te houden met een mogelijke vraag tot participatie in de daarbij behorende vermogensversterking van Stedin. Wij nemen contact met uw gemeente op om te zien hoe wij deze uitdaging samen aan kunnen gaan. Mocht u hier nu al vragen over hebben kunt u contact opnemen met: Bestuurlijke Zaken Stedin Groep (fm_bestuurlijkezaken@stedingroep.nl).

Onderwerp

Aandachtspunten energie-infrastructuur bij de collegevorming van de gemeenteraden

Pagina

4 van 4

De realisatie van energie-infrastructuur en de energietransitie vragen om een goede samenwerking Het nieuwe college van B&W staat voor grote uitdagingen. Er staat een grote opgave om tijdig ruimte voor de groeiende vraag en aanbod van elektriciteit te realiseren. Dit is alleen mogelijk als dit samen planbaar gemaakt wordt. Hier ondersteunen wij graag bij met het delen van kennis over energie-infrastructuur, het verstrekken van informatie over de netwerken bij planvorming en als sparringpartner over de mogelijkheden binnen uw gemeente. Hoe eerder wij weten welke ontwikkelingen waar worden verwacht, des te eerder kunnen wij bekijken waar het net uitgebreid moet worden en waar nieuwe stations moeten komen. Gemeenten kunnen dit weer meenemen in hun plannen. We kijken er naar uit om een goede samenwerking voort te zetten en geven in een gesprek graag nadere toelichting over de energie-infrastructuur en de bijbehorende kansen en uitdagingen. Daarnaast organiseren wij hiervoor vanaf het voorjaar presentaties en kennissessies. Heeft u vragen? Neem dan gerust contact met ons op Als u vragen heeft of een toelichting wilt, neem dan gerust contact op via 06 23158464. Wij wensen u veel succes met de formatie. We zien ernaar uit om samen met u en het nieuwe bestuur te werken aan de grote maatschappelijke opdracht die voor ons ligt.

Met vriendelijke groet,

Erfgoed maakt uw gemeente leefbaar en aantrekkelijk. Benut uw kansen!

BENUT SAMEN MET DEZE ERFGOEDORGANISATIES DE KANSEN DIE ERFGOED BIEDT:

FEDERATIE INSTANDHOUDING MONUMENTEN

ERFGOEDPLATFORM VAN ­KUNSTEN’92

GA-PLATFORM RESTAURATIE

Agrarisch Erfgoed Nederland Artis BOEi CIO-K Evangelische Broedergemeente Zeist Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg Federatie Varend Erfgoed Nederland Erfgoedvereniging Heemschut Landelijk Hofjesberaad Landelijke Federatie Het Behouden Huis Stichting Liniebreed Ondernemen Nationale Monumentenorganisatie Nederlandse Kastelenstichting Nederlandse Tuinenstichting Staatsbosbeheer Alde Fryske Tsjerken Behoud Kerkelijke Gebouwen in Noord-Nederland Stichting Kastelen, Buitenplaatsen en Landgoederen Klinkend Erfgoed Nederland Het Drentse Landschap Geldersch Landschap en Kasteelen Het Groninger Landschap Het Limburgs Landschap Het Utrechts Monumentenfonds Utrechts Landschap Stichting Menno van Coehoorn Mobiele Collectie Nederland Monumenten van de Maatschappij van Weldadigheid Stichting Monumentenbezit Oude Gelderse Kerken Oude Groninger Kerken Oude Hollandse Kerken Vakgroep Restauratie Vereniging De Hollandsche Molen Hendrick de Keyser Vereniging van Provinciale Monumentenwachten Nederland Natuurmonumenten Vereniging van Beheerders van Monumentale Kerkgebouwen in Nederland Vereniging voor Kerkrentmeesterlijk Beheer in de PKN

BOEi DEN Kennisinstituut cultuur & digitale transformatie DutchCulture Erfgoedstem Erfgoedvereniging Heemschut Federatie Instandhouding Monumenten Federatie Grote Monumenten gemeenten Federatie Ruimtelijke Kwaliteit Fonds Cultuurparticipatie Groot Reuvensoverleg Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland Kunsten’92 KVAN BRAIN (Archiefsector) Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst Landelijk Contact Museumconsulenten Mondriaan Fonds Museumvereniging Nationale Monumentenorganisatie Nationaal Restauratiefonds Nederland Monumentenland Netwerk Steunpunten Cultureel Erfgoed Overleg Provinciale Erfgoedinstellingen Nederland Prins Bernhard Cultuurfonds Restauratoren Nederland Stichting Kastelen, historische Buitenplaatsen en Landgoederen Stichting Liniebreed Ondernemen Stichting Nationale Archeologiedagen Unesco Werelderfgoed Vereniging de Hollandsche Molen Vereniging Ondernemers in Archeologie Weleer

Vereniging Timmerwerk Restauratie Vereniging Restauratie Steenhouwers Vereniging van Erfgoedhoveniers Nederlandse Vereniging van Leidekkers Vakfederatie Rietdekkers Nederlandse Vereniging van Molenmakers Ondernemers Vereniging van Glazeniers Nederlands Gilde van Kunstsmeden Onderhoud NL Restauratieschilders Gebouwschil Nederland

Gemeenteraads­ verkiezingen 2022 Oproep aan u als raadslid en bestuurder: Als gemeenteraadslid of wethouder staat u de ­komende bestuursperiode voor grote uitdagingen. Dit pamflet laat zien welke kansen erfgoed biedt om te investeren in de kwaliteit van de leef­ omgeving, met de aanpak van de klimaatcrisis, de ­verduurzaming van onze samenleving en de reali­ satie van honderdduizenden woningen. E ­ rfgoed is bij uitstek een beleidsterrein dat bijdraagt aan het welzijn van uw inwoners, aan econo­mische innova­ tie en een interessant leef- en vestigingsklimaat.

