Document · PDF

Kerkenvisie Vlaardingen

Gemeenteraad 11 november 2021, gemeente VlaardingenBij agendapunt: Kerkenvisie13.297 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Concept VLAARDINGSE

KERKENVISIE

21 september 2021

Gemeente Vlaardingen 21 september 2021

Colofon KAAder kerkadvies Kampen | Rotterdam tel: 06 2449 1848 info@kaader.nl | www.kaader.nl

INHOUDSOPGAVE

1 2. 2.1

2.2

2.3 3.

Voorwoord Inleiding Het kerkenlandschap van Vlaardingen Ruimtelijke ontwikkeling Vlaardingen en de rol van kerken Periode 1: tot 1850 Periode 2: 1850 - 1944 Periode 3: 1945 - 1965 Periode 4: 1966 - nu Erfenissen voor vandaag Periode 1: tot 1850 Periode 2: 1850 - 1944 Periode 3: 1945 - 1965 Periode 4: 1966 - nu Vlaardingse kerken in cijfers Kerkenpaspoorten

7 26 28 19 19 23 25 31 33 33 35 37 41 53

1 Grote Kerk 2 Sionkerk 3 Heilige Lucas 4 Al-Hijramoskee 5 De Fontein 6 Rehobothkerk 7 Elimkerk 8 Remonstrantse Kerk 9 Windwijzer 10 Eben Haëzer 11 Sint Willibrorduskapel

56 60 64 68 72 76 80 84 88 92 96

4. 5.

12 Bethelkerk 13 Emmauskerk 14 Immanuëlkerk 15 Apostolisch genootschap 16 Maranathakerk 17 Willibrorduskerk 18 Toren Ichtuskerk 19 De Meerpaal 20 Kerk van de Nazarener 21 Pax Christikerk 22 Kerkcentrum Holy 23 Nieuw Apostolische Kerk 24 Vredeskerk Vlaardingse kerkgenootschappen en hun kerkgebouwen Waarderingsmethodiek

100 104 108 112 116 120 122 124 126 130 134 138 140 145 153

6. 7. 8.

Waardering van de Vlaardingse kerken 159 Transformatieperspectief per kerkgebouw 167 Beleidslijnen voor transformaties van kerkgebouwen in Vlaardingen 183

Colofon Gemeente Vlaardingen 21 september 2021 Opgesteld door: KAAder kerkadvies Team Kunst, Cultuur en Erfgoed De afbeeldingen in het document zijn voor het overgrote deel door de leden van de werkgroep of de adviseur beschikbaar gesteld. Wij hebben daarin zoveel mogelijk proberen te voorkomen dat er sprake is van onrechtmatig gebruik. Mocht iemand van mening zijn dat dit toch het geval is, verzoeken wij u contact op te nemen via info@kaader.nl 4

VOORWOORD

door: Bart de Leede

“Thuis heb ik nog een ansichtkaart, daarop een kerk, een kar met paard”, het zijn de eerste woorden van het lied ‘Het dorp’, dat we vooral kennen van Wim Sonneveld. Nu is Vlaardingen geen dorp, maar ook hier zal in menig schoenendoos op zolder nog wel een kaart liggen met een markant stadsgezicht. En meer dan eens is het een kerkgebouw dat dat stadsgezicht zo markant maakt: De toren van de Grote Kerk prominent in beeld, een plaatje van de Hoogstraat met aan het eind de spits van de Lucaskerk, of – een beetje vergeeld – een kaart met het gebouw van het Apostolisch Genootschap trots als hart van een nog stralend nieuwe Westwijk. Kerken, synagogen, moskeeën, kapellen, tempels en andere religieuze gebouwen vertellen met elkaar over geloofsbeleving, architecturale inzichten en stedenbouwkundige overtuigingen door de eeuwen heen. Van de eeuwenoude Grote Kerk tot aan moderne kerkgebouwen zoals de Kerk van de Nazarener in Holy. Het zijn veelal gebouwen die niet alleen het hart vormen van een geloofsgemeenschap, maar zeker ook een belangrijk onderdeel zijn van het gezicht van onze stad. De laatste decennia zien we steeds vaker religieuze gebouwen die een andere bestemming krijgen of plaats moeten maken voor nieuwe ontwikkelingen. Net als in ‘Het dorp’, brengt de tijd nu eenmaal veranderingen met zich mee.

Maar het zou zonde zijn als ons door de tijd meer moois door de vingers glipt dan ons lief is. Daarom zijn we in gesprek gegaan met eigenaren en beheerders van religieuze gebouwen in onze stad. Een mooi proces dat onderlinge relaties heeft verstevigd, en dat heeft geleid tot deze kerkenvisie: Een boekje waarin we het religieus erfgoed van Vlaardingen in beeld brengen, een schets van het ontstaan van dit erfgoed omschrijven en met elkaar naar de toekomst kijken. Niet naar de toekomst van kerkgemeenschappen in onze stad, maar naar de toekomst van ons religieus erfgoed. Bart de Leede

1. INLEIDING

INLEIDING

Kerkenvisie Vlaardingen Wat is een kerkenvisie? Kerkgebouwen hebben veelal een bredere betekenis dan alleen voor de geloofsgemeenschappen zelf. Dat blijkt iedere keer bij ontwikkelingen rondom de toekomst van kerkgebouwen. Steeds minder kerkgebouweigenaren in Nederland kunnen de laatste jaren de lasten van hun gebouwen nog zelfstandig opbrengen. Om leegstand en verval te voorkomen zoeken ze naar mogelijkheden om de lasten te delen met anderen of zelfs om hun gebouw te verkopen. Tot voor kort werd hierop door de lokale overheid vaak ad hoc en per individueel kerkgebouw gereageerd. Hierbij ontbrak het zicht op de samenhang met de andere kerkgebouwen in de stad. Dit leidde lang niet altijd tot een herbestemming of aanpassing van een kerkgebouw die ook wenselijk is voor de stad of zelfs tot sloop. Daarom heeft het Rijk gemeentebesturen gevraagd een visie te ontwikkelen op de toekomst van hun kerkgebouwen. Het Rijk heeft in totaal € 9,5 miljoen beschikbaar gesteld voor het opstellen van kerkenvisies, met als doel het waardevolle religieus erfgoed niet onnodig verloren te laten gaan. Leegstand, verval en sloop van waardevolle kerkgebouwen moet als het even kan worden voorkomen. De minister van OCW, de VNG en andere betrokken partners hebben eind 2018 de Samenwerkingsafspraken 2018-2021, Programma Toekomst Religieus Erfgoed getekend.

Het streven is dat elke gemeente een breed gedragen visie ontwikkelt voor de toekomst van de (monumentale) kerkgebouwen binnen haar grenzen, met waar nodig weloverwogen keuzes ten aanzien van die kerkgebouwen. De gemeenten hebben daarbij een centrale (regie)rol toebedeeld gekregen.

Gebruikte terminologie: geloofsgemeenschappen en kerkgebouwen In de nota gebruiken we voor de verschillende kerkgenootschappen en geloofsovertuigingen de universele term geloofsgemeenschappen. Voor de verschillende religieuze gebouwen gebruiken we de term kerkgebouwen als we over de verzameling van religieuze gebouwen spreken. Als we apart spreken over bijvoorbeeld een moskee gebruiken we ook die termen.

DE kerkenvisie bestaat niet, maar een kerkenvisie geeft in ieder geval inzicht in de aanwezige kerkgebouwen en wat er in de komende jaren aan problematiek rond de kerkgebouwen kan ontstaan. Daarmee vormt het een basis voor een gemeentelijke visie op de toekomstige rol en betekenis van de kerkgebouwen in de stad. Hiermee kan een gemeente anticiperen op toekomstige problemen bij kerkgebouwen, in samenwerking met de kerkeigenaren en met gedeelde waarden en

belangen. Daarmee kan worden voorkomen dat te laat en reactief gehandeld moet worden op het moment dat een probleem zich onaangekondigd en onverwacht voordoet bij een kerk. Een kerkenvisie is gericht op het behoud van waardevol geachte kerkgebouwen en het bieden van perspectief bij een transformatie zoals bijvoorbeeld toekomstige verandering van gebruik, verandering van eigenaar of bij bouwkundige aanpassingen. Dit vraagt van de gemeente en de kerkgebouweigenaren dat zij, eventueel met andere partijen in de stad een visie opstellen met een toekomstperspectief voor het religieus erfgoed in de stad. Om verschillende redenen zullen daarin keuzes gemaakt moeten worden. Gemeente en kerkeigenaren nemen in de kerkenvisie ook inhoudelijke en procesmatige afspraken op over hoe te handelen als een kerkeigenaar de lasten van een gebouw niet meer kan opbrengen en een transformatie noodzakelijk blijkt. Uitgangspunt in de kerkenvisie is dat het initiatief om zo’n veranderingsproces te starten altijd ligt bij de kerkeigenaar.

