Rekenkameronderzoek De aanpak van ondermijning in Vijfheerenlanden

Bij de controles komt de gemeente met partners regelmatig ondermijnende activiteiten op het spoor. Drie van de tien controledagen zijn de ‘grote controles’. Dit zijn integrale controles waarbij een flink aantal deelnemers meegaat langs de te controleren locaties en adressen. Dit zijn Afdeling OOV, Afdeling Bouw- en Woningtoezicht, ODRU, politie, Stedin, Douane. Casus flatcontrole Eind 2022 werd een integrale controle uitgevoerd van enkele flatgebouwen. Hierbij zijn betrokken OOV naast politie ook de woningcorporatie (Lekstede Wonen in dit geval), de afdeling VTH en een slotenmaker. Er worden drugshonden ingehuurd. De werkwijze is als volgt. Alle schuurtjes/bergingen worden van buitenaf bekeken. Zo mogelijk wordt door het raam met camera’s naar binnen gekeken. De drugshonden ‘besnuffelen’ elke berging. De bewoner wordt in kennis gesteld en krijgt een half uur om de ruimte zelf te komen openen. Anders verschaft de slotenmaker de toegang. Bij zo’n controle wordt vooraf bepaald welke ruimtes (aselecte

30

steekproef) sowieso geopend worden en welke enkel op signaal. Resultaat van deze actie: drugs (1x); illegaal vuurwerk (2x); illegale tabak (1x).

Een belangrijke basis voor de aanpak is het bijhouden van een actuele lijst van risicolocaties. Een uitvloeisel van alle signalen die intern en extern bij de gemeente worden aangebracht. Dit zijn de plekken waaruit vervolgens gekozen kan gaan worden bij de integrale en reguliere controles. De totaalaantallen geregistreerde risicolocaties zijn sinds 2018 structureel toegenomen, zien we in de grafiek hieronder.

Als we een vergelijking maken van de aantallen controles die Vijfheerenlanden uitvoert met andere gemeenten in het district, dan zien we grote verschillen. Op grond van cijfers van het RIEC kunnen we stellen dat Vijfheerenlanden met kop en schouders uitsteekt boven de andere gemeenten, voor wat betreft de kwantiteit van de controles. Vijfheerenlanden controleert significant vaker dan andere gemeenten. 4.2.4.

estuurlijk optreden op grond van de Opiumwet en APV

De gemeente heeft in Opiumwet, de APV en de Gemeentewet verschillende mogelijkheden om op te treden. Bij de bestrijding van ondermijning is, vanwege het feit dat in veel gevallen het aantreffen van drugs onderdeel is van de aangetroffen situatie, de Opiumwet het belangrijkst. Het aantreffen van een handelshoeveelheid drugs kan

31

onder voorwaarden al voldoende zijn om een pandsluiting te realiseren.29 De gemeente Vijfheerenlanden kijkt op maat per casus welke maatregel ingezet moet worden. In de regel is de eerste stap het sturen van een waarschuwing. Dit wordt gedaan als iemand in de fout is gegaan, maar als het tegelijkertijd niet proportioneel is om een bestuurlijke maatregel in te zetten. Er kan gekozen worden een bestuurlijke boete op te leggen. Of er wordt voor gekozen een last onder dwangsom op te leggen. Daarmee kan bepaald gedrag worden afgedwongen, zoals het afzien van de handel in drugs in een specifiek pand onder dreiging van een boetebedrag (de dwangsom). Voor het bepalen van de hoogte van de dwangsom bestaan geen wettelijke regels. De gemeente hanteert als maatstaf bij het bepalen van het bedrag onder meer het (geschatte) financiële voordeel dat de overtreding oplevert. Het moet de overtreder in ieder geval voldoende prikkelen om niet nogmaals in de fout te gaan. De gemeente Vijfheerenlanden zet regelmatig succesvol in op het sluiten van een pand waar criminele activiteiten plaatsvinden. Bij zo’n sluiting moet altijd aangetoond worden dat de voorgestelde maatregel ‘geschikt’, ‘noodzakelijk’ en ‘evenredig’ is.30

Grafiektitel 12 10 8 6 4 2 0 LOD 2024

LOD 2023

LOD 2022

WaarschuwingWaarschuwingWaarschuwing 2024 2023 2022

Ondermijning

Overig

Per 1998 is hiervoor artikel 13b aan de Opiumwet toegevoegd. Dit wetsartikel en de mogelijkheden ervan worden in de volksmond ook wel de ‘Wet Damocles’ genoemd. Een erg belangrijke uitbreiding van de bestuurlijke mogelijkheden van de burgemeester. 30 Dit wordt de ‘drietrapsraket uit de Harderwijkzaak’ genoemd, de manier om de evenwichtigheid van een sluiting te beoordelen. 29