VERENIGING ARCHITECTEN WERKZAAM IN DE RESTAURATIE

In zes oproepen geven we aan waar uw kansen ­liggen en hoe u die als gemeenteraadslid of ­bestuurder straks kunt verzilveren!

WWW.ERFGOEDPAMFLET.NL

TOELICHTING, VOORBEELDEN EN INSTRUMENTEN

1

BASIS OP ORDE: INVESTEER IN KENNIS, KUNDE EN CAPACITEIT

Erfgoedformatie op orde Gemeenten vormen een belangrijk startpunt voor monumenteigenaren die hun monument willen aanpassen. Goed geïnformeerde eigenaren dragen bij aan kwalitatief herstel en behoud van monumenten. Breng de erfgoedformatie in uw gemeente op orde en investeer in goede voorlichting aan monumenteigenaren. Dit gaat niet altijd goed. De afgelopen jaren is door gemeenten fors ingeleverd op kennis, kunde en capaciteit van erfgoedambtenaren. Ook het toezicht van provincies, in plaats van door de Erfgoedinspectie, mag op het erfgoedterrein als onvoldoende worden b­ estempeld. Twee rapporten maken dit duidelijk: – Het BMC-rapport ‘Stelsel of lappendeken’: vng.nl/sites/default/files/publicaties/2018/p004780_ stelsel_of_lappendeken_-_quickscanonderzoek_ wijn_c_220218.pdf – Rapport van de Inspectie Overheidsinformatie en ­Erfgoed: www.inspectie-oe.nl/publicaties/rapport/2021/03/11/een-lappendeken.-zicht-op-­toezichtdoor-provincies Erfgoedkennis op orde Opleidingen van de Erfgoedacademie (www.erfgoed academie.nl/opleidingsaanbod) en het Nationaal ­Centrum ­Erfgoedopleidingen (www.erfgoedopleidingen. nl/nce-­opleidingen) verbreden en verdiepen de nood­ zakelijke erfgoedkennis voor de zorgvuldige uitvoering van wettelijke taken.

Zij dragen bij aan de voorbeeldfunctie van gemeenten via de instandhouding van ­monumenten in gemeentelijk bezit, zoals voormalige raadhuizen, torens bij of op kerken, molens en gebouwde en groene verdedigingswerken. Het aanbesteden, waarbij kwalitatieve criteria voorrang hebben op financiële criteria, betekent kiezen voor kwaliteit. Door bij het opstellen van plannen en het uitvoeren daarvan ook gebruik te maken van de uitvoeringsricht­ lijnen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit ­Monumentenzorg (www.stichtingerm.nl) en de inzet van het vakmanschap van erkende bedrijven, kunnen ­gemeenten aan eigenaren van rijks- en gemeentelijke monumenten tonen wat een zorgvuldige instandhouding van monumenten kan betekenen. Ook wordt de instandhouding van het vakmanschap op deze wijze gestimuleerd. Via een goede voorlichting aan eigenaren kunnen ­gemeenten goed opdrachtgeverschap bevorderen. Erfgoedvisie, omgevingsvisie en omgevingsplan op orde Voor het slagen van de Omgevingswet is het van cruciaal ­belang dat gemeenten een visie ontwikkelen en regie voeren op de ruimtelijke ordening, waaronder erfgoed en ­cultuurhistorie vallen. Betrek vanaf de initiatieffase de ­erfgoedwaarden van het gebied – niet pas bij de vergunningverlening – en werk met integrale teams waarin ook erfgoedambtenaren zitten.

De Omgevingswet biedt ruimte voor betrokkenheid van inwoners en bedrijven bij de inrichting van de eigen leefomgeving. Erfgoed is een sterk middel voor participatie. Het gaat immers om wat inwo-

ners waardevol vinden, waar ze aan gehecht zijn en welke – Toekomst religieus Erfgoed en toolkit Kerkenvisies: plekken betekenis hebben. www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/­religieuserfgoed Integrale visie, regie en participatie op orde – Kansenkaart Kerken Achterhoek: erfgoedoost­ De Nederlandse regering is van plan het Verdrag van Faro achterhoek.nl/wp-content/uploads/­ te ratificeren, dat een grotere betrokkenheid van bewosites/3/2021/11/2021-11-15-Kansenkaart-TUD.pdf ners bij de zorg voor erfgoed stimuleert – Cultuurhistorische kansenkaart Arnhem: (www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticiwww.commissiemer.nl/projectdocumenten/ patie-faro/verdrag-van-faro). Kerken, oude scholen en 00005618.pdf fabrieken, archeologische en groene monumenten, – Loods Herbestemming Monumenten: www.noord-­ beeldbepalende panden in d­ orpen en in het buiten­ holland.nl/Onderwerpen/Cultuur_en_Erfgoed/ gebied zijn bij ­uitstek locaties waar gemeenschappen zich Projecten/Loods_herbestemming_monumenten voor willen inzetten. – Wonen boven winkels Deventer: www.deventer.nl/­ wbwdeventer?contrast=low Als de ‘basis op orde’ is kunnen gemeenten zich op een – Platform Herbestemming.nu met meer dan 200 her­ verantwoorde manier inzetten op ‘eigen’ ambities.