Inhoud van de kerkenvisie De kerkenvisie start met een overzicht van Vlaardingse kerkenlandschap. We schetsen de rol en de (historische) betekenis van de kerken in Vlaardingen en de betekenis hiervan voor de toekomst. Vervolgens komen we tot een categorisering en waardering van de kerkgebouwen. We beschrijven de methodiek hoe te komen tot toekomstige ontwikkeling (transformatie) van kerkgebouwen, van het huidig religieus gebruik naar een mogelijk ander gebruik, als dat aan de orde zou zijn. We sluiten af met de afspraken tussen gemeente en de kerken.

Een kerkenvisie voor Vlaardingen De gemeente heeft bij de opstelling van deze kerkenvisie nauw samengewerkt met de kerkeigenaren, om zo tot een gezamenlijk gedragen kerkenvisie te komen. De gemeente ziet dit als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van kerkeigenaren en gemeente. De gemeente stelt zich daarbij ten doel de waardevol geachte kerkgebouwen te behouden voor de stad, eventueel in verantwoord aangepaste vorm. De kerkenvisie omvat alle religieuze gebouwen binnen de Vlaardingse gemeentegrens, voor zover deze oorspronkelijk zijn gebouwd als gebedshuis. In Vlaardingen gaat het om 24 gebouwen, waarbij de niet-herbestemde gebouwen meer aandacht krijgen. Gebouwen die religieus worden gebruikt maar oorspronkelijk voor een andere functie zijn gebouwd vallen buiten de kerkenvisie. Dit betekent overigens niet dat de betreffende geloofsgemeenschappen geen rol kunnen spelen bij de toekomstige ontwikkelingen rond de kerkgebouwen.

Gebedshuizen in Gebedshuizen in Vlaardingen Vlaardingen Centrum Westwijk 15 Apostolisch Genootschap, Philips de 1Religie Grote Kerk, Markt 63 kerk kapel moskee synagoge Goedestraat overig 151 2 Sionkerk, Westnieuwland 56 Westwijk Centrum 16 Maranathakerk, Prof. Mekelstraat 255 3 H. Lucas, Hoogstraat 40 15 Apostolisch Genootschap, Philips de 1Religie Grote Kerk, Markt 63 kerk kapel moskee overig 4 Al-Hijra Moskee, Dr. Abraham Kuyper 17 Torensynagoge Willibrorduskerk, Erasmusplein 5 Goedestraat 151 2 Sionkerk, Westnieuwland 56 Bouwperiode straat 18 Toren Van Maerlantlaan 2 16 Ichthuskerk, Maranathakerk, Prof. Mekelstraat 255 3 4-6 H. Lucas, Hoogstraat 40 5 De 4Fontein,oud: Groen Prinstererstraat Al-Hijra Moskee, Dr.

Kuyper 17 <1900 van vooroorlogs: 1900 -Abraham 1939 wederopbouw: 1940 -1965 modern: 1966 - nu Toren Willibrorduskerk, Erasmusplein 5 Holy-Zuid 18 65aBouwperiode straat 4-6 Toren Ichthuskerk, Van Maerlantlaan 2 6 Rehobothkerk, Billitonlaan 104vanvooroorlogs: 19wederopbouw: De1940 Meerpaal, de Zwijgerlaan 2 5 De Fontein, Groen Prinstererstraat oud: <1900 1900 - 1939 -1965 modern:Willem 1966 - nu Kerk van 7Denominatie Elimkerk, Surinamesingel Holy-Zuid 65a Katholiek Evangelisch 20 Internationaal PKN 103Gereformeerd overig de Nazarener, Zwanensingel 1 en Pinkster 21 Pax19Christikerk, ReigerlaanWillem 51 de Zwijgerlaan 2 6 Rehobothkerk, Billitonlaan 104 De Meerpaal, 22 Evangelisch Kerkcentrum Holy, Reigerlaan 47 Oostwijk 7Denominatie 20 Internationaal Kerk van Elimkerk, Surinamesingel Katholiek PKN 103Gereformeerd overig de Nazarener, Zwanensingel 1 en Pinkster 8Gebruik Remonstrantse Kerk, Hoflaan 39 23 Nieuw Kerk, Korhoenlaan 7 21 Apostolische Pax Christikerk, Reigerlaan 51 oorspronkelijk nieuwe gemeente leeg herbestemd 9 Windwijzer, Schiedamseweg 95 22 Kerkcentrum Holy, Reigerlaan 47 Oostwijk gemeente 10 Eben Haëzer, Emmastraat Kerk, 116 Hoflaan 39 Holy- Noord 8Gebruik Remonstrantse 23 Nieuw Apostolische Kerk, Korhoenlaan 7 nieuwe gemeente leeg herbestemd Vredeskerk , Olmendreef 103 9 Windwijzer,oorspronkelijk Schiedamseweg 95 24 gemeente Vlaardinger10Ambacht Eben Haëzer,

Emmastraat 116 Holy- Noord 11 St. Willibrorduskapel, Emaus 24 Vredeskerk , Olmendreef 103 12 Bethelkerk, Burg.Ambacht Verkadesingel 26 Vlaardinger 13 Emmauskerk, Linden van den Emaus 11 St.Van Willibrorduskapel, Heuvellsingel 2 12 Bethelkerk, Burg. Verkadesingel 26 14 Immanuëlkerk, Sneeuwbalstraat 10 van den 13 Emmauskerk, Van Linden Heuvellsingel 2 14 Immanuëlkerk, Sneeuwbalstraat 10

23 23 21 22

21 22 20 20

13 12

13 12 14

11 15 15

6 6

4 35 4

3. 8

16 18

7. 3 8

1 2

10 9

9. 13.

10.

17.

21.

14.

22. 18.

11.

15.

19.

12.

16.

20.

23.

24.

2. HET KERKENLANDSCHAP VAN VLAARDINGEN

2.1 RUIMTELIJKE ONTWIKKELING VLAARDINGEN EN DE ROL VAN KERKEN

Gebedshuizen in Vlaardingen Religie kerk

kapel

moskee

synagoge

overig

Bouwperiode oud: <1850

vooroorlogs: 1850 - 1939

Katholiek

PKN

wederopbouw: 1940 -1965

modern: 1966 - nu

Denominatie Gereformeerd

Evangelisch en Pinkster

Internationaal

overig

Gebruik oorspronkelijk gemeente

nieuwe gemeente

leeg

herbestemd

noordzijde

13 12

15 4 5

17 8 9

7 16

zuidzijde

Kaart J. Blaeu uit 1649

Een stad met grootschalige havenindustrie aan de Maas die tegelijkertijd haar fijnschalige karakter heeft gehouden. Dat is Vlaardingen; een stad vol tegenstellingen. Het is een stad die vooral bekend is door de grootschalige naoorlogse wijken, maar waar onder de grond ook één van de oudste nederzettingen van Europa ligt van circa 5000 jaar oud. Ook op het gebied van de kerken zijn er tegenstellingen. Vlaardingen had als eerste in de wijde omtrek al in de 8e eeuw een kerk, terwijl vandaag de dag meer dan de helft van de kerkgebouwen van na 1965 is. Veel kerken zijn in de afgelopen decennia gesloopt, andere ingrijpend verbouwd. Die cultuur van veranderen kenmerkt Vlaardingen als stad met een historie van timmerfabrieken en harde (haven)werkers. Vlaardingen groeide na de Tweede Wereldoorlog uit tot een stad van formaat met een ambitieus en trendsettend uitbreidingsplan. Wat is er zo bijzonder aan de ontwikkeling van Vlaardingen? Welke rol spelen kerkgebouwen hierin? Zijn de kerkgebouwen uit de wederopbouwperiode net als hun uitbreidingsplan trendsettend geweest voor Nederland? En is de verandercultuur van Vlaardingen ook aan de kerken te zien? De ontwikkeling van Vlaardingen wordt in vier tijdsperioden beschreven. Periode 1: tot 1850 Eeuwenoud vissersSTADJE De Grote Kerk van Vlaardingen staat op een eeuwenoude religieuze plek.

Al in de 8e eeuw was hier een kerkje te vinden, gewijd aan

Willibrordus. De verhoogde kerkring vormt samen met een rivierdijk (de huidige Hoogstraat) de oude kern. De kern is ontstaan langs het riviertje de Vlaarding (de huidige Oude Haven), nabij de monding in de Maas. De nabijheid van de Maas heeft de ontwikkeling van Vlaardingen sterk bepaald. De stad kreeg al snel een handelskarakter. De middeleeuwse economie dreef op scheepvaart en visserij. In de 17de eeuw ontwikkelt Vlaardingen zich vooral tot een welvarende vissers- en handelsstad, omringd door buitenplaatsen. Dit is goed te zien op een kaart van J. Blaeu uit 1649. Het oude centrum herbergt nog vele panden uit deze bloeiperiode. Afbeelding links: de kaart van J. Blaeu uit 1649.

