RAPPORT NIEMANS - DEF VERSIE 211222 tbv publicatie.pdf

In het collegevoorstel over het mandaatbedrag wordt daarover het volgende gezegd: “Tot nog toe werd rekening gehouden met een maximaal risico van € 15.000.000 (prijspeil 2014). Daarvoor is geld gereserveerd vanaf het moment dat de schadestaatprocedure aanhangig is gemaakt. Aan dat bedrag is rente toegevoegd. De reservering bedraagt nu € 17.000.000. Al het meerdere dat boven deze € 17.000.000 wordt uitgegeven is de vertaling van wat het de gemeente waard is om aan alle onzekerheid en risico’s een einde te maken en verder te kunnen werken aan te toekomst zonder zwaard van Damocles boven het hoofd. Misschien is dat wel de vraag om te beantwoorden: Wat is het de gemeente bovenop de € 17.000.000 waard om de zaak Niemans te beëindigen.29”

29

Collegevoorstel mandaat onderhandelingen zaak Niemans Beton, 2 oktober 2022. Zaaknummer 101467.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

32

In de behandeling van het raadsbesluit is hier door de gemeenteraad en het college geen verder gesprek over gevoerd.

In het arrest van 8 augustus 2017 verzoekt het gerechtshof partijen dringend te kijken of zij in der minne tot een oplossing kunnen komen. Dat betekent een zeer nadrukkelijke aansporing om te gaan onderhandelen. Als die onderhandelingen niet tot resultaat leiden zal de procedure een vervolg krijgen. 2.2.3. Comparitie van partijen 31 oktober 2017 De gemeente neemt deel aan de zogenoemde ‘comparitie van partijen’, een bijeenkomst waarbij de procederende partijen verschijnen voor de rechter om over de procedure te spreken. De rechter vraagt de gemeente en Niemans Beton om een schikkingspoging te doen. De gemeente gaat deze schikkingspoging in met een door de gemeenteraad verstrekt mandaat van maximaal €22 miljoen. Dit bedrag is gebaseerd op eerdere uitspraken van het hof, gericht op de gehanteerde berekeningsmethode én met in achtneming van de drie -wat de gemeente betreft- verdedigbare correcties die de gemeente voorstelt. Hoewel het bedrag van het mandaat als laag kan worden beschouwd op basis van de uitspraak van het Hof van 8 augustus 2017, is de gemeente overtuigd van de correcties die de advocaat voorstelt. De gemeente met inachtneming hiervan een onderhandelingsresultaat van tussen de € 16,5 (gebaseerd op de wettelijke rente) en € 20 miljoen (wettelijke rente op handelstransacties) als verklaarbaar beschouwen.

Dat bedrag valt ook binnen de grenzen van wat de gemeente Vianen in de jaren daarvoor heeft gereserveerd voor deze bestemming. Bovendien is het een bedrag dat de financiële weerstand van de gemeente Vianen niet aantast. RAADSBETROKKENHEID Raadsbijeenkomsten MANDAATREGELING Op 27 september 2017 wordt de gemeenteraad van Vianen bijgepraat door de advocaten. Op 10 van oktober 2017 vindt een gelijksoortige bijeenkomst plaats voor De gemeenteraad Vianen stelt de bandbreedte voor de onderhandelingen metde gemeenteraden Leerdam en Zederik. beide bijeenkomsten wordt Niemans vast en van geeft het college daarmeeTijdens een mandaat. Dit mandaat bedraagt €22 afgesproken een extra organiseren voor raadsleden van de drie gemeenten miljoen. Voorzien wordtsessie dat deteuitkomst van de onderhandelingen binnen dit mandaat die niet aanwezig konden zijn tijdens één van de eerdere bijeenkomsten. De extra zal vallen. bijeenkomst wordt gepland op 15 november 2017 om 17:30 uur en wordt later verbreed tot een bijeenkomst waar alle raadsleden bijgepraat kunnen worden over de stand van zaken op dat moment.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

33

Tijdens de comparitie geeft de advocaat van de gemeente Vianen aan dat de gemeente voor € 10 miljoen wil schikken. Zodra blijkt dat het tegenbod van Niemans Beton € 52 miljoen betreft, een bedrag dat ruim vijf keer zo hoog is als het aanbod van de gemeente, worden de onderhandelingen afgebroken. In de visie van de gemeente Vianen is het gevraagde bedrag van € 52 miljoen volstrekt niet realistisch gezien de op dat moment gedane rechterlijke uitspraken. Het bedrag is in ieder geval niet in lijn met de inschatting van de gemeente over de eigen procespositie. Het feit dat beide partijen er onderling niet uitkomen betekent dat de procedure wordt voortgezet. 2.2.4. De rechtszaak in de media Op 16 oktober 2017 verschijnt op RTV Utrecht het bericht Claim van tientallen miljoenen dreigt voor Vianen30. In dit artikel wordt de achtergrond van het dossier geschetst en wordt gemeld dat de kans dat Vianen moet betalen steeds groter wordt. Voor de gemeente was bekend dat zij hoe dan ook een schadevergoeding zou moeten betalen.

RAADSBETROKKENHEID Het college praat op 7 november 2017 de gemeenteraad van Vianen bij over de uitkomsten van de schikkingscomparitie. Dit gebeurt in een besloten bijeenkomst. Raadsvragen SGP Zederik De SGP fractie in Zederik stelt in november 2017 vragen naar aanleiding van een artikel in het AD met de kop: ‘Claim Niemans kan oplopen tot € 345 miljoen?’. Het college van B&W van Zederik beantwoordt deze vragen op 6 november 2017. Het college stelt dat het in het artikel genoemde bedrag is opgetekend uit de mond van de advocaat van Niemans en geen reëel scenario is. In reactie op vragen van de SGP over de voorgenomen fusie geeft het college aan dat de ambitie van Vianen is om ‘schoon door de poort te gaan’, maar niet tegen elke prijs.

Het besluit om in deelcassatie te gaan door de gemeente werd breed uitgemeten in de media. De portefeuillehouder van Vianen meldt in het AD: "We hebben nog steeds de

30

RTV Utrecht, Claim van tientallen miljoenen dreigt voor Vianen. 16 oktober 2017. Via, https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/1677621/claim-van-tientallen-miljoenen-dreigt-voor-vianen.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

34

nadrukkelijke wens om tot een schikking te komen. Maar niet tegen elke prijs. Het is onze plicht zorgvuldig om te gaan met gemeenschapsgeld. Nu de gemeente Vianen en Niemans Beton er minnelijk niet uitkomen, is de stap naar de Hoge Raad niet meer dan logisch om te laten toetsen of het Hof, die zich eerder ook al over de zaak boog, het wel goed heeft gedaan. Wij vinden dat het Hof ten onrechte een element uit de schadeberekeningsmethode heeft geschrapt. Nogmaals: we willen dit graag snel opgelost zien, maar alleen voor een reëel en redelijk bedrag.'31' Dit komt overeen met het standpunt van het college aldus geuit in de gemeenteraad.