bestemmingsprojecten en zeven kennisdossiers, zie als voorbeeld: Pakhuis het Bassein in Wormer getransforVoorbeelden en instrumenten meerd tot levensloopbestendige appartementen­ – Monumenten.nl – een platform dat monumenten­ complex www.herbestemming.nu/projecten/ eigenaren wegwijs maakt en waarop alle gemeenten bassein-­wormer met hun eigen monumentenpagina te vinden zijn. – Voorbeeldproject wonen in industrieel erfgoed: Met praktijk­voorbeelden en kennisdossiers over o.a. www.boei.nl/projecten/bunswaard/ vergunningen, wet- en regelgeving, duurzaamheid en interviews met erfgoed­ambtenaren en specialisten. GEBRUIK DE RIJKE SPOREN UIT HET LAND– Erfgoed in de Omgevingsvisie: www.cultureel­erfgoed. SCHAP – VERBIND STAD EN LAND VIA EEN nl/onderwerpen/omgevingswet/omgevingsvisie LANDSCHAPSBIOGRAFIE – De kracht van het uitdaagrecht bij cultureel erfgoed: ­www.lsabewoners.nl/de-kracht-van-uitdaagrecht-bijVoorbeelden en instrumenten cultureel-erfgoed/ – Wat is een landschapsbiografie? www.rug.nl/staff/ – Voorbeeld van een sterke erfgoed-inclusieve e.w.meijles/brochure_2_landschapsbiografie.pdf omgevings­visie door de Gemeente Leiden: gemeente.

– Stadsgenese – Publicatie van RCE en STOWA: leiden.nl/bestanden/projecten/omgevingswet/ www.stadsgenese.nl omgevings­visie-leiden-2040.pdf – Routekaart Archeologisch Erfgoed Tilburg 2022–2025: – Landschapsbiografie gemeente Heiloo: www.­ landschapnoordholland.nl/files/2019-04/Gewaar‘Tilburg, een jonge stad met een oud verleden’: deerd%20Landschap%20Heiloo%20eindrapport.pdf www.tilburgers.nl/het-verhaal-van-tilburg-als-­ – Sterke Steden hebben Sterke Landschappen: bindmiddel-van-de-samenleving www.metropoolregioamsterdam.nl/wp-content/­ – Brugwachtershuisjes Project: www.cultureelerfgoed.nl/ uploads/2021/07/Kansenkaart-MRA-landschap_­ onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro/faro-in-­de-2020.pdf praktijk/brugwachtershuisjes – Park met spoorverleden: www.okra.nl/projecten/ – Project K(l)eigoed in Friesland: Dorpsontwikkeling oark-oosterspoorbaan maatschappijen (DOM) en erfgoed: – Een toekomst voor groen erfgoed: www.erfgoeddeal.nl/projecten/stedelijke-­groei-enwww.cultureel­erfgoed.nl/publicaties/publicakrimp/project-­waddenkust-kleigoed ties/2012/01/01/een-toekomst-voor-groen en – Cursus restauratietechniek voor monumenten: www.tuinenstichting.nl/groen-erfgoed www.amsterdam.nl/kunst-cultuur/monumenten/­ – Ruimte voor immaterieel erfgoed: educatie/cursus www.immaterieelerfgoed.nl/image/2020/11/26/­ ruimte_voor_ie.pdf BENUT BESTAANDE GEBOUWEN VOOR – Voorbeeld Almere uit

de ‘Erfgoed is van ons allemaal’-­ ­WONINGOPGAVE – MAAK EEN KANSENcampagne: www.youtube.com/watch?v=9IfA8rdKAART VOOR MONUMENTEN nXBs&list=PLH9BZQElDYankOtl7ANscX4i6K0XJKpmn& ­index=8 Voorbeelden en instrumenten – Herstel Liniedijken (Stelling van Amsterdam): ­ – College van Rijksadviseurs – Agenda: de 22e eeuw www.noord-holland.nl/Actueel/Archief/2021/­ ­begint nu – www.collegevanrijksadviseurs.nl/actueel/ November_2021/Liniedijken_Stelling_van_­ nieuws/2021/12/22/agenda Amsterdam_hersteld_en_meer_zichtbaar – Atlas voor Gemeenten 2015: Thema Erfgoed (niet meer – De Limes fiets- en wandelroutes zijn bekroonde en veel leverbaar!) www.gebiedsontwikkeling.nu/artikelen/ benutte routes. Actueel nu de Limes Wereld­erfgoed is hoed-uw-erfgoed-presentatie-atlas-voor-gemeen­geworden! www.limeswerelderfgoed.nl/bezoeken/­ ten-2015 wandelen-en-fietsen – Publicatie Platform 31: Cultureel erfgoed op waarde – Bijzondere wandelroutes zoals het Pieterpad of geschat: www.platform31.nl/uploads/attachment_ ­Klompenpaden, of bijvoorbeeld: Floris V-pad, file/101/Publicatie_PL31_Cultureel_Erfgoed.pdf Maarten van R­ ossumpad – www.wandelnet.nl/­

3

2

lange-­afstand-wandelpaden – Voorbeelden van herbestemmingsprojecten op de rand van stad en platteland: de Adelaerthoeve, ­Arnhem, Schaarsbergen – www.adelaerthoeve.nl, de Nije Hoeve, Hengelo– www.denijehoeve.nl