Periode 2: 1850 – 1944 Havenstad met Fijnschalig karakter Vlaardingen mag zich rond 1850 de derde havenstad van Nederland noemen en één van de belangrijkste visserijcentra van het land. Dit was te danken aan de strategische ligging nabij de net gegraven Nieuwe Waterweg. Dankzij de Nieuwe Waterweg werden Rotterdam en Vlaardingen, door hun ligging aan de Nieuwe Maas, beter verbonden met de zee. Begin twintigste eeuw liep de visserij sterk terug. Vlaardingen trok nieuwe industrieën aan: timmerfabrieken, een kunstmestfabriek, een zeepfabriek en voedings- en levensmiddelenindustrie. De stad bleef in deze periode groeien. Ze behield echter haar gemoedelijke karakter met een kleinschalige, historische binnenstad. Oostwijk is, eind negentiende eeuw, de eerste uitbreidingswijk van Vlaardingen met voornamelijk kleinschalige bebouwing met een dorps karakter.

1. 3.

5. 4.

Kerkbouwexplosie 1850 was ook op religieus gebied een kantelpunt in de geschiedenis, dat ook in Vlaardingen zichtbaar wordt in een kerkbouwexplosie. De scheiding van kerk en staat in de Grondwet van 1848 zorgde voor een emancipatie van kerkgenootschappen. Alle kerkgenootschappen konden nu in vrijheid hun godsdienst uitoefenen en nieuwe kerken bouwen. In dezelfde tijd vonden enkele afscheidingen plaats vanuit de Nederlands Hervormde Kerk, de oude volkskerk. Deze ontwikkelingen, naast een snelle bevolkingsgroei, resulteerden in Vlaardingen in de bouw van vele nieuwe kerken. Als eersten bouwden de katholieken een prominente kerk aan de Hoogstraat, de hoofdstraat van de stad. De bekende katholieke kerkenbouwer Pierre Cuypers tekende in 1869 het ontwerp voor de grote neogotische kerk met toren. Daarna volgden ook nieuw opgerichte kerkgenootschappen. In het centrum werden in deze periode zes nieuwe kerken gebouwd. Zo bouwden de Gereformeerden achtereenvolgens de Zuiderkerk (1877, gesloopt in 1956), de Noorderkerk (1904, gesloopt in 1961) en de Oosterkerk (1914, gesloopt in 1934). De Gereformeerde Gemeente bouwde in 1881 hun eerste Sionkerk (op de plek van de huidige Sionkerk) die al in 1904 werd vervangen door een groter kerkgebouw. De Hervormden bouwden de Rehobothkerk (1889, gesloopt in 1955) en de Nieuwe Kerk (1910, gesloopt in 1983). Ook in Oostwijk werden kerken gebouwd.

Langs de Oude Haven, aan de Hoflaan, financierden enkele gefortuneerde vrijzinnige Vlaardingers in 1891 een eigen gebouw voor hun nieuwe gemeenschap, die we vandaag Remonstrants noemen. Om de hoek werd aan de Emmastraat in 1921 Eben Haezer gebouwd voor de Christelijk Gereformeerde Kerk, een kerkgenootschap dat jaren daarvoor ontstond als afsplitsing van de Hervormde Kerk. In 1934 volgt

de Gereformeerde Nieuwe Oosterkerk aan de Schiedamseweg, die de Oosterkerk in het centrum verving. Daarnaast werd in deze periode begraafplaats Emaus buiten de stad aangelegd. Bijzonder is dat Emaus één van de eerste begraafplaatsen ten noorden van de grote rivieren is met een rooms-katholiek deel. Op het katholieke deel werd in 1930 een kapel gebouwd, gewijd aan Sint Barbara.

Het dorp Vlaardinger-Ambacht In 1941 ging het dorp Vlaardinger-Ambacht deel uit maken van de stad Vlaardingen. In de jaren dertig kreeg het dorp een eigen Hervormde kerk, de Bethelkerk, in de nieuwe uitbreidingswijk. Hiervoor werd architect Snijders aangetrokken omdat hij ook de omliggende huizen had ontworpen. Dit zou het begin zijn van een jarenlange samenwerking tussen de Hervormde gemeente en plaatselijk architect Snijders, die overigens ook kerklid was. Snijders zou in totaal 5 kerkgebouwen in Vlaardingen ontwerpen.

Afbeeldingen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Kaart van Vlaardingen in 1928. (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen) Johannes de Doperkerk van Cuypers aan de Hoogstraat (Bron: Historische Vereniging Vlaardingen) Hervormde Nieuwe Kerk (Bron: Reliwiki.nl) Gereformeerde Noorderkerk (Bron: Historische Vereniging Vlaardingen) Remonstrantse kerk net na oplevering (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen) Tweede Sionkerk (Bron: Historische Vereniging Vlaardingen) Eben Haezerkerk net na oplevering (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen)

1. Uitbreidingsplan voor Vlaardingen 1950

Periode 3: 1945-1965

Indische Buurt en Babberspolder

Ambitieuze groeispurt

Als eerste werden de vooroorlogse Indische Buurt en Babberspolder (in Vlaardinger Ambacht) verder uitgebreid volgens de principes van de wijkgedachte. Elke denominatie bouwde er een eigen kerk op een centrale plek in de wijk. In Babberspolder werden de Gereformeerde Emmauskerk (1951, Snijders en Plooy), de Katholieke Heilige Geestkerk (1959, gesloopt in 1989, N v.d. Laan) en de Hervormde Immanuelkerk (1955, Snijders en Meischke) gebouwd. In de Indische Buurt kwam de Willibrorduskerk (1952, gesloopt in 1969), De Fontein van de Gereformeerd Vrijgemaakte kerk (1954, Verschoor en Bier) en de Hervormde Rehobothkerk (1958, Snijders). De kerken vormen samen met scholen de centra van de nieuwe uitbreidingswijken. Ze staan in groenzones waarbij het groen tot aan de gevels loopt. Soms werd hier, vanwege de al aanwezige bebouwing van afgeweken. Zo staat de Emmauskerk wel langs een hoofdweg maar niet in het groen en werd de Fontein op een groene zone in de al bestaande wijk gesitueerd.

“Als buitenstaander kan ik verzekeren dat ik tot nu toe in Nederland nergens zozeer het gevoel heb gehad in de stad van de toekomst te wandelen.” Dit schreef de bekende architect en architectuurcriticus Blijstra in 1965 over Vlaardingen in het architectuurblad Forum. Het vissersstadje Vlaardingen maakte na de Tweede Wereldoorlog een groeispurt. De Rotterdamse haven breidde sterk uit en het Botlekgebied zou worden aangelegd. Om de nieuwe havenarbeiders te huisvesten waren nieuwe woonwijken nodig. Rotterdam vroeg Vlaardingen om hulp, omdat daar ruimte was voor grootschalige en snelle bouwactiviteiten. Het uitbreidingsplan voor Westwijk, de eerste grootschalige uitbreiding van Vlaardingen, kreeg internationale faam. Architect van Tijen presenteerde zijn ontwerp voor Vlaardingen zelfs op een internationaal architectuurtentoonstelling, waar het plan voor Westwijk naast de plannen voor de Afsluitdijk, de Noordoostpolder en de Rotterdamse Lijnbaan hing. Architect van Tijen was ook niet de minste. Hij had bekendheid gekregen om zijn vernieuwende manier van bouwen en was tegelijkertijd onder andere in Rotterdam-Zuid bezig met nieuwe woonwijken. Van Tijen introduceerde als eerste in Nederland het concept van de ‘wijkgedachte’. Dit was een sociologische en stedenbouwkundige opvatting die in Amerika was ontwikkeld.

De voorzieningen van een stad en de intimiteit van een dorp werden in het concept van de wijkgedachte verenigd. De wijk werd opgedeeld in buurten. Kerken en scholen kregen de hoofdrol in de buurten. Ze werden in de centrale groenzones van buurten gesitueerd, waarbij de gebouwen als vrijstaande volumes in het gras stonden.

Westwijk Westwijk was de eerste volledige uitbreidingswijk van Vlaardingen. Hier kon architect van Tijen zijn ideeën over de wijkgedachte onbelemmerd ten uitvoer brengen. Westwijk werd het paradepaardje van de naoorlogse stedenbouw van Nederland. De wijk werd opgedeeld in 4 buurten. Centraal in elke buurt kwam een zigzaggende groenzone met een kerk en scholen. Het groen verbond het buitengebied met het wijkcentrum en het centrale wijkpark. Alle kerken in Westwijk kregen een plek in een centrale groenzone: de Hervormde Ichthuskerk (1965, gesloopt in 2014 m.u.v. toren, J.B. baron van

Asbeck), de Gereformeerde Maranathakerk (1961, J. v.d. Vlis) en de kerk van het Apostolisch Genootschap (1962, J.D. van Arkel). De Katholieke Willibrorduskerk uit 1967 (gesloopt in 2009 m.u.v. toren, P.C.J. Blaauwhof) valt weliswaar net buiten deze periodegrens, maar heeft wel alle kenmerken die passen bij deze periode. De kerkgebouwen vormden de architectonische hoogtepunten van de wijk met hun verbijzonderde architectuur. Dit uitte zich ook de architectenkeuze. Waar in de Indische Buurt en de Babberspolder vooral werd gekozen voor plaatselijke en regionale bekende architecten, werd hier gekozen voor breder bekende architecten als Van Asbeck en Blaauwhof. Net als hun uitbreidingsplan moesten de kerken van Westwijk de paradepaardjes van de wijk worden.