32

LOD = last onder dwangsom We zien dat de aantallen waarschuwingen met betrekking tot ondermijnende activiteiten het afgelopen jaar flink zijn gedaald. Tegelijkertijd steeg recent de aantallen casussen waarin een dwangsom werd opgelegd. Dit lag de afgelopen jaren steeds tussen 4 en 8. 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 Sluitingen 2024

Sluitingen 2023 Opiumwet

Sluitingen 2022

Gemeentewet

Het aantal pandsluitingen lag de afgelopen jaren steeds boven de tien. De getallen voor 2024 hebben betrekking op de eerste helft (tot en met juni) en moeten dus verdubbeld worden voor een prognose van het totaal voor het gehele jaar (eveneens meer dan tien). We zien in de grafiek dat sinds 2023 vaker een beroep wordt gedaan op de Opiumwet bij het afdwingen van een pandsluiting. 4.2.5.

Inzetten van integriteitsscreeningen als instrument (Wet Bibob)

Inzet van de Wet Bibob zien we wel af en toe terug in casuïstiek, maar het valt op dat dit relatief wat minder vaak31 naar voren komt als instrument ter bestrijding van ondermijning. Exploitatievergunningen en alcoholwetvergunningen worden standaard Bibob getoetst, bij commerciële vergunningen. En jaarlijks worden er gemiddeld twee casussen aangedragen bij het Landelijk Bureau Bibob om een uitgebreid bibob onderzoek te laten verrichten. Bibob is nog niet bij de andere afdelingen uitgerold, zoals bijvoorbeeld bij subsidies en omgevingsvergunningen. We zien dat de juridische expertise bij de gemeente op peil is en hebben daarmee ook de verwachting dat dit

31

Er is geen cijfermatige informatie beschikbaar over inzet van dit instrument.

33

instrument in de toekomst zeker een belangrijker plek gaat innemen in het gehele palet van maatregelen. 4.2.6.

Aanpak in casuïstiek

We hebben voor het onderzoek de gemeente gevraagd in totaal tien casussen te selecteren voor nadere analyse. Het is gelukt om informatie te verkrijgen van in totaal negen casussen. Dit zijn de relatief grote en langer lopende casussen waar de gemeente de afgelopen jaren mee te maken heeft gehad. Het geeft een beeld van het soort van casussen waar de gemeente met partners samen aan werkt; de mate waarin bepaalde interventies en bestuurlijke maatregelen worden ingezet; en met wie er door de gemeente wordt samengewerkt in de casusgerichte strijd tegen ondermijning. Bij het interpreteren van de cijfers moeten we natuurlijk wel bedenken dat dit slechts betrekking heeft op een deel van de casuïstiek. Fenomenen in 9 grote casussen Fenomenen waar de gemeente in 9 grotere casussen mee te maken heeft Aantal casussen Vermoedens drugsproductie

6

Misbruik van vastgoed

6-7

Criminele families

3-4

Mensenhandel

1

Georganiseerde zorgfraude

0

Criminele motorbendes

0

Georganiseerde milieucriminaliteit

1-2

Geweld in het criminele milieu

1-2

Overig: illegale sigarettenfabriek

1

We zien dat de nadruk in de casuïstiek sterk ligt op productielocaties van (meestal synthetische hard-)drugs. Daarbij is eigenlijk altijd ook sprake van misbruik van vastgoed. In de helft van deze geanalyseerde gevallen gaat het om criminaliteit waarbij binnen de familie wordt samengewerkt. Casuïstiek met betrekking tot uitbuiting (mensenhandel) komt minder vaak voor en er is niet of nauwelijks sprake van het

34

casusgericht aanpakken van zorgfraude. Criminele motorbendes komen waarschijnlijk in de gemeente niet of nauwelijks voor (zoals eerder al benoemd). Samenwerking in 9 grote casussen Samenwerkingspartners in de 9 bestudeerde casussen Aantal casussen Politie

9

Omgevingsdienst ODRU

5

RIEC

3

Belastingdienst

2

Douane

2

Arbeidsinspectie

1

Woningbouwvereniging/-corporatie

1

AVIM32

1

Openbaar Ministerie

1

RUD

1

NVWA

1

In alle casussen wordt met politie samengewerkt. Verder zien we dat de omgevingsdienst een belangrijke partner is van de gemeente in de aanpak van ondermijning. Met het RIEC wordt iets minder vaak samengewerkt. Verder illustreert de lijst met samenwerkingspartners de breedte van de aanpak. Naast de in de tabel genoemde partners, werkt de gemeente ook samen met de brandweer. Die gaat bijvoorbeeld mee bij controles gericht op de brandveiligheid in panden waar veel arbeidsmigranten worden gehuisvest.

32

AVIM staat voor Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel.