4

ONDERSTEUN LOKALE CULTUUR, ­ CREATIE EN CONSUMPTIE

Benutten van immaterieel erfgoed Sinds 1998 zet Smederij Cornelis Pronk zich met M ­ ondra Opleidingen in om de kennis van het ambachtelijk ­smeden door te geven en nieuwe smeden op te leiden in de traditie. Zij geven diverse vakopleidingen in smeden. Via workshops kunnen mensen kennismaken met het ambacht. Voor groep 8 van de basisschool is het project ‘Wijzer met IJzer’ ontwikkeld, waarbij de k­ inderen gaan smeden, bronsgieten en aluminium b­ ewerken. Het Fruitcorso Tiel ontwikkelt met zeven plaatselijke ­filialen van Albert Heijn een spaaractie voor een tribunekaart voor Corso by Night. Ook touroperators zijn geïnteresseerd; zij kopen tribunekaarten voor het middagcorso en bieden een trip naar het Fruitcorso aan. Het Land van Cuijk in Noordoost-Brabant profileert zich met historisch landschap en streekproducten. Via de website en folders maken de samenwerkende gemeenten reclame voor arrangementen en fietsroutes. Routes voeren langs de traditioneel gevlochten maasheggen en langs de bloedprocessie van de Boxmeerse Vaart. Routes zijn gemaakt samen met beoefenaars van immaterieel erfgoed, voor toeristen die de lokale sfeer willen proeven. In het Land van Cuijk werken gemeenten, het recreatief bedrijfsleven, immaterieel erfgoedgemeenschappen en de ANWB samen.

Ook werken zij samen met musea die achtergrondinformatie g­ even over de i­mmaterieel erfgoedfestiviteiten in hun streek. Voorbeelden en instrumenten – Monitor Brede Welvaart: longreads.cbs.nl/monitor-­ brede-welvaart-en-sdgs-2021/overkoepelend-beeldmonitor-brede-welvaart-en-de-sustainable-­ development-goals-2021 – Gemeenschapsarcheologie – Community Archeology in Rural Environments (CARE) – gemeenschapsarcheologie.nl – DRU in Ulft: ontmoeten, wonen en recreëren op een oude industriële locatie: www.dru-industriepark.nl/ – V an meubelfabriek naar ‘open maak plek’: de Gelderlandfabriek in Culemborg: www.degelderlandfabriek.nl – V oorbeeld reconstructie Zwammerdamschepen: www.zwammerdamschepen.nl – B eleid rond immaterieel erfgoed – www.immaterieel­ erfgoed.nl/image/2021/11/18/nov_2021_­beleid_ rond_­immaterieel_erfgoed.pdf – Immaterieel erfgoed als toeristische bestemming – www.immaterieelerfgoed.nl/nl/page/10541/ immaterieel-erfgoed-als-toeristische-bestemming – V oorbeeld streekproducten (korte ketens): ‘Aanstreekelijk’: aanstreekelijk.nl – V oorbeeld Erfgoed Sterren: hetoversticht.nl/

actueel/nieuws/153/stichting-oldenzaalse-musea-­ winnaar-erfgoed-sterren – Project ‘Wijzer met IJzer’: www.immaterieel­erfgoed.nl/ nl/smedeninandelst – Stichting IJzerhart Rotterdam: stichting-ijzerhart.nl – Fruitcorso Tiel: www.fruitcorso.nl/nl – Maasheggen vlechten: www.immaterieelerfgoed.nl/nl/ maasheggenvlechten – B rabantse Dag Heeze: www.immaterieelerfgoed.nl/nl/brabantsedag –M  etaal Kathedraal in Utrecht: www.metaal­kathedraal.nl – Prodentfabriek in Amersfoort: prodentfabriek.nl – Zwitsal Terrein in Apeldoorn: zwitsalapeldoorn.nl – Voorbeeld reconstructies houten schepen, wachttoren en deel castellum Hoge – Woerd in Utrecht door Stichting Bouwloods Utrecht: www.stichtingbouwloods.nl

5

Z ET ERFGOED IN ALS GIDS VOOR KLIMAAT­ ADAPTATIE, VERDUUR­ZAMING EN ENERGIETRANSITIE

Overweeg een financiële bijdrage in uw lokale Cultuurfonds voor Monumenten – een publiek-private samenwerking die financiële ondersteuning biedt aan gemeentelijke monumenten en lokaal beschermde monumenten bij onderhoud, restauratie, verduurzaming of herbestemming en waaruit iedere euro meerdere k­ eren kan worden i­ngezet. Ook immaterieel erfgoed biedt aanknopingspunten om te werken aan een duurzame wereld. Benut oude kennis en kunde van de natuur voor nieuwe toepassingen die, naast een praktisch nut, ook gericht zijn op het ecologisch verduurzamen van de omgeving. Imkers, die bijen hielden om de honing, zetten zich nu ook in om de biodiverse omgeving van hun bijen te ondersteunen door bloemen aan te planten. Stadslandbouwers vergroenen de stedelijke omgeving, via volkstuinen en het beheren van stadsboomgaarden, plukbossen en stadstuinen. Daar is een breder doel mee verbonden: het duurzaam produceren en consumeren van voedsel. Voor de beoefening van veel immaterieel erfgoed is kennis van de natuur nodig, zoals voor het ambacht van heggenvlechten. De vlechters maken van bestaande, l­evende heggen afscheidingen tussen weilanden of langs paden, zodat deze ondoordringbaar zijn voor vee en wild. Deze duurzame afscheidingen bevorderen de biodiversiteit: vogels nestelen er en vinden er een schuilplaats. Zo blijft ook het karakteristieke landschap behouden.