Slopersdrang Opvallend genoeg werden in deze periode vrijwel evenveel kerkgebouwen gesloopt als er werden gebouwd. Naast de Heilige Geestkerk (1959) werd er een aantal kerken gesloopt in het centrum rondom het huidige winkelcentrum Liesveld. Het betrof twee grote Gereformeerde stadskerken - de Zuiderkerk (in 1956) en de Noorderkerk (in 1961) - en de Hervormde Rehobothkerk (1955), die wordt vervangen door een gelijknamig gebouw in de Indische Buurt.

Afbeeldingen 1. 2. 3. 4.

Uitbreidingsplan voor Vlaardingen 1950 (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen) Uitbreidingsplan Westwijk (Bron: Het Nieuwe Instituut) Apostolisch Genootschap (Bron: Historische Vereniging Vlaardingen) Gereformeerde Maranathakerk (bron: Kerkeninbeeld.nl)

5. 6. 7. 8. 9.

Interieur Gereformeerde Maranathakerk (bron: Kerkeninbeeld.nl) Hervormde Rehobothkerk (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen) Interieur Hervormde Rehobothkerk (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen) De Fontein (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen) Ichthuskerk (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen)

Periode 4: 1966 – nu Holy Vlaardingen bleef maar groeien. Vanaf halverwege de jaren zestig werd in het noorden van Vlaardingen een nieuwe wijk gebouwd: Holy. Aan de kerkgebouwen die in de wijk gebouwd werden, was te zien dat een nieuwe tijds- periode aanbrak. Voor het eerst in Vlaardingen bouwden de Gereformeerden en Hervormden samen een kerkgebouw in het kader van het landelijke Samen Op Weg proces (SOW). Vlaardingen liep hiermee landelijk voorop. Er werden overigens eerst nog jarenlang aparte diensten gehouden door de Gereformeerden en Hervormden in het gebouw. De kerkgebouwen kregen, anders dan de wederopbouwkerken uit de voorgaande periode een veel meer bescheiden karakter. De wijk kreeg vier kerkgebouwen: het SOW Kerkcentrum Holy (1969), de Nieuw Apostolische Kerk (1969), de Katholieke Pax Christikerk (1976) en de SOW Vredeskerk (1979). Ze vormen geen architectonische hoogtepunten, maar zien eruit als een alledaags vormgegeven huis van God. Vaak verraadt alleen de klokkenstoel de kerkelijke functie. De bescheiden uitstraling is typisch voor het eind van de jaren zestig waarin de rol van de kerk, door een toegenomen secularisatie, kleiner was geworden. Verrassend genoeg hebben de kerkgebouwen wel een prominente plek in de wijk gekregen. De kerken zijn in centrale groen-

zones gesitueerd samen met scholen en/of een andere kerk. Dus waar het uiterlijk van de kerk past bij het einde van de jaren 60, is de prominente situering van het gebouw nog typisch wederopbouwidioom. Mogelijke oorzaak hiervoor is dat de hoofdlijnen van de wijk Holy al begin jaren 50 zijn geschetst door Van Tijen, terwijl de kerkgebouwen zelf veel later ontworpen zijn.

Nieuwbouw Holy is de laatste nieuwe wijk die werd gebouwd. Hierna stopte echter niet de kerkenbouw. Nog regelmatig werden nieuwe kerken gebouwd. Het waren meestal jonge kerkgemeenschappen die na jaren van huren een eigen kerk bouwden, zoals Gereformeerde Gemeente in Nederland (Elimkerk in 1986) en de Kerk van de Nazarener (1993). De kerken kregen een plek op een onbebouwd terrein aan de randen van een woonwijk. In 2009 kreeg Vlaardingen voor het eerst een nieuwgebouwde moskee. De Marokkaans Islamitische gemeenschap die de moskee bouwde, heeft al een veel langere geschiedenis in Vlaardingen. Al in de jaren zestig kwamen de eerste Marokkaanse gastarbeiders naar Vlaardingen. In de jaren tachtig werd een voormalig schoolgebouw aan de Abraham Kuypersstraat ingericht als moskee. Door toename van het aantal bezoekers was een grotere gebedsruimte nodig. De school werd vervangen door een nieuwgebouwde moskee, al was aan de buitenzijde nauwelijks te zien dat het een moskee betrof.

Sloop en herbestemming Voor het eerst in Vlaardingen kregen kerken in deze periode een nieuwe bestemming, waarbij veelal de religieuze functie behouden bleef. Dit herbe-

stemmingsproces startte in de jaren 70 met de verkoop van de Immanuelkerk aan het Leger des Heils. Later volgden de Maranathakerk (aan de Volle Evangelie Gemeente in 1985), de Vredeskerk (aan Johan Maasbach Wereldzending in 2010) en het Apostolisch Genootschap (Hindoetempel sinds 2011). De Emmauskerk en de Nieuw Apostolische Kerk kregen een andere bestemming (resp. appartementengebouw (in 2008) en kinderdagverblijf (2018). Niet alle kerken kregen een nieuwe bestemming. Zo werd er vanaf de jaren 80 een zevental kerken gesloopt. Het betrof alleen katholieke kerken en kerken van de huidige Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Bij de katholieken was het vaak al het 2e kerkgebouw op dezelfde plek dat werd gesloopt. Het betrof de Heilige Geestkerk (1989), de Johannes de Doperkerk (2004) en de Willibrorduskerk (2009). Bij de protestanten ging het om de Nieuwe Kerk (1982), de Pnielkerk (1998) en de Ichthuskerk (2014). Van de twee kerken in Westwijk, de Ichthuskerk en de Willibrorduskerk, bleven de torens gespaard. Het afstoten van de gebouwen was bij beide denominaties het gevolg van een proces van krimp en daardoor samenvoeging van gemeenten of parochies. Dit proces is vanaf het eind van de jaren 80 ingezet en duurt voort tot op de dag vandaag.

Tot slot Karakteristiek voor Vlaardingen is de veranderdrang. Zo werden sommige kerken meermaals vervangen door een groter exemplaar op dezelfde plek. Een kenmerkend voorbeeld is de Sionkerk van de Gereformeerde Gemeente, waarbij de huidige kerk twee voorgangers kent. Maar de katholieke Vlaardingers spannen de kroon. Zo telt de geschiedenis van Vlaardingen 3 Johannes de Doperkerken, 3 Willibrorduskerken en 3 Heilige Geestkerken,

veelal op dezelfde plek. Ook op kleinere schaal werd er veel verbouwd aan de kerken. Zo kreeg de Remonstrantse kerk driemaal een compleet nieuwe voorgevel. Kenmerkend voor deze tijdsperiode is dat vrijwel alle kerkinterieurs werden gemoderniseerd. Een uitzondering zijn de Christelijk Gereformeerde Kerk, de Remonstrantse kerk en de gebedshuizen die juist in deze periode werden gebouwd. Zelfs de historische Grote Kerk werd in de jaren 70 gemoderniseerd. Veelal werden de banken door stoelen vervangen en werd er nieuw, meer flexibel liturgisch meubilair geplaatst. Soms werd ook de oriëntatie van kerkzaal gewijzigd (Rehobothkerk) of werd een zalencentrum aangebouwd (Bethelkerk). Bij de PKN waren de verbouwingen vaak ingegeven door het samengaan van gemeenten en de behoefte aan een ‘frisse’ gezamenlijke start. Ook alle kerken die een nieuwe religieuze bewoner kregen, werden gemoderniseerd. Opvallend genoeg bleef de inrichting daar soms meer gespaard. Zo behield de Volle Evangelie-gemeente in de Maranathakerk de banken, terwijl alle PKN-kerken werden voorzien van stoelen. Een andere ontwikkeling in deze periode was de grootschalige vernieuwing van naoorlogse woonwijken. Zo werd bijvoorbeeld de omgeving rondom de Immanuelkerk vrijwel geheel vervangen door nieuwbouw. Op dit moment staan andere gebieden op de rol om getransformeerd te worden.

5. 6. 7. 8.