31

AD.nl, Vianen naar Hoge raad om miljoenenclaim betonfabriek Niemans. 9 november 2017. Via, https://www.ad.nl/utrecht/vianen-naar-hoge-raad-om-miljoenenclaim-betonfabriek-niemans~a0dc3e17/.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

35

Onderhandelingsmandaat (3 december 2019) € 43 miljoen

2.3. Milestone 3 en 4: 30 augustus 2019 tot begin 2020 Arrest van de Hoge Raad waarin het arrest van het Gerechtshof Den Haag van 8 augustus 2017 bevestigd wordt en daaropvolgend de onderhandeling tussen partijen om alsnog tot een schikking te komen. Hier wordt opnieuw een hoger bedrag gevraagd door Niemans. Vanwege de verwevenheid van milestone 3 en 4 zijn deze samengevoegd. 2.3.1. Cassatieprocedure over de schadeberekening Beide partijen, zowel de gemeente als Niemans, zijn het voor een deel niet eens met het oordeel van het gerechtshof ten aanzien van de methode van schadeberekening die in de Niemans zaak is toegepast en stellen cassatie in bij de Hoge Raad. Op 30 augustus 2019 wijst de Hoge Raad arrest32 en oordeelt dat het gerechtshof op alle punten correcte maatstaven heeft gehanteerd. Kernachtig weergegeven gaat het om de volgende punten: •

De gemeente was het oneens met het verwijderen door het hof van de ‘risicoopslag’ uit de berekeningsmethode die was voorgesteld door de deskundigen. De Hoge Raad vindt het oordeel van het hof over het verwijderen van de risico-opslag niet onjuist en niet onvoldoende gemotiveerd. Dit oordeel blijft dus in stand.

•

Niemans was het er niet mee eens dat het hof de omvang van de schade berekende per 1 januari 1976 (de peildatum). Dit zou “per vandaag” moeten gebeuren. De Hoge Raad volgt dat standpunt niet en handhaaft het oordeel van het gerechtshof.

•

Beide partijen wilden duidelijkheid over de vraag of het netto-schadebedrag moet worden vermeerderd met enkelvoudige of samengestelde rente. Dit laat de Hoge Raad aan het hof als feitenrechter over.

De uitspraak van het gerechtshof van 8 augustus 2017 wordt door de Hoge Raad dus in stand gelaten. Dit betekent dat de juridische stand van zaken ongewijzigd blijft.

32

www.rechtspraak.nl, ECLI:NL:HR:2019:1291.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

36

RAADSBETROKKENHEID Op donderdag 5 september 2019 wordt de inhoud van het arrest besproken met de gemeenteraad van Vijfheerenlanden. Daarbij wordt aangegeven dat de advocaten van de gemeente de uitspraak nader zullen analyseren. De analyse en het advies van de advocaten over het vervolg van de procedure worden vervolgens op 3 oktober 2019 aan de raad gepresenteerd. In verband met de positie in de onderhandelingen betreft dit een besloten bijeenkomst. Op 3 oktober 2019 verzorgt advocatenkantoor Wijn & Stael een presentatie betreffende de vervolgstappen. De gemeenteraad wordt meegenomen in het vervolg van de procedure, de insteek van de gemeente bij het gerechtshof en het mogelijke schadebedrag. Tijdens de presentatie worden aan de raad de bedragen voorgehouden die eerder ook aan het college zijn gepresenteerd.

2.3.2. Schadebedrag op basis van de uitspraak door de Hoge Raad Corporate Finance International, een extern financieel adviseur van de gemeente, actualiseert de schadeberekening tot en met 1 oktober 2019. Voor de goede orde maakt deze adviseur ook een berekening op basis van samengestelde rente. Tijdens een schikkingscomparitie op 31 oktober 2017 geeft het gerechtshof bij wijze van (mondeling) ‘piketpaaltje’ aan dat wat het hof betreft enkelvoudige rente van toepassing is. Blijkens het verweerschrift in cassatie gaat ook Niemans uit van het regime van enkelvoudige rente. Dit alles bij elkaar lijkt de conclusie te rechtvaardigen dat van enkelvoudige rente mag worden uitgegaan. Ingangsdatum wettelijke rente

1 januari 1976

28 december 1979

Enkelvoudig

€ 43 miljoen

€ 39,3 miljoen

Samengesteld

€ 189,2 miljoen

€ 138,3 miljoen

Hier bovenop komen nog de kosten van de commissie van deskundigen (€ 1.500.000) en de proceskosten. De proceskosten worden berekend op basis van een voorgeschreven (forfaitair33) bedrag per proceshandeling en zullen enkele tonnen bedragen.

33

Opgenomen in de verklarende woordenlijst.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

37

Raadsbetrokkenheid Gemeenteraad 2 december 2019 Op 22 november 2019 ontvangt de raad een oproep voor een besloten raadsvergadering over de zaak op 2 december 2019. Tijdens deze raadsvergadering worden de volgende agendapunten besproken: 1. Juridisch spoor: De advocaten geven een toelichting op het juridische traject. Daarbij ontvangt de raad een raadsvoorstel voor de ophoging van het financieel mandaat. Tijdens deze vergadering wordt uitsluitend opiniërend over dit voorstel gesproken. 2. Financieel spoor: Toelichting over de manier waarop de zaak Niemans verwerkt wordt in de jaarrekening 2018 van Vianen, hoe de kosten van deze voorziening worden gedekt, wat de mogelijkheden zijn van financiering van de uiteindelijke schadepost en hoe dit zich verhoudt tot de juridische positie. 3. Bestuurlijk spoor: Dit onderdeel staat in het teken van de strategie richting medeoverheden in het kader van medefinanciering.

2.3.3. Intern verhogen mandaat Naar aanleiding van het arrest van de Hoge Raad en de niet geslaagde schikkingscomparitie van oktober 2017 is het nodig het onderhandelingsmandaat van de gemeente te verhogen. De verdedigbare correcties op de berekening zoals de gemeente die heeft voorgesteld zijn niet overgenomen door de Hoge Raad. Hoewel de situatie in juridische zin niet gewijzigd is, is de uitkomst van de procedure bij de Hoge Raad desondanks bijzonder ongunstig voor de gemeente. Het arrest van de Hoge Raad leidt er namelijk toe dat het schadebedrag veel hoger uitvalt dan door de CvD is berekend. In interne e-mails, die door de rekenkamer zijn gebruikt ter reconstructie, stellen wethouders en ambtenaren dat het aan de gemeenteraad is om te besluiten over ophoging van het mandaat, alsmede over de financiële gevolgen dat dit heeft voor de gemeente. Mede door bestuurlijke druk uit het college neemt de gemeenteraad geen gescheiden besluiten over mandaat en gevolgen. De portefeuillehouder verwoordt het als volgt: “… ik ben van mening dat je bij het vragen van een schikkingsmandaat aan de raad ook de financiële consequenties moet melden voor de gemeente VHL. Je kunt niet later zeggen:

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

38

We hebben wel een mandaat gegeven, maar kunnen dit vanwege de financiële consequenties niet goedkeuren.” Het college van B&W doet vervolgens een voorstel voor een verhoging van het mandaat, en de raad neemt dit in een besloten raadsvergadering over.

RAADSBETROKKENHEID Gemeenteraad 3 december 2019 In de gemeenteraad van 3 december 2019 wordt het besluit genomen om het College van B&W een financieel mandaat mee te geven van € 43.000.000 om een minnelijke regeling te treffen. Dit bedrag is gebaseerd op de berekeningen zoals eerder beschreven in het hoofdstuk.

Dit laat een duidelijke trendwijziging zien ten opzichte van eerdere beslissingen. Dit is de eerste keer dat de gemeenteraad niet alleen bijgepraat wordt of een beslissing neemt over een mandaatregeling, maar daadwerkelijk onderdeel uitmaakt van de besluitvorming omtrent procespositie. Vanaf dit moment wordt de gemeenteraad wordt duidelijker in positie gezet en meegenomen in de besluitvorming.