De heggenvlechters trekken bij kampioenschappen veel publiek en waardering. Voorbeelden en instrumenten – D e 17 Globals Goals van de VN: vng.nl/sites/­default/ files/2020-04/handreiking-global-goals-in-het-­ gemeentelijk-beleid-2020.pdf – R outekaart verduurzaming Monumenten: www.duurzaamerfgoed.nl – Cultuurfonds voor monumenten: www.restauratiefonds.nl/files/docs/2021-12/­ Impactbrochure%20Cultuurfondsen%20voor%20 Monumenten%202021.pdf

– Groene Menukaart’ voor typische monumenten zoals grachtenhuizen of Groene Menukaart Staphorst: www.degroenemenukaart.nl/nl/staphorst/over-ons/ ?buildingTypeSlug=woonhuizen – Nieuwe regeling verduurzaming maatschappelijk ­vastgoed: www.rijksoverheid.nl/actueel/ nieuws/2021/11/14/plannen-ontvouwd-voor-525-­ miljoen-maatschappelijk-vastgoed – Regio Deal bodemdaling Groene Hart: bodem­dalingdebaas.nl – Erfgoed Deal-project Brabantse Watermolenlandschappen: www.erfgoeddeal.nl/projecten/klimaatadaptatie/ watermolenlandschappen-voor-klimaat­adaptatie – Polder Blokhoven bij de Lek: www.hdsr.nl/­ zoeken/@40728/aanleg-inundatieveld/ – Herinrichting Malieblad in Utrecht als park, met steun van Erfgoedparels: www.provincie-utrecht.nl/­ onderwerpen/cultuur-en-erfgoed/erfgoedparels – Immaterieel erfgoed als hefboom voor duurzaamheid: www.immaterieelerfgoed.nl/image/2021/6/17/ bm127_bakels_elpers_boekman.pdf

6

BEVORDER DE LEEFBAARHEID VAN HET PLATTELAND

De moderne landbouw is voorlopig vooral nog een ­bedreiging van het erfgoed, zowel voor de gebouwen als voor het landschap. Een transitie levert veel kansen op voor erfgoed en voor de leefbaarheid van het platteland. Voorbeeld en instrumenten – De toekomst van Nederland, door Floris Alkemade: ­www.collegevanrijksadviseurs.nl/actueel/ nieuws/2020/04/21/floris-alkemade-over-de-toekomst-van-nl – Oproep van Floris Alkemade, voormalig Rijksbouwmeester, voor een ‘New Deal’ – een nieuwe verhouding tussen stad en platteland tussen burgers en b­ oeren www.college­vanrijksadviseurs.nl/projecten/rijk-­ boerenland – Manifest Gebruik de boerderij! issuu.com/oost/docs/­ gebruik_de_boerderij_-_manifest_versie_2021 (met voorbeeld De Nijensteen in Veessen) – Landschaps-inclusief landbouwproject: Rotterdam de boer op: www.natuurmonumenten.nl/rotterdam-deboer-op – Circulair landgoed Hackfort: www.natuurmonumenten. nl/natuurgebieden/landgoed-hackfort/nieuws/­visievoor-hackfort – Landschapsinclusief landbouwproject: Landgoed ­Willemshoeve in Soest willemshoeve.herenboeren.nl – Verslag van de opening van het programma Boerderij in beweging: www.boerderijinbeweging.nl/­bib-­ berichten/verslag-startbijeenkomst-bib

Kijk verder op

WWW.ERFGOEDPAMFLET.NL

ASIS OP ORDE: IN KENNIS, 1 BINVESTEER KUNDE EN CAPACITEIT

ET ERFGOED IN ALS GIDS KLIMAAT­ADAPTATIE, 5 ZVOOR ­VERDUURZAMING EN ­ENERGIE­TRANSITIE

Uw gemeente is een belangrijke schakel in de instand-

WAT IS ERFGOED?

houding van gebouwde, groene en archeologische

We maken de komende decennia een fundamentele

monumenten. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor

transitie door naar een fossielvrije economie, geba-

­vergunningverlening, toezicht en handhaving van rijks- en

seerd op grootschalige hernieuwbare energieopwek-

Onder erfgoed verstaan we

gemeentelijke monumenten en vormen het kennis- en

king. Erfgoed en cultuurhistorie geven handvatten om de

niet alleen monumentale

informatieloket voor eigenaren van monumenten. Veel

verstoorde balans in het samenspel tussen mens en de

gebouwen, maar ook archie­

gemeenten hebben eigen monumenten in bezit en zien toe

natuurlijke omgeving te herstellen. Een beter begrip van

ven en collecties, historische

historisch stads-, bodem-, water- en landschapsbeheer

landschappen, tuinen, p ­ arken,

biedt een nieuwe basis voor maatregelen en oplossingen

begraafplaatsen, archeologi­

om ruimtelijke ontwikkelingen slimmer en passender tot

sche terreinen, mobiel en

stand te brengen.

­digitaal erfgoed en de verha­

op beschermde stads- en dorpsgezichten. De erfgoedfor­ matie moet gebaseerd worden op deze wettelijke taken en op gemeentelijke ambities. Bevorder de zorgvuldige instandhouding van monumenten

Wonen in voormalig Steenfabriek de Bunswaard (foto Jan van Dalen)

3

 EBRUIK DE RIJKE SPOREN UIT G HET LANDSCHAP – VERBINDT STAD EN LAND VIA EEN LAND­ SCHAPSBIOGRAFIE

len en ander immaterieel Gebouwde, archeologische en groene monumenten zijn

­erfgoed die we met elkaar

kwetsbaar voor overstromingen, langdurige droogte,

doorgeven. Het is overal om

bodemdaling en funderingsproblematiek. Het aanpakken

ons heen. Iedereen beleeft

van klimaatverandering en energietransitie is van levens­

ons erfgoed dagelijks op aller­

De coronacrisis heeft nog maar eens aangetoond hoe

belang voor het voortbestaan van de monumenten in uw

lei manieren: jong en oud, in

belangrijk het is om ‘naar buiten te kunnen’. Een park,

gemeente. Ook immaterieel erfgoed geeft aanknopings­

musea, vanaf een t­ errasje in

De Omgevingswet biedt uw gemeente de kans om, op basis

een stuk bos of een landgoed, de nabijheid van groen is

punten om te werken aan een duurzame wereld.