(Bron: KAAder kerkadvies) Sloop van de Ichthuskerk in 2014 De in 1989 gesloopte Heilige Geestkerk (Bron: Historische Vereniging Vlaardingen) De in 2013 gesloopte Heilige Geestkerk (Bron: Reliwiki.nl) Immanuelkerk in nieuwe context (Bron: KAAder kerkadvies)

Bronnen Geschiedenisvanvlaardingen.nl Gemeente Vlaardingen, Nota Monumenten Vlaardingen, 2006 Gemeente Vlaardingen, Welstandnota Vlaardingen, 2012 Gemeente Vlaardingen, Korte geschiedenis van Vlaardingen 2019.doc Gerdien van der Graaff, Kerkruimten beleven, 2012, via gerdienvandergraaff.nl Herman Wesselink, Een sterke toren in het midden der stad. Verleden, heden en toekomst van bedreigde Nederlandse kerkgebouwen, 2018 SteenhuisMeurs, Vlaardingen Westwijk, cultuurhistorische verkenning, 2013 Wim Kalmijn, Samen op Weg, 1999

Afbeeldingen 1. 2. 3. 4.

Luchtfoto Vlaardingen uit 2019 (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen) Kerkcentrum Holy in het groen (Bron: Archief Gemeente Vlaardingen) Al-Hijra Moskee (Bron: Google streetview) De herbestemde Emmauskerk met uitkragende balkons

2.2 ERFENISSEN VOOR VANDAAG

Periode 1: tot 1850

Gebedshuizen in Vlaardingen Religie kerk

kapel

moskee

synagoge

overig

Bouwperiode oud: <1850

vooroorlogs: 1850 - 1939

Katholiek

PKN

wederopbouw: 1940 -1965

modern: 1966 - nu

Denominatie Gereformeerd

Evangelisch en Pinkster

Internationaal

overig

Gebruik oorspronkelijk gemeente

nieuwe gemeente

leeg

herbestemd

Erfenissen

Architectuur

Na een dynamische geschiedenis waarin veel kerken zijn gebouwd en vele ook weer gesloopt, telt Vlaardingen op dit moment nog 24 gebedshuizen. Wat is de waarde van deze kerkenerfenis? Welke kwaliteiten zijn er overgebleven? Per periode worden de overgebleven gebouwen benoemd. Daarnaast worden de algemene kwaliteiten per periode beschreven op vier schaalniveaus: 1. de cultuurhistorie, de bijzondere verhalen rondom (het gebruik van) het gebouw; 2. de stedenbouwkundige ligging in de straat en de wijk; 3. de architectuur van de gebouwen; 4. het interieur.

De Grote Kerk is een sober en strak vormgegeven hallenkerk met toren.

Periode 1: tot 1850 Gebouwen Centrum - Grote Kerk, PKN, voormalig Hervormd, vanaf 12e eeuw Cultuurhistorie De Grote Kerk is gebouwd op een eeuwenoude religieuze plek. Hierom heen is het visserstadje Vlaardingen ontstaan.

Interieur Niets bewaard gebleven na meerdere verbouwingen.

Periode 2: 1850-1944 Gebouwen Centrum - Toren H. Lucas, Katholiek, 1869 Oostwijk - Remonstrantse kerk, Remonstranten, 1891 - Eben Haezer, Christelijke Gereformeerde Kerk, 1921 - Nieuwe Oosterkerk / De Windwijzer, Diaconaal Missionair Centrum, voormalig Gereformeerd, 1934 Vlaardinger-Ambacht - St. Willibrorduskapel, Katholieke kapel begraafplaats Emaus, 1930 - Bethelkerk, PKN, voormalig Hervormd, 1940

Cultuurhistorie Stedenbouw De kerk is beeldbepalend voor Vlaardingen en vormt het centrum van de oude stadskern.

Er zijn veel kerken gebouwd in deze periode. Belangrijkste redenen: • Toename van het aantal denominaties door de vrijheid van godsdienst. • Groei van Vlaardingen door uitbreiding van de haven door de industrialisatie

Periode 2: 1850 - 1944

Gebedshuizen in Vlaardingen Religie kerk

kapel

moskee

synagoge

overig

Bouwperiode oud: <1850

vooroorlogs: 1850 - 1939

Katholiek

PKN

wederopbouw: 1940 -1965

modern: 1966 - nu

Denominatie Gereformeerd

Evangelisch en Pinkster

Internationaal

overig

Gebruik oorspronkelijk gemeente

nieuwe gemeente

leeg

herbestemd

3 3

88 9

Het grootste deel van de kerken uit deze periode, (en tevens de meest beeldbepalende) is echter al gesloopt (9 stuks). Het betreft voornamelijk kerken in het centrum, zoals de Gereformeerde Zuider-, Noorder- en Oosterkerk, de Hervormde Nieuwe Kerk en Rehobothkerk en de Katholieke Johannes de Doper.

Periode 3: 1945 - 1965 Gebouwen Centrum (Indische Buurt) - De Fontein, Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, 1954 - Rehobothkerk, PKN, voormalige Hervormd, 1958

Stedenbouw De denominatie heeft de positie en de zichtbaarheid van de kerken bepaald. • De hoofddenominaties (Hervormd, Gereformeerd en Katholiek): prominente ligging langs hoofdwegen met hoge torens. [Toren H. Lucas, Nieuwe Oosterkerk] • Nieuwe denominaties: minder zichtbaar, bijvoorbeeld door de ligging in een straatwand, door een bescheiden omvang en/of door afwezigheid van een hoge toren. Het voormalig zelfstandige dorp Vlaardinger-Ambacht heeft een eigen kerk gekregen [Bethelkerk]. Daarnaast werd in deze periode begraafplaats Emaus buiten de stad aangelegd. Bijzonder is dat Emaus één van de eerste begraafplaatsen ten noorden van de grote rivieren is met een rooms-katholiek deel [St. Willibrorduskapel].

Architectuur Nieuwe typologie: Gereformeerde stadskerk met kruisvormige plattegrond. [Nieuwe Oosterkerk] De andere kerken kregen een traditionele kerkvorm: zaalkerk met toren.

Interieur Niets bewaard gebleven.

Vlaardinger-Ambacht (Babberspolder) - Emmauskerk, woningen, voormalig Gereformeerd, 1951 - Immanuelkerk, Leger des Heils, voormalig Hervormd, 1955 Westwijk - Maranathakerk, Volle Evangelie Gemeente, voormalig Gereformeerd, 1961 - Apostolisch Genootschap, Hindoe, voormalig Apostolisch Genootschap, 1962 - Toren Ichthuskerk, voormalig Hervormd, 1965 - Toren Willibrorduskerk, voormalig Katholiek, 1967

Cultuurhistorie Na de Tweede Wereldoorlog werden er veel nieuwe kerken gebouwd in Vlaardingen, omdat: • Vlaardingen enorm uitbreidt met nieuwe woonwijken • De hoofddenominaties, Hervormd, Gereformeerd en Katholiek, aanwezig willen zijn in de wijk met een kerkgebouw. Tegelijkertijd werden er ook veel bestaande kerken in het centrum gesloopt om plaats te maken voor een nieuw winkelcentrum. Gesloopt worden o.a. de Gereformeerde Zuiderkerk (in 1956) en Noorderkerk (in 1961) en de Hervormde Rehobothkerk (in 1955).

Periode 3: 1945 - 1964

Gebedshuizen in Vlaardingen Religie kerk

kapel

moskee

synagoge

overig

Bouwperiode oud: <1850

vooroorlogs: 1850 - 1939

Katholiek

PKN

wederopbouw: 1940 -1965

modern: 1966 - nu

Denominatie Gereformeerd

Evangelisch en Pinkster

Internationaal

overig

Gebruik oorspronkelijk gemeente

nieuwe gemeente

leeg

herbestemd

5 6

Stedenbouw

Interieur

De wijkgedachte stond centraal • Dit betekent dat kerken in het centrum van de wijk / buurten staan, samen met scholen. Ze staan in groenzones, waar de gebouwen vrij in het groen staan. • In Westwijk is dit principe bijna in perfectie uitgevoerd (alleen groenzone met scholen bij Maranathakerk niet uitgevoerd). • In de Indische Buurt en Babberspolder, bestaande wijken die na de oorlog werden uitgebreid, is de bestaande context beperkend geweest en zijn de principes niet geheel uitgevoerd. Wel zoveel mogelijk centraal, langs hoofdwegen, zo mogelijk samen met scholen, niet altijd in het groen.

Bijna geen van de interieurs is nog origineel. Overal zijn de preekstoel en de banken vervangen of weggehaald. Alleen in de Maranthakerk zijn de banken (met aanpassingen) en het expressieve wandtapijt nog aanwezig. De glas-in-betonvensters van de gesloopte Ichthuskerk hebben een plek gekregen in de Rehobothkerk. De Remonstrantse kerk werd in 1956 voorzien van nieuwe inrichting. Belangwekkend zijn de preekstoel met gedecoreerde panelen en het wandtapijt.

Periode 4: 1966 – nu Gebouwen

Architectuur De architectuur van de kerken moest een verbijzondering zijn ten opzichte van de omliggende woonwijk. • De architectuur van de kerken is het meest experimenteel in Westwijk. Hiervoor werden nationaal bekende architecten gevraagd. • De meest vernieuwende wederopbouwkerken staan dan ook in Westwijk. De meest opvallende daarvan, de Ichthuskerk en de Willibrorduskerk, zijn echter al gesloopt. • In de Indische Buurt en de Babberspolder zijn de kerken juist het ontwerp van lokale of regionale architecten, met minder vernieuwende wederopbouwarchitectuur. Vlaardinger J. Snijders is belangrijk architect in deze tijdperiode, met 3 van de 8 bestaande wederopbouwkerken van zijn hand.