35

Ingezette interventies en instrumenten in 9 grote casussen Inzet instrumentarium Aantal casussen (Maatregelen gericht op mogelijke) pandsluiting

6

Last onder dwangsom

2-433

Verbeuring dwangsom

0-1

Bestuurlijk afpakken

0

Bibob-vergunningen

1

Vergunningcontrole

1

Vervolg in politie-onderzoek en/of strafrechtelijke vervolging

4

Inzet sociaal team

1

Af en toe ziet de gemeente dat bepaalde personen die de delicten plegen dat onder sterke dreiging of invloed van anderen lijken te doen. Bij mogelijke gevallen van criminele uitbuiting zet de politie soms een politiebombericht in. Dit betekent dat betrokkenen een telefoonnummer krijgen aangereikt met de mededeling dat als ze uit de criminaliteit willen stappen, ze bij dat nummer ondersteuning en meer informatie kunnen krijgen. Deze bomberichten zijn veelal weinig effectief: in de gesprekken zijn geen voorbeelden genoemd dat hierop een positieve reactie kwam of anderszins enig effect kon worden gezien.

Inzetten van dwangsommen als instrument gaat in enkele casussen mogelijk verderop in de tijd nog worden ingezet. Sommige betrokkenen beschikken over meerdere ondernemingen, die in de toekomst nog aangepakt zullen/kunnen gaan worden. 33

36

4.2.7. •

Bevindingen aanpak samengevat

De gemeente zet veel in op het creëren van bewustwording van ondermijning. Men is enthousiast over de crimegame, die overigens niet is getoetst aan de wetenschappelijke uitgangspunten. De gemeente is met deze zelfgemaakte game een vernieuwende voorloper.

•

Het aantal gesignaleerde risicolocaties neemt jaar na jaar toe. De gemeente voert, in vergelijking met regiogemeenten, veel controles uit van risicolocaties. Het uitvoeren van integrale controles met partners is een belangrijke pilaar van de aanpak, waar ook relatief veel casuïstiek uit voorkomt.

•

De gemeente Vijfheerenlanden zet regelmatig succesvol in op het sluiten van een pand waar criminele activiteiten plaatsvinden. Pandsluitingen zijn belangrijke maatregelen waar de aanpak op steunt.

•

Inzet van de Wet Bibob zien we wat minder vaak terug in casuïstiek.

37

4.3.

Samenwerking in de praktijk

4.3.1.

Samenwerking met de politie en Openbaar Ministerie

Enige tijd was er ten aanzien van ondermijning geen vaste contactpersoon bij politie voor de gemeente Vijfheerenlanden. Dit bemoeilijkte de samenwerking enigszins. Desondanks was de gemeente erg actief in het onderhouden van korte lijnen met alle agenten binnen de gemeentegrenzen. Er is al langere tijd veel (ook informeel) overleg. De afdeling OOV zit tenminste tweewekelijks om tafel met (de) wijkagent(en) en/of de operationeel expert op het thema. Daarnaast is er eveneens tweewekelijks driehoeksoverleg (Burgemeester, Openbaar Ministerie en politie) en eens per vier weken een overleg met het RIEC. Op de samenwerking met politie wordt veel geïnvesteerd door de gemeente. Dit heeft er bijvoorbeeld in geresulteerd dat er vanuit OOV gezamenlijk politietrainingen worden gegeven aan agenten die Vijfheerenlanden binnen hun werkgebied hebben. Het zorgt voor toename van de expertise bij de politie, maar ook voor steeds sterkere verbindingen tussen gemeente en de politie. De trainingen zorgen voor meer effectiviteit van de gehele aanpak omdat aan agenten wordt geleerd wat de bestuurlijke aanpak inhoudt en ook wat de gemeente van politie nodig heeft om deze goed uit te kunnen voeren. Dat dit soort activiteiten lonend is, merkt de gemeente omdat het aantal signalen dat vanuit de politie komt sinds dit soort initiatieven flink is toegenomen.

Voor het inzetten van een bestuurlijke maatregel (zoals bijvoorbeeld een pandsluiting) doet de gemeente regelmatig een beroep op een bestuurlijke rapportage waarin het Openbaar Ministerie de input levert (op basis van politie informatie). De kwaliteit van bestuurlijke rapportages is niet altijd optimaal vanuit het perspectief van de gemeente. Soms ontbreekt belangrijke contextinformatie die bij de rechter net de doorslag kan geven. Als voorbeeld geven de juristen van de gemeente, dat het Openbaar Ministerie vaak geen fotomateriaal in de bestuurlijke rapportages opneemt. Onder verwijzing naar andere arrondissementen, waar dit wel gebeurt, geven ze aan dat het OM hiermee de kwaliteit van de rapportages zou kunnen verbeteren. 4.3.2.