een historische b ­ innenstad,

van een erfgoedvisie, het erfgoed zorgvuldig in te passen in

van groot belang voor het welzijn van uw inwoners.

omgevingsvisie en omgevingsplan. Zo kunt u de basis op

U kunt historische landschappelijke structuren en

Ook de bestaande bouwvoorraad moet worden aange­

oude dijk, surfend vanachter

orde brengen voor uw wettelijke erfgoedtaken: visie op de

archeologische locaties benutten voor een goed raam­

past om veel energiezuiniger te worden. Door de posi­

je computer of t­ ijdens een

fysieke leefomgeving inclusief erfgoed, vergunningverlening,

werk van groene gebieden en open water in uw

tieve uitstraling van monumenten en hun herkenbaar­

dorpsfeest. ­

toezicht en handhaving, acteren op instandhoudingsplicht

gemeente. Denk ook aan de vele voorbeelden van imma­

heid voor de leefomgeving gaat van verduurzaming van

bij monumenten, kennis- en informatieloket voor monu­

terieel erfgoed dat verbonden is met het natuurlijk land­

erfgoed een enorme voorbeeldwerking uit. Als het in een

menteneigenaren.

schap, zoals heggenvlechten, corso’s, het hoeden van

monument kan, dan kan het overal! Ondersteun de

schaapskuddes, de weervisserij of de traditionele bevloei­

­verduurzaming van monumenten met stimulerende

ing van grasland.

regel­geving. Geef als gemeente het goede voorbeeld en

door de erfgoedkennis van uw erfgoedambtenaren te ver­ groten. Kies voor kwaliteit bij de instandhouding van monu­ menten in gemeentelijk bezit, stimuleer vakmanschap en schakel erkende restauratiebedrijven in. Geef het goede voorbeeld en wees een goede opdrachtgever.

De klimaatadaptatie, energietransitie en woningopgave

fietsend over een eeuwen­

Erfgoed is een cadeau uit het verleden dat waarde toevoegt aan ons dagelijks leven!

verduurzaam uw monumentaal vastgoed.

­vergen een integrale visie en regie van het bevoegd gezag. De Omgevingswet biedt uw gemeente de ruimte om hierop

Stel samen met uw inwoners Landschapsbiografieën op.

een visie te ontwikkelen en regie te voeren, waarin u van

U krijgt daarmee inzicht in de ontstaansgeschiedenis van

meet af aan de erfgoedwaarden moet betrekken. Erfgoed

het landschap en vindt van daaruit aanknopingspunten

biedt ook ruimte via participatie aan betrokkenheid van

voor toekomstige ontwikkelingen. Betrek daarbij de

­erfgoedvrijwilligers, bewoners en bedrijven. Ondersteun in

­agrarische en landschappelijke geschiedenis en de nog

uw gemeente right to challenge of right to bid initiatieven,

aanwezige historische boerderijen. Investeer in de zicht­

waarbij bewoners zelf het initiatief in handen nemen.

baarheid en beleefbaarheid van waardevolle cultuurland­

Verbindende en kundige erfgoedambtenaren zijn hierbij

schappen. Benut de kansen die herbestemming van

onmisbaar.

agrarisch erfgoed biedt. Zo vergroot u tevens de toeris­ tische en recreatieve aantrekkingskracht van uw

Basis op orde betekent:

gemeente. Koester het open landschap, laat het niet

– Breng de erfgoedformatie in uw gemeente op orde.

­verrommelen en bouw het niet vol.

– Investeer in kennis, kunde en capaciteit van erfgoedamb­ tenaren, werk samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het Restauratiefonds en provinciale

Het landschap van de Spoordonkse Watermolen wordt gebruikt voor waterberging (Erfgoed Deal-project)

EVORDER DE LEEFBAARHEID HET PLATTELAND 6 BVAN

­erfgoedhuizen. Stimuleer vakmanschap en goed opdracht­geverschap. – Ontwikkel een erfgoedvisie, omgevingsvisie en omgevings­ plan en borg erfgoed daarin.

Zie de transitie van de landbouw als één van de

– Sta voor een visie op de erfgoedinclusieve aanpak van

opgaven die bijdragen aan de vergroting van de leef-

de grote maatschappelijke opgaven van nu en betrek vrij­

baarheid van het platteland. Andere ‘grote’ opgaven,

willigers, bewoners en bedrijven daarbij.

waaraan erfgoed in het landelijk gebied kan bijdragen, zijn de oplossing van het woningtekort, de maatregelen ten gevolge van de klimaatverandering, zoals water­ beheer en energietransitie, en het behoeden en ontwik­ kelen van natuur. Duurzame economische ontwikkeling vraagt om herijking van onze footprint en de manier waarop we met de

Cursus monumentenzorg voor (erfgoed)ambtenaren

2

 ENUT BESTAANDE GEBOUWEN B VOOR DE WONINGOPGAVE – MAAK EEN KANSENKAART VOOR MONUMENTEN

Smederij IJzerhart, Stadswerf Koningspoort in Rotterdam

4

 NDERSTEUN LOKALE C O ­ ULTUUR, ­CREATIE EN ­CONSUMPTIE

natuur en dieren omgaan. De Nederlandse intensieve landbouweconomie trekt een zware wissel op onze leef­ omgeving. We komen in de knel met stikstofbeleid. Hervorming naar een ander landbouwsysteem biedt grote kansen voor natuur, recreatie en toerisme. Doordat mensen meer gaan thuiswerken wordt het