Centrum - Sionkerk, Gereformeerde Gemeente, 1976 - Elimkerk, Gereformeerde Gemeente in Nederland, 1986 - H. Lucas (kerkzaal), Katholiek, 2005 - Al-Hijra Moskee, 2009 Holy - Nieuw Apostolische Kerk, 1969 - Kerkcentrum Holy, PKN, voormalig Samen-op-Weg, 1969 - Pax Christikerk, Katholiek, 1976 - Vredeskerk, voormalig Hervormd, nu Johan Maasbach Wereldzending, 1979 - Kerk van de Nazarener, 1993 - Kapel de Meerpaal

Periode 4: 1966 - nu

Gebedshuizen in Vlaardingen

Religie kerk

kapel

moskee

synagoge

overig

Bouwperiode oud: <1850

vooroorlogs: 1850 - 1939

Katholiek

PKN

wederopbouw: 1940 -1965

modern: 1966 - nu

Denominatie Gereformeerd

Evangelisch en Pinkster

Internationaal

overig

Gebruik oorspronkelijk gemeente

nieuwe gemeente

leeg

herbestemd

7 1

Cultuurhistorie De laatste tijdsperiode is dynamisch. Er worden zowel kerken gebouwd, gesloopt als herbestemd: • Nieuwbouw. Vlaardingen is nog niet uitgegroeid en krijgt in deze periode nog een grote nieuwe woonwijk, Holy, met 4 kerkgebouwen. Daarna zijn er nog regelmatig nieuwe gebedshuizen gebouwd, vaak voor vrij jonge gemeenschappen die na jaren van huren een eigen kerk bouwen. [Gereformeerde Gemeente in Nederland in 1986, Kerk van de Nazarener in 1993] Ook wordt de eerste moskee gebouwd in 2009. • Herbestemming. Het gaat veelal om de verkoop aan een ander kerkgenootschap: Immanuelkerk in 1975, Maranathakerk in 1985, Vredeskerk in 2010, Apostolisch Genootschap in 2011. De Emmauskerk is in 2008 omgebouwd tot appartementencomplex en de Nieuw Apostolische Kerk is sinds 2018 in gebruik als kinderdagverblijf. • Sloop. Er worden 7 kerken gesloopt, alleen van de PKN en de Katholieke

Een andere ontwikkeling in deze periode is de grootschalige vernieuwing van naoorlogse woonwijken. Zo is bijvoorbeeld de omgeving rondom de Immanuelkerk vrijwel geheel vervangen door nieuwbouw.

Architectuur De gebedshuizen zijn niet nadrukkelijk aanwezig, maar laag en bescheiden. Geen architectonische hoogtepunten, maar een alledaags vormgegeven huis van God. Vaak verraadt alleen de klokkenstoel de kerkelijke functie. De bescheiden uitstraling is typisch voor deze tijdsperiode waarin de rol van religie in de maatschappij kleiner is geworden.

Interieur De inrichting van de nieuwe kerken en de moskee zijn vrijwel origineel. Uitzondering hierop vormt de herbestemde Nieuw Apostolische Kerk.

kerk. De reden is krimp en daardoor samenvoeging van gemeenten.

Stedenbouw Er zijn drie verschillende ontwikkelingen voor nieuwe kerken: • De kerken in Holy krijgen, volgens de wijkgedachte, een centrale plek in de wijk in een groenzone samen met scholen. [Nieuw Apostolische Kerk, Kerkcentrum Holy, Pax Christikerk en Vredeskerk] • De nieuwgebouwde kerken en moskee komen op braakliggende terreinen, vaak aan de randen van de wijk. [Elimkerk, Al-Hijra moskee, Kerk van de Nazarener] • De kerken die een voorganger op dezelfde plek vervangen worden geïntegreerd in het straatbeeld [Sionkerk en H. Lucas]

2.3 VLAARDINGSE KERKEN IN CIJFERS

Reden voor sloop

ALLE GEBEDSHUIZEN

Vooraf Vlaardingse gebedshuizen in tabellen en diagrammen. Verschillende gegevens en eigenschappen van gebedshuizen in Vlaardingen zijn in deze paragraaf overzichtelijk in beeld gebracht. Het doel hiervan is om grote lijnen te kunnen zien en lijnen te ontdekken.

vervanging op zelfde locatie vervanging elders in Vlaardingen samengaan met andere gemeente noodkerk, bedoeld voor tijdelijk gebruik onbekend / anders

We maken onderscheid tussen alle gebedshuizen die ooit zijn gebouwd (waarvan een behoorlijk aantal inmiddels is gesloopt) en alle nog bestaande gebouwen.

Bestaand en gesloopt In Vlaardingen zijn nog 24 religieuze gebouwen te vinden. In de loop van de tijd zijn er ook 24 gesloopt. De redenen hiervoor zijn uiteenlopend geweest. Voor meer dan de helft hiervan geldt dat er sprake was van vervangende

Type bestaande gebouwen

nieuwbouw, al dan niet op dezelfde locatie. De grootste vernieuwingsslag heeft plaatsgevonden in de jaren '60 en '70 van de vorige eeuw.

2 2

Van de bestaande gebouwen is het overgrote deel in gebruik als kerkgebouw. In een tweetal gevallen is er sprake van alleen een toren (als restant van een voormalig kerkgebouw), 1 moskee en 2 herbestemde kerkgebouwen. Van de 17 kerkgebouwen zijn er twee als 'kapel' te beschouwen.

kerk moskee alleen toren overgebleven herbestemd

Alle gebedshuizen

bestaand gesloopt

Jaar van sloop

Gebedshuizen in Vlaardingen Vlaardingen ALLE GEBEDSHUIZEN Bestaand Bestaand

Gesloopt Gesloopt

B1 NieuweKerk, Kerk,Binnensingel Binnensingel Centrum B1 Nieuwe Religie Religie Centrum B2 Oosterkerk, Binnensingel B2 Oosterkerk, Binnensingel 1 1 Grote Kerk, Markt 6363 kapelkapel Grote Kerk, Markt kerk moskee synagoge overig kerk moskee synagoge overig Elim, Sionkerk, Westnieuwland DD Elim, Dijklaan Dijklaan 2 2 Sionkerk, Westnieuwland 5656 St. H. Lucas, Hoogstraat EE St. Willibrorduskerk Willibrorduskerk3e, 3e,Erasmusplein Erasmusplein 3 3 H. Lucas, Hoogstraat 4040 Bouwperiode G Liefde en Vrede, Gedempte Biersloot 4 Al-Hijra Moskee, Dr. Abraham Kuyper G Liefde en Vrede, Gedempte Biersloot 4Bouwperiode Al-Hijra Moskee, Dr.

Abraham Kuyper H1 Johannes de Doper 1e, Hoogstraat straat 4-6 oud: <1900 vooroorlogs: 1900 - 1939 wederopbouw: 1940 -1965 modern: 1966 - nu H1 Johannes de Doper 1e, Hoogstraat straat 4-6 oud: <1900 vooroorlogs: 1900 - 1939 wederopbouw: 1940 -1965 modern: 1966 - nu H2 Johannes De Fontein, Groen Prinstererstraat H2 Johannesde deDoper Doper2e, 2e,Hoogstraat Hoogstraat 5 5 De Fontein, Groen vanvan Prinstererstraat H3 Johannes de Doper 3e, Hoogstraat 65a H3 Johannes de Doper 3e, Hoogstraat 65a HG Willibrorduskerk 2e, Hugo de Grootstraat 6Denominatie Rehobothkerk, Billitonlaan 104 Katholiek Evangelisch HG Internationaal Willibrorduskerk PKN104 Gereformeerd overig 2e, Hugo de Grootstraat 6Denominatie Rehobothkerk, Billitonlaan en Pinkster PKN Gereformeerd Evangelisch InternationaalPniëlkerk, overig HR Henriëtte Roland Holststraat 7 Elimkerk,Katholiek Surinamesingel 103 en Pinkster HR Pniëlkerk, Henriëtte Roland Holststraat 7 Elimkerk, Surinamesingel 103 I Willibrorduskerk 1e, Insulindesingel Oostwijk I Willibrorduskerk 1e, Insulindesingel Oostwijk K Noorderkerk, Kuiperstraat 8Gebruik Remonstrantse Kerk, Hoflaan 39 Noorderkerk, Kuiperstraat 8Gebruik Kerk, Hoflaan 39 nieuwe gemeente leeg K herbestemd KO Westwijkkapel (noodkerk), Kamerlingh 9 Remonstrantse Windwijzer,oorspronkelijk Schiedamseweg 95 gemeente oorspronkelijk nieuwe gemeente leeg herbestemd KO Westwijkkapel (noodkerk),