OVERWEGING In een email van 15 november 2017 geeft de advocaat van de gemeente Vianen aan dat Niemans nog steeds bereid is te onderhandelen. Deze mail wordt aan de wethouder van de gemeente Vianen verstuurd na de schikkingspoging van oktober 2017 en vloeit voort uit contact tussen de advocaat van de gemeente en de advocaat van Niemans (Van den Muijsenbergh) “…. tot hoever onder de € 50 miljoen wil Niemans zakken? Ik vraag me af of Van den Muijsenbergh mandaat krijgt om te schikken voor minder dan € 30 miljoen. Hij gaat namelijk mandaat vragen om te schikken binnen de bandbreedte van € 30 miljoen, omdat het anders volgens hem “van beide kanten geen zin heeft om in gesprek te gaan”. Dat zou betekenen dat de Gemeente voor € 30 miljoen de zaak zou moeten kunnen regelen; dat is immers de onderkant van de bandbreedte. Van den Muijsenbergh gaf mij mee dat het geen zin heeft om te praten als mijn mandaat niet tussen de € 30 en € 50 miljoen ligt.”

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

39

2.3.4. Onderhandelingen tussen partijen tijdens comparitie d.d. 14 januari 2020 Tijdens de comparitie van partijen op 14 januari 2020 geeft de gemeente aan bereid te zijn te schikken binnen de bandbreedte van het arrest van het gerechtshof van 8 augustus 2017 en dat de schade op die basis neerkomt op € 39.500.000. Ondanks uitdrukkelijk aandringen van het hof blijkt Niemans niet bereid een stap te zetten die voor beide partijen bespreekbaar is. Niemans komt met een bod van € 72.000.000. Dat bedrag valt buiten de bandbreedte van het mandaat en volgens de gemeente ook buiten de bandbreedte van het redelijke.34

RAADSBETROKKENHEID De gemeenteraad ontvangt op 14 januari 2020 een brief van het college waarin staat dat partijen niet tot een schikking zijn gekomen.

2.3.5. Het Vijfheerenlandenberaad Gedurende de fusievoorbereidingen is een overlegorgaan opgericht dat geïnformeerd kon worden en dat niet juridisch bindende besluiten kon nemen inzake kwesties die alledrie de fuserende gemeenten aangingen. Dit overleg heette het Vijfheerenlandenberaad. In dit overleg waren van elke politieke partij uit elk van de drie gemeenteraden twee leden aanwezig. Het was daarmee geen representatieve afspiegeling van de raden. In dit overleg zijn de leden meermaals bijgepraat over ontwikkelingen omtrent de zaak Niemans Beton. Dit is altijd gebeurd onder geheimhouding en zonder het ter beschikking stellen van fysieke stukken.

34

Raadsinformatiebrief gemeente Vijfheerenlanden. 14 januari 2020. Comparitie Niemans.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

40

2.4. Milestone 5: 15 december 2020 Arrest van het Gerechtshof Den Haag met als gevolg dat het te betalen bedrag oploopt tot €92 miljoen, deels direct te betalen en deels te voldoen middels een bankgarantie. 2.4.1. Uitspraak van het Gerechtshof Den Haag Op 15 december 2020 wijst het Haagse gerechtshof arrest in de zaak Niemans.35 De uitspraak komt er op neer dat de gemeente een bedrag van €92 miljoen moet betalen aan de rechtsopvolger van Niemans Beton. Het verschil met eerdere uitspraken is met name te verklaren door vier afwijkende punten: 1. Oprenting36. Het hof schrapt het contant maken naar 1976 waardoor het schadebedrag fors hoger uitviel. Dit is het grootste gedeelte van de totale kosten die de gemeente uiteindelijk moest betalen. 2. Marktwaarde van de grondtransactie. 3. Opgevoerde kosten. De gemeente heeft volgens het hof geen reactie gegeven op de opgevoerde kosten. De gemeente is het hier niet mee eens en zegt wel degelijk gereageerd te hebben. Desondanks besluit het hof dat de gemeente opdraait voor de opgevoerde kosten. Dit bedraagt een bedrag van €1,5 miljoen. 4. Toerekening naar redelijkheid en beroep op matiging. De gemeente heeft aangevoerd dat de schade niet volledig aan haar kan worden toegerekend, althans dat de schade moet worden gematigd.

Het hof wijst dit beroep op matiging af en overweegt daarbij het volgende: “De aansprakelijkheid vloeit voort uit een wanprestatie van de zijde van de gemeente die erin bestond dat zij in strijd met de met [appellante] gesloten overeenkomst bepaalde gronden niet heeft geleverd. (…) De schade (…) hangt nauw samen met deze wanprestatie en het was voor de gemeente ook voorzienbaar dat [appellante] deze schade zou lijden. Het voorgaande leidt ertoe dat de schade volledig aan de gemeente moet worden toegerekend. Dat daarmee een aanzienlijk bedrag gemoeid blijkt te zijn, maakt dat niet anders. De omstandigheid dat de gemeente jaren later alsnog een deel van de betreffende gronden aan [appellante] heeft geleverd betekent evenmin dat de schade niet volledig aan de gemeente kan worden toegerekend: dat de marktomstandigheden toen waren gewijzigd, waardoor uitbreiding van de

35 36

www.rechtspraak.nl, ECLI:NL:GHDHA:2020:2366. Opgenomen in de verklarende woordenlijst.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

41

fabriek van [appellante] niet meer aan de orde was, komt volledig voor rekening van de gemeente. Voor matiging van de schade ziet het hof ook geen reden”.37

RAADSBETROKKENHEID De gemeenteraad van Vijfheerenlanden wordt op 23 december 2020 in een besloten raadsbijeenkomst bijgepraat over de juridische uitspraak. De raad krijgt de gelegenheid vooraf vragen in te dienen. In deze bijeenkomst wordt, naast een uitleg over het arrest van het hof, ook een begin gemaakt met de mogelijke vervolgstappen.

2.4.2. Het te betalen bedrag Een deel van het te betalen bedrag, namelijk €42.000.000, wordt drie dagen na de uitspraak van het hof uitbetaald aan GABO B.V., de rechtsopvolger van Niemans Beton. Conform de uitspraak van het hof wordt de resterende €50.000.000 betaald nadat GABO B.V. daarvoor een bankgarantie heeft afgegeven. Die bankgarantie is in dit geval een garantie van de bank dat het bedrag van € 50.000.000 dat de gemeente aan GABO B.V. betaalt indien nodig wordt terugbetaald door de bank, mocht de gemeente na cassatie alsnog in het gelijk worden gesteld. Aangezien GABO B.V. een lege BV is, dat wil zeggen een rechtspersoon zonder eigen vermogen, bestaat immers het risico dat het bedrag niet zou kunnen worden teruggevorderd bij een andere beslissing na cassatie.

RAADSBETROKKENHEID De gemeenteraad ontvangt op 18 december 2020 een brief waarin het college meldt eerder die dag €42.000.000 te hebben overgemaakt aan de rechtsopvolger van Niemans. Daarnaast meldt het college aan de raad dat er een dwangbevel aan de gemeenteraad is verzonden voor het volledige bedrag van €92.000.000. De gemeente heeft laten weten zich te houden aan de uitspraak van het hof en pas over te gaan tot betaling van het restbedrag bij de afgifte van een bankgarantie.

37

Aangehaald arrest, rechtsoverweging 3.58.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

42

2.5. Milestone 6: maart 2021 De gemeente Vijfheerenlanden besluit niet in cassatie te gaan tegen het arrest van het Gerechtshof Den Haag. Dat arrest wordt hierdoor onherroepelijk. 2.5.1. Het recht op cassatie Nadat het Haagse gerechtshof op 15 december 2020 arrest heeft gewezen beraadt de gemeente Vijfheerenlanden zich op een mogelijk vervolg van de procedure. De gemeente staat voor de keuze om tegen het arrest van het hof in cassatie te gaan bij de Hoge Raad of zich bij het oordeel van het hof neer te leggen.