In een participatieve economie wilt u uw inwoners

­platteland een interessanter woongebied. Transformatie

betrekken bij beslissingen over productie en consump-

van historisch waardevolle agrarische complexen is een

Steden en dorpen met kenmerkende en zichtbare

tie. Rond industriële en archeologische monumenten en

belangrijke pijler van deze transitie. Benut eerst het agra­

historie zijn een stuk aantrekkelijker dan plaatsen

forten ontstaan vaak creatieve ‘hotspots’ die diepgeworteld

rische erfgoed voor deze woon- en werkopgave in plaats

zonder een kenmerkende en zichtbare historie, zo

zijn in de gemeenschap. Ondersteun als gemeente de vlieg­

van bestaande woonkernen uit te breiden in het buiten­

blijkt uit ‘Erfgoed, Atlas voor gemeenten 2015’.

wielfunctie die deze plekken en gemeenschappen vervullen.

gebied. Breng de ontwikkelkansen in kaart door het

Bovendien vertegenwoordigen monumenten en karakte­

Zij hebben ervaring in het opzetten van een duurzamere

opstellen van een boerderijenvisie.

ristieke panden een hogere economische waarde dan

economie met korte ketens, ambachtelijke productie en het

jonge, seriematige panden, waardoor historische bebou­

opleiden van specialistische vakmensen.

wing meer OZB oplevert. Zoek locaties voor de woning­ opgave of bedrijfslocaties daarom in de historische kern

Naast het behoud en het doorgeven van het erfgoed zelf,

en de bestaande bebouwing.

doet u er goed aan ook structureel te investeren in deze erfgoedgemeenschappen, die veelal uit vrijwilligers bestaan.

Het benutten van de bestaande gebouwenvoorraad voor

Vrijwilligers doen maar liefst 70% van al het erfgoedwerk in

woningen is veel duurzamer dan bouwen in het groen.

Nederland. Dat is een kracht die we niet genoeg kunnen

Bovendien staan deze gebouwen al aan bestaande stra­

waarderen. Al die duizenden erfgoedwerkers geven de

ten en zijn ze ingebed in het weefsel van uw stad of dorp.

materiële en immateriële getuigen uit het verleden bezie­

U hoeft daarvoor geen dure investeringen te doen in

ling en uitstraling. Zij zorgen voor boeien, binden en bor­

nieuwe infrastructuur en nutsvoorzieningen. Stel voor uw

gen. En zij laten zien dat erfgoed bovenal mensenwerk is.

gemeente een Kansenkaart op voor monumenten, karak­

Met de juiste ondersteuning blijven deze actieve gemeen­

teristieke panden en religieus erfgoed in dorpen, steden

schappen in staat om met erfgoed als middel een waarde­

en in het buitengebied, en inventariseer welke nieuwe

volle bijdrage te leveren aan een fijne lokale omgeving,

functies mogelijk zijn, uiteraard met respect voor de his­

waarin mensen zich thuis voelen, gezien worden en zichzelf

torische waarden van deze gebouwen.

kunnen ontplooien.

Park Oosterspoorbaan in Utrecht (foto OKRA landschapsarchitecten)

De Nijensteen in Veessen: vergaderlocatie, fruitteelt en natuurboerderij (foto Erik Peek)

Jongeren tijdens de Erfgoedweek in Amersfoort

CULTUUR IN DE COLLEGE-AKKOORDEN Geachte college-onderhandelaars en leden van de nieuwe gemeenteraad, Nu de Gemeenteraadsverkiezingen achter ons liggen, start het proces om tot een nieuw collegeakkoord te komen. Kunsten ’92 en de Federatie Creatieve Industrie staan u daar graag in bij, om kunst, cultuur en de creatieve sector te verankeren in de college-akkoorden. Onze sector helpt u graag bij de vormgeving, de communicatie en de uitvoering van uw beleid. Als we de afgelopen jaren iets hebben geleerd, is het dat de culturele en creatieve sector onontbeerlijk is voor een gezonde en weerbare samenleving. Cultuur is essentieel voor gemeenten, maar gemeenten zijn ook essentieel voor cultuur: ze zijn de grootste cultuursubsidiënten, en spelen op verschillende manieren een faciliterende en ondersteunende rol om te zorgen dat de lokale cultuursector kan blijven bloeien.

Kunsten ’92 en de Federatie Creatieve Industrie presenteren daarom een Handreiking, waarin de bijdragen die we leveren aan maatschappelijke opgaven zijn uitgewerkt langs verschillende beleidsdomeinen: - Kunst en cultuur voor iedereen - Sociale cohesie en inclusie - Economie en welzijn - Gezondheid en zorg - Klimaat en duurzaamheid - Ruimtelijke opgaven Per onderwerp leest u wat de culturele en creatieve sector bijdraagt aan deze opgave, wat u zelf kunt doen, en goede voorbeelden (‘best practices’) die door collega gemeenten zijn uitgevoerd. Met deze handreiking willen wij u graag inspireren. Benut de verbeeldingskracht en het ontwerpende vermogen van de culturele en creatieve sector! Lees HIER of in de BIJLAGE de handreiking. Mocht u vragen hebben over de manier waarop u cultuur kunt verankeren in de college-akkoorden, dan gaan we graag hierover met u in gesprek. Parallel aan deze Handreiking Cultuur heeft de Federatie Instandhouding Monumenten (FIM) het Erfgoedpamflet verstuurd naar alle gemeenten. Beide documenten helpen uw gemeente om kunst, cultuur en erfgoed stevig in uw beleid te verankeren! Hartelijke groet,

Voorzitter Kunsten’92

Voorzitter Federatie Creatieve Industrie Contact: Kunsten '92 info@kunsten92.nl www.kunsten92.nl