Kamerlingh 9 10 Windwijzer, Schiedamseweg 95 Onnesstraat Eben Haëzer, gemeente Emmastraat 116 Onnesstraat 10 Eben Haëzer, Emmastraat 116 La Zuiderkerk, Landstraat La Zuiderkerk, Landstraat Li Rehoboth, Liesveldselaan Vlaardinger Ambacht Heilige Geestkerk 1e, Meidoornstraat 11 Vlaardinger St. Barbarakapel, Emaus LiM1 Rehoboth, Liesveldselaan Ambacht M2 Heilige Bethelkerk, Burg.Emaus Verkadesingel 26 M1 HeiligeGeestkerk Geestkerk2e, 1e,Meidoornstraat Meidoornstraat 11 12 St. Barbarakapel, M3 Heilige Geestkerk 3e, Meidoornstraat 13 Emmauskerk, Van Linden van den M2 Heilige Geestkerk 2e, Meidoornstraat 12 Bethelkerk, Burg. Verkadesingel 26 T Holykapel, Torenvalklaan Heuvellsingel M3 Heilige Geestkerk 3e, Meidoornstraat 13 Emmauskerk, Van2 Linden van den VM Ichthuskerk, Maerlantlaan 14 Heuvellsingel Immanuëlkerk, Sneeuwbalstraat 10 T Holykapel, Van Torenvalklaan 2 VR Kerkje van Rover, Van Riebeeckstraat Westwijk Sneeuwbalstraat 10 VM Ichthuskerk, Van Maerlantlaan 14 Immanuëlkerk, W1 Sionkerk 1e, Westnieuwland 15 Apostolisch Genootschap, Philips de VR Kerkje van Rover, Van Riebeeckstraat Westwijk W2 Sionkerk 2e, Westnieuwland Goedestraat 151 W1 Sionkerk 1e, Westnieuwland 15 Apostolisch Genootschap, Philips de WZ De Meerpaal, Willem de Zwijgerlaan 16 Maranathakerk, Prof.

Mekelstraat 255 W2 Sionkerk 2e, Westnieuwland Goedestraat 151 17 Toren Willibrorduskerk, Erasmusplein 5 WZ De Meerpaal, Willem de Zwijgerlaan 16 18 Maranathakerk, Prof.Van Mekelstraat 2552 Toren Ichthuskerk, Maerlantlaan 17 18

Toren Willibrorduskerk, Erasmusplein 5 Toren Ichthuskerk, Van Maerlantlaan 2 Holy-Zuid

19 De Meerpaal, Willem de Zwijgerlaan 2 20 Holy-Zuid Kerk van de Nazarener, Zwanensingel 1 Pax Christikerk, Reigerlaan 51 19 21 De Meerpaal, Willem de Zwijgerlaan 2 22 Kerkcentrum Holy, Reigerlaan 47 20 Kerk van de Nazarener, Zwanensingel 1 Apostolische Kerk, 51 Korhoenlaan 7 21 23 PaxNieuw Christikerk, Reigerlaan

22 23

2424

21 22

21 22 T

T 20

19 WZ

Kerkcentrum Holy, Reigerlaan 47 HolyNoord Nieuw Apostolische Kerk, Korhoenlaan 7 Vredeskerk , Olmendreef 103

Holy- Noord 44 24 Vredeskerk , Olmendreef 103

noordzijde

Vredeskerk , Olmendreef 103

13 12

M2 M1 M3 14

11 15

KO HG

H1 3

17 E HR

18 VM 16

7 I

VR Li 2

W1 W2

zuidzijde

H2 H3 8

9 B1

1 La

Bouwperiode

Op de volgende pagina’s wordt nader ingezoomd op de huidige 24 gebedshuizen. Daarbij valt een aantal zaken op. Hieronder zetten we ze in verschillende thema’s uiteen.

Wat het Vlaardingse gebedshuizenlandschap echt uniek maakt in Nederland is dat bijna de helft van de gebouwen vrij jong is, dat wil zeggen van na 1966. En er is slechts 1 kerkgebouw dat voor 1850 is gebouwd.

Denominatie 7

Denominatie

De Protestantse Gemeente van Vlaardingen en haar voorgangers (de Hervormde Gemeente en de Gereformeerde Kerk) hebben verreweg de meeste kerkgebouwen gebouwd. Het genootschap heeft daarvan nu nog minder dan de helft (4 van de 10) in eigendom en gebruik. Er zijn ook verschillen tussen de verschillende groepen geloofsgenootschappen waarneembaar. Zo hebben de Evangelische en pinkstergemeenschappen zelf weinig gebouwd, maar zijn vooral tweede eigenaar van een kerkgebouw geworden. De Gereformeerde genootschappen daarentegen zijn nog steeds eigenaar van de gebouwen die ze zelf hebben gebouwd. Dit geldt ook voor de islamitische gemeenschap. De moskee is gebouwd als religieus gebouw en is nog in eigendom en gebruik bij de gemeenschap die haar heeft gebouwd.

Interieur

7 vrijwel origineel (sterk) gewijzigd

In het Vlaardingse gebedshuizenlandschap vormt het interieur een belangrijke factor. Er zijn nog maar heel weinig originele interieurs aanwezig. De veranderdrang van de Vlaardingse geloofsgemeenschappen is sterk gebleken. Een grote meerderheid van de interieurs is in de loop van de tijd sterk gewijzigd. De interieurs die nog vrijwel origineel zijn, zijn relatief jong (periode na 1966). Iets anders dat opvalt is dat er maar weinig nationaal kerkbouwende architecten actief geweest in Vlaardingen. Het zijn vooral lokale architecten geweest die kerken in Vlaardingen bouwden.

Interieur (sterk) gewijzigd

Interieur origineel

4 voor 1965 na 1966

voor 1965 na 1966

Context

4 vrijwel oorspronkelijk (sterk) gewijzigd onderdeel herstructureringsgebied/ toekomstige wijziging

Architect

3 9 5

overig lokale architect architect onbekend bekende nationale kerkenbouwer

Denominatie

Huidig gebruik Er is sprake van een breed palet aan denominaties in Vlaardingen. De overgrote meerderheid van de gebouwen is nog in gebruik als bedehuis (kerk of moskee). Eén kerkgebouw is inmiddels in gebruik als tempel en dat is landelijk gezien een unieke verschuiving. Van twee gebouwen is alleen de toren overgebleven, beiden in Westwijk. In Vlaardingen zijn een viertal kerken herbestemd met een woonfunctie, sociaal-maatschappelijke functie of culturele functie.

Huidige functie van het gebouw

Ligging in de stad Over de ligging van de gebedshuizen in Vlaardingen valt het volgende op te merken. Ongeveer de helft van de gebouwen ligt als een uitzondering in de omgeving of in het groen of water. Daarmee nemen ze een meer prominente plek in de stad in. De andere gebouwen voegen zich in het heersende bebouwingsbeeld van de omgeving of de straatwand en zijn daarmee minder prominent aanwezig in de stad. Het valt op dat in Vlaardingen de kerkgebouwen vrij gelijkmatig over de verschillende wijken zijn verdeeld, met een licht accent op de binnenstad. Als we daarbij kijken naar de herbestemde kerken, dan valt op dat deze zich met name in de oudere buitenwijken bevinden. Ook valt op dat de bouwperiode van de kerkgebouwen niet helemaal synchroon loopt met de uitbreiding van de stad. Dit heeft vooral te maken met de vernieuwingsdrang van de kerken en stadsvernieuwing in de jaren '60 en '70 van de vorige eeuw. Daardoor staan er in de binnenstad ook veel jongere kerkgebouwen, al dan niet als vervanger van een vorig kerkgebouw.

Ligging in de wijk

5 9 3

uitzondering in de omgeving in straatwand in het groen/water gelijkwaardig aan omgeving

Bouwperiode - Ligging in de stad

Denominatie - Liggin in de stad

3. KERKENPASPOORTEN

23 23 21 22

21 22 20 20

13 12

13 12 14

11 15 15

6 6

4 35 4

7. 3 8

16 18 16

1 2

10 9

9. 13.

10.

17.

14.

21.

22. 18.

11.

15.

19.

23.

12.

16.

20.

24.

GROTE KERK

Markt 63, Vlaardingen ALGEMEEN

De Grote Kerk domineert al eeuwen het beeld van Vlaardingen. De kerk staat op een eeuwenoude religieuze plek. Mogelijk was al in de 8e eeuw op deze verhoogde plek in het landschap een kerk, gewijd aan Willibrordus, te vinden. Het eerste stenen kerkgebouw werd in de 12e eeuw gebouwd. In de eeuwen die volgden werd het kerkgebouw met de toren vele malen uitgebreid en heropgebouwd na onder andere een grote stadsbrand in de 16e eeuw en na ernstige verzakkingen. Zo moest de toren zelfs geheel worden afgebroken in de 18e eeuw.