RAADSBETROKKENHEID Op 20 december 2020 doet het college aan de raad de aankondiging van een informele bijeenkomst op 23 december 2020. Deze bijeenkomst is gewijd aan de uitspraak van het hof in de zaak Niemans. Bij de uitnodigingsbrief wordt een overzicht op hoofdlijnen gevoegd van het proces in de afgelopen jaren. Ook wordt het proces-verbaal van de comparitie van partijen op 14 januari 2020 bijgevoegd. Op 22 december 2020 vraagt de griffier de raad om eventuele vragen op voorhand in te dienen. Tijdens het overleg op 23 december 2020 wordt een toelichting gegeven op het Het instellen vanaan cassatie is formeel bevoegdheid die de op voorgeschiedenis basis van artikel 160 procesverloop de hand van eeneen presentatie waarin van lid het1 sub e Gemeentewet toekomt aan het Ook het verstrekken van de opdracht tot arrest aan bod komt, de inhoud vancollege. het arrest wordt besproken en waarin aandacht het latenbesteed doen van cassatie-onderzoek is schadebedrag een bevoegdheid vanmogelijke het college. In de zaak wordt aan de betaling van het en de scenario's voor Niemans betrekt hetiscollege de gemeenteraad inte haar overwegingen en geeft aan dat zij een vervolg. Ook er gelegenheid om vragen stellen. een besluit om wel of niet in cassatie te gaan alleen zou nemen onder voorbehoud van goedkeuring door de gemeenteraad.38 Dit gaat verder dan de wettelijke eis vanuit de Gemeentewet.

Kaders gemeentewet artikel 160 en 169 Art. 160 lid 1

De bevoegdheid als college te beslissen om rechtsgedingen te

sub e

voeren.

Gemeentewet Art. 169 lid 4 en

Artikel 169 GW spreekt over twee gronden waarop de

5 Gemeentewet

gemeenteraad vooraf dient te worden ingelicht. Als de

38

Zo volgt uit de informatiebrief van college aan raad van 5 januari 2021.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

43

gemeenteraad vooraf inlichtingen vraagt over de uitoefening van de bevoegdheden, of als het besluit 'ingrijpende gevolgen voor de gemeente' kan hebben. De gemeenteraad dient dan voorafgaand aan het besluit zijn wensen en bedenking te moeten kunnen uiten. De wet geeft geen kaders over 'ingrijpende gevolgen'. Blijkens de parlementaire behandeling heeft de wetgever hier vooral gedacht aan ingrijpende grondtransacties en besluiten met een groot financieel risico.

2.5.2. Het uitvoeren van een cassatieonderzoek Het termijn voor het instellen van cassatie bij de Hoge Raad bedraagt drie maanden. Om te onderzoeken of cassatie kansrijk is, is het nodig om cassatieadvies in te winnen. Daarvoor blijkt breed draagvlak te zijn in de gemeenteraad en het college. Op 5 januari 2021 besluit het college opdracht te geven voor het doen van cassatieonderzoek. Door een raadsinformatiebrief van 5 januari 2021 deelt het college dit aan de gemeenteraad mee. De argumenten om cassatieonderzoek te laten uitvoeren zijn: •

De uitspraak van het hof wijkt zo zeer af van dat wat verwacht was, dat een onafhankelijke analyse gewenst is.

•

Een niet eerder betrokken kantoor het onderzoek laten doen leidt tot nieuwe inzichten.

•

De kosten zijn fors, maar wegen op tegen het belang dat met het onderzoek gemoeid is

2.5.3. Notitie financiële consequenties uitspraak Niemans d.d. 19 januari 2020 De raad ontvangt een overzicht van het financieel toezichtkader van de provincie Utrecht inzake de claim Niemans beton en een overzicht van de brieven en bestuurlijke overleggen van de provincie Utrecht met de gemeente Vianen/Vijfheerenlanden (i.o.) over de Niemans claim vanaf 2017. Vanuit de raad worden diverse technische vragen gesteld, onder andere over de kosten. Op 27 januari 2021 stuurt het college de raad een brief waarin zij het ter inzage liggen van stukken over de kosten en de laatste schikkingspoging aankondigt.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

44

Ter voorbereiding op de raadsvergadering van 3 februari 2021 worden de inwoners van Vijfheerenlanden geïnformeerd over de geschiedenis (‘tijdlijn’) van de Niemans-uitspraak vanuit het perspectief van de gemeente, doormiddel van het plaatsen van documenten op de website van de gemeente. Ook krijgen inwoners de mogelijkheid om vooraf vragen te stellen over de aard en mogelijke consequenties van de uitspraak. RAADSBETROKKENHEID Op 3 februari 2021 volgt een opiniërende raadsvergadering. Daarin wordt op aangeven van het presidium gesproken over de betekenis van de Niemans-uitspraak voor de inwoners van Vijfheerenlanden. De vergadering heeft als doel het college de mogelijkheid te geven om in het openbaar te reageren op de uitspraak en haar eigen verantwoordelijkheid, alsmede eventuele vervolgstappen te duiden. Verder heeft de vergadering als doel de raad de gelegenheid te geven om inhoudelijk te reageren op de gebeurtenissen in dit dossier gedurende de afgelopen jaren en op het handelen van college en raad.

Op 15 februari 2021 is het cassatieadvies gereed. De belangrijkste conclusie luidt dat het mogelijk is dat de Hoge Raad in cassatie het argument van de gemeente volgt dat het hof niet meer mocht terugkomen op de aanvankelijk gekozen berekeningswijze. In dat geval zou de gemeente mogelijk een aanzienlijk lager schadebedrag moeten betalen; een schadevergoeding van €40.000.000 (exclusief bijkomende kosten) zou dan in de rede liggen. Er is echter ook een risico dat de uitspraak anders uitpakt en de schade nog verder oploopt, in het slechtste geval mogelijk tot €183.000.000. Daarbij is het van belang op te merken dat in het cassatieadvies de volgende passage is opgenomen: “… de door het hof gepleegde ingrepen in de schadeberekeningsmethode van de door het hof ingeschakelde deskundigen zodanig zijn dat van een economisch verantwoorde wijze van schadeberekening überhaupt geen sprake meer is, zoals ook die deskundigen zelf na het schrappen van de risico-opslag nadrukkelijk hebben verklaard. Gevolg hiervan is, dat voor het geval de peildatum in het verleden zou worden hersteld, maar de schadeberekeningsmethode vanwege het renteretourtje wel zou moeten worden aangepast, op voorhand niet goed te verzinnen is wat reële, economisch verantwoorde, aanpassingen zouden kunnen inhouden.”39 .

Kortgezegd betekent dit, dat de uitspraak van het hof inmiddels zo ver losstond van het louter uitbetalen van een economisch

39

Cassatieadvies Pels Rijcken, Artikel 2.27. 15 februari 2021.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

45

verantwoord schadebedrag, dat het niet goed mogelijk was om te bedenken welke onderdelen met welke argumenten zouden kunnen worden aangepast. Het advies luidt om niet in cassatie te gaan indien de gemeente dit risico niet kan of wil lopen. RAADSBETROKKENHEID Op 22 februari 2021 wordt de gemeenteraad in een besloten bijeenkomst nader geïnformeerd over het cassatieadvies. De raad krijgt de beschikking over het advies en krijgt raadsvoorstel 241022 voorgelegd, zodat een zorgvuldige bestuurlijke belangenafweging gemaakt kan worden over hoe om te gaan met het arrest van het hof van 15 december 2020: berust de gemeente in het arrest of wordt de procedure voortgezet? Bij deze bijeenkomst zijn de cassatieadvocaten van de gemeente aanwezig voor het geven van een toelichting en het beantwoorden van vragen.