Aan gemeenteraadsleden t.a.v. de griffier

uw brief van

uw kenmerk

ons kenmerk

datum

U22032301

23 maart 2022

Onderwerp: Uitnodiging introductieprogramma energietransitie

Beste gemeenteraadslid, Van harte gefeliciteerd met uw benoeming! Na een drukke campagneperiode gaat u aan de slag als volksvertegenwoordiger. Als raadslid heeft u een besluitvormende rol op vele opgaven die in de lokale samenleving spelen. Eén daarvan is het klimaat. Uw gemeenteraad stelde vorig jaar de Regionale Energiestrategie (RES) 1.0 en de Lokale Transitievisie Warmte vast. Dat zijn belangrijke kaders voor de uitvoering van afspraken uit het Klimaatakkoord. Nu is het aan u en uw collega’s om over het vervolg met elkaar te debatteren en besluiten te nemen. Daarvoor voorzien wij u graag van informatie over de Energietransitie. Het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NP RES) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) nodigen u van harte uit om deel te nemen aan een Introductieprogramma hiervoor.

1

Het Introductieprogramma1 Energietransitie

2022

Online introductiecursus ‘Maak een goede start in de energietransitie’. (start 19.30 uur) Thematische verdiepende webinars (online, start 19.30 uur) - De energietransitie en het Klimaatakkoord - De opwek van duurzame energie: kansen en uitdagingen voor raadsleden - Participatie en omgaan met polarisatie - Verduurzaming scholen en ander maatschappelijk vastgoed

Woensdag 20 april of Woensdag 11 mei Woensdag 1 juni Woensdag 8 juni Woensdag 15 juni Woensdag 14 september Woensdag 21 september

Het programma wordt georganiseerd voor raadsleden. (Kandidaat-) wethouders, maar ook andere volksvertegenwoordigers zijn welkom.

- Omgevingsbeleid en RES - Aardgasvrij maken van wijken en gebouwen - Duurzame mobiliteit Tweedaagse zomercursus (fysiek). Een combinatie van de basiscursus, de thematische verdieping én vaardighedentraining.

Woensdag 28 september Woensdag 5 oktober Woensdag 13 juli en donderdag 14 juli (hele dagen)

Aanmelden en uw vragen vooraf We maken de introductiecursus op maat. Deelt u daarom vooral uw vragen over de energietransitie met ons. We bouwen daar in ons programma op voort. U kunt zich hier aanmelden voor de verschillende onderdelen van het Introductieprogramma. Daar kunt u ook uw vragen kwijt. Heeft u andere vragen over het introductieprogramma? Mailt u dan naar Pascale Georgopoulou via p.georgopoulou@npres.nl We hopen dat u veel plezier zult beleven aan dit programma! Met vriendelijke groet, Lian Merkx, programmamanager Energie VNG Kristel Lammers, directeur NP RES Bekijk ook: NP RES: informatie voor volksvertegenwoordigers VNG-Raadgever energietransitie in de gebouwde omgeving VNG-Raadgever Regionale energie strategieën en energie infrastructuur

POSTADRES

Postbus 2475 3500 GL Utrecht BEZOEKADRES

Tiberdreef 4 3561 GG Utrecht TELEFOON

030 - 751 1100 INTERNET

www.cnv.nl

CONTACTPERSOON

PLAATS

ONS KENMERK

Utrecht

22-002/PF/MM

TELEFOONNUMMER

DATUM

UW KENMERK

030- 751 1235

22 maart 2022

E-MAIL

BETREFT

Bericht aan gemeenteraadsleden

Geachte mevrouw, heer, Namens het CNV feliciteer ik u van harte met uw verkiezing tot gemeenteraadslid. Vanaf nu kunt u aan de slag met het verwezenlijken van concrete plannen en het uitwerken van ambities. Ook vanuit landelijk perspectief wordt de gemeenteraad steeds belangrijker. In het regeerakkoord is opnieuw een aantal taken en verantwoordelijkheden overgeheveld van het Rijk naar de gemeenten. Wij vragen uw aandacht voor de impact die dat kan hebben op de mensen die deze plannen moeten uitvoeren: de ambtenaren en andere werknemers in uw gemeente. In deze brief ga ik daar graag wat dieper op in. Het CNV zet zich voortdurend in voor werknemers. Dat gebeurt aan de CAO-tafel, in het publieke debat en op alle andere momenten dat het CNV gevraagd of ongevraagd een constructieve bijdrage kan leveren. De plannen uit het regeerakkoord en de ambities van uw gemeente vragen veel van de ambtenaren die ze moeten uitvoeren. Zij krijgen er steeds meer taken en verantwoordelijkheden bij. Zeker bij gemeenten met een personeelstekort is de kans groot dat de werkdruk te hoog oploopt. Continu onder druk presteren houdt niemand vol. Het CNV vraagt u de menselijke maat in het oog te houden.

Overheid en publieke diensten De relatie tussen burgers en de overheid moet beter. Persoonlijk contact (bijvoorbeeld via een loket) en maatwerk zijn daarbij belangrijk. Bovendien moeten essentiële voorzieningen zoveel mogelijk behouden blijven. Voor die zichtbaarheid zijn ambtenaren nodig. Dat geldt ook voor de ambitie van de regering om mensen die langdurig in de bijstand zitten, actief te benaderen en te stimuleren om weer aan het werk te gaan. Net zoals de veranderingen rondom de kostendelersnorm, die extra inzet vraagt van uw ambtenaren. Onderwijs Van alle regeringsplannen rondom het onderwijs, hebben gemeenten vooral te maken met het waarborgen van een veilig en gezond leer- en werkklimaat. Door de coronapandemie is nogmaals duidelijk geworden dat de luchtkwaliteit in veel schoolgebouwen onvoldoende is. Er moet breder gekeken worden dan ventilatie alleen. Bij beantwoording ons kenmerk vermelden a.u.b.