Samenwerking met het RIEC

Het RIEC is een regionale ondersteuningsorganisatie die partijen bij elkaar aan tafel brengt en de samenwerking mede coördineert. Als aan de RIEC-convenant eisen is voldaan en er is sprake van een ‘handelingsperspectief’, dan kan een casus door het

38

Districtelijk Team Ondermijning (DTO) worden aangenomen opgeschaald naar een RIECaanpak.34 Er was lange tijd een zeswekelijks overleg waarbij zowel RIEC als politie aanschoven. Onder meer doordat een operationeel expert van politie vertrok is dit bredere operationeel overleg op enig moment gestopt. De samenwerking met het RIEC verminderde daardoor. Voor het aandragen van signalen van ondermijning zijn gemeenten in hoge mate afhankelijk van politie. Dit is ook zo in het district WestUtrecht. Het RIEC geeft aan dat casuïstiek dat in RIEC-verband wordt aangepakt, langere tijd op een laag pitje heeft gestaan. Er kwamen, noch van politie, noch van anderen, voldoende signalen binnen waarop gezamenlijk een RIEC-ondersteunde aanpak kon worden vormgegeven. Tegelijkertijd zagen we in die periode dat de gemeente Vijfheerenlanden wel degelijk met casuïstiek te maken kreeg omdat het zelf stappen zetten in de aanpak. Verder is de samenstelling van de stuurploeg bij het RIEC de afgelopen jaren veranderd. In het verleden hing het wat teveel af van behandelende personen of aangemelde casussen wel of niet als RIEC-casus werden aangenomen. Gevolg was dat er weliswaar tijd en energie in samenwerking werd gestoken, maar dat dit dan niet leidde tot een RIEC-aanpak. De gemeente Vijfheerenlanden zoekt altijd naar de meest effectieve manier om samen te werken op casussen.

Dit heeft gedurende enkele jaren betekend dat er relatief vaak casussen zijn aangepakt zonder hierin het RIEC-convenant te betrekken. Het is niet persé zo dat de gemeente Vijfheerenlanden bij deze keuzes (wel/geen RIEC aanmelding) bepalend was. Ook politie speelt een rol en het feit dat in het gehele district Utrecht-West de aantallen RIEC-casussen jarenlang achterbleven laat ook zien dat dit geen lokale maar een regionale aangelegenheid betrof. De doorlooptijd van aangedragen casuïstiek was relatief lang. Het feit dat een opgeleverd informatiebeeld door de gemeente weinig informatief werd gevonden speelde destijds ook een rol. Inmiddels wordt de weg naar het RIEC wel weer meer gevonden. Ten tijde van het onderzoek waren gelijktijdig maar liefst 4 casussen ondergebracht in een RIEC-aanpak, een relatief groot aandeel in vergelijking met de jaren ervoor. Of het RIEC betrokken wordt in een casus, hangt niet enkel af van de ondersteuning die het RIEC zelf kan bieden. Het gaat vooral om de meerwaarde die al dan niet wordt gezien in het betrekken van partijen zoals de Belastingdienst en het Openbaar Ministerie. Dit is

Dit betekent dat het RIEC een ondersteunende rol vervult bij het organiseren van afstemming en bij de analyse en het samenbrengen van informatie. 34

39

een van de partners waar de gemeente niet rechtstreeks (dus buiten het RIEC-verband om) terecht kan met een informatievraag. Pas als een casus door het Districtelijk Team Ondermijning (kortweg: DTO) is aangenomen als RIEC-casus, is dit mogelijk. De gemeente Vijfheerenlanden heeft ervaren dat de belastingdienst bij casuïstiek waar het om (voor de belastingdienst) relatief lagere bedragen gaat, minder inzet zou plegen in de samenwerking. Inmiddels zou dit al enige tijd niet meer het geval zijn, hetgeen betekent dat samenwerking zoeken met de belastingdienst weer effectiever kan zijn. De gemeente realiseert zich goed dat als er financieel inzicht noodzakelijk is in een casus, het RIEC betrokken dient te worden om van de inzet van genoemde organisaties goed gebruik te kunnen maken. Maar er moet wel vooraf goed duidelijk gemaakt worden dat de informatie van de Belastingdienst onontbeerlijk is voor de aanpak, voordat de Belastingdienst daadwerkelijk in beweging komt. Dat er grote potentie zit en meerwaarde in deelname van de Belastingdienst in het RIEC samenwerkingsverband ziet de gemeente bijvoorbeeld als ze met collega’s in den lande spreken. Bijvoorbeeld in Flevoland worden soms op lokaal of regionaal niveau tientallen casussen enkel vanuit de Belastingdienst aangeleverd. 4.3.3.

Samenwerking met afdelingen binnen de gemeente

Burgerzaken Er is op twee manieren samenwerking met de afdeling Burgerzaken. Allereerst worden medewerkers van deze afdeling erin getraind om signalen van ondermijning te kunnen onderkennen. Daarnaast heeft de gemeente een combinatiefunctie gecreëerd waarin een outreachend werkende adresonderzoeker (namens afdeling Burgerzaken) tevens parttime werkt op de afdeling OOV. Sociaal Domein Sinds enige tijd wordt ook flink geïnvesteerd in het opzetten van structurele samenwerking tussen Sociaal Domein en de afdelingen die zich met veiligheid bezighouden. Dit resulteert er bijvoorbeeld in dat er nu, meteen nadat Handhaving bij een gezin langs is geweest, er ook vanuit het wijkteam wordt gekeken wat er in dat gezin nodig is aan ondersteuning. De afdeling OOV sluit elk kwartaal aan bij verschillende afdelingen aan in overleg om met hen over de voortgang van de aanpak ondermijning te spreken en af te stemmen over signalen, controles, activiteiten en maatregelen.

40

Er was langere tijd een breed periodiek intern overleg ondermijning vanuit Burgerzaken met OOV en ook andere afdelingen zoals VTH. Ongeveer sinds begin 2023 is hiermee gestopt. In verschillende interviews is de behoefte aangegeven om weer een gremium te hebben waar in wat breder verband met elkaar over signalen, ontwikkelingen in fenomenen en eventueel ook over nieuwe wetgeving en de mogelijkheden ervan met elkaar kan worden gesproken. 4.3.4.

Samenwerking in de regio

Vijfheerenlanden is actief als aanjager in de regio. Zo is er bijvoorbeeld een netwerk van juristen opgezet dat sinds dit jaar ongeveer eens per kwartaal bij elkaar komt om ervaringen te delen op het thema. In dit netwerk is ook de gemeente Utrecht aangeschoven. Er is met Utrecht relatief veel contact hetgeen eraan bijdraagt dat in Vijfheerenlanden de juiste expertise ‘gehaald’ kan worden waar dat nodig is. Het past in het bredere beeld dat Vijfheerenlanden probeert om andere gemeenten mee te krijgen in de ontwikkeling van hun ondermijningsaanpak. 4.3.5.

Bevindingen samenwerking samengevat

•

Er wordt met uiteenlopende partners samengewerkt in de aanpak van casuïstiek.

•

De gemeente Vijfheerenlanden vervult in de regio een voortrekkersrol als het gaat om het stimuleren van uitwisseling van expertise en van samenwerking in het algemeen.

•

De samenwerking is niet altijd gemakkelijk, maar door voortdurende investering is in Vijfheerenlanden sprake van een sterk netwerk in de aanpak van ondermijning.

•

Politie is verreweg de belangrijkste partner waar dan ook op ambtelijk niveau erg veel en effectief in wordt geïnvesteerd.

•

Casuïstiek dat in RIEC-verband wordt aangepakt, heeft langere tijd op een laag pitje gestaan. Er kwamen, noch van politie, noch van anderen, voldoende signalen binnen waarop gezamenlijk een RIEC-ondersteunde aanpak kon worden vormgegeven. Sinds enkele jaren wordt het RIEC weer steeds meer gevonden in de samenwerking.

•

Samenwerking met de belastingdienst is soms lastig, terwijl deze organisatie cruciaal is voor het verkrijgen van voldoende informatie over een casus maar ook voor de aanpak.

•

Bij de binnengemeentelijke samenwerking wordt handig gebruik gemaakt van een combinatiefunctie (OOV en Burgerzaken) om signalen op te kunnen pikken.

•

Door periodiek aan te sluiten bij teamoverleggen van afdelingen zorgt OOV voor goede verbindingen en aldus voor meer bewustwording en het ophalen van signalen. Een periodiek breed overleg zou hierin aanvullend van nut kunnen zijn.

41

4.4.

Resultaten van de aanpak

4.4.1.

Doelbereik

In hoeverre worden doelen bereikt? En in hoeverre worden de ter beschikking staande instrumenten ook ingezet? We zien dat de gemeente goed op weg is om de doelen ten aanzien van bewustwording, weerbaarheid en signalering 35 te behalen. Belangrijk is dat de gemeente zich in de activiteiten richt op verschillende kanalen en verschillende doelgroepen: gemeentemedewerkers, gemeentebestuur inclusief raadsleden, inwoners, jeugd op scholen en ondernemers. Richting raadsleden zijn er (soms meerdere) bijeenkomsten per jaar, met een voorlichting over weerbaarheid en integriteit. Er wordt niet alleen in deze maatschappelijke groepen geïnvesteerd. Ook de bewustwording bij belangrijke ketenpartners (politie!) wordt gestimuleerd door ook hier voorlichting te geven over de bestuurlijke mogelijkheden van de gemeente. De afdeling OOV is actief op de intranetpagina met berichten ter bevordering van de bewustwording. De gemeente committeert zich aan de regionaal gestelde DTO36-doelen. In 2023 was Vijfheerenlanden met Stichtse Vecht de enige gemeente die de doelstellingen van vier RIEC-casussen heeft gehaald. In de andere acht gemeenten in het politiedistrict bleef het aantal RIEC-casussen steken op maximaal twee. Voor de doelstellingen ten aanzien van onzichtbare criminaliteit tegengaan en toezicht op risicolocaties is de gemeente eveneens op de goede weg.

Het aantal integrale controles is structureel hoog. De aantallen risicolocaties, waarvan het overgrote deel in controles wordt meegenomen, neemt de afgelopen zes jaar gemiddeld met 50% per jaar toe. Het team van boa’s die buiten op straat de ogen en oren van de gemeente zijn, is beperkt (wat betreft hun kwalificaties) maar groeiend. Tussen medio en eind 2024 is het aantal gegroeid van drie of vier boa’s naar zeven boa’s die toezicht houden in de openbare ruimte. De bevoegdheden van de meeste boa’s zijn relatief beperkt, vanwege het nog ontbreken van met gevolgde opleidingen gepaard gaande bevoegdheden. De regelmatig uitgevoerde integrale controles leveren relatief vaak resultaten op. De creativiteit van de gemeente wordt geïllustreerd aan de hand van onderstaand voorbeeld. Casus lachgasopslag

35 36

We hebben de eerste drie subdoelstellingen (zie bijlage 3) samengenomen. DTO staat voor Districtelijk Team Ondermijning.

42

Tijdens een integrale controle van de gemeente (afdeling OOV en Toezicht en Handhaving), ODRU (Omgevingsdienst), politie, Openbaar Ministerie en Douane is de opbrengst zeer gering. De groep is zeer snel klaar met de controles van vooraf geselecteerde panden. Een van de deelnemers vertelt dat er in de buurt een leegstaand pand is waar personen zijn gesignaleerd die zich eerder met lachgashandel bezighielden. Er wordt besloten hier een bezoek te brengen. Er werden in de ‘kantoorruimte’ van het verder ‘leegstaande’ pand, drugsresten aangetroffen. Er stond zelfs een whiteboard met de wietverkoopdoelen. Dit was juridisch nog onvoldoende om de overige ruimtes open te mogen maken. De Douane (reeds op weg naar huis) kwam terug met drugshonden (politie had deze niet beschikbaar) en de honden sloegen aan op de aanwezigheid van drugs. Hierop gaf de officier van justitie toestemming de overige ruimtes open te maken. De vangst bestond uit een flinke hoeveelheid drugs inclusief de administratie van helingspraktijken (handelslijsten). Het pand werd op last van de burgemeester gesloten. Betrokkenen werden veroordeeld voor de handel in drugs. Een mooi voorbeeld van het samenspel van bestuurlijk en strafrechtelijk optreden.

Belangrijk onderdeel van het beleid van de gemeente zijn de inspanningen gericht op risicojeugd. We geven nog een voorbeeld uit een casus om te illustreren hoe dit, naast de hiervoor reeds genoemde preventieve inspanningen, ook met repressieve maatregelen tot resultaten kan leiden. Casus logo op slaapkamer Op aangeven van de ODRU wordt een oude koelcel geopend op aangeven van de extern gehuurde drugshond bij een integrale gezamenlijke controle. Kenteken van aangetroffen auto is bij politie bekend (handel hennep). Vanwege aanwezige handvuurwapens en hennepproductie-attributen wordt de woning van de eigenaar van de auto doorzocht. In de koelcellen werd 5 kg hasj aangetroffen met een logo dat overeenkomt met het logo op de slaapkamer van de auto-eigenaar. Hoewel bewijstechnisch een lastige zaak (meerdere personen hadden toegang tot de koelcellen) resulteert het toch in een veroordeling van een jongeman die mogelijk kan worden beschouwd als ‘jonge aanwas’.

De gemeente treedt regelmatig op met gebruikmaking van verschillende wetten die de inzet van bestuurlijke maatregelen ondersteunen. Er wordt daarmee goed gewerkt aan de doelstelling ten aanzien van bestuurlijk optreden middels Opiumwet en APV. Het is een gegeven dat inzet op sluiting van panden de criminaliteit en ook de effecten ervan niet helemaal kunnen wegnemen. Maar het betekent wel dat de gemeente zich flink inzet om effecten op de inwoners van buurten in de gemeente proberen zoveel mogelijk te minimaliseren. Inzet van de Wet Bibob zien we wel af en toe terug in casuïstiek, maar het valt op dat dit relatief wat minder vaak naar voren komt als een instrument ter bestrijding van ondermijning. De juridische expertise is bij de gemeente op peil en daarmee is er ook de verwachting dat dit instrument in de toekomst een belangrijker plek gaat innemen in het gehele palet van maatregelen.

43

Al met al beluisteren we in de interviews dat de gemeente een ‘doortastende gemeente’ wordt genoemd. Er wordt een houding gezien die getypeerd wordt door ‘we springen erin en kijken hoever we komen’. Er wordt niet met handelen gewacht tot alles in z’n geheel juridisch is dichtgetimmerd. Soms wordt dit meer werkendeweg gerealiseerd. Daardoor komt de gemeente wel tot resultaten, maar haalt ze ook wel eens bakzeil bij de rechter als een pandsluiting voor een bepaalde periode toch niet proportioneel wordt gevonden door de rechter. Belangrijke kanttekening bij deze ‘doe-mentaliteit’ is te vermelden dat de gemeente ‘…geen cowboy speelt’. Er wordt dus, volgens de partners, in voldoende mate zorgvuldig gewerkt. In paragraaf 3.1 zijn verschillende mogelijke dimensies benoemd van een gemeentelijke aanpak. Als we kijken naar de manier waarop Vijfheerenlanden ondermijning aanpakt, dan zien we eigenlijk alle dimensies hierin in mindere of juist sterkere mate terug. Als we de verschillende fenomenen van ondermijning bezien, dan valt de grote nadruk op gevolgen van drugscriminaliteit. De informatiepositie wordt steeds beter en (mede hierdoor) zal ook het aantal casussen hier toenemen. In veel casussen gaat het om drugshandel of -productie. Er ligt wat minder nadruk op fenomenen als zorgfraude en seksuele uitbuiting.

In bredere zin zien we dat op het thema mensenhandel de aanpak nog enigszins ‘beleidsarm’ is. Waar de VNG al jaren van gemeenten vraagt om de basis op orde te brengen (ook beleidsmatig), richt Vijfheerenlanden zich op ‘doen’ veelal in de vorm van voorlichting, bewustwording en controles zoals dat in bredere zin ook op de andere thema’s wordt gedaan. Een beleidsprogramma specifiek voor ‘mensenhandel’, een van de basiseisen die de VNG stelt aan een aanpak, zou het overwegen waard zijn om een meer gerichte aanpak op mensenhandel vorm te kunnen geven. We zien dat, waar het gaat om arbeidsuitbuiting, de gemeente redelijk goed zicht heeft op welke plekken hiervan sprake kan zijn. Maar een aanpak vormgeven is erg lastig. Als er wordt gehandhaafd op het feit dat in een bepaald pand tegen de regels kamers worden verhuurd aan arbeidsmigranten, dan is de kans reëel dat de werkgever zijn heil elders zoekt. De woonsituatie van de arbeidsmigranten verbetert hierdoor ook in principe niet. Hiervoor blijkt vooralsnog geen oplossing voorhanden. Het ontwikkelen van beleid kan hieraan wellicht bijdragen. 4.4.2. •

Resultaten van de aanpak samengevat

Er wordt flink ingezet op bewustwording (input), en tegelijk is zichtbaar dat het aantal binnenkomende signalen mede hierdoor toeneemt (output).

44

•

Activiteiten richten zich op verschillende kanalen en verschillende doelgroepen, waarbij de raad wordt betrokken met tenminste een en soms twee bewustwordingsbijeenkomsten per jaar.

•

Vijfheerenlanden is een van de weinige gemeenten in de regio die de DTO-doelen haalt, met een aantal van tenminste vier in breed (RIEC-)samenwerkingsverband aangepakte casussen.

•

Hoewel de gemeente hier hard aan werkt, blijft het lastig (vooral ook door tekort aan personeel met de juiste expertise) om kwalitatief genoeg BOA-capaciteit op straat te krijgen.

•

Er worden resultaten bereikt door creatieve inzet van partners. Met stevige inzet op pandsluitingen waar mogelijk zet de gemeente goed in op het minimaliseren van negatieve effecten van ondermijning op buurten.

•

Er wordt, vanuit een doe-mentaliteit, maximaal 37 ingezet door steeds pragmatisch en waar het kan voortvarend de juridische mogelijkheden te gebruiken. Alle mogelijke dimensies van een gemeentelijke aanpak zijn in enige of sterkere mate in de aanpak van ondermijning terug te zien.

•

Aan de resultaten zien we dat de nadruk ligt op de aanpak van drugscriminaliteit. Over resultaten op het vlak van de aanpak van mensenhandel of bijvoorbeeld zorgfraude is minder bekend.

B

Binnen de huidige mogelijkheden die Bibob de gemeente biedt vanuit de geldende Bibob-beleidsregels.

45

Bijlage 1 Geraadpleegde literatuur Informatieknooppunt Zorgfraude (IKZ) (2020). Verwevenheid zorg & criminaliteit. IKZ, Utrecht. Ministerie van Justitie en Veiligheid (2022). Kennisagenda Ondermijning. DirectoraatGeneraal Ondermijning, Den Haag. Noordanus, P., E.J. van der Torre, P.W. Tops & J.Kester (2021). Preventie met gezag, een strategie voor weerbare wijken. Den Haag. Olthof, Manon (2020). Verschillende visies op de strijd tegen ondermijning in relatie tot de Wet Bibob. Op welke manier passen gemeenten de Wet Bibob toe in de strijd tegen witwassen door horecaondernemers? Tilburg University, Tilburg. Pro Facto (2023). Investeren en regisseren. Een onderzoek naar de aanpak van ondermijning door de gemeente Amersfoort. Rekenkamer Amersfoort, Amersfoort. Pommer, F.A. & P.W. Tops (2021). Rechtsontwikkeling en toepassingspraktijk van artikel 13b Opiumwet. Ervaringen uit Midden- en West-Brabant (2016-2018). De gemeentestem 2021. Wolters Kluwer, Deventer. Smits, John, Niko Struiksma, Marieke Diekema & Bart Venrooij (2022). Monitor bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit. De stand van zaken in 2022. WODC / Arena Consulting / Pro Facto, Den Haag/Deventer/Groningen. Spapens, Toine & Dike van der Mheen (2022). Het vestigingsklimaat voor drugscriminaliteit in Nederland. WODC, Den Haag. Spijker, W. Van & P.W. Tops (2021). Het verhaal van NPRZ.

Het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid en wat anderen daarvan kunnen leren. Stichting Maatschappij en Veiligheid, Den Haag. Wolsink, Joey & Edward van der Torre (2024). Actiegericht pionieren. Rekenkameronderzoek naar de aanpak van ondermijning in de gemeente Barneveld. Rekenkamer Vallei & Veluwerand, Barneveld. Olthof, Manon (2020). Scriptieonderzoek: Verschillende visies op de strijd tegen ondermijning in relatie tot de Wet Bibob. Op welke manier passen gemeenten de Wet Bibob toe in de strijd tegen witwassen door horecaondernemers? Tilburg University, Tilburg.

46

Bijlage 2 Lijst van respondenten

Gemeente Vijfheerenlanden Strategisch Beleidsadviseur Openbare Orde en Veiligheid Beleidsadviseur OOV / Toezichthouder BRP (Basisregistratie Personen) Medewerker Burgerzaken 2e lijn Medewerker Beleidsuitvoering Burgerzaken Buitengewoon Opsporingsambtenaar/Toezichthouder AWB / taakaccent Ondermijning Juridisch adviseur handhaving Juridisch adviseur handhaving

Ketenpartners RIEC - Programmamanager Districtelijk Team Ondermijning West-Utrecht RIEC – Operationeel Coördinator Districtelijk Team Ondermijning West-Utrecht RIEC – Intel specialist Taskforce RIEC Politie – Operationeel Expert Ondermijning Basisteam Lekpoort Douane kantoor Arnhem – Coördinator Fysiek Toezicht / Transport Facilitated Organized Crime

47

Bijlage 3

De

zeven

subdoelstellingen

in

het

uitvoeringsprogramma ondermijning

1) Investeren in bewustwording binnen de eigen organisatie; 2) Investeren in bewustwording van private partijen en burgers; 3) Het bevorderen van de meldingsbereidheid; 4) De doelstellingen behalen die gesteld zijn in het Districtelijk Team Ondermijning (DTO) 5) Het investeren in het voorkomen en bestrijden van de onzichtbare criminaliteit; 6) Het bestuurlijk optreden tegen overtredingen op basis van de Opiumwet en de APV; 7) Uitvoering geven aan de taken die vallen onder de functie van de Bibobcoördinator.

48

Bijlage 4

Zes soorten bestuurlijke instrumenten ter bestrijding van ondermijning

We kunnen zes verschillende groepen van bestuurlijke instrumenten onderscheiden in de aanpak van de gemeente. Clusters van instrumenten bestuurlijke aanpak ondermijning Cluster

Toelichting

Handhaving,

Awb,

APV

en

bijzondere wetten

LOD (last onder dwangsom), preventieve dwangsom, intrekken begunstigende beschikking, bestuurlijke boete/strafbeschikking

Sluiting

en

onteigening

op

Sluiting op grond van de Gemeentewet, Woningwet, Opiumwet

grond van bijzondere wetten

en onteigening op grond van de Onteigeningswet

Preventieve instrumenten

Voorlichting toezicht, preventieve doorlichting gebruik bestuurlijke rapportage

Lokale regelgeving

Opnemen van regels en bevoegdheden in lokale regelgeving (APV)

Inzet Wet Bibob

Bibob-toetsen vergunningen, ontheffingen, subsidies, vastgoedtransacties en vervolgens intrekken/weigeren/voorwaarden beschikking

Overige instrumenten

Fysieke en sociaal-economische herstructurering van wijken; bestuurlijk afpakken

49