Tijdens de bijeenkomst op 22 februari 2021 besluit de gemeenteraad lijn van het college te volgen.40 De raad neemt kennis van het cassatieadvies in de rechtszaak tegen GABO B.V. alsmede van het besluit van het college tot het niet instellen van beroep in cassatie tegen het arrest van het Gerechtshof in den Haag van 15 december 2020 en de raad besluit geen wensen of bedenkingen af te geven ten aanzien van het niet instellen van beroep in cassatie. De belangrijkste redenen om niet in cassatie te gaan zijn de volgende: •

De schade kan, ook als de gemeente in cassatie gelijk krijgt, hoger uitvallen

•

Er kan geen garantie op succes worden afgegeven

•

De onzekerheid duurt nog jaren voort

•

Cassatie levert geen onderhandelingspositie op

De burgemeester van Vijfheerenlanden geeft in het gesprek met de onderzoekers aan dat hij zichzelf ten doel had gesteld dit dossier tot een einde te brengen. Uit gesprekken met raadsleden ontstaat het beeld dat dit beperkt invloed heeft gehad op de keuze van de gemeenteraad om niet in cassatie te gaan.

40

Raadsbrief d.d. 19 maart 2021.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

46

In een raadsbrief van 19 maart 2021 zet het college - na daartoe op 16 maart een besluit genomen te hebben - nog uiteen hoe de omvang van het eerder afgegeven onderhandelingsmandaat (€43.000.000) tot stand gekomen is. Op 30 maart 2021 laat het college aan de gemeenteraad weten dat de procespartijen in de zaak Niemans elkaar algehele en finale kwijting hebben verleend en dus over en weer niets meer van elkaar te vorderen hebben.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

47

3. Raadsbetrokkenheid In dit hoofdstuk wordt aan de hand van de informatie uit het vorige hoofdstuk onderzocht op welke wijze voldaan is aan de indicatoren van raadsinformatie. In dit hoofdstuk geven we antwoord op de deelvragen van het onderzoek. Een uitgebreide uitwerking van de gebeurtenissen en chronologie hiervan staat beschreven in hoofdstuk 3. Informatiepositie van de raad 1. In hoeverre is de raad tijdig, juist, volledig en begrijpelijk geïnformeerd? 2. Hoe verhoudt zich de noodzakelijke mate van geheimhouding in dit dossier tot de mate van openheid in de omgang met de raad? 3. Is gevraagd naar en gebruik gemaakt van contra-expertise? 4. In hoeverre zijn de verschillende raden tijdig, gelijktijdig en overeenkomstig geïnformeerd lopende het fusieproces? Was er sprake van coördinatie op dit vlak? 5. In hoeverre zijn in de loop van de tijd verschillende mogelijke scenario’s in kaart gebracht? Sturingmogelijkheden van de raad 1. Hoe heeft de raad haar kaderstellende taak uitgevoerd met betrekking tot dit dossier? In hoeverre is er gebruik gemaakt van de hiervoor beschikbare instrumenten? 2. In hoeverre biedt de informatievoorziening onderbouwde sturings- en keuzemogelijkheden ten aanzien van het dossier, bijvoorbeeld aan de hand van mogelijke scenario’s? 3. In hoeverre heeft de raad zich actief opgesteld om tot de juiste afwegingen te kunnen komen?

3.1. Informatiepositie van de raad 3.1.1. Indicatoren van goede raadsinformatiepositie Om op een objectieve en verantwoorde wijze terug te kijken op de informatie die de gemeenteraden van Vianen, Leerdam, Zederik en later Vijfheerenlanden hebben gekregen zijn indicatoren opgesteld om raadsinformatie te toetsen. Aan de hand van deze indicatoren wordt een indicatieve positie gekozen op de schaallijn. Hierdoor kan een genuanceerde weging plaatsvinden.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

48

Indicatoren van raadsinformatie

De informatie die de raad ontving was juist

De informatie die de raad ontving was tijdig

De informatie die de raad ontving was begrijpelijk

De informatie die de raad ontving was volledig

De raad heeft de mogelijkheid om bij te sturen op basis van de informatie, en heeft hier ook gebruik van gemaakt

De gemeenteraad heeft met het college afspraken gemaakt over de informatievoorziening

Toelichting Goede raadsinformatie bestaat uit informatie die juist is. Dit betekent feitelijk correcte informatie, waarin de werkelijkheid en mogelijkheden waarheidsgetrouw worden geschetst. In dit specifieke onderzoek betekent dat dat de juridische informatie op correcte wijze is vertaald naar bestuurlijke en raadsinformatie. De informatie aan de raad moet tijdig zijn verstrekt. Dat zou betekenen dat de raad telkens (voor of) na een belangrijk beslismoment is meegenomen in de overwegingen van het college. De informatie die verstrekt wordt dient begrijpelijk te zijn voor een gemiddeld raadslid. Dit betekent dat ingewikkelde juridische procedures zo uitgelegd moeten worden dat ze ook voor niet-juristen begrijpelijk zijn. De gemeenteraad moet voldoende meegenomen worden in het proces en de informatie die de raad krijgt moet volledig zijn. Dat betekent dat er overwegingen gemaakt kunnen worden op basis van de informatie en dat de raad - zo nodig geheim - moet worden bijgepraat over de mogelijkheden in het dossier. Is er sprake van een asymmetrie tussen de college- en raadsinformatie? Eerder is al gesproken over het gevoel van vastzitten in een rijdende trein.

Op welke manier kan een raad -desondanks- beslissingen nemen die gaan zorgen voor een andere uitkomst? Kan een raad voldoen aan haar kaderstellende en controlerende taken? Dat zijn vragen die in een langlopend proces aan de orde moeten komen. Vervolgens is het van belang te constateren of de raad gebruik maakt van haar mogelijkheid om te sturen en op welke manier de raad dit doet. Is dat bijvoorbeeld vooraf door middel van moties of met name achteraf controlerend? Bij grote projecten en langdurige processen is het belangrijk dat vooraf wordt afgesproken hoe de gemeenteraad (of raden) wordt geïnformeerd. Daar de doorlooptijd van dit traject bijna tien gemeenteraden beslaat en de positie van de gemeenteraad in deze periode bovendien fors is gewijzigd, is het niet zinvol

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

49

om uit te gaan van de gemaakte afspraken hieromtrent in de jaren ’70 en ‘80, mochten deze bestaan. Wel is het van belang dat bij nieuwe informatie de raad met college heeft gesproken over eventuele informatievoorziening in de toekomst. Daarnaast zou het wenselijk kunnen zijn dat in de fusiegesprekken de informatiepositie van de raden aan de orde is gekomen. De schaal loopt van ‘geen afspraken over informatievoorziening’ tot ‘actuele en uitgebreide afspraken over informatievoorziening.

De informatievoorziening voldeed aan de eisen van de gemeenteraad

De gemeenteraad gaat uiteindelijk zelf over haar eigen informatievoorziening. De tevredenheid van de gemeenteraad daarover is daarom van belang. Bij ontevredenheid van de gemeenteraad over de informatievoorziening is de vraag of de raad heeft geprobeerd dit te veranderen. Deze schaal meet de tevredenheid van de raad over de informatievoorziening van ‘ontevreden over de kwaliteit van de informatievoorziening’ tot ‘informatievoorziening voldoet volledig aan de eisen van de raad’.

3.1.2. Juistheid van informatie Gedurende het juridische proces zijn de gemeenteraden van Vianen, Leerdam, Zederik en later Vijfheerenlanden bijgepraat door de verantwoordelijk wethouder, de accountant en de advocaat van de gemeente Vianen (later Vijfheerenlanden). Het gehele dossier is ambtelijk begeleid door dezelfde persoon (vanaf het startpunt gekozen in dit onderzoek). De juridische informatie is telkens op correcte wijze vertaald naar de politieke werkelijkheid. College en gemeenteraad hebben gedurende het traject vrijwel telkens dezelfde informatie gekregen op bestuurlijk relevante hoofdlijnen. De presentaties en documenten zijn ingezien door de onderzoekers en bevatten geen afwijkende informatie, behoudens achtergrondinformatie zoals pleitnota’s en voorbereidingen. Mocht sprake zijn geweest van onjuistheid van informatie, dan gold dit voor zowel college als raad. Er is echter geen reden om dit aan te nemen.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

50

3.1.3. Tijdigheid van informatie De gemeenteraden van Vianen, Leerdam en Zederik (en later Vijfheerenlanden) werden na elke rechterlijke uitspraak geïnformeerd door het college. Hoewel het proces in de beginfase in principe louter de gemeente Vianen aanging, werden de gemeenteraden van Leerdam en Zederik gedurende het fusieproces gelijktijdig geïnformeerd. Later in het fusietraject werd door middel van het Vijfheerenlandenberaad de benodigde informatie tijdig met aanwezigen gedeeld. De onderzoekers hebben geen redenen om aan te nemen dat benodigde informatie niet tijdig gedeeld is.

3.1.4. Begrijpelijkheid De financieel-economische materie die in de latere procedures ging domineren was ingewikkeld en daardoor lastig te begrijpen voor een niet deskundige. In dit onderzoek wordt de kennis van een gemiddeld raadslid als referentie gehanteerd. Wat de begrijpelijkheid niet bevorderde was dat de informatie aan de gemeenteraden slechts mondeling en middels presentaties werd verstrekt. Gedurende het proces is vrijwel geen schriftelijke informatie gedeeld met de gemeenteraden. Uit gesprekken blijkt dat hiervoor gekozen is ter voorkoming van lekken. Dat is te begrijpen, maar de vraag laat zich stellen of het risico van lekken van geheime informatie opweegt tegen het niet beschikbaar stellen van schriftelijke informatie in een zo gecompliceerde kwestie. Door middel van presentaties is telkens geprobeerd om de gemeenteraad zo goed mogelijk op de hoogte te stellen van ontwikkelingen. Tijdens deze bijeenkomsten was voldoende ruimte voor het stellen van vragen aan de accountant, de wethouder en de advocaat. Het stellen van vragen kan in belangrijke mate bijdragen aan het begrijpen van informatie. Van deze mogelijkheid lijkt evenwel maar beperkt gebruik te zijn gemaakt. Uit de interviews blijkt ook dat er onderling vertrouwen was in de kennis van anderen en dat er niet doorgevraagd werd als informatie niet goed werd begrepen. Voor

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

51

het grootste gedeelte van de betrokkenen was (een deel van) de informatie uiteindelijk onvoldoende of niet begrijpelijk. Hoe groter en moeilijker het dossier, hoe meer de neiging van betrokkenen om te vertrouwen op (de expertise van) anderen. Het juridische proces aangaande de Niemans claim heeft bijna 40 jaar geduurd. Uit onderzoek van Necker van Naem/Citisens, uit 2017, is gebleken dat een gemiddeld raadslid 5 jaar en 11 maanden zitting heeft in een gemeenteraad.41 Dit betekent dat het collectieve geheugen van de raad in geval van een lang lopend traject vaak beperkt is. Daarbij zijn de gemeenteraden van Zederik en Leerdam geïnformeerd zonder kennis te hebben genomen van het voortraject, behoudens informatie uit de media. Deze overwegingen maken dat de informatie in de visie van de onderzoekers bestempeld kan worden als ingewikkeld. Er is geprobeerd de informatie aan de raad zo begrijpelijk mogelijk te maken. De gemeenteraad heeft op haar beurt ook geen beroep gedaan op het verkrijgen van meer informatie of uitleg over de zaak. Hier zit een balans tussen de informatieplicht van het college en de mogelijkheden van de raad om informatie te verzoeken.

3.1.5. Volledigheid De gemeenteraden van Vianen, Leerdam en Zederik (en later Vijfheerenlanden) zijn telkens in het geheim bijgepraat over de zaak. De geheimhouding heeft, voor zover de rekenkamer kan beoordelen, niets afgedaan aan de volledigheid van de informatie van de gemeenteraden. Evenmin is sprake van een asymmetrie tussen college- en raadsinformatie. De presentaties die gegeven werden aan collegeleden werden ook gedeeld met raadsleden en andersom. Uit gesprekken met de voormalig griffiers van Zederik, Leerdam en Vianen bleek dat de informatiepositie van de afzonderlijke gemeenteraden gelijk was. Vianen had slechts in die zin een informatievoorsprong dat

41

Doorsnee raadslid stop na zes jaar. 27 oktober 2017, via https://www.binnenlandsbestuur.nl/bestuur-enorganisatie/doorsnee-raadslid-stopt-na-zes-jaar.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

52

het proces zich aanvankelijk gedurende een aantal jaren alleen in die gemeente had afgespeeld.

3.1.6. Afspraken over informatievoorziening De gemeenteraad van Vianen (en later Vijfheerenlanden) had geen afspraken gemaakt over de informatievoorziening met het college. Uit gesprekken met raadsleden bleek dat hieraan geen behoefte was omdat zij het gevoel hadden door het college goed en gedegen geïnformeerd te worden. Zowel voorafgaand, als gedurende het proces. Bovendien kwam de informatie op logische momenten. Om die reden heeft de raad ook geen gebruik gemaakt van de bevoegdheden zoals beschreven in artikel 160 lid 1 sub f (beslissingsbevoegdheid inzake juridische procedures) en artikel 169 lid 4 en lid 5 (verantwoordings- en informatieplicht) van de Gemeentewet.

Hoewel dus niet anders vastgesteld kan worden dan dat er geen afspraken over informatievoorziening waren gemaakt heerste er wel algemene tevredenheid over de informatievoorziening.

3.2. Sturingsmogelijkheden van de raad 3.2.1. Bekendheid van het raadsinstrumentarium Uit gesprekken met raadsleden volgt dat men op hoofdlijnen bekend is met het instrumentarium dat de gemeenteraad ter beschikking staat om informatie te verkrijgen,

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

53

vragen te stellen, stukken in te zien en onderzoek te (laten) doen. De ervaring van raadsleden met het gebruik maken van dit instrumentarium varieert, deels samenhangend met de duur van het raadslidmaatschap en de daarbij behorende ervaring. Evenals hiervoor onder 4.1.6 volgt uit de gesprekken dat raadsleden veelal geen aanleiding zagen gebruik te maken van het hen ter beschikking staande instrumentarium, aangezien de door het college verstrekte informatie als goed, gedegen en tijdig werd beschouwd.

In het besluit van de gemeenteraad van Vianen om de gemeenteraden van Leerdam en Zederik te informeren staat expliciet beschreven dat er een mogelijkheid is tot het laten uitvoeren van een contra-expertise. Uit gesprekken blijkt dat een raadslid van de gemeente Zederik een keer de mogelijkheid heeft geopperd om een contra-expertise uit te laten voeren. Hoewel hier geen vervolg aan is gegeven, duidt dit wel op bekendheid van het instrument.

3.2.2. Gebruik van het raadsinstrumentarium De gemeenteraden van Vianen, Zederik en Leerdam (en later Vijfheerenlanden) hebben beperkt gebruik gemaakt van het raadsinstrumentarium om meer informatie over de rechtszaak te achterhalen. Er is geen gebruik gemaakt van contra-expertise en er is geen externe informatie ingewonnen, anders dan bij de accountant en de advocaat van de gemeente. Ook in vertrouwelijkheid of beslotenheid kan een gemeenteraad gebruik maken van het raadsinstrumentarium zoals door middel van moties, amendementen of het recht van interpellatie. Ook hiervan is op geen enkel moment in het proces gebruik gemaakt. Wel is een klein aantal schriftelijke vragen gesteld, bijvoorbeeld in Zederik. De beperkte inzet van het raadsinstrumentarium kan meerdere dingen betekenen: 1. De gemeenteraad was niet bekend met het instrumentarium. Zoals hiervoor beschreven was dit niet het geval;

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

54

2. De gemeenteraad zag het belang en de mogelijke impact van de zaak niet in. Uit het onderzoek komt geen enkele aanleiding naar voren die steun biedt aan die gedachte; 3. De gemeenteraad voelde zich voldoende en op de juiste wijze geïnformeerd en had geen behoefte om daarenboven meer informatie in te winnen of bij te sturen. Uit het raadsgesprek, uit de interviews en uit de beschikbare documentatie volgt dat dit met betrekking tot het Niemans dossier het geval was.

OVERWEGING Een second-opinion, ofwel contraexpertise, door de gemeenteraad behoort tot het raadsinstrumentarium. De gemeenteraden van Vianen, Leerdam, Zederik of Vijfheerenlanden hebben hiertoe niet besloten. Hoewel dit bijvoorbeeld ten aanzien van de beslissing om wel of niet in cassatie te gaan tot de mogelijkheden behoorde, was het de vraag geweest of er een deskundige beschikbaar zou zijn geweest voor zo'n contraexpertise. In het proces om te komen tot het cassatieonderzoek bleek dat landsadvocaat Pels Rijcken, één van de grootste advocatenkantoren van Nederland, zichzelf niet in staat achtte om binnen afzienbare tijd een onafhankelijk en compleet onderzoek te doen naar deze casus. De looptijd van het dossier, en de complexe financieel-economische materie maken dat het aannemelijk is dat het niet mogelijk was geweest om op korte termijn een contra-expertise te laten uitvoeren.

3.2.3. Een gemeenteraad en geheimhouding Op vrijwel alle stukken in het dossier Niemans Beton rustte geheimhouding gedurende de looptijd van het proces. Dit zorgde ervoor dat raadsleden niet in de openbaarheid konden praten over de informatie die zij van het college kregen. Ook konden zij hierdoor niet

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

55

informeel derden betrekken teneinde meer informatie te verkrijgen. Geheimhouding is in Nederland geregeld via de Grondwet en de Gemeentewet.

HET KADER VAN GEHEIMHOUDING Vrijheid van meningsuiting is in Nederland een groot goed en wordt geborgd binnen onze Grondwet. In het openbaar bestuur is openbaarheid van informatie dan ook het uitgangspunt. Op dit uitgangspunt zijn uitzonderingen mogelijk: hiervoor zijn ‘regels bij de wet te stellen’ nodig, zo is opgenomen in artikel 110 Grondwet. Geheimhoudingsverplichtingen zijn beperkingen op de vrijheid van meningsuiting: zo’n verplichting moeten daarom worden neergelegd in een formeel wettelijke bepaling die de bevoegdheid tot het opleggen van de geheimhoudingsplicht normeert. Ondanks opgelegde geheimhouding blijven de actieve en passieve informatieverplichtingen van college en burgemeester overeind, tenzij het verstrekken van inlichtingen in strijd is met het openbaar belang. Geheimhouding kan worden gelegd op stukken en op hetgeen in een besloten vergadering van het college, een commissie of de gemeenteraad wordt besproken. De geheimhouding wordt opgelegd aan degenen die in zo’n besloten vergadering aanwezig zijn. De geheimhouding in dit dossier leidde ertoe dat het voor raadsleden niet mogelijk of in elk geval niet eenvoudig was om bij (informele) externe experts te rade te gaan. Een eventuele contraexpertise zou altijd via een raadsbesluit moeten lopen.

Het argument dat de procespositie van de gemeente Vianen en later die van de gemeente Vijfheerenlanden nadelig zou worden beïnvloed door het openbaar maken van informatie is dermate overtuigend en aannemelijk dat er geen ander besluit genomen had kunnen worden dan het opleggen van geheimhouding op het volledige dossier.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

56

Bijlage 1: tijdlijn Op 4 februari 2022 stelde de rekenkamer de volgende tijdlijn ter beschikking. 2011 in Vianen 14 juli 2011: Gemeenteraad schriftelijk geïnformeerd over de stand van zaken in de procedure.

2012 in Vianen B&W en raad geïnformeerd over de eerste conceptrapportage van de Commissie van Deskundigen. Gezien de status van het rapport (concept) wordt geadviseerd de raad summier te informeren. Dit is gebeurd door portefeuillehouder (in het presidium) en per brief aan de gehele raad. Rapport is ter inzage gelegd voor de raad.

2015 in Vianen 28 april 2015: Raad bijgepraat over de laatste stand van zaken. 26 mei 2015: Collegebesluit Vianen zaaknummer 281479 (geheim). “De gemeenteraad van Vianen tijdens de raadsvergadering van 26 mei voorstellen om de portefeuillehouder financiën tijdens een besloten raadsvergadering in Leerdam en Zederik en toelichting te laten geven over de stand van zaken met betrekking tot de claim Niemans Beton B.V. Bovenstaande onder de conditie dat de toelichting wordt gegeven in een raadsvergadering achter gesloten deuren en onder oplegging van geheimhouding conform artikel 55 Gemeentewet (…)"

2015 in Zederik en Leerdam 29 juni 2015: Vergadering achter gesloten deuren gemeenteraad Zederik. De portefeuillehouder, de accountant van Deloitte en de ambtelijk juridisch adviseur geven toelichting op de stand van zaken in de kwestie Niemans Beton B.V. Vooral het rapport van de deskundigen en de daaruit volgende bandbreedtes van schade komen aan bod. 6 juli 2015: Vergadering achter gesloten deuren raad Leerdam. De portefeuillehouder, de accountant van Deloitte en de ambtelijk juridisch adviseur geven toelichting op de stand van zaken in de kwestie Niemans Beton B.V. Vooral het rapport van de deskundigen en de daaruit volgende bandbreedtes van schade komen aan bod.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

57

2016 in Vianen, Zederik en Leerdam 28 november 2016: Brief aan de raden van Leerdam Zederik en Vianen. Schriftelijke terugkoppeling over het verloop van de zitting van 14 november 2016.

2017 in Vianen, Zederik en Leerdam Tussen 22 september 2017 - 10 oktober 2017: Presentatie advocatenkantoor Wijn & Stael aan colleges en raden. Daarbij wordt geheimhouding opgelegd.

2018 in Vianen, Zederik en Leerdam 11 april 2018: Informatiebijeenkomst voor raadsleden Leerdam, Vianen en Zederik. Advocatenkantoor Wijn & Stael geeft een update over de procedure, in samenwerking met de portefeuillehouder.

2019 in Vijfheerenlanden 11 april 2019: Besloten raadsvergadering. Presentatie advocaat van Wijn&Stael 1 oktober 2019: Collegebesluit en raadsvoorstel. Het college stemt in met een verzoek aan het hof tot het inplannen van een regiezitting over voortzetting van de procedure en neemt kennis van de notitie 'rechtsstrijd na cassatie' en van een presentatie van Wijn & Stael t.b.v. de raadsvergadering van 9 december 2019. Raadsvoorstel voor het verruimen van het onderhandelingsmandaat. 3 oktober 2019: Raadsvergadering Presentatie 'Rechtsstrijd na cassatie' door Wijn & Stael. 9 december 2019: Raad geeft onderhandelingsmandaat (zaaknummer 91753) De gemeenteraad geeft een onderhandelingsmandaat af van € 43.000.000.(GEHEIM) Niemans Beton B.V. wil niet voor minder dan € 72.000.000 schikken.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

58

2020 in Vijfheerenlanden 14 januari 2020: De gemeenteraad ontvangt een brief van het college waarin staat dat de partijen niet tot een schikking zijn gekomen Gedurende het jaar: in het Vijfheerenlandenberaad is de casus meermaals besproken. 15 december 2020: Arrest van het Gerechtshof Den Haag. 18 december 2020: De gemeenteraad ontvangt een brief van het college dat er die dag 42 miljoen is overgemaakt. Voorafgaand aan deze bijeenkomst is een overzicht op hoofdlijnen toegevoegd. 23 december 2020: De gemeenteraad wordt bijgepraat over het arrest van het Gerechtshof. Op deze bijeenkomst wordt ook besproken of er een cassatieonderzoek moet worden uitgevoerd.

2021 in Vijfheerenlanden 5 januari 2021: Het college besluit een cassatieonderzoek te laten uitvoeren, dit wordt medegedeeld aan de gemeenteraad in een raadsinformatiebrief. 19 januari 2021: De raad ontvangt een notitie met daarin de financiële consequenties. Hierover kunnen technische vragen worden gesteld. 27 januari 2021: De raad ontvangt een brief waarin wordt aangekondigd dat de stukken over de kosten en de laatste schikkingspoging ter inzage zijn gelegd. 3 februari 2021: Een opiniërende raadsvergadering over de betekenis van de uitspraak voor de inwoners van Vijfheerenlanden. 22 februari 2021: Een besloten bijeenkomst waarin de gemeenteraad geïnformeerd werd over het cassatieadvies van 15 februari 2021. Hier wordt het cassatieonderzoek besproken, en mogelijk vervolgstappen voorgelegd.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

59

Bijlage 2: verklarende woordenlijst Arrest

Een arrest is de benaming van een uitspraak van een gerechtshof of van de Hoge Raad. Een tussenarrest is een uitspraak van een gerechtshof of van de Hoge Raad op enkele onderdelen, zonder daarbij een finaal oordeel te geven. Het is mogelijk om in cassatie te gaan tegen een tussenarrest van het hof.

Bankgarantie

Deze betekenis van bankgarantie is specifiek voor deze casus: Een bankgarantie is een garantie van de bank dat het betaalde bedrag indien nodig wordt terugbetaald door de bank, mocht de betalende partij na cassatie alsnog in het gelijk worden gesteld.

Cassatie

Cassatie is de vernietiging van een rechterlijke beslissing door de Hoge Raad. In cassatie gaan is beroep aantekenen bij de Hoge Raad tegen een rechterlijke uitspraak, meestal van een gerechtshof.

Comparitie

Het op bevel van de rechter persoonlijk verschijnen van partijen voor de rechter, meestal om tot een schikking te komen of nadere uitleg te geven in een civiele procedure.

Contante waarde

De contante waarde (of: actuele waarde) is de huidige waarde van een toekomstig bedrag, verrekend met een bepaalde rente (disconteringsvoet) over dat bedrag.

Deskundigenbericht

Een deskundigenbericht of deskundigenrapportage is een advies dat wordt uitgebracht in een gerechtelijke procedure indien de rechtbank of het gerechtshof zelf niet over de deskundigheid beschikt om een bepaald aspect van een voorgelegde procedure te beoordelen. Dit advies kan door een enkele expert of door een commissie van deskundigen worden opgesteld. De rechter is niet verplicht het advies te volgen.

Disconteringsvoet

De disconteringsvoet is het rekenpercentage dat gebruikt wordt om toekomstige kasstromen contant te maken, om met andere woorden de contante waarde daarvan te bepalen.

Forfaitair

Een forfaitair bedrag is een aanname die wordt gedaan als het werkelijke bedrag niet te bepalen is of als het praktischer is om met vaste bedragen te werken.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

60

Memorie

Een schriftelijke verhandeling van het standpunt van een van de partijen in een procedure, bijvoorbeeld na een deskundigenbericht.

Memorie na deskundigenbericht

Zie: memorie, deskundigenbericht.

Oprenten

Rekenmethode om een huidig geldbedrag, rekening houdend met de daarop te ontvangen rente, om te rekenen naar de waarde op een bepaald tijdstip in de toekomst.

Schikkingscomparitie Zie: comparitie. Second-opinion

De mening (= opinion) van een tweede deskundige die men kan vergelijken met de mening van de eerste deskundige.

Tussenarrest

Zie: arrest.

Vordering

Een vordering is een eis aan een ander. In veel gevallen gaat dit om een geldbedrag.

Rechtssysteem in Nederland; een beknopte schets

In de civiele rechtspraak doet in eerste instantie een kantonrechter of een kamer van de rechtbank uitspraak. (In het geval van de zaak Niemans heeft de Rechtbank Dordrecht op 1 september 1993 in eerste instantie uitspraak gedaan.) Beide partijen hebben vervolgens de mogelijkheid om in hoger beroep te gaan tegen de uitspraak van de rechter. Dit gebeurt bij het gerechtshof (of kortweg, het hof). Het gerechtshof wijst een arrest. Dit kan een bekrachtiging of vernietiging van het vonnis van de rechtbank zijn. Tegen de uitspraak van het hof kunnen partijen in cassatie gaan. Dit gebeurt bij de Hoge Raad. De Hoge Raad kijkt niet opnieuw naar de feiten, maar toetst de rechtsgronden op basis waarvan de uitspraak is gedaan. In de zaak Niemans is er sprake geweest van tussenarresten en deelcassaties. Dit verloopt grofweg volgens dezelfde procedure, maar gaat slechts over een deel van de zaak.

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

61

Bijlage 3: bronnen Bronvermelding Voor bronvermeldingen verwijzen wij naar de voetnoten in de lopende tekst.

Interviews

Datum

Organisatie

Deelnemende functionarissen

1 april 2022

Gemeente

Burgemeester en verantwoordelijk

Vijfheerenlanden

ambtenaar

Huidige affiliatie doet

Voormalig griffier Leerdam

20 juni 2022

niet ter zake 7 juli 2022

Huidige affiliatie doet

Voormalig wethouder Vianen

niet ter zake 7 juli 2022

Huidige affiliatie doet

Voormalig griffier Vianen

niet ter zake 7 juli 2022

Huidige affiliatie doet

Voormalig griffier Zederik

niet ter zake 8 juli 2022 25 juli 2022

Huidige affiliatie doet

Voormalig verantwoordelijk

niet ter zake

ambtenaar juridische afdeling

Huidige affiliatie doet

Voormalig wethouder Zederik

niet ter zake 26 juli 2022

Huidige affiliatie doet

Voormalig wethouder Leerdam

niet ter zake 2 augustus 2022

Gemeente

Raadsleden

Vijfheerenlanden

Rekenkamerrapport casus Niemans Beton

62