Naam

Grote Kerk

Adres

Markt 63, Vlaardingen

Gebruik

kerk

Denominatie

PKN (vm. Ned. Hervormd)

Bouwjaar

16e eeuw

Architect

onbekend

Monumentstatus

Rijksmonument

Eigenaar

Protestantse Gemeente te Vlaardingen, toren Gemeente Vlaardingen

In 17e en 18e eeuw kreeg het gebouw zijn uiteindelijke vorm: een sober en strak vormgegeven driebeukige hallenkerk met ingebouwde toren. In de jaren 70 werd de kerk grondig gerestaureerd. Hierbij is het interieur sterk gewijzigd. Zo werden de banken vervangen door houten stoelen met rieten zitting en werd de 19e eeuwse preekstoel vervangen door een exemplaar uit een kerk in Den Haag. De toren is eigendom van de gemeente Vlaardingen. De Grote Kerk is een rijksmonument.

Een sober en strak vormgegeven driebeukige hallenkerk met ingebouwde toren.

SAMENHANG MET DE OMGEVING Plaats in dorp of stad

De Grote Kerk is een sober en strak vormgegeven driebeukige hallenkerk met een ingebouwde toren op de Markt van Vlaardingen. De toren domineert al eeuwen het beeld van Vlaardingen. De toren bleef het stabiele baken van Vlaardingen, waar het stadje in de negentiende eeuw uitgroeide tot de derde havenstad van Nederland en één van de belangrijkste visserijcentra van het land. Begin twintigste eeuw verloor de visserij haar betekenis. Vlaardingen trok nieuwe industrieën aan: timmerfabrieken, een kunstmestfabriek, een zeepfabriek en voeding- en levensmiddelenindustrie. De stad behield echter haar kleinschalige karakter. Dat blijkt niet alleen uit de bescheiden historische bebouwing en de beperkte omvang van de binnenstad, maar ook uit de vrij sobere vormgeving van de middeleeuwse Grote Kerk. Het is haast voelbaar dat de kerkring met de kerk een eeuwenoude gewijde plek is. Al in de 8e eeuw stond hier een houten kerkje. In de eeuwen erna volgden vele kerken, uitbreidingen en restauraties elkaar op, op deze verhoogde plek in het landschap. De Markt met kerkring en de kerk als centraal punt heeft een hoge bebouwingsdichtheid. De aaneengesloten gevelwanden van smalle, meest 19e eeuwse panden of ouder, geven het plein zijn besloten karakter evenals de ontsluiting door smalle stegen. De bomenrijen dragen sterk bij aan de beleving van de ruimte.

Kadasterperceel

m-267

Nabijheid voorzieningen

Mix maatschappelijk, winkels, horeca en wo-

De directe omgeving

Relatie entree en omgeving

Baken

nen In beschermd stadsgezicht

wel; rooilijn, schaal en kapvorm/nokrichting

Parkeergelegenheid

prive niet, omgeving niet

GROTE KERK

Markt 63, Vlaardingen GEBRUIK EN BELEVING

Route naar eredienstruimte

De ruimte heeft een typische eeuwenoude protestantse sfeer van soberheid en klaarheid. De interieuronderdelen daarentegen zijn modern, m.u.v. de preekstoel en het

Type

orgel. De stoelenrijen zijn rondom de centraal geplaatste preekstoel gezet. De preekstoel (19e eeuw) is afkomstig uit een andere kerk. Het interieur bevat een 18e eeuws orgel afkomstig uit Gent en grafzerken in de vloer. De kerkruimte is tweemaal (1836 en 1965-1970) opnieuw ingericht, waarbij alle interieurelementen (m.u.v het orgel) vervangen zijn. Recent zijn de stoelen vervangen door moderne exemplaren.

Oriëntatie

Belangrijkste focuspunt van de eredienstruimte

SIONKERK

Westnieuwland 56, Vlaardingen ALGEMEEN Bij de Sionkerk staan verticaliteit en symmetrie centraal. Het kerkgebouw uit 1976 is een zogenaamde refodome, een megakerk voor de reformatorische gezindte, met in dit geval circa 1000 zitplaatsen. Refodomes staan in een gevestigde traditie. Al voor de oorlog waren er kerken van deze omvang binnen dit kerkverband, zoals de voormalige Koninginnekerk in Rotterdam en de Salemkerk in Lisse. Het is al de derde kerk voor de Gereformeerde Gemeente op deze plek. Telkens werd het gebouw vervangen door een groter exemplaar. Het ontwerp is, hoewel formeel afkomstig van het architectenbureau Geluk en Treurniet, het eerste grote en vrijwel zelfstandig gemaakte werk van Hans Treurniet.

Naam

Sionkerk

Adres

Westnieuwland 56, Vlaardingen

Gebruik

kerk

Denominatie

Gereformeerde Gemeente

Bouwjaar

1976

Architect

Geluk, G., Treurniet, J.G.

Monumentstatus

geen

Eigenaar

Gereformeerde Gemeente Vlaardingen

Treurniet legde, anders dan Geluk, bij de kerkzaal meer nadruk op de verticaliteit vanuit de geloofsovertuiging dat de gerichtheid op God moest zijn en minder op de wereld. Bij de ontmoetingsruimte van de kerk werd juist verbinding met de omgeving gezocht. De architect positioneerde deze ruimte -met ruime glaspartijen- bewust op de hoek van het ensemble om verbinding met de straat te maken. De oranje luifel boven de ingang valt goed op en benadrukt de entree. De architecten Geluk en Treurniet waren beide gemeenteleden van de Sionkerk. Aan het gebouw is sinds de bouw weinig veranderd. Het pand is geen monument.

Nadruk op de verticaliteit vanuit de geloofsovertuiging dat de gerichtheid op God moet zijn.

SAMENHANG MET DE OMGEVING Plaats in dorp of stad

De verticale, bakstenen Sionkerk vormt een verrassing in het straatbeeld van het Westnieuwland, dat bestaat een grote verscheidenheid aan bebouwing uit verschillende periodes. De geïntegreerde toren is nadrukkelijk op de hoek van het Westnieuwland en de Nieuwlandstraat gepositioneerd. Het gebouw loopt in hoogte af naar de randen. Zo wordt in hoogte aansluiting gezocht bij de lagere bebouwing in de omgeving. Dit wordt versterkt door de lagere ontmoetingsruimte, met ruime glaspartijen, die op de hoek van de straat is gepositioneerd. Interessant is om ook de stedenbouwkundige ontwikkelingen van de drie Sionkerken te zien, waarin het kerkgebouw een steeds prominentere stedenbouwkundige rol kreeg. Waar het eerste kerkje uit 1890 nog een verstopte ligging in het bouwblok had, werd de 2e kerk meer zichtbaar, door een smal steegje naar het Westland. Het huidige gebouw heeft een prominente ligging op de hoek van de straat.

De directe omgeving

Relatie entree en omgeving

Sinds het bouwjaar 1976 is het straatbeeld nogal veranderd door de komst van veel nieuwe bebouwing, zowel ten oosten, westen als ten zuiden van de kerk. De samenhang tussen de gebouwen was en is beperkt. Baken

Kadasterperceel

M-247

Nabijheid voorzieningen

Mix maatschappelijk, winkels, horeca en wonen

In beschermd stadsgezicht

niet

Parkeergelegenheid

privé beperkt, omgeving beperkt

SIONKERK

Westnieuwland 56, Vlaardingen GEBRUIK EN BELEVING

Route naar eredienstruimte

Type

Het interieur van de Sionkerk vormt een samenhangend geheel met een strak, sober lijnenspel. De preekstoel staat centraal in de punt van de waaiervormige plattegrond. Bankenrijen op de begane grond en de galerij scharen zich rondom de preekstoel. De hoge vensters benadrukken de verticaliteit (godgerichtheid) van het ontwerp. Het interieur-ensemble is gaaf bewaard, vrijwel zonder wijzigingen. Op de galerij bevindt zich een Leeflang-orgel.

Oriëntatie

Belangrijkste focuspunt van de eredienstruimte

uitsnede?

HEILIGE LUCAS

Hoogstraat 26, Vlaardingen ALGEMEEN

De neogotische kerktoren van de Rooms-Katholieke kerk aan de Hoogstraat heeft al meerdere kerkzalen naast zich gehad. In 1869 werd de eerste Johannes de Doperkerk gebouwd: een neogotisch gebouw naar ontwerp van de bekende katholieke kerkenbouwer Pierre Cuypers. Deze kerk werd in 1956 afgebroken vanwege de bouwvallige staat. De toren, pastorie en het ingangsportaal bleven overeind. Tijdelijk werd een houten noodkerk in gebruik genomen. In 1963 werd een nieuwe kerkzaal gerealiseerd naar ontwerp van J. van der Laan, de 3e Johannes de Doperkerk. Deze werd in 2004 gesloopt en een jaar later vervangen door een kleinere kerkzaal van architectenbureau Brouwer en Steketee.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10731